Парламент құзыреті және оны жүзеге асырудың ұйымдық-құқықтық нысандары

КІРІСПЕ
1. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ПАРЛАМЕНТАРИЗМ ИНСТИТУТЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1. Парламентаризм ұғымы
1.2. Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес қазақстандық Парламентаризмнің қалыптасуы
1.3. Қазақстан Республикасы Парламентінің мемлекеттік органдар жүйесіндегі орны

2. ПАРЛАМЕНТ ҚҰЗЫРЕТІ ЖӘНЕ ОНЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ ҰЙЫМДЫҚ.ҚҰҚЫҚТЫҚ НЫСАНДАРЫ
2.1. Қазақстан Республикасы Парламентінің құзыреті
2.2. Қазақстан Парламентіндегі заң шығару процесі . Парламенттің ерекше құзыры ретінде.
2.3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПАРЛАМЕНТІНІҢ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
1991-жылы өз тәуелсіздігін алған Қазақстанның бүкіл әлемге тәуелсіз,
егеменді ел болып танылғанына да он алты ... ... Осы ... ... қоғамдық және мемлекеттік өмір салаларында үлкен өзгерістер болды.
Осыған сәйкес еліміздің құқықтық, саяси, экономикалық жүйелері де ... ... ... ... ... өзін ... ... және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыру үстінде[1].
Елбасы өзінің ... ... ... ... ... кезеңдегі
міндет – жалпыға танылған демократиялық құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... ... ашық
демократиялық және құқықтық мемлекеттің негіздерін одан әрі нығайта ... ... ... ең алдымен мыналар: - ... ... ... ... ықпалдастық тиімділігін арттырып, тежемелік пен
тепе-теңдік жүйесін нығайта беру; - ... ... ... ... бе- ... ... демократиялық жолмен құқықтық және әлеуметтік мемлекет
орнатуы - қазіргі өркениетті әлемдік тәжірибеде нық қалыптасқан ... ... ... ... бөлу ... ... ... мемлекеттік билік Конституция мен заңдар негізінде заң ... және сот ... ... олрдың тежемелік әрі тепе-теңдік
жүйесін ... ... ... ... жасау принципінесәйкес жүзеге
асырылады. Айтылған билік тармақтарының ішінде заң ... ... ... иемденеді.1995-жылғы Республика Конституциясында заң ... ... ... жаңа ... ... Парламент бекітіліп, бүгінгі
күні оның үшінші сайланымы өз ... ... ... Бұл - ... ... болмаған жаңа институт.
Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты – ... ... ... ... парламентаризм тұрғысына қарау арқылы зерттеу
барысында парламентаризм элементтерінің Республика Парламентінде тұрақты
орнығуын көздеу. Осы ... ... ... ... ... үшін ... құзыретін жетілдіру жолдарын қарастыру барысында
Республика Конституциясына, Парламент туралы заңдарға, осы саланы ... ... ... ... ... ... мақсаттардың жүзеге асырылуын келесі міндеттермен
баланыстырылады:
1. Парламентаризм мен ... ... ... ... ... ара ... зерттеу барысында
Қазақстандық парламентаризм ұғымын анықтау.
2. Қазақстан Республикасы Парламентінің ... ... ... ... ... жасау.
3. Республика Парламентінің басқа мемлекеттік органдармен қарым-
қатынастарын талдау арқылы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қызметінің негізгі бағыттарын анықтай отырып, ... ... ... ... ... ... ... табуға әрекет жасау.
5. Заң шығару процесінің ... ... ... ... заң ... ... сатысы – заң шығару бастамасына, оның субъектілеріне
тереңірек талдау жасау.
Дипломдық жұмысты зерттеудің ... ... ең ... ... ... ... стандартқа сәйкес жаңа үлгісі"[3] - Республика
Парламентінің конституциялық құқықтық ... ... ... анықталады.
1995-жылғы Конституцияның күшіне енуімен ... ... ... ... ... жаңа ... бұрынғыдан
өзгеше, жаңа заң шығару органы – қос палаталы Парламент пайда болды. Әрбір
жаңалықтың тұрақты, сапалы, тиімді ... оны ... ... қажет
етуіне байланысты жаңа Парламент тұрғысындағы ... ... ... ... тақырыптарының арқауы болды. Бұл
зерттеулердің заң шығару ... ... ... жаңа орган үшін аса
маңыздылығына, әрине, шек келтіруге болмайды. ... ... ... ұғымын «парламенттік басқару жүйесі» ұғымына бара-бар[4]
«парламентаризм – бұл ... ... ... ... ... ... ... ал үкімет билігі парламенттік сенім ... ... деп ... оған ... пікір: «парламенттік
басқару нысаны мен парламентаризмді шатастырмай, ... ... ... ... демократияның ажырамас бөлігі ретінде» қарауды
ұсынады. Сонымен бірге кейінгі пікірдің иесі жоғарыдағы көзқарастардан
туындаған ... ... ... ... ... оның ... республикамен сәйкессіздігіне» шүбә
келтіреді. «Бұл парламентаризмнің бір жақты, тар түсінігі» деп біледі[6]
1. ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1. Парламентаризм ұғымы
Батыс демократиялары заң шығару институттарын ... ... ... ... ... күні Қазақстан Республикасы өзінің ... ... ... ... Қазақстан Республикасының батыс демократияларынан айырмашы-лығы
мол, бұл айырмашылықтар Қазақстанның тек ... ... ғана ... бірге экономикалық жүйесінен, өзінің көп ұлттық сипатынан,
қоғамдық мәдени ... ... ... Сол ... ... ... ... ескерместен, Республикамыздың заң
билігі-не енгізе қою ... ... ... Қазақстан Республикасы
егемендігін алып, тәуелсіз мемлекет болғаннан бергі ... ... ... ... ... ... ... елдердің нақты тәжірибелерінің
Республи-камыздың заң шығару шараларына ... ... ... ... және ... мінез құлық нормаларына қатыс-
ты маңызы зор екені айқын.
Легислатуралар алғаш рет Англияда, содан соң Францияда ... ... ... ... ... ... болып отырғанды. Бұйрықты тәртіпте
ақша жинаудың көптеген ... ... олар ақыр ... қоғамның
қалың тобының қолдауына сүйену ... ... ... Бірге шақырылған
қоғам өкілдері халықтан салық жинауға көмектесу үшін, осы ... ... ... ... қояды. Міне, осылай, атқарушы билік ... ... ... ... қалыптсуы салық пен бюджетке
бақылау жасау күресінен басталды. Арада біраз уақыт өткеннен ... ... ... ... ... ... енгізілді.
Король билігі рөлінің төмендеуіне байланысты мемлекетті басқару атқару-
шы қызметте азаматтар алдында жауапты ... ... ... ... ... ... ... Атқарушы билік пен заң билігінің
арасындағы қатынастар Батыста екі бағытта дамыды. Мұнда атқарушы ... ... ... есеп ... ... ... жүйе кеңіне
қарастырылды.
Батыстағы парламенттік жүйе монарх ... ... ... ... пайда болған. Осылай бола тұра бұл жүйе
ежелгі және орта ... ... ... ... ... ... ... жақындасу ынтасын мұра еткен.
Парламента-ризмнің қазіргі ... ... даму ... бет ... ... ... ... нәтижесі болып табылады.
Бұл бұрын-соң-ды болмаған ... ... ... ... на-рық қалыптасып жатқан кезең болатын. Экономикадағы
өзгерістермен ... ... ... және әлеуметтік өзгерісте жүріп ... ... ... ... мен еуропалық мәндегі ұлттық
мемлекеттердің құрылуы - осы ... ... ең ... ... ... ... басқаруда сословиелік қағидаға негізделген
бұрынғы саяси ... ... ... ... ... ... болмыс пікірі жүзеге асыры-лады. Егер бұрын ... ... ... ... қалалар си-патты бөліктерінен тұрса, өздерінің
өмір сүруі үшін ... ... ... ... саяси
құралдары экономикалық құралдарға орын берген жаңа кезеңде парламент
пен өзге де ... ... ... ... ... ... ... идеясын жалпыұлттық, жалпыхалық-тық іс ретінде ... ... ... ... ... ... ... жалпы саяси
өкілдік сипаты түбегейлі өзгеріске ұшырады.
Жоғарыда айтылған ... ... ... өкілдік
мекемелер парламентаризмнің пайда ... көп ... ... ... ... ... ... Еуропада әр түрлі атпен сословие-
өкілдік мекеме-лер пайда болды. Осылардың қатарына ... ... ... ... Орыстың тарихшысы В. О. Ключевскийдің
пікірі бойынша, Еуропадағы ... ... ... ... яғни олда ... ... өзге ... бойынша бөлініп, ақырында
тұтас бір ұлт болып құрылған сословиелер федерациясы. Сословиелер өздерінің
мүдделерін айту үшін ... ... ... ... ... жоғары
деңгейіне шыға алған. ... ... ... ... В.О. Ключев-ский былай деп жазды: « Мұнда ... ... ... ... ... жеңіп алу немесе сақтап қалу қажет ... ... ... ... ... ... ... ара қатынасына
бейімделуге мәжбүр болды: ол осы ... ... ... татуластырса,
бірде біреулерін басқалар-мен ... ... ... ал енді ... ... немесе бірлес-кен шабуылдарынан қорғанып ... ... ... не ... ... неғұрлым ашық және
жиі қайраса, мұндай жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... мемлекет-тік мүддені бұрын қай күйде
қалыптасса, сол ... ... ... ... емес, монарх және
оның үкіметі болды, бірақ олар да ... ... ... ... ... ... ... орынға қойды. Бүкіл-әлемдік тарихта
берілген мәліметтерге сәйкес күшті монархтың жеке ... ... ... жиі ... түсіп отырды: монарх ... ... ... жоқ, ... олар үшін ... ... келі-
сіп, жерді және қалаларды бере алды, өздерін қорғай алмайтын сословиялар-
ға шамадан тыс міндедтемелер ... ... ... өздерінің «шаш ал десе, бас алатын»
саясатшыларын жібергендері, әрине, ... ... ... олар ... ... мінез-құлқын қатал бақылап отыруға тырысты.
1993-жылғы Қазақстан Республикасына дейін еліміздің жоғары ... ... өз ... ... есеп ... ... аманатты ман-
дат осылай пайда болған. ... және ... ... ... ... ... принциптен және сословие-өкілдік мекемелердің ... ... ... қандайда болмасын бір түрде әлеуметтік ірік-
телу пайда болып, адамдар топтары, ұлттары, ... және ... ... ... ... ... және ... рух жанданады,
демек, аманатты мандат пайда болады.
Парламенттік ... ... және ... ... ерікті мандатқа
негіздел-ген саяси ... ... ... ... өкіл ... ... ұлттың, барлық халықтың өкілі ... ... ... ... мен ... кез-келген бөлігінің мүддесінен ... ... ... ... ... оны ... асыруда кездескен барлық қиындық-
тарға қарамастан, кез-келген ... ... ... тұрарлық инс-
титут болып табылады, өйткені ол нағыз, ... ... ... ... табиғатына сай. Мемлекет ішіндегі әлеуметтік-саяси күш-
тердің теңдігі ... ... ... демократияның салыстырмалы
шарықтауы пайда болатынын және осы теңдік қанша ... ... ... сонша уақыт созылатынын тарих тәлімі куәләк етеді. Демократияның ... ... ... ... ... ... және де ол
таптық ... та ... ... ... – бұл ... нысаны, тап-
аралық қатынастардың немесе, ... ... әр ... әлеуметтік таптар
арасындағы қатынастардың теңдік жағдайын көрсетуші мемлекеттік билеу
жүйесі. ... ... ... ... ... әлеуметтік
қақтығыстарды зорлық-зомбылықсыз шешуі, сонымен қатар, пікір әр ... ... ... ... жетуде әлеуметтік және саяси күш-
тердің ынтымақтастығы осындай жағдайдың ... ... ... ... мүдделердің қиылысу, бір-бірінен өзгешелену және
үйлесу, бір ... ... ... ал ... мен ... ... күш құру ... демократиялық басқару
пайда бо-лады.
Парламентаризм өзінің ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Мемлекеттік орган-
дары мен саяси қайраткерлері ынтымақтастық пен азаматтық бейбітшілікті
нығайтатын, әр қилы ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын, жалпы көпшіліктен жалпымемлекеттік және бүкіл-
халықтық ... ... ... ... ... ... үйле-
сімді байланыстыра алатын қоғамға нұр жауары сөзсіз. Халықтың әр ... ... ... ... ... ... күштер жүйесінен тең
әсерлі күшті іздейтін, айтыс-тартыс, келісімдер және ... ... ... ... ... немесе көпшілігінің ойынан шығатын
шешімдер қабылдайтын орган Парламент болып, ал ... ... ... ... ... ... ... саяси қайрат-
керлер болу керек. Парламенттің, сонымен бірге атқарушы ... ... ... ... ... ... ... мүдделеріне сәйкес
әрекет етуін, сырттан келген қысымға, ... ... ... ... ... ... өз ... алып
жүргізуін қамтамасыз етуші құқықтық, ең ... ... ... ... ... ... биліктің жоғары органдары жұмысын не-
ғұрлым терең ... ... ... ... қиын сұрақтар туындайды:
Парламент ... ... ... ... түрін орнаттық, оны осы сөз-
дің жалпы қабылданған мағынасына ... ... деп ... ... ... бұл ... ... тосыннан орнатылған эксперименттік
құрылым ба? ... ынта ... ... ... ең белсен-ді
қайраткерлерден тұратын өкілді органның қоғамғы ... ... көз ... жылдамдықпен төмендеуін болдырмау немесе сол
қалпында ұстау мүмкіншілігінің ... ... ... ... ... ... ... ма? Не болмаса ол шешуге ... тап ... ма? Әлде осы ... ... мен ... ... келуінен бе?
Көбінесе депутаттар өздерінің өкілдік қызметіндегі атқарушы билік
пайда-сына жасалған кез-келген шектеуді ... ... қол ... ... бейім тұрады. Дегенмен, іс жүзінде көрінгендей, парламенттің
сая-си салмағы мен ... оған ... ... ... ғана ... сонымен қатар депутаттардың өздері шақырылған жалпымемлекеттік ... ... ... дәл ... да ... зор. Жалпы, барлық елдер-де
дерлік парламенттер мемлекетті нығайту үшін қызмет етеді.
Бәсең сайлау құқығына ие ... ... ... ... бола ... ... сөзсіз. Дегенмен, саяси этика ... ... ... ... және ... бөліп-жармай, бүтіндей халыққа қызмет
етуге дайын азамат қана халық ... болу ... ... ... ... мен ... ... өзінің, өзіне әлеуметтік
жақын халық тобының немесе саяси ... ... ... боп ... халық-тың мүддесін көрсетуі керек.
Кез-келген мемлекет жалпыхалықтық ұйым ... оның ... ... әлеуметтік топтар арасында өз ... ... ... Мемлекеттік егемендікке барлық халық ие және халықтың ешқандай
жеке тұлға оны ... ... ... алмайды. Қазақ КСР-ның
Егемендік туралы Декларациясының ... « ... ... ... ... ... ... және ол егемендіктің
бірден-бір иесі ... ... ... ... Республикасының
әрекеттігі Негізгі Заңы осы ... ... әрі ... ... ... бірден-бір бастауы – халық ... ... ... ... билік жүргізуге Республика президентінің, сондай-ақ
өзінің ... ... ... ... ... барын,
Республика Үкіметі мен өзге де ... ... ... ... ... ғана мемлекет атынан билік жүргізетінін бекітеді. Бұл,
жалпы қағида, көптеген ... ... ... ... оның ... ... адамдар, егер олар
аталған қағиданы басшылыққа алса, жалпы қоғамға, бүтін ... ... ... ... ... мызғымастығы және қоғам-дық
мүдделерге барынша сай саяси бағыт табу парламенттік ... ... ... ... ... және ... ... парламент қоғамға емес, оның жекелеген топтары-
на, халыққа емес, тек оның ... ... ... әлеуметтік топтарға
ғана қызмет етеді, ал мұндай ... шын ... ... ... ұлттық, аумақтық, таптық, топтық және ... ... ... ... ... – бұл ... ... Депу-таттар өздерінің сайлаушыларының, өздері кіретін ... ... ... мен ... ... жоқтау» үшін әрекет
етсе, парламент ... ... ... ... ... ... сәйкес парламент – бұл әлеуметтік мүдделер келісімі,
оларды ортақ ...... ... демек, басқарудың
демократиялық нысаны ...... ... мүдделеріне келтіру үшін
құрылатын ... ... ... ... Н. Ә. ... ... ... және ұлттық ... ... ... ... ... жалпы мемлекет мүддесіне айналуымен
байланыстырады[9].
Республика ... ... ... осы құбылысты
зерттеу мәселесі ... ... ... тыс ... жоқ.
А. К. Котов парламентаризмді «қоғамдағы тіршілік әрекетінің жалпыға бір-
дей міндетті ережелерін орнату бойынша ой мен ... деп ... ... ... автор билік бөлу ... ... ... ... тани ... «қай ... және қай уақытта билік бөлу
принципі кон-ституциялық деңгейде бекікітілетін болса, сол ... ... ... ... дамиды» дейді.
С. К. Амандықова парламент пен парламентаризмнің өзара ... ... ... ... ... ал парламентаризмнің
парламентсіз болуы мүмкін ... ал ... ... де ... ете ... осындай паламенттердің кеңестер
кезеңінде болғанын баяндайды. С. К. Амандықова парламентаризм элементтері,
ең алдымен «билік бөлу, өкілдік, заңдылық»[10] деп ... ... ... - ... ... ... ... заң шығару өкілеттіктерін жүзеге асыратын, өзге билік тармақтары-
мен құқықтар және ... ... ... әрі ... ... өзара іс-қимыл жасаушы, халықтың өкілді органы ... ... бөлу ... ... ... ... - ... жалпымемлекеттік және жалпыхалықтық мүдделерді жан-жақ-ты
білсе, мемлекеттің бүкілхалықтық саяси ұйым ... ... ... ... немесе қандай көмек керектігін айқын ұғына ... ... ... ... көрсетіп, жалпыхалықтық және
жалпы-мемлекеттік ... ... ... ... ... ... беріл-се, жалпымемлекеттік және ... ... ... мінез-құлықтарының, онда қарастырылатын
барлық мәселелер бойынша дауыс беру ... ... ... етсе
ғана парламенттік қыз-меттің шынайы демократиялық заңдылығына ... ... ... ... ... - бұл, ... қызмет ету, мұндай қызмет, адамгершілік жағынан қарағанда, жігер-
лікті, ептілікті, ... ... ... ... Ал, заң ... ... ... азаматтық қасиеттерге ие, мемлекеттік қызметке
өзгелер-ге қарағанда әлдеқайда бейім және ... ... ... ... ... ... жету керектігі мәселесін
қамтиды. Өкі-нішке орай, ... ... ... ... ... біледі деген демократиялық енім ... ... ... ... ықпал етуші факторлардың аса көптігін
еске алсақ, бар-лық ... ... ... өткізілді деген сайлаудың
өзі – ұтыс ойы-ны, оның нәтижесі кездейсоқ. Электорандық ... ... ... де, ... жақсысын таңдауды қамтамасыз ете
алмайды. Заң-дық тыйымдар салу, сайланудың қатал шарттарын ... ... ... ... ... ... мандаттарын
өздерінің топтық немесе жеке мүдделері үшін пайдаланатындарын жасырмайтын
кез-дейсоқ ... ... ... жол ... құқықтық
кедергілер қою, әрине, оңай. Бірақ, мұндай әрекеттер азаматтардың саяси
саладағы тең ... ... ... ... Егер ... ... қою ... болса, онда халықтың, мемлекеттің ... ... оның ... ... мен тәуелсіздігін
қамтамасыз ететін ... ... ... конституциялық институттар
жүйесі болу қажет.
Жалпы мемлекеттік істерді жүргізуші ... ... ... ... пар-
ламент құру бойынша жұмыс «парламент мүшесі бүкіл ... ... ... ... деген конституциялық қағиданы жариялаудан басталады.Осы
қағидаға сәйкес Қазақстан Республикасының ... ... Заңы ... ... бас ... Осы Заңның 52-бабы 1-тармағына сәйкес
Парламент депутаты қандай да болсын аманаттық ... ... ... Ал 1993-жылғы Қазақстан Республикасы алғашқы Конституциясының 67-
бабында «Қазақстан Республикасының Жоғарғы ... ... ... болып табылады» деп бекітілген болатын[12]. Демек, ... ... ... ... табылатын орган жекелеген топ мүдделеріне
емес, жалпыхалықтық мүдделерге сәйкес қызмет ету керек. Осылай бола ... ... ... ... нақтылауды, яғни жалпы мемлекеттік ұйым
ретінде бүкіл ... ... ... ... мүшесін осы халықтың оны
сайлаған ... ... өз ... ... ... кері шақыра
алмайтынын назардан тыс ... ... ... ... ... ... шығарып, оның не себепті " жоғалғанын " ... жоқ. ... ... ... ... ... ... 1-тармағын келесі редакцияда қабылдаған дұрыс тәрізді: ... ... ... ... ... ... ол қандай да болсын аманаттық
мандатқа тәуелді болмайды». Себебі бұл қағидалар өздерінің мазмұны ... ... ... байланысты, бір-бірін толықтырып нақтылап отырады.
Оның ... ... ... ... ... да бұл ... бөле-жарып отырған жоқ.
Парламенттік жүйе, ерікті мандаттан басқа, ел ... ... ... ... және ... өздері ұсынған кандидаттар
үшін жауапкершілікте болатын ... ... ... ... ... да ... ... сәйкес Республика Конституциясы 50-бабының 3-тармағы он
депутаттың бара-бар өкілдік жүйесі бойынша және ... ... ... ... бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланаты-
нын бекітеді.
Жоғарыда айтқандардан шығатын қорытынды – мемлекет ... ... шет ел ... ... ... өзінің тура жолын тапса, жалпы-
халықтық мәртебесіне сәйкес өкілді орган ретіндегі парламенттің ба-сымдық
жағдайын өз ... ... ... мемлекетіміздің өсіп-өркен-деу
барысына қосар ... ... ... ... ... ... заңдарына сәйкес ... ... ... ... ... заң ... заң ... мәселелерінен және сайлаудың димократиялық сипатын
қамтамасыз ету ... өзге ... ... және саяси
өзгерістерімен, биліктің құқықтық және саяси қатынастарын конституциялық
құқықтық ... ... ... ... құқық нормалары мен
институттарын жүйелеумен байланысты.
Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында теорияның ... ... ... ... ... ... ... қамтылған Кеңестер
жүйесінен парламентаризмнің қазіргі түріне көшу – ... ... ... ... ... ... ... егемендік мәселесі – конституциялық, мемлекеттік, әкімші-
лік, ... және ... ... салаларының теориясында ... ... ... Мемлекеттік және қоғамдық өмірдің маңызды
мәселелерінің баян етілуі, ... және ... ... ... мен ... жеке адам мәртебесі, саяси партиялар мен
халықтың ерікті бірлестіктерінің, елдегі істердің жалпы жағдайы оның ... ... - деп – ... ... ... атты ... жайлы қомақты еңбектердің авторлары айтқандай
мемлекеттің өз егемендігі болмаса, оның ... ... ... да ... ... оның ... және әлеуметтік институттарының құрылуы, осы
институттардың ... да ... ... ... бола ... ... биліктің орнауы мүмкін емес. Осы орайда тағы да ... ... ... ... ... пен ... билік шын мәнісінде синонимдер. Егемендік биліктің қасиеті,
белгісі және ... ... тура ... ол мемлекеттік биліктің өзі.
Барлығының үстіндегі барлығы үшін дара билік, ... және ... ... ... ... ... ... болған кезде, яғни 25-қыркүйек 1990- жылы қабылдан-ған
«ҚазКСР-ның егемендігі туралы» Декларациядан ... Заң ... Ғ. ... ... ... Декларация жөнінінде: «Мемлекеттік
егемендік туралы Қазақ КСР-ның Декларациясы шынайы егемендік үшін жол ... ... ... ... ... ... ... Декларация
дербестікке қарай жасаған алғашқы батыл қадам болды, бірақ ол әлі де болса
нағыз дербестікті ... ... жоқ. Онда тек ... ... ... ... ... және одан шығу құқығын өзінде сақтап ... ... ... сәйкес мемлекеттік биліктің Республика ішінде үстем,
дербес, ... ал ... ... – Одақ ... ... ... ... Мұндай ережелер бұрынғы ... ... да ... ... КСР ... сақталып қалған
жағдайда дербес, тәуелсіз мемлекет Қазақстан туралы сөз де ... ... Тек КСР ... ... дербес мемлекет Қазақстан тарихында ... ... ... Бұл, ... ... ... осы ... үшін жол ашқанының мойындамауға да болмайды. Осыған ... ... заң ... ... ... да ... ... мәртебесі мен тағдырын, оның жаңа ... ... ... ... ... заң және ... кеңістік
салаларындағы билік үстемді-гінің көлемі мен ... ... ... ... Деклара-цияның басқа мемлекеттік актілер ... оның ... ... ... ... ... шартты
бекіту, Қазақ КСР-нің жаңа Конституциясын, республика мәртебесін егеменді
мемлекет ретінде жүзеге ... заң ... ... үшін ... болып
табылады»[15].
Қазақстандағы парламентаризмнің дамуындағы орны ерекше құжаттардың тағы
бірі – «Қазақстан ... ... ... ... ... 1991 ... ... Республикасының Конституциялық заңы. Осы заң
Қазақстан Республикасын ... ... ... мем-лекет ретінде
бекітті. Оның 1-бабы Республиканың өз аумағында толық билікке иелігін ... ... ... ... ... халықаралық құқық
принциптеріне сүйенетінін жариялап, Қазақстан мем-лекеті ... ... ... ... ... осы ... сәйкес Қазақстан халқы
тәуелсіз мемлекеттің әлеуметтік негізі ретінде танылды. ... ... ... ... ... ... сәйкес дербес
экономикалық жүйеге иелік ететінін, тәуелсіз мем-лекет ретінде халықаралық
құқық ... ... ... ... ел-дермен дипломатиялық және
елшілік өкілдіктермен алмасатынын, халықара-лық ұйымдарға кіріп, олардың
қызметіне қатыса алатынын жариялады. Осы ... ... ... ... ... ... ... жүргізетін субъекті-лер белгіленіп, бұл ... ... пен ... ие ... аса маңызды деп танылған қос құжат – «Қазақ КСР-ның егемен-дігі
туралы» Декларация мен ... ... ... ... ... заң ... өзгерістер нәтижесінде пайда болып,
Қазақстандағы парламентаризмнің бұдан әрі дамуына нақты жол ... ... ... мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заңға сәйкесЖоғарғы
Кеңеспен заң билігі жүзеге асырылады, ал Республика Президенті мемлекет пен
атқарушы ... ... ... табылады. Осылай Кеңестердің «толық
билігінен» биліктерді бөлуге алғаш қадам жасалды.
Он екінші сайланған Қазақстан Республикасы ... ... өз ... ... мен 1993 ... ... аралығында атқарды. Ол 1990-жылғы
наурызда болып өткен сайлау барысында қалыптасты. Бұл әкімшіл-әміршіл ... ... етіп ... ... жоғарғы заң шығарушы органында
болып өткеналғашқы демократиялық сайлау еді. 360 ... ... ... астам үміткер қатысты. Бұл сайлаудың ...... ... 90 ... ... он ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 13-
желтоқсанда өз қызметін аяқтады.
А. А. ... ... ... ... таратуын бір палаталы құрылымның
барлық қоғамдық, мемлекеттік, аймақтық мүдделерді ескере ... ... ... және ... ... ... түсінушілікке келе алмау
қабілетсіздігінен деп біледі[16].
Он екінші сайланған Жоғарғы Кеңес қабылдаған Заңға сәйкес 1994-жылғы 7
наурызда ... ... ... ... өткізілді. Сайлау
бұрынғы Жоғарғы Кеңестің өзін-өзі таратылуынан кейін өткізілгендіктен,
Сайлау туралы кодекс белгіленген жаңа ... ... ... өте ... ... ... өтті.
Бұл сайлаудың маңызды ерекшелігі, еліміздің жоғары заң ... ... бір ... ... ... округтері бойынша, ал келесі
бөлігі – Республика Президенті құрған мемлекеттік тізім бойынша ... ... ... ... өткізілуі парламенттік кәсі-биліктің
қалыптасуында жағымды рөл атқарады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ету тұрғысынан үстірттігі бай-қалады.
Бірқатар нормалар сайлау компаниясы кезінде-ақ ... ... ... сот ... ... санау тәртібі туралы мәселе
қойылғанда, ол ... ... ... ... (1995 ж. ... ... деп таныды. Конституциялық сот шешімінің ... ... ... ... өкілеттігі тоқтатыл-ды.
Жоғарғы Кеңес ХІІ-шақырылымдары қызметінің тәжірбиесі заң ... бір ... ... ... көрсетті. Сондықтан
бұрынғы Жоғарғы Кеңес түріндегі ... ... бас ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесі ХІІ-шақырылымының заң шыға-ру
саласындағы ... С. З. ... ... ... ... ... ішкі ... мен нормалардың үйлесімсізді-гі;
ведомствалық және салалық мүдделердің басымдығы; депутаттардың ре-формаға
қарсы ... ... ... ... бойынша үйіп-төгіп
қабылдаудың, олардың сапасына зиян келтіруі, заң ... ... ... білмеу[17].
1995-жылғы 30-тамызда Республикалық референдум арқылы ... ... ... ... ... мен ... етуі үшін
заңдық негіз салды. «Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... Парламент,
мәслихаттар депутаттығына сайлауды дайындау мен өткізудің ... ... ... ... ... ... ... түрде өз-
герді. Егер бұған дейін ол бірден-бір заң шығарушы және ең жоғары ... ... енді – ... ... заң ... ... ... Республиканың ең жоғары өкілді органы болды. Сонымен ... ... ... заң ... ... ... мә-селелер
тізімін нақты айқындап берді» (Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ... ... сәйкес аса маңызды қоғамдық
қатынастарды реттейтін мәселелер тобы ... ... ... ... ... өзге ... ... тәуелді актілермен
реттелетіні белгіленді. Парламенттің заң шығару ... ... ... ... тәжірибелік пайдасы бар. Осы нақтылануға
байланысты заң ... ... ... ... конституциялық деңгейде
белгіленгендіктен, Конституциямен белгіленген ... ... ... ... осыған орай билік бөлу қағидасының тиімді қызметі
қамтамасыз етіледі.
Нақтыланудың тағы бір ...... ... ... ... ... ... реттелетінін біледі және бұл оларды ... ... ... ... ... ... Парламент заң шығару өкілеттіктерінің шеңберін нақты
белгілеу басқа мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... себеп блды.
1995-жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес 1995- жылғы
16-қазанда қабылданған «Қазақстан Республикасының Парламенті және ... ... ... Конституциялық заңы қазақстандық
парламентаризмнің дамуында ерекше рөл ... Осы ... ... ... ала ... ... Парламентінің қызметін жан-
жақты реттеп берді. Конституциялық заң 6 та-рау 40 ... ... ... ... ... ... ... өкілеттік
мерзімі, құқықтық негіздері, құрамы мен құрылымы бекітілді.
ІІ- тарау Республика Парламентінің құзіреті мен оны ... ... ... ... ... Республика Парламентіндегі заң шығару процесін қамтып, заң
шығару бастамашылығының ... оның ... ... ... асырылатынын,
Парламенттің заңдар қабылдау ... ... ... ... ... қарсылығының еңсерілу шараларын анықтады.
IV- тарау Парламенттің Республиканың лауазымды тұлғаларын қызметке
тағайындауға, қызметке сайлап, ... ... ... ... беру
жөніндегі өкілеттігін, яғни кадрлар бойынша өкілеттігін бекітті.
V- ... ... ... ... ... ... ... өз өкілеттіктерін жүзеге асыруының кепілдкері
қамтылды.
Ең ақырғы VІ- тарау қорытынды ережелерді бекітті.
1995-жылғы қыркүйек ... ... ... аралығында қазақстандық
парламентаризмнің әрі қарай дамуына мүмкіндңк ... оның ... ... ... заңдарға енгізілген өзгерістер болды. Бұл
өзгерістер «Қазақстан Республикасының ... ... ... енгізу туралы» Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... «Қазақстан
Республикасының Парламенті және оның депутаттары туралы», «Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... заң күші бар ... өзгерістер мен толықтырулар
енгізілуіне сәйкес Конституциялық заңдарда бекітілді.
Сонымен бірге, осы енгізілген өзгерістерге ... ... ... ... ... да ... ... енгізілді.
Енгізілген толықтыруларға дейінгі Конституцияның 91-бабы 1-тармағы бойынша
Парламенттің Президентке Конституцияға ... мен ... ... ... қою ... ... ал осы ұсынысты қабылдау немесе
қабылдамау туралы шешім Президент құзырында ... ... егер ... ... ... онда Парламент Палаталарының әрқайсысының
депутаттары жалпы санының кемінде бестен төртінің ... ... осы ... мен ... ... ... туралы заң
қабылдауға хақылы. Мұндай жағдайда Президент заңға қол ... ... ... ... ... ... Парламентпен қабылданған
заңға қол қойса – бұл жағдайда заңның бастамашысы да, ... да ... ... Егер ... заңға қол қоймаған жағдайда да, осы ... ... ... өз ... жүзеге асыра алмайды. Мұндай
жағдайда заң жобасы референдумға шығарылып, ... ... ... бар ... жартысынан астамы дауыс беруге қатысса және
дауыс берген азаматтардың жартысынан астамы өзгерістер мен толықтыру-ларды
жақтап ... ... олар ... деп ... Осы ... ... заң шығарушылық қызметінің аясы кеңейе түседі.
Енгізілген өзгерістерде Парламент Мәжілісінің құрылу ... ... ... де ... ... ... ... өзгерістерге сәйкес Мәжілістің 67 депутаты (өзгерістерге дейін
барлығы 67депутат) әкімшілік-аумақтық бөлініс ескеріле ... ... ... саны тең аумақтық мандатты аумақтық сайлау
округтерінен сайланып, ал 10 ... ... ... ... бойынша
біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің сайлау аумағымен партиялық тізімдер
негізінде сайланады. Сонымен ... ... ... белгіленген
жағдайларға байланысты Президент қызметінен мерзімінен бұрын ... ... ... ... ... қабылдаушы тұлғалар Мәжіліс Төрағасымен
толықтырылды.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, қазақстандық парламенттің дамуына
баға берер болсақ, онда кейінгі 16 жыл ... осы ... ... жетістіктер
мол екеніне шүбә келтіруге болмайды. Жаңа, жас ... ... ... ... ... 16 жыл ... аяғынан қаз тұрып,
елімізде өркениетті мемлекеттер қатарына қосуда жоғары көрсетілген ... ... ... ерекше. Сонымен бірге осы актілерді қабылдаған
халықтың, халық өкілдері – Президент пен ... ... ... де мойындамауға болмайды.
Қазақстандағы заңдардың дамуын сәйкес республикалық ... ... ... ... ... ... ... белді бір тармағы заң шығару билігінің тұрақты, шынайы кәсіби,
сауатты, ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз.
1.3. Қазақстан Республикасы Парламентінің мемлекеттік органдар
жүйесіндегі орны
Қазіргі уақытта әлемнің ... ... ... ... ... иесі ... мемлекеттік билік жүйесінде жетекші орын ... ... ... Жапон Конституциясының ... ... ... ... органы және мемлекеттің бірден-бір
заң шыға-рушы органы болып ... ... ... ... ... ... Мексика Конституциясының 50-бабында да бекітілген, онда
«Мексика Құра-ма Штаттарында заң шығару билігі Бас ... ... ... Құрама Штаттарында заң шығару билігі Конгресс және ... ... ... асырылады[18].
Дегенмен, конституциялар заң шығару органдарына заң шығару үстемдігі
мен тәуелсіздігін ... де, ... ... ір елдің мемлекеттік
органдар ... ... орны сол ... басқару нысанымен
тікелей байла-нысты. Парламентаралық ... ... ... ... ... Мысалы: Италия, ГФР, Австралия, Израиль, Финляндия,
Үнді, ... және ... Осы ... ... ... алдындағы
жауаптылығына, парламентпен құрылатына қарамастан, ... ... ... ... бағынышты. Себебі, шынайы
биліктік өкілеттіктер мен заң ... ... ... ... ... (АҚШ, ... Венесуэла, Гондурас)
парламент неғұрлым тәуелсіз. Ол Президентпен ... заң ... ... ... ... тек парламент ... ... ... мемлекеттік органдар жүйесіндегі орны, негізінен билік бөлу
принципімен тікелей байланысты. Осы билік принципіне сәйкес мемлекеттің
заң ... ... ... ... ... Конституцияларында бас-ты
орында тұрғанын жоғарыда айтып ... ... ... осы ... ... ... мен өзге де ... заң ак-
тілерінде алған орнын, Қазақстандағы ... ... үш ... ... рөлін, осыған сәйкес Қазақстан Парламентінің мемлекеттік билік орган-
дарының жүйесіндегі орнын анықтау.
Билік бөлу принципінің ... ... аса ... ойшылдар
Платон, Аристотель, Д. Локк, Ш. Монтескье, Э. Кант өздерінің ... ... ... ... ... Олардың билік бөлу мәселесі
бойынша көзқарастары, әрине, ... ... ... Себебі олар өз
ілімдерін әр түрлі тарихи кезеңдерінде асаған, ... ... ... ... міндетін әр түрлі түсініктерге ... Десе ... оның ... ... ... ... пен ... зорлық-зомбылығын болдырмау үшін, билікті бір ... ... оны бөлу ... туралы пікірлері бір жерден шыққан.
Батыс демократиясы адамдар ... емес ... ... ... ... ... ... адамдардың өз әрекеттеріне
көңіл аударуына мәжбүрлеу арқылы ... ... қол ... ... Мысалы, Америка конституциясында келесідей принцип ... ... ... ... көңіл-күймен тежеліп отыру керек». Міне сол ... онда ... ... ... басқа тармақтарын өзіне толығымен бағын-
дыра алмайтынына ... ... ... және ... бекітілген. Президентке палаталар қабылданған заң ... вето ... ... ал әр ... ... екі ... ... қабылдамау конгресс билігінде.Халықаралық шарттар мен жоғары
лауа-зымды ... ... ... ... ... ... керек.
Американдық конгресс заң шығару билігінің ... ... ... ... Сондықтан Америка парламентаризмінің даму ... өту ... ... деп ... ... конгресс қарауында әдетте заң билігінің құзырына кіретін
са-лық жинау, ... пен ... ... ... кандидатуралар
бекі-ту қызметтері болды. Одан әрі конгресс заңдардың тікелей ... ... ... ... Олар ... ... атқару
әрекетінің заң шығару өкілеттіктеріне сәйкестігін тексеру әдісі ғана ... ... ... бір ... мәселелерге қоғам көңілін аудару тәсілі
екенін ... ... ... ... ... болсақ, Америка конгресінің
тәуел-сіздігі әрбір депутаттың қорғалуымен қамтамасыз ... ... заң ... ... үшін иммунитеті маңызды болып есептеледі.
Конгресс мүшелері атқарушы билік ... ... ... ... ... ... ... олар өздерінің сайлау округтерінде саяси
қолдауға ие, сонымен бірге, әдетте, ... ... ... ... ... ... бөлу мәселесіне келер болсақ, Қазақстан Республика-
сы Конституциясының жобасының авторы, академик Сәкен Өзбекұлы «мем-лекет
және ... ... атты ... ... Сыртанов Қазақстан-ның саяси-
құқықтық ой-пікірінің тарихында тұңғыш рет «Қазақ елінде билік жүргізу
закон шығаратын, орындайтын һәм сот ... ... Үш ... ... бассыздыққа жол бермеудің белгісі болып тұрады», - деп
Ш. Монтескье ... ... ... пайдалануды ұсынды.»[19] - деген
құн-ды материал жазды. Бұл мәселе ... ары ... Алаш ... (1917 ж.) ... тапты.. Онда: "Ресей ... болу ... ...... ... федерация – мемлекеттер
одағы). Фе-деративті республикадағы әрбір жеке мемлекет дербес және ... мен ... өзін өзі ... Үкімет басында құрылтай
жиналысы тұ-рып, арасында – ... ... ... жиналысы мен
мемлекеттік дума сайланған президент басқарады. Президент министрлер советі
арқылы ... және ... ... мен ... дума ... Заң ... билігін үкіметті бақылау құқығы бар ... ғана ... ...... ... өз егемендігін алғанға дейін, 70 ... ... ... ... болып, билікті бөлу түгіл, сол
билікке шынайы мемлекет ретінде қолы ... ... ... ... ... ... ... жоқ. С. С. Сартаев, қазақ
автономия-лық республика ... ... ... ... ... Кеңестердің бүкіл-қазақстандық съезі болғанын, оны КССР
Одағының ұлттар Кеңесіне өкілдер және ... ... ... сайлағанын мәлімдейді.
1928-жылы С.Садуақасов Қазақстан саяси қайраткерлерінің арасындағы ал-
ғашқылардың бірі болып, КСРО ұлттық ... ... ... ... ... ... ... өкілеттік органымен айтылған ... ... ... ... кейде тіпті еленбейтінін
айтты. Мұндай теңсіздік тек ... ... ... ... ... ... облыс аралық дамуда белең алды. 1970 ж. В. А. ... Г. Н. ... ... қалалар, облыс аудандары,
селолар мен ... ... ... ... бар екендігін
мәлімдей отырып, Қазақ ҚСР-дағы әр облыстың ... тән ... ... А. К. Котов: «Ұлттық мүдделерді білдіру үшін де, аумақтық
мүдделерді ... үшін де ... КСР да ... ... құрылған жоқ»,
- дей отырып, аймақтар дамуы-ның біркелкі болмағанын, аймақтар мүдделері
ерекшеліктері ескерілмегенін айтады[21].
Мемлекеттік билік бір ... ... ... Ол өз шешімдерін ор-
талықтандырылған түрде жүзеге ... ... ... атты алып ... ... бір ... ... тоталитарлық тәртіп үшін
қолайлы болды. Ол ... ... ұран ... ... ... ... ... Өкілетті билік пен атқарушы билік қосылып, халық ... ... ... ... ... билік Кеңестер қолында шоғырланған тұста,оның өзге
органдарының маңызы болған жоқ. Олар «негізгі органның ... ... ... яғни оның ... шешімдерін атқарушы рөлін-де
болды – бұлар «негізгі» органның «туындысы» ... ... ... ... ... ... сипаты «Халық депутаттары Кеңесінің ат-
қару комитеті» деп аталуынан-ақ көрініп тұр, яғни ... ... қол ... орган және ол Кеңес билігін атқарушы ... сол ... ... ... ... ... Әрине, мұндай
тоталитар-лық жүйе тұсында билік бөлу мәселесін қозғамақ ... ... ... есептелді.
Алып державаның күйреуі сол кездегі Компартия жетекшісі М. С. ... ... ... ... басталды. Кеңес Одағының қол ... ... 1989 ... бастап, одан іргесін аулақ ... ... бірі ... ... ... ... Одағының қол
астында болған кездің өзінде-ақ, 1990 жылдың 25 қазанында ... ... ... ... ... ... рет осы құжатта
мемлекеттік билік-ті бөлу ... ... ... ... сәйкес мемлекет-тік биліктің заң шығару, атқару және ... ... заң ... ... ... ... ... жүзеге асыратыны, Президент Республика басшысы болып табылып және
жоғары өкімші-атқарушы ... ... ... жоғарғы сот билігін Қазақ
КСР Жоғарғы Соты жүзеге асыра-тыны белгіленді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 16-желтоқсанда қабылданған ... ... ... ... ... ... бөлу ... әрі қарай дамытты[23]. Конституциялық ... ... ... ... ... биліктің оны заң шығару,
атқару, сот билікте-ріне бөліну принципіне сәйкес құрылатынын және жүзеге
асыратынын бекіт-ті. Осы ... ... ... ... билік жүргізу
құқығы – ... ... пен ... ... ... Заңның 10-бабына сәйкес сот билігін жүзеге ... Сот, ... ... Соты ... ... Соны-мен бірге жаңа сот
органы - Конституциялық Сот анықталды. Бұл орган Конституцияны ... ... ... жоғарғы орган болып табылды.
Билік бөлу принципі өзінің әрі ... ... ... ... ... ... ... тапты. Негізгі Заңның
Конститу-циялық құрылыс ... ... ... ... ... оны заң шығару, атқару, сот биліктеріне бөлу
принципіне ... ... ... ... органдар өз
өкілеттіктері шегінде дер- бес, өзара тежемелік және ... ... ... ... ... ... Осылай тәуелсіз мемлекеттің
алғашқы Конституциясында билік бөлу принципінің тежемелік әрі тепе-теңдік
жүйесі пайда болды.
Мемлекеттіліктің ... ... ... ... көрсетілген
нормативтік құқықтық актілер билік бөлу ... ... ... ... ... ... ... салды. Дегенмен, осы құжаттарда
бекітілген билік бөлу принципі әрекет ... жоқ. Бұл ... де ... бойы ... ... ... 2-3 жылда өзгерте салу оңай ... ... үшін ... ... ... және ол ... елдің
Негізгі Заңы арқылы жүзеге асырылғанының өзі жас мемлекет үшін ... ... ... Осы ... заң ... докторы Ғ.
Сапарғалиев-тың пікірін келтіруге ... ... ... ... - дейді ол, - Жоғарғы Кеңесті ... заң ... және ең ... ... ... ... таныды».
Конституцияның Жоғарғы Кеңеске кең өкілеттіктер беруі ... ... ... ... ... ... әрі Ғ. ... Жоғарғы
Кеңес тұрақсыз негізде әрекет еткендіктен өз міндеттерін атқара алмағанды-
ғын, бірақ Жоғарғы Кеңесті ... ... деп ... ... ... ... жаңа ... құқықтық жүйенің негізін салған ... ... ... ... ... XII-шақырылымы
екенін мәлімдей отырып, ол «Дегенмен Жоғары Кеңес ... бола ... ... ... ... құрылмады"[24] деген тұжы-
рымға келеді. Ал, академик С. Зиманов болса, 1995-жылғы ... ... ... ... ... ... жариялаған мақаласында
Парламенттің бірден-бір заң шығарушы орган болу керектігін, Конституция
жобасында оның заң ... ... ... ... ... жолмен шешілуіне қарсы тұру керектігін айтты[25].
1995 жылы 30-тамызда бүкілхалықтық референдум арқылы Қазақстан хал-қы
қабылдаған Республиканың ... ... Заңы ... ... ... авторлардың пайымдауынша парламентаризм эле-менттері тек
парламенттік басқару нысанына ған тән. ... ... ... мемлекеттілігіміздің президенттік басқару нысаны-на
парламентаризм элементтерінің ... ... ... бү-гінгі
күні маңызы зор. Осы орайда сонау Батыс ... ... ... ... ... ... болсақ, Қазақстан 16-ғасырдың ... ... ... ... дейін, яғни Ресейдің қол ... ... ... ... ... хан ... біртұтас мемлекет болды. Қазақ
ханды-ғында ... заң ... ... ... ... ... ... мен қауымдар өкілдерінің съезі жүзеге асырып, атқарушы билік
ханның қо-лында ... ... ... бір рет ... ... ... ... қарады. Сонымен бірге, мәслихат меритократия
- аса қадір-ліні таңдау принципіне ... ... ... және ... ... ... ... «Ақсүйек» - хан билеген халықтың өз өкілдері
«қара ... - ... ру ... ақсақалдар арқылы осы биліктің жүзеге
асырылуына қатысу мүмкіндігі ... ... ... ... мемлекетті-гінің дәстүрлі монархия мен ... ... ... ... ... ал заң ... докторы, профессор Сәкен Өзбекұлы
«билік жүргізу формасы алғашқы қа-уымдық ... ... ең ... ... ... демократия сатысы мен мазмұнына дәлме-
дәл келетін құрылым»[27] деп ой ... ... ... ... әуел ... өз еліміздің мемлекеттілігі жоғары биліктің
бөлінгеніне сәйкес құрылғаны, ... ... ... асырған ханмен
қатар қара халық өз өкілдері арқылы ... ... заң ... жүзеге асыруға қатысқаны анықталады. Осыған сәйкес мемлекеттік
биліктің жүзеге асырылуы сол дәуірге ... ... ... ... ... ... парламентаризм белгілері Ресей боданында ... ... ... ... оқиғасы тұсында «Алаш» партиясының
бағдарламасында ... ... 10 ... ... ... ... заң ... билігінің өкілді ... ... ... пен ... ... көздеді[28].Дегенмен, белгілі саяси
жағдайларға байланысты «Алаш» партиясының ... ... ... жоқ. ... 70 жылдан астам уақыт өткенде кеңестер кеңіс-
тігінің ... ... ... ... парламентаризм
элементтері қайтадан ... ... ... бөлу» принципіне
негізделген мемле-кеттегі заң шығару ... ... ... ... мен ... ... ... идеясы
Қазақстан өз тәуелсіздігін ал-ғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... аттатқан қос құжат -
Егемендік ... ... мен ... ... Конституциялық
Заңның жол салғаны, осы құжаттардан ... ... заң ... ... ... маңызы жоғарыда айтып
өтілді.Көрсетілген принциптің парламентаризм-нің ... ... ... осы ... ... ... ғалымдар-дың барлығы дерлік
мойындайды.
Қазақстан Республикасының Конституциясында ... ... ... ... ... ... ... заң шығарушы,
атқарушы және сот тармақтарына бөлініп, ... әрі ... ... ... ... іс-қимыл жасайды. Конституцияның IV,
V, VII-бөлім-дері ... заң ... ... және ... ... бекіткен. Ал ІІІ-бөлім Қазақстан Республикасы
Президентінің мәртебесін анықтайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... биліктің ешбір тармағына кірмеуі - бұл
президенттік басқару нысанының Қазақстанға тән ерекшелігі.
«Президенттік республикаларда қолданылатын билік бөлу ... ... ... ... заң ... ... шығарған заңдарды
қабылдамау қарсылығыннан (ветосынан) ... ... ... ету
шаралары болмайды"[29]
Парламенттің мемлекет басшысымен, биліктің басқа тармақтарымен
өзара әрекеттестігін білу ... яғни ... ... ... дәл белгілеу үшін, оның атқаратын ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджетті
қабылдаудан, халықаралық шарттарды бекітуден, конституцилық ... ... ... Осы ... ... бәрі де ... ... тән белгілер. Сол себепті президенттік
басқару ... ... тән ... анықталатын Республика
Парламентінің мемлекеттік органдар жүйесіндегі орны да ерекше.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 3-бабы 4-тармағында мемлекеттік
биліктің ... оның ... мен ... ... ... ... және сот ... бөлінетіні, биліктің үш
тармағының тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану ... ... ... ... ... жүзеге асырылатыны бекітілген.
Бұл – біртұтас мемлекеттік ... ... ... ... ... бұл – ... әр ... мемлекеттік органдар билігін ... ... ... ... шегінде ұйымдастырылатынын,
конституциялық шаралар шегінен тыс ұйымдастырылу қызиетінде бір-біріне
тәуелсіз ... ... әр ... өз ... бар ... ... ... шығуға бол-майтындығын білдіреді. Сонымен бірге, ол – билікті
шоғырландыруды, бөлуді, монополиясыздандыруды да білдіреді. Билікті ... ... ... ... ... ... өзіне
бағындырмай және әрқайсысы өзара түсінікпен, ... ... етуі тиіс ... ... ... ... оның ... өзара теңдестіруді де білдіреді. Қазақстан Республикасының
Конституциясы ... ... ... ... ... бөлу
принципін қамтамасыз ету үшін билікті бөлуді билік тармақтары арасында іс
жүргізуді шектеу принципімен ұштастыра көздейді.
1995-жылғы ... бұл ... тек ... ... бойынша
ғана емес, сондай-ақ Парламенттің – заң шығарушы ... ... ... ... және ... ... – сот ... міндеттерін дәл
белгілеп, шек қоятын және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудегі Қазақстан
Республикасы Президентінің ... ... оның ... ... ... ... қисынды шешімін тапты.
Қазақстан Республикасындағы ... бөлу ... ... ... биліктің жүйесінде Республика Парламенті жүзеге асыратын ... ... орны ... ... ... ... 49-
бабы 1-тармағына сәйкес Парламент Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ең ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасы Парламентінің мемлекеттік органдар жүйесіндегі
орнының ерекшелігі Парламент пен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... кеттік, Қазақстан Республикасының 1995-жылғы
Конституциясы Қазақстан ... ... ... жүйесінің
құрылғаны туралы конституциялық қағиданы ... ... ... ... ... ... «Парламент – Президент»
қатынасарында тежемелік әрі тепе-теңдік ... ... ... ... ... кетіру(импичмент) және Парламентті
тарату. Еліміздің Негізгі Заңына сәйкес, бірде-бір ... ... ... ... ... ... ... атқарушы,
мемлекеттік билік бірлігінің кепілі – ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарды
қарастыру барысында мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ел ... ... кетіру «қаупін»
тудыратын орган – тек қана Парламент. ... ... ... ... сәйкес Президент өзінің міндетін
атқару кезіндегі іс-әрекеті үшін тек қана мемлекетке ... ... ... ... және бұл үшін ... оны ... ... алады.
Айып тағу туралы шешім Мәжіліс депутаттары жалпы санының үштен ... ... ... ... ... ... ал тағылған
айыпты тексеруді Сенат ұйымдастырады. ... өз ... ... ... Үкіметке сенімсіздік ... ... ... екі ... ... ... ... арасындағы немесе Парламент пен мемлекеттік
биліктің басқа тармақтары ... ... ... ... дағдарыс болғанда Парламентті тарата алады. Бұл ... ... ... әрі ... жүйесінің үш ... ... ... ... ... де ... М. ... әлемдік тәжірибеден келесі фактіні ... ... егер ... ... тарату құқығына ие
болатын болса, онда оның бұл құқығы көбіне кіші палатаға қатысты болады.
Екінші палата ... ... ... ... заң ... ... ... дейінгі қызметін белгілі бір шамада қамтамасыз етеді[30].
Сонымен қатар, ... ... мен ... ... ... ... бірлесе атқаратын өкілеттіктерінде ... ... ... ... орнының ерекшелігі айқындалады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 53-бабы ... ... өз ... ... ... Президенттің
Республика Премьер-Министрін, Республика ... ... ... ... береді. Сонымен қатар, Парламент Сенаты ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Сот Алқаларының төрағаларын және судьяларын сайлау және
қызметтен босату, олардың ... ... ... Президентінің
Республиканың Бас Прокурорын және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасын
тағайындауына келісім беруді, Жоғарғы Соттың Төрағасы мен ... ... ... ... тиіспеуі жөніндегі құқығынан айыруды ... ... ... ... ... ... Республикасы Орталық сайлау ... ... ... ... ... мен ... сайлайды және қызметтен
босатады(56-бап).
Өзінің конституциялық өкілеттіктерін жүзеге асыру ... ... ... ... болады. Президенттің
Сенатта өз өкілі бар, ол осы өкілі арқылы ... ... ... Ел ... ... ... жасайды, Сенат пен Мәжілістің заң
шығару қызметін бағыттайды, заң ... ... ... ... ... ... заң жобаларын енгізу жөнінде тапсырма
береді. Президент заңдарға қол қою ... өз ... ... ... ... ... Конституцияға сәйкестігін қарау туралы
өтініш жасайды. Президентке ... ... ... ... жеті ... тағайындап, Сенат Төрағасына кандидатура ұсынады.
Кейінгі кездері Ұлы Британия ғұмырлық пэрлердің рөлі өсуіне сәйкес
олардың бай ... мен ... ... жинауына байланысты екінші палата
төменгі палатаның маңызды және пайдалы ... ... ... . ... ... палатасы мұралық және ғұмырлық лордтардан ... пэр ... акті ... ... ... ... өсті.
Премьер-Министр жұмысқа қатысу және мұралық пэрлермен тең дауыс ... ... ... ... тағайындау құқығын алды"[31]. Италияда
Республикаға ерекше еңбегі ... ... ... ... ... Осы ... Ө. ... "Қазақстан Республикасы
Президентімен тағайындалатын ... көп ... ... ... ... - әлемнің барлық түкпірінде жоғары палата тәжірибелі
мемлекет ... ... олар ... тұрақтандырушы рөлін
атқарады"[32] - дейді.
Сонымен бірге Президент пен Парламент қатынастарында Сенат ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру барысында мемлекеттік биліктің екі
тармағы - ... пен ... жиі ... ... ... ... ... өмірінің маңызды салалары - заң шығару қызметінде ... ... бірі ... ал ... заң шығару қызметін жүзеге
асырушы орган, сондықтан олардың арасында көзқарас қайшылығы ... ... ... жағдайда жоғарыда айтылған саяси дағдарыс тууы да ықтимал.
Мемлекеттік биліктің екі тармағының арасындағы қайшылықтар, көбінесе,
Үкіметтің заң шығару ... ... ... ... ... туындайды.
Премьер-Министр Үкімет енгізген заң жобасының қабылданбауына байланысты
Парламент Палаталарының бірлескен отырысында Үкіметр сенім ... ... қоя ... (61 - бап 7 - ... өз ... ... ... Үкімет бағдарламасын екі
мәрте қабылдамай тастаса - бұл Парламенттің Үкімет сенімсіздік білдіргенін
көрсетеді (53 -бап 6 - ... ... ... екі ... ... бойынша жүзеге
асырылады. Қос палаталы ... бір ... ... ... ... ... ... әлдеқайда қиын. Мысалы, И. Г. ... ... ... ... "палата - делдар", "палата бітімші" қажет
болғанын айтады[33]. Қазақстан Республикасы Парламентінің ... ... ... ... ... Үкіметпен қарым - қатынастарда
Мәжілісті тежеп отырады.
Парламенттің әр Палатасы дербес, ... ... ... ... өз қызметі мәселері жөніндегі есептерін тыңдай алады - ол үшін
депутаттар жалпы санының кемінде үштен бірі бастамажасау ... Егер ... ... заңдарын орындамаған болса, палата депутаттары жалпы
санының үштен ... ... ... оны ... босату туралы
Президентке жүгіне алады. Республика Президентімұндай өтінішті қабылдамаған
жағдайда, алты ай ... ... ... ... ... ... ... алты ай өткеннен кейін Республика Президент інің
алдына осы өтініш қайта қоюға ... ... ... ... ... босатылуына әкеліп соқтырады (57-бап 6-тармақ)
Биліктің үшінші тармағы мен ... ... ... ... ... ... пен ... бірлесе шешуі, сот билігінің
дербестігі үшін ... ... ... ... ... " ... Соттың
Парламенттің толық құрамымен емес, тек Сенатпен сайлануы сот ... ... ... ... ... ... сот билігіне
толық көлемді ықпал жасауға мүмкіндігі жоқ"[34].
Қазақстан Республикасының ... мен ... ... ... ... да маңызы ерекше деп айтуға болады.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің жеті мүшесінің төртеуін
Парламент тағайындайды: екі мүшесін ... ... екі ... ... ... ... ... бірлескен отырысында Парламент
Қазақстан ... ... ... 11-тармағына сәйкес
Республика ... ... ... ... ... жыл ... жолдауын тыңдайды. Коституциялық Кеңес Президент ... ... ... ... ... бекіткенге дейін
Республиканың халықаралық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдар жүйесіндегі
орнының ерекшелігін, оның жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... айқындайды.
Қазақстан Республикасының жоғары өкілді органы мен ... ... ... өкілді органдар арасындағы өзара қарым-
қатынастар Парламент Сенатының жергілікті өкілді органдар - ... ... ... ... ... өзге де
заңдарын бірнеше қайтара бұзған, қабылдаған шешімдері сот тәртібімен заңсыз
деп танылған, жаңадан сайланған бірінші сессия ... ... ... ... өз ... анықтамаған және тиісті органдарын құрмаған
жағдайларда мерзімнен бұрын тоқтатуынан, сонымен бірге Сенат ... ... ... ... өкілді органдар - мәслихаттардың
сайлайтынынан көрініс береді.
Конституция Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ретінде құрады. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы
Парламенті өзінің барлық ... ... ... ... ... ... мүдделерін, көңіл күйін, еркін ескеру керек, елдің ішінде және
сырт жерлерде, ... ... ... ... тармақтарының алдында Қазақстан
халқының атынан өкілдік етуге құқылы және міндетті. ... ... ... ... ... ол ... аппартқа
жатумен қатар, азаматтық қоғамға да жатады. Кәсіби мемлекетттік аппарат пен
қоғам бір-бірімен сіңісе әрекеттеседі, Парламент ... ... дәл осы ... ... ... ... ... Сондықтан
Парламенттің халық өкілі ретіндегі мәртебесі, оның мемлекеттік биліктің
басқа органдары арасындағы ерекшелігінің басты белгісі ... ... ... Парламенті қызметінің тиімділігі еліміздегі жалпы
саяси, әлеуметтік және ... ... ... ... ... халықаралық қоғамдастықтағы
орнымен, оның сыртқы саясаттағы ... және ... ... ... ... дерлік кішігірім ғана жетістіктерге жетіп,
соның өзінде парламент өз ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Сондықтанда азаматтардың Парламент
қызыметін нақты экономикалық және ... ... ... жеке ... ... ... пен осы биліктің нақты иелері, ең
алдымен, ... ... ... ... ... ... күтетін
жарқын болашақтары және жақсы үміттерімен байланыстыруы түсінікті.
Парламентаризмді дамыту идеясы Қазақстан Республикасы ... ... бірі ... ... Бұл ... ең ... билік
бөлу тұжырымда негізделген. Жоғары дамыған деп ... ... ел ... аса ... қозғалыс күші болғанына әлемдік
тәжірибе куә. Ол азаматтық қоғам құрудың ... ... ... ... ... мен сапасы және халық пен мемлекеттің ... ... ... бар. Бұл ... заңдылықтардың бірі.
Бұл парламенттің шексіздігін, бірегейлігін ... Оның ... бөлу ... ... ... тек заң ... ... ғана емес,
сонымен бірге атқарушы және сот биліктерімен беделі мен ... ... ... ... және әділ ... ... ... барынша тиімділігімен ашылады.
Сондықтан парламент биліктің барлық тармақтарының үйлесімді дамуы, өзара
әрекеттестігі, өзара көмектестігі үшін ат ... ... ... ... күшінің алғы шарты осында.
Парламенттің беделі мен ықпалын көтеруде оның жұмысын, заң ... ... ... оның ... ... ... ... ПАРЛАМЕНТ ҚҰЗЫРЕТІ ЖӘНЕ ОНЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ
ҰЙЫМДЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ НЫСАНДАРЫ
2.1. Қазақстан Республикасы Парламентінің құзыреті
Қазақстан Республикасының Парламенті Жоғарғы ... деп ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңес жоғары өкілді орган
ретінде 1937 жылы Қазақ КСР-ның Жоғарғы ... 1978 ... ... ... және КСРО ... бойынша республика құзырындағы барлық
мәселелерді шешуге хақылы болды, яғни ел өмірінің ... ... шеше ... ... ... ... әр түрлі кезеңдеріндегі
Жоғарғы Кеңес қызметіне еліміздің ғалымдарының бірқатар ... ... Ол ... ... Кеңестер тұрақты жұмыс істейтін орган ретінде
әрекет еткен жоқ.
Қазақстанның өз тәуелсіздігін алғаннан кейінгі Негізгі Заңы (1993 ... ... ... ... заң шығарушы және өкілді орган
ретінде таныды (62-бап). Сонымен ... ... ... ... ... рет ... ... органның тұрақты ... ... ... Осы ... ... сәйкес Республика Жоғарғы Кеңесі
депутатының Жоғары Кеңестен тыс жерде қызмет атқаруға, өзге ... ... ... ... ... ... болмайтыны белгіленді.
Айтылмыш Конституцияда Жоғарғы Кеңес құзырындағы мәселелер ауқымын кең
қамтыды, сол себебі ... ең ... ... ... бөлу ... бұл принцип айтарлықтай әрекет еткен жоқ.
Атап көрсетілгендей, заң Парламенттің тұтас құзыретін, Сенаттың ерекше
құ-зыретін және Мәжілістің ерекше ... ... Бұл ... ... ... ... ... Парламенттің құзіретін ерекше
деп айтуға болады, өйткені бұл мәселелер ... да, ... ... жатқызылмайды. Парламенттің құзіретінднгі ... ... ... ... ... ғана ... Палаталарының 1996 жылғы 20 мамырдағы бірлескен отырысында
қабылданған Қазақстан Республикасы Парламентінің Регламенті ... ... ... шарты мен тәртібін, Сенат пен ... ... ... ... ... ... өзара қарым-
қатынасының, Палаталардың бірлескен органдарын қалыптастыру және ... ... ... ... ... Парламенті өз жұмысын сессиялық тәртіппен
жүзеге асырады. Парламент ... ... ... ... ... және ... ... бірлескен және жеке отырыстарынан тұрады. Жаңа сайланған
Парламенттің бірінші сессиясын ... ... ... ... ... кем ... ... екісі сайланғаннан кейін өрі
кеткенде отыз күннің ішінде Президент ... ... ... пен ... ... отырысымен ашылады және жабылады.
Парламенттің кезекті және кезектен тыс ... ... ... ... ... Төрағасы шақырады және жабады және жылына бір
рет – қыркүйек айының бірінші жұмыс ... ... ... ... жұмыс
күніне дейін өткізеді. Парламенттің сессиялары арасында Президенттің: ... жеке ... ... 2) Палата Төрағаларының ... 3) ... ... жалпы санының кем дегенде үштен
бірінің ... ... ... ... тыс ... ... мүмкін. Палаталардың кезектен тыс бірлескен отырысы Президент
белгілеген мерзім мен ... ... ... тыс бірлескен
отырысты өткізу туралы ұсынсты ... ... ... ... ... оны ... ... болған мәселенің басын ашады.
Палаталардың бірлескен отырысы әр ... ... ... кем ... ... ... ... жағдайда құқылы болып
есептеледі. Палаталардың бірлескен отырысы ашық өткізіледі. ... ... ... мүмкіндігін де қарастырған. Егер бұған
қатысушы депутаттардың жартысынан көбі ... ... ... ... ұсынысы бойынша жабық ... ... ... ... жабық отырысқа да, ашық отырысқа қатысып, сөз ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банктің Төрағасы,
Бас Прокурор, Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Парламент Палаталарының бірлескен отырыстарында қаралатын мәселелер
Қазақстан Респубикасы ... ... ... ... өміріндегі ерекше маңызды мәселелер. Мәселелелер қос ... ... ... ... ... ... ... дауыс Палаталарда жеке-жеке беріледі. Сөйтіп екі Палатаның да
дербестігі сақталады, бір ... ... ... қысым көрсету
мүмкіндігі жойылады. Екі Палатаның да ... ... ... ... ... болып есептеледі.
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы ... ... ... ... асыратын жоғарғы өкілді орган ретінде бекітеді.
«Мемлекет және құқық теориясы» атты қомақты еңбектің авторлары ... бұл ... ... ... ... ... ... заң шығарумен шектелген, оның бақылау,
тексеру құқығы жоқ. Мысалы, мемлекеттік ... зор ... ... ... жүргізе алмайды, заңдардың орындалуын бақылау құқығы
жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әрекеттегі Конституция бойынша Парламент өзінің
бұрынғы "бірден-бір заң шығарушы орган" мәртебесінен айырылды. Конституция
Республика Президентінің де заң ... ... ... ... ... Республикасының Президенті Конституцияда көзделген ... заң ... ... ... алады. Біріншіден, Палаталардың
бірлескен отырысында Парламент ... ... ... әр ... ... ... үштен екісінің даусымен Республика Президентіне
бір жылдан аспайтын мерзімге заң шығару өкілеттігін ... ... ... ... егер Парламент мемлекетке аса қажетті заңдарды шұғыл
қабылдай алмаса, Президент заң күші бар Жарлық ... ... (61-б., ... Осы екі ... ... де ... заң ... өкілеттігі
уақытша сипатта болады.
Сонымен қатар, республикалық референдум, яғни ... ... ... ... ... ... ... конституциялық заңдарын
қабылдауға, оларға өзгертулер мен толықтырулар енгізуге ... заң ... яғни ... мен өзге де ... ... ... пен ... өмірінің нормативтік негізін қалыптастыру –
Қазақстан Республикасы Парламентінің ең басты қызметі. Басқаша ... ... ... басқаруға, мемлекеттік органдармен, өзге де құқық ... ... ... белсенділіктерінің субъектілерімен ... ... ең ... құндылықтарды және мемлекет пен қоғамның ұзақ уақыттық
стандарттарын бекіту мен қалыптастыруға мамандырылады.
Қазақстан ... ... ... ... отырысының құзырындағы мәселелерді қарастырады (53-бап).
Қазақстан Республикасының Парламенті өз палаталарының ... ... ... кең көлемді мәселелерін шешеді. ... ... ... ... ... ... ... Ресей Президентінің жолдауын, Конституциялық Сотының
жолдауын және шет мемлекеттер басшыларының сөздерін ... үшін ... Ал ... ел ... Палаталары мемлекет пен қоғам
өмірі үшін маңызды болып табылатын барлық ... ... ... ... арасында басты орында тұрған Республика Президентінің
ұсынысы бойынша Конституцияға ... мен ... ... заңдар қабылдау, оларға өзгерістер мен толықтырулар ... 1-т.). Осы ... ... ... ...... Конституцияның 64-
бабына сәйкес Конституцияға өзгерістер мен ... ... ... болатын [40], ал 1995-жылғы Конституция бойынша ... ... өз ... ... немесе Үкіметтің
ұсынысымен қабылданған шешімі бойынша өткізілетін республикалық ... мен ... ... ... қарастырылады (91-б., 1-т.)
және осы Конституцияның 44-бабы 10-тармағына сәйкес ... ... ... ... тек ... қабылданады. Осы берілген
баптардан Республика Президентінің ғана ... ... ... ... ... ... ... заң билігінің
Конституцияға енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар ... ... ... тек осы ... бойынша Республикалық референдум
тағайындау туралы ғана бастамашылық жасау құқығы бары ...... ... ... ... ... бойынша референдум тағайындау
туралы бастамасын қолдамаса, мұндай мәселелер ... ... бола ... ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар енгізуге байланысты мәселелерді
Парламент құзырынан алып тастау, оның ... ... ... ... ... Дегенмен, әрекеттегі Конституцияға 1998
жылғы 7 қазанда енгізілген өзгерістер мен тлықтыруларға сәйкес заң шығару
органы ... ... ... ... ... айта кету ... ... өзгерістерге байланысты, егер Республика ... ... мен ... ... ... ... ... тастаса, онда Парламнет ... ... ... санының кемінде бестен ... ... ... ... референдумға ұсынылған өзерістер мен толықтыруларды
Конституцияға енгізу ... заң ... ... ... ... ... осы заңға қол қояды немесе оны Республикалық
референдумға ... ... ... ... құқығы бар
республика азаматтарының жартысынан ... ... ... қатысып және осы
дауыс бергендердің жартысынан астамы референдумға ұсынылған өзгерістер мен
толықтыруларды жақтап дауыс берсе, олар ... деп ... ... ... ... ... қаралатын тағы бір маңызды
мәселе – Республикалық ... ... ... ... ... ... мен ... енгізу болып табылады.
1993-жылғы Конституция бойынша Жоғарғы Кеңестің республикалық бюджетті
бекітуімен қатар, оның ... ... мен өзі ... ... ... орындалуын бақылауды жүзеге асыру құқықтары болды(64-бап, 2, 5
тт.)[41].
Әрекеттегі Конституцияға сәйкес ... ... ... ... жүктеледі. Есеп комитетінің Төрағасы мен екі ... ... ... ... – тек ... ... Президенті, үш
мүшесін – Парламент Сенаты, үш мүшесін Парламент Мәжілісі ... - ... екі ... бес жыл ... тағайындайды (44-б., 7-т:
57-б., 1-т.). Осы Конституцияның ... ... ... ... ... ... республиканың мемлекеттік бюджеті
есебінен ұсталатын барлық органдардың ... ... ... ... ... ... ... бекітеді[42].
Негізінен Парламент шығаратын қаржылық қаулылар өмірде қалай ... ... ... ... ... ... ... бақылауды жүзеге
асыруға қатысты Парламенттің жалпы проблемасының маңызды және ... ... ... Оның ... болу ... – мемлекеттік бюджеттің
ел өмірінің барлық салаларын қамтуы мен осы ... ... ... ал ... болу ...... ... бір шаралардың арнайы
ережелеріне сәйкес жүзеге асырылады.
Парламенттің құқықтары мен міндеттері бюджетті мақұлдау ... ... ... ... ... ... ... шараларының
жүзеге асырылуын қамтамасыз ету керек. Парламент ... ... ... шараларының жүзеге асырылуын қамтамасыз ету керек. Ол тек ... ғана ... ... ... биліктің тиісті түрде
орнайтынына сенімді бола алады. Дәл осы ... ... ... циклдің басқы және соңғы сатыларына қатысады.
Парламентте осы ... ... ... ... ... бойынша
біркелкі пікірде, әйтсе де олар бақылаудың қандай түрде болу керектігіне
келгенде әр ... ... ... ... ... ... немесе сот органдарымен жүргізілетін тексерулерден өзгешелігін
айыру қиын. ... ... ... ... ... органдар берген
нұсқаулар арқылы әрекет етуге, оның ... ... ... ... ... келуіне немесе кейінірек қабылдануына тәуелсіз, ол осы
салада белгілі бір түрде атсалысып ... ... ... ... ... парламент құзырындағы
бақылауды жүзеге асыру ... ... ... ... ... тексеру жүргізу тәсілдерімен жүзеге асырылады. Бұл
шаралар, ең алдымен, үкіметің саяси ... ... ... ... қою үшін ... сол ... есеп беруді арнайы
тексеруде әрдайым қолайлы бола бермейді.
Бақылаудың келесі түрі тікелей ... ... ... ... ... ... түрінде сирек бекітіледі. Олар ... ... ... ... отырады. Осындай жағдайда байланысты үкімет
сметаға белгілі бір өзгерістерді енгізу өтінішімен ... ... ... үшін жыл ... ... ... қалай, қайда
жіберілгенін білу мүмкіндігіне жол ... ... ... ... ... бекіту кезінде ең алғашқы сметаны мақұлдау барысындағы шара
қолданылады. Парламент ... ... ... туралы хабар алу ғана
емес, сонымен бірге, жұмсалған қаржы алғашқы ... ... ... ... ... ... ету ... ие бола алады. Дегенмен,
тағы да айта кету керек, мұндай бақылау әдісі көбіне үкімет ... ... ... мақұлдау немесе мақұлдамау мақсатымен байланыстырады.
Тексерудің осы ерекше түрінің әділ жүзеге асырылуы өте маңызды ... ... пен ... ... ... ... ... мамандырылған мәліметтерге қалай негізделсе, оларды тексеру ... ... ... керек. Сол себепті осы жағдайда ... ... ... ... ... үшін қажетті мәліметтен әлдеқайда толық
мәлімет берілу керек. Парламентке бюджет туралы ... ... жиі ... ... үшін ... ... және ... тәсіл
болып табылады.
Бірқатар елдерде үкіметпен немесе әкімшілік органдармен жалпы баяндама
ұсыну ... ... ... ... бұл ... ... және ... мемлекеттік бюджеттің орындалу ... ... ... ... ... ... ете алады. Айталық, ... ... ... ... есепті жыл сайын өкілді органға ұсыну ... ... ... ... ... мемлекеттік қазынаның жағдайы туралы жыл сайынғы
үкіметтік есептің ұсынуына байланысты мемлекеттік ... ... ... бір ... ... асыра алады. Чилиде мұндай есеп алты
ай сайын ұсынылып отырылады. Жапонияда, конституцияға ... ... пен ... ... ... жағдайы туралы жылына кемінде бір
рет баяндап отырады. Сонымен бірге қаржылық заң ... ... үш ... рет ... пен ... ... қаржысының қандай мүдделерге
жұмсалғаны туралы және елдің жалпы қаржылық жағдайы жөнінде баяндап ... ... ... ... министірлігі әр үш ай сайын
бюджеттіе комиссияға шыққан шығыстың бөлінген қаржыдан қаншалықты ... және ... ... кез ... ... ... есеп ... Ресей Конституциясының 114-бабында Ресей Федерациясы Үкіметінің
Мемлекеттік Думаға ... ... ... ... есеп ... Осы ... жалпы есеп беру, сөзсіз, өте пайдалы.
Дегенмен, олар күнделікті қаржылық әрекеттерді жан-жақты қамти алмайды және
олардағы әр ... ... ... ... мүмкіндік бере алмайды. Осыған
байланысты жалпы мәліметті ұсыну әдісі күнделікті бақылау механизімімен
толықтырылады. ... ... ... асыру көп елдерде тікелей
парламенттік органмен немесе парламентке ... ... ... ... асырылады.
Тұрақты комиссиялар жүйесі бар парламенттерде қаржылық ... ... рөл ... Олар ... ... ... қатар, нақты
мәселелерді қарастыру үшін құрылған өздерінің ішкі комитеттері немесе
уәкілдері арқылы ... ... ... ... ... жинай
алады. Францияда белгілі бір министрліктердің бюджеті туралы тиісті комитет
атынан баяндама жасайтын парламент ... осы ... ... ... бақылауға уәкілетті. Олар тиісті құжаттарды дер кезінде
жеткізуді немесе тексерісті сол жерде ... ... ете ... ... ... ... талап етілген барлық мәліметтер берілуі
керек. Швейцарияда министрліктермен бюджеттің орындалуы әр палатадан алты
мүшеден ... ... ...... ... ... ГФР-да
Бундестагтың бюджет комиссиясы қандай да болмасын шығыстарды бекітеді және
бекіту барысында ... ... ... сақтауы қажет. Ол өз
мүшелерінің ішінен ... ... ... барлық есептерді, сонымен
бірге осы есептер бойынша ревизиялық органмен ... ... үшін кіші ... ... Осындай шаралар нәтижесінде
Бундестагқа жалпы баяндама ... өзге ... ... ... АҚШ Конгресінде,
қаржылық комиссияларға аса маңызды рөл берілген. Дегенмен, англо-саксондық
шараларға ... ... ең ... парламенттен тыс органмен, әдетте бас
бақылаушымен қаралатынын айта кеткен жөн.
Англияда мұндай жоғары лауазымды тұлға бақылаушы және бас ... ... Ол ... тағайындалады және өз қызметінен тек екі палатаның
бірігіп қабылдаған шешімімен ғана кетірілуі ... ... және ... ... ... ... толығымен тәуелсіз және оның міндетіне
ұзақ мерзімді қарыз қорынан бөлінген қаржыны тексеру ... Ол ... ... ... ... палатасына оқтын-оқтын баяндамалар
ұсынып отырады. Бұл есептер мемлекеттік бюджеттік есеп беру ... ... ... ... ... ... парламенттердегі
тұрақты қаржы комиссиялары тәрізді дерлік қызметтерді атқарады. ... есеп беру ... ... ... он бес мүшеден тұрады.
Қалыптасқан әдет ... ... ... ... ... мүшесі
болуы керек – бұл ... ... ... ... ... ... және бас аудитор баяндамасындағы ... ... ... ... ... ... қызметінің бірі болып
табылады. Егер комитет баяндаманың дұрыс емес жерлерін аңғарса, онда осы
мәселені ... ... және осы ... Палатасының қарауына енгізу
немесе енгізбеу туралы шешім қабылдайды. Комитет өте қысқа мерзім ішінде
үкіметтің ... ... ... ... және егер оппозиция
белгілі бір мәселе жөнінде жарыссөзді талап етсе, палата осы ... ... ашуы ... ... ... ... ... табылатын, бірақ арнайы ... ... ... ... лауазымды тұлғаларды ұдайы ... ... ... ... ... ... ... бірқатар елдер қабылдады (Австралия, Үнді, ... ... ... мен Үнді ... ... ... есеп беру ... екі палатаның бірлескен комиссиялары болып табылады.
Америка Құрамы Штаттарындағы негізгі бақылаушы орган – бұл есеп ... ... бас ... Оның ... яғни бас ... он бес жыл ... ... Бұл тағайындалу Сенатпен
бекітілу керек. Сонымен бірге бас бақылаушы тек ... екі ... ... ... ғана және ... ... ... өз қызметінен босатылуы мүмкін. Оның қызметі аса маңызды болып
табылады, себебі, ол барлық ... ... ... ... бақылауын жүзеге асырады. Бас бақылаушы әр түрлі ... ... жағы ... ... есеп ... ... және
қаржылық жыл аяғында Конгреске елдің қаржылық жағдайы туралы ... Оның осы ... ... ... бөлу ... комитеттермен
жүзеге асырылатын бақылау елеулі түрде ... ... ... ... аса пайдалы қызметтерінің бірі белгілі бір ... ... ... енгізудің мақсатқа сәйкестілігіне қатысты ақыл кеңес
беруінен ... ... ... парламент сайлаған органның немесе оған тәуелді
органның қарауында болған жағдайларда заң ... ... аса ... рөл
атқарады. Дания, Исландия, Норвегия, Швеция Конституцияларында осыған
сәйкес ережелер ... Бұл ... ... органдар алқалы түрде
құрылады, осыған байланысты олардың құрамына әр ... ... ... ... ... бар. Фин парламенті қаржылық есе беруге ... ... ... жыл ... ... отырады, дат Фолькетингі - 4, ал
исландық Альтинг – 3 ... ... ... ... бара-бар өкілдік жүйесі бойынша жүзеге асырылады.
Швецияда негізгі ... ... он екі ... жүзеге асырылады: әр
палата бара-бар өкілдік негізінде алты адамнан сайлайды. Осыған ... ... ... ... органының мүшесі болуымен қатар, ... бас ... ... ... ... ... ... кешіктірмей жазбаша баяндама дайындап, оны бірінші кезекте
осы баяндамада көрсетілген барлық ... ... ... ... ... ... бірге Рикстагқа ұсынады. Мұнда оны
бюджеттік комиссия қарауына табыс ... ал ... ... ... өз
ұсыныстарынан тұратын баяндама жасайды.
Егер Рикстаг бюджеттік комиссия ұсыныстарын дұрыс деп тапса, ... ... ... ... ... комиссия тарапынан жасалған
ұсыныстарға сәйкес жүргізілген ... ... ... ... ... жөн, демократиялық елдерде мемлекеттік қаржы шығыстарын
бюджет-қаржылық парламенттік бақылау органдары әлдеқашан қалыптасқан ... ... ... ... – бұл ... Бас бақылау басқармасы, ол
бас ... ... Ұлы ...... ... ... ... ревизор басқарады; Канадада – Бас ... ...... ... Үнді елінде – мемлекеттік кәсіпорындар ісі ... ... ... ... Финляндияда – бес мемлекеттік
ревизорлар; ГФР-да, Францияда және Венгрияда – есеп ... ... ... ... ... 1995-жылғы қабылданған Конституциясы
ел бюджетінің атқарылуын бақылаушы жаңа орган есеп комитетін бекітті. Осы
Конституцияның ... ... ... Республикасы Үкіметінің
Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрт
мүшесін бес жыл мерзімге ... ... ... ... мұндай
ереженің қисынсыздығы талас тудырмайды. Үкіметтің бюджетті өзі әзірлеп, ... және оны өзі ... ...... аса ... ... бақылау
сөз жүзінде ғана жүргізілетінінің айғағы ... ... орай ... ... дер кезінде ескеріліп, 1998-жылғы ... ... ... ... ол ... ... Дегенмен,
жоғарыда келтірілген бірқатар елдердің тәжірибесін ... ... ... оның ... жақсаруында, қоғамның алға басуында
бақылаудың аса маңызды осы түрі, яғни ... ... ... одан әрі ... ... ... деген пікірдеміз.
Әрине, мемлекеттің басшысы, мемлекеттік билік бірлігінің кепілі болып
табылатын Республика Президентінің ... ... ... ... есеп комитетінің Төрағасы мен екі мүшесін 5жыл ... ... ... ... ... ... ... бюджетті, осы бюджеттің атқарылуы ... ... пен ... ... ... ... болғандықтан (53-б., 2-тармақ),
айтулы комитетінің Конституциямен көзделген 6 мүшесін (үш мүшесін – ... ...... ... ... оның төрағасын тағайындауға
қатысу қажеттілігі қисынды деп ойлаймыз. ... ... ... осы ... ... мәртебесінен әлдеқайда жоғары, осыған
сәйкес оның құзырындағы мәселелер ауқымы да ... кең және ... ... ... ... да төраға. Төраға – бұл төрдегі аға. Төрдегі
ағаның шешімін төмендегілер құптамауы ... емес – бұл ... ... тән құбылыс. Сондықтан қоғам дамуында маңызы зор
мәселені бақылаудың басында да, қасында осы қоғамның әр ... ... ... ... ... ... ... қажет. Парламенттің
бақылаудың басында болуы бақылаушы органның басшысын тағайындауға ... ... ... – оның ... ... ... еліміздің
Негізгі Заңында өз шешімін тапқаны ... ал ... ... ... ... ... ... бекітетін болса, ол да шешімін
таппақ.
Сонымен бірге республика ... ... ... жалпықоғамдық, жалпыұлттық маңыздылығына байланысты,
жалпымемлекеттік, ... ... ...... ... ... қосымша бақылау жүзеге асырылуы ... ... ... ... үшін: біріншіден, «Экономика, қаржы және ... ... ... құрған тұрақты комитет мүшелері арқылы
министрліктердің шығыстарын жүйелі түрде ... ... ... ... пен Есеп ... ... ... туралы есептерін қарау
үшін, олардың ... ... бір ... ... ... ... ... тұратын бірлескен комиссия құрылуы керек. Сонымен
бірге ... ... ... партия мүшесі болуы қажет. ... ... ... ... осы ... ... Есеп
комитетімен берілген қорытындыларды тексеруді жүзеге асыру керек. Осындай
шаралар нәтижесінде Парламент Палаталарының бірлескен ... ... ... жасалып, осы баяндамадағы ұсыныстарды Парламент
қолдаған жағдайда баяндама ... ... ... ... келесі
сессияда бірлескен комиссия тарапынан жасалған ұсыныстарға сәйкес
жүргізілген ... ... ... мәлімдеуге міндетті. Үкімет үшін
мұндай ұсыныстардың маңызы зор. Оның ... ... ... ... ... ... бағдарға алу мүмкіндігі болады.
Парламент конституциялық ... ... оған ... мен ... ... ... 1995 жылғы Конституциясы ... ... ... қабылдап, оған белгілі бір сипат береді. Ол мынадан
көрінеді, біріншіден, Конституция конституциялық ... ... мен ... ... ... ... екіншіден,
бұрын да айтылғандай, Конституция мен конституциялық заңдарға өзгерістер
мен толық-тырулар енгізудің ... ... ... заңның жобасы, сондай-ақ оған енгізілетін өзгерістер
мен толықтырулардың жобасы ... ... ... ... ... ... ... шақырады. Отырыста заң жобасын қарау
мерзімі белгіленеді және заң жобасы онымен жұмыс ... үшін ... ... жіберіледі. Мерзімі өткеннен кейін Мәжіліс Төрағасы Парламент
Палаталарының ... ... ... Осы отырыста заң жобасының
бастамашысы немесе оның өкілі сөйлейді. Содан соң әр ... ... сөз ... және жоба ... ... заңдардың,
сондай-ақ оған енгізілетін өзгерістер мен ... ... ... ... екі рет ... өткізіледі. Бірінші оқылымда ... ... ... ... жай ... ... ... күші бар акт ретінде оған үлкен ... ... ... ... ... ... ... жағдайда парапарлық жолмен ... ... ... комиссия құрылады. Комиссия жұмысының
қорытындысымен ... ... ... Егер әр ... ... ... үштен екісі оған дауыс берсе конституциялық заң қабылданған
болып есептеледі. Демек, конституциялық заң Парламенттің қос ... ... ... . Парламент Палаталарының ... ... ... ... ... ... Егер
Президеттің наразылығы бір ай-дың ішінде қаралмаса нарзылық қабылданған
болып есептеледі. Наразылық ... ... ... ... ... ... ... үшін Сенатқа жіберіледі. Содан соң олар
Палаталардың бірлескен ... ... Егер әр ... жалпы санының үштен екісінің көпшілік даусымен ... ... заң ... немесе оның жекелеген ... ... ... ... ... шықса, онда Президент қарсылығы еңсерілген
болып есептеледі. Осы жағдайда Президент заңға жеті ... ... қол ... Егер ... беру ... ... ... наразылығын
еңсере алмаса, онда заң қабылданбаған деп, не заң ... ... ... деп ... ... ... Президентке Парламенттің заң
шығару өкілеттігін беру туралы бастамашы болу ... ... ... ... ... бірлескен отырысында қаралады. Парламент
әр Палата депутаттарының жалпы санының үштен екісінің дауыс ... ... ... ... ... ... Президентке заң шығару өкілеттігі
бір ... ... ... ... ... заң шығару өкілеттігі берілген Президентке шектеу
белгілемейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... барлық мәселелер бойынша заң шығару
өкілеттігі берілгенін білдіреді.
Президентке заң ... ... беру ... ... ... ... ... шешілетіндіктен, Президентке
конституциялық заң, сондай-ақ жай заң шығару жөніндегі өкілеттік те ... ... дау ... ... ... ... ... Президентке
заң шығару өкілеттігін беру құқығын шектеген. Парламент ... ... заң ... ... ... заң ... беруге құқылы екенідігі айтылады. Демек, әңгіме Парламенттің
заң шығару өкілеттігін шектеу жөніндегі ... ... беру ... ... ... Парламент жай заңдар ғана емес, конституциялық заңдар
қабылдайды ғой. Заңдылық күші ... ... ... ... ... заңи күші ... кон-ституциялық заң қабылдау құқығын беруге
болмайды деп түсінуге болады. Тиісінше Парламент ... ... ... ... ... ... ... бірлескен отырысында Премьер-Министр мен Ұлттық
Банктің Төрағасын тағайындауға келісім беру ... ... ... Осы
мәселе бойынша Президент жазбаша ұсыныспен Парламентке ... беру ... ... Регламентімен қарастырылады және мәселе
егжей-тегжейлі талқыланады. ... ... ... (оның өкіліне) депутаттар сұрақ ... ... ... ... ... да, оған ... болуға да құқығы бар.
Депутат осы мәселе ... ... ... ... да ... ... ұсынған кандидатураға келісім бермей қойса
Президенттің ... ... ... ... Президент кандидаттыққа жаңа
адамды да ұсына алады.
Қызметке тағайындауға келісім беру ... ... ... әр
Палата депутаттары жалпы санының көпшілік даусымен ... ... ... ... ... ... да мүмкін. Егер
Парламент Президент ұсынған кандидатураны ... ... ... ... ... ... ... шешім шығарады.
Конституцияға сәйкес Палаталардың бірлескен отырыстарында Үкіметтің
бағдарламасы ... ... өзін ... тағайындауынан бір ай
мерзім ішінде Парламентке Үкіметтің Бағдарламасы туралы ... ... ... талқылайды. Депутаттар бағдарламаны
мақұлдауы да, қабылдамай ... да ... Егер ... ... ... екі айдың ішінде бағдарлама туралы ... ... ... бағдарламасы әр Палата ... ... ... екі көпшілік даусымен қайтара қаылданбай тасталуы мүмкін. Үкімет
Бағдарла-масының қайтара ... ... ... ... се-німсіздік көрсеткенін» білдіреді. Осы ... ... ... ... Мұны ... сенімсіздік білдірудің
қосымша көрінісі деп түсінген жөн. Мұндай жағдайда Үкімет орнынан алынады.
Республика ... ... тура ... ... ... ... ... егер Премьер-Министр Үкімет енгізген заң жобасының қабылданбауына
байланысты Үкіметке сенім туралы мәселе қойса; егер ... ... ... әр ... ... жалпы санының үштен екі даусын
жинай алмаса, заң жобасы дауыс ... ... ... ... ... ... құқықты жылына екі реттен артық
пайдалана алмайды;
2) егер Үкіметке сенім ... ... ... ... ... кем дегенде бестен бірінің бастамасы бойынша қойылса Үкіметке
сенімсіздік вотумын ... ... ... қабылдай алады.
Қазақстан Республикасы Конституциясы ... ... ... туралы бастама көтеру құқығын қарастырады. Бастама
Парламент Палаталарының ... ... ... ... ... жай ... ... білдіреді және ... ... ... ... ... Президент үшін міндетті
болып есептелмейді, ол ... жеке өзі ... ... қолдауы да,
қабылдамай тастауы да мүмкін. Конституцияда республикалық ... ... ... бастамасын қолдайтындай бір ғана жағдай көрсетілген: ол
– Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу ... Бұл ... ... ... ... ... ... деген сөз емес. Егер
Президент Парламенттің ... ... ... ... ... ... бұл мәселе Парламентте қаралмайды, Парламент
Президенттің қабылдаған ... ... ... кем ... екі ... соң
осы мәселе бойынша референдум өткізу ... ... ... ... қос ... ... ... республиканың
Конституциялық Кеңесінің конституциялық заңдылықтың ... ... ... ... ... ... ... – Қазақстан
Республикасының Конституциясы үшін де, ... үшін де жаңа ... ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктердің және ... ... ... ... жалпы ұғымға сүйене отырып, Ғ. С. Сапар-ғалиев
конституциялық заңдылыққа ... ... ... ...... мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... мен ... ... бәрі ... қатаң сақтауы»[45].Демек, конституциялық құқықтық
қатынасқа субьект ретінде қатысатындардың бәрі ... ... ... міндеттерін атқарған кезде конституциялық нормаларды
қатаң сақтауы тиіс.
Палаталардың бөлек отырысында мәселелерді әуелі Мәжілісте, ... ... ... ... ... зандар қабылдайды. Қазақстан Республикасы
Конституциясының ... ... және ... және ... мәртебесі туралы» Республика Конституциялық Заңының 16-бабы
1-тармағына[46] сәйкес ... аса ... ... ... ... жеке және ... ... құқық субъектілігіне, азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарына, жеке және заңда түлғалардың міндеттемелері
мен жауапкершілігіне;
2) меншік режиміне және өзге де ... ... ... ... мен ... өзін-өзі басқару органдарын
ұйымдастыру мен олардың қызметінің, ... және ... ... салық салуға, алымдар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеуге;
5) республикалық бюджетке;
6) сот құрылысы мен сотта іс жүргізу ... ... ... ... ... және ... қамсыздандыруға;
8) кәсіпорындар мен олардың мүлкін жекешелендіруге;
9) айналадағы ортаны қорғауға;
10) республикалық әкімшілік-аумақтық бөлінісіне;
11)мемлекет қорғанысы мен қауіпсіздігін ... ... ... ... мен ... белгілейтін заңдар шығаруға хақылы.
Осы баптың 1 -тармақшасы Парламенттің жеке және ... ... ... қатысты заңдар шығаруға қүқығы барын анықтайды. Қүқық
субъектілігі дегеніміз ... яғни жеке және ... ... мен ... ие болу ... Олай ... заң ... жүзеге асырушы органның Конституциямен кезделген жеке және ... ... мен ... ие болу мүмкіншілігіне қатысты зандар
шығару құқығы, оның заң шығару қызметіндегі ... ... ... ... ... ... дерлік осы жеке және заңды
түлғалардың құқық субъектілігіне қатысты мәселелерден туындайды.
61-баптың 3-тармағын түйіндейтін ... өзге ... ... ... ... ... ... Сәл жоғарыда қоғамдық
қатынастардың жеке және ... ... ... ... ... туындайтынын айтып өттік. Сондықтан Конституциядағы «өзге
қатынастар» үғымы нақтылану қажет деп ... Ол ... ... ... ... ... ... қабылдануы қажет:
«Негізгі принцип-тер мен нормаларды ... ... ... заңға тәуелді актілермен реттеледі».
Қазақстан Республикасының 1993-жылғы Конституциясы ... ... ... ... ... ... ... болатын (64-бап., 3-
тармақ.)[47]. Ал әрекеттегі Конституция ... ... ... ... ... құзырынан алынып тасталды. А. Н. ... ... ... ... ... атты дәрістер курсында 1995-
жылғы Конституция заңдарға ресми ... беру ... ... ... ... ... жатқызбағанын, бірақ айтылған
қүқық шынайылығын және Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... табылатынын айта келіп,
аутентикалық, яғни түп ... ... беру ... одан ... аумақты
заң шығару қүқығының мазмұнына кіретінін баяндайды[48]. Бұл автордың ... ... ... ... ... ... ... қорытындысы,
субъективтік пікірі. Сол себепті пікір әр алуандылығынан туындайтын ақиқат
негізіне сүйене отырып, өз пікірімізді білдіргіміз келеді.
Біздің ... ... ... ... ... конституциялық өкілеттігі деген ... ... ... ... ... Конституцияда Парламенттің заң шығаруға
қатысты өкілеттіктері ... ... ... ... қандай қатынастарды қамтитынына дейін Конституция назарынан тыс
қалмауы — осының айғағы болып ... Ал, ... ... түсінік беру
мәселесі «астарлап түсіндірілетін» мәселе емес, нақты нормамен бекітілуді
талап ететін мәселе; ... ... ... ... ... ... өзің тап» ... болжамды нормалардан тұруы мүмкін
емес, оның нормалары ... ... ... дәл, ... анық ... ... ... ресми түсінік беру мәселесі зандар туралы заңның өзінде
де қарастырылмаған «Нормативтік-құқықтық ... ... ... ... ... ... актілерді ресми
түсіндіруді жүзеге асырушы мемлекеттік органдарды бекітеді[49]. 2 ... осы ... ... ... ... ... ... беруші
Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі екенін белгілесе, 2-тармағы
заңға ... ... ... ... ... ... немесе
қабылдаған органдар не лауазымды адамдардың беретінін ... ... ... ... ... тиіс ... ... көзделмеген.
Әрине, Парламенттің өзі шығарған заңдарға өзінің ... ... ... Дегенмен, егер бұл мәселе өз шешімін ... ... оны ... ... айту ... ... Республикасының Конституциясына сәйкес Парламент өз
Палаталарының ... ... ... Мәжілісте, содан соң Сенатта қарау
арқылы республикалық бюджетті, оның атқарылуы туралы ... ... ... мен ... ... ... ... алымдарды белгілеу және оларды алып тастау мәселелерін жүзеге асырады.
Мемлекеттік билікті ... ... - ... ... ... ... мәдени, ұлтаралық жаппай дағдарысты жеңудегі
басты шарттардың бірі.
Билік жүргізудегі кемшіліктер ... ... тән ... ... ... кемшіліктері саяси және экономикалық биліктерді
ретсіз «бөлуден» көрініс береді. Өте іскер, жігерлі, ... ... ... тобы ... жүріп билік иемденеді. Осыған орай Республика
зандары сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мақсатында қаржылық, әкімшілік ... ... ... сақтауды көздеп мемлекеттік және саяси салаларға
кіретін азаматтардың коммерциялық қызметпен айналысуына тыйым салады.
Заңды тек ... ... ... ... ... осы адамдарға қатысты оның
қолданылуын күшейте түсу қажеттілігімен келіспеуге боламайды. Дегенмен,
тыйым салу - бұл ... ең ... ... ... кесу, саясат
пен экономика арасындағы байланысты бұзу. Сенімсіздік ... ... Егер ... ... ... ... ... білдіріп,
өздерінің тәжірибеден тыс кәсіби емес шешімдермен ... ... ... ... отырса, мемлекет экономикасының алға басуы
мүмкін емес. Осы орайда Парламентке саяси және ... ... ... ... түпкілікті ойластыру қажет. «Тыйым салу» сөзі
экономикалық биліктің мемлекетті басқарудағы ықпалын әлсіретуді қалайтындар
үшін тиімді. Өндірісті тоқтатып, үкімет ... ... ... ... ... биліктің бетін өндіріске бұрғанша күтуге мәжбүр ететін
саяси ... дені ... ... ... органикалық қабылдамайды.
К. Маркстің «Капиталында» ағылшынның келесі сөздері келтірілген: «10 ... ... ... ... ... ... ... келіседі,
20 % кірісте ол жандана бастайды, 50 % ... ... ... ... 100 ... ... барлық адамдық зандарды аяққа басады, 300 % кіріс кезінде
оның дарға асам десеңіз де, тәуекел ... ... жоқ, яғни ... бара ... Осы ... ... мен өзге де құрылымдар
беретін қарыздарға ... ... Осы ... ... ... операциялар
жасалып жатады, бірақ ендіріс өркендемейді, ... ... ... ақша ... ... ... ... Шет мемлекеттерден
елімізге әкелінген тұтыну тауарларына салынатын салықтардың дұрыстығына кім
иландыра ... ... ... ... ... алуға тиым
саламыз. Керісінше, шетке шығаруға мүмкіндігіміз мол, ... ...... ... ... ... көшіріп жатырмыз.
Егер жоғарыда аталған пайыздар мәнін керісінше келтірсек, онда бәрі орнына
келмек. Айталық, 5 % ... ... ...... ... бір ... алынады, ал егер 30 % ... ... - ... ... ... ... «сен-маған, мен-сағанға көшеді, 50 % салық ... өз ... ... ... орай ... Парламенті салық салуды
елеулі түрде қысқарту мәселесін қолға алу қажет. ... ... ... жас ... ... өркендеуінің алғы шарты. Өндіріс өркендесе,
ел көркейеді, елдің көркейгені — халықтың ... ... ... ... ...... екілдерінің өз сайлаушыларының
көңілінен шығуы, яғни олардың халық арасында беделінің ... әрі ... ... Палаталарының отырысында әуелі
Мәжілісте, содан соң Сенатта қарауды көздеген келесі мәселелерді анықтайды:
- Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... ... ... ... республиканың құрметті, әскери
және өзге де атақтарын, сыныптық ... ... ... ... рәміздерді белгілеу;
- мемлекеттік заемдар мен экономикалық және өзге де көмек көрсету туралы
мәселелерді шешу;
- азаматтарға ... ... ... ... ... халықаралық шарттарын бекітіп, олардың күшін жою.
Қазақстан Республикасының Парламенті төмендегідей халықаралық шарттарды
бекітеді:
- ... ... ... заңдарды өзгертуді немесе жаңа ... ... ... ... ... ... белгілеуді талап ететін шарттар;
- Қазақстан ... ... ... өту ... және ... ... ... шектесуі туралы шарттар;
- қарусыздандыру немесе қарулануға халықаралық бақылау, халықаралық
бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ... ... мен ... ... туралы шарттар;
- Қазақстан Республикасының ... ... ... және өзге де ... ... ... шарттар;
- шет мемлекеттерден және халықаралық ұйымдардан Республика кепілдігімен
алынатын, сыртқы қарыздың Қазақстан Республикасының ... ... ... лимитінен тыс алынған несиелер туралы немесе
Республика тарапынан берілетін несиелер, экономикалық және өзге
көмектер ... ... қол ... ... шарт жасасқан мемлекеттер ... ... ... ... Республикасының халықаралық шарттары жатады.
Қазақстан ... ... ... ... өзге ... халықаралық шарттарын бекітеді. Халықаралық шарттарды бекіту
туралы ұсынысты Республика Президенті енгізеді. ... ... ... ... ... ... ... Мәжілісте, содан соң
Сенатта қарау арқылы тиісті заң қабылдайды. Республика бекіткен ... ... ... ... басым болады[51].
Парламент Палаталарының Конституциямен көзделген дербес жүзеге асыратын
өкілеттіктері бар (57-бап.)- Бұл өкілеттіктерді әр Палата ... ... ... ... ... және ... жүзеге асыру нәтижесінде
түпкілікті шешім ... ... ... ... ... атқарылуын бақылау ... ... үш ... бес жыл ... ... тағайындайды;
- Конституцияның 47-бабының 1-тармағында көзделген ретте Парламент
қүратын комиссия мүшелерінің тең жартысын сайлайды;
- бірлескен комиссиялар ... тең ... ... ... ... ... ... Бас Прокурордың
үсынуымен депутаттарды оларға ешкімнің тиіспеуі жөніндегі құқығынан
айыру мәселелерін ... ... ... ... ... ... бірінің бастамасы бойынша
Республика Үкіметі мүшелерінің есептерін тыңдайды және Үкімет мүшесі
Республика зандарын орындамаған ... ... ... ... ... ... ... көпшілік даусымен оны қызметтен босату
туралы ... ... ... егер Президент өтінішті
қабылдамаса, өтініш берген күннен бастап алты ай өткеннен ... ... ... ... ... ... ... Үкімет мүшесін
қызметінен босатады;
- Палаталардың үйлестіруші және жұмыс органдарын құрады.
- өз қызметінің Регламентін, ... ... және ішкі ... ... ... өзге де ... қабылдайды.
Парламент Сенатының ерекше қарауына Конституция ... ... ... Республикасы Президентінің ұсынуымен Республиканың Жоғарғы
Сотының ... ... Сот ... ... жөне судьяларын
сайлау, оларды қызметтен босату, анттарын қабылдау;
- Бас Прокурорды, Ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ... ... Республиканың Бас Прокурорын, Жоғарғы Сотының Төрағасы мен судьяларын
оларға ешкімнің тиіспеуі жөніндегі қүқығынан айыру;
- Жергілікті өкілді органдардың өкілеттігін мерзімінен бұрын ... ... Сот ... ... екі ... жіберу;
- Конституцияның 47-бабы 2-тармағына сәйкес Мәжіліс қозғаған мәселені
қарау, оның нәтижесін Парламент Палаталарының бірлескен ... ... ... ... ... ... ... Парламент
Мәжілісінің ерекше ... ... ... ... Заң ... қарауға қабылдау және қарау.
- Республика Президенті қабылдаған заңдарға ... ... ... ... ұсыныстар әзірлеу – Мәжілістің ерекше
қарауына жатады. Мәжіліс комитеттері Президент ... ... ... ... ... қарауына береді. Қорытынды Президент
өкілінің қатысуымен ... ... ... ... мен ... өзін ... және шешім шығарады. Аталған мәселе
бойынша Мәжіліс депутаттарының ... ... ... үшінің көпшілік
даусымен қабылданған Мәжіліс шешімі, басқа материялдармен қоса зерделеу
үшін Сенатқа ... ... ... да ... ... ... қарауына беріледі.
Іс жүзінде аталған мәселені қарау да Мәжілістің ... ... ... ол қос ... ... ... ғана ... Президенттің ұсынысы бойынша ... ... ... ... оның ... хатшысы мен мүшелерін
қызметке сайлау және ... ... ... ... ... жатады.
Президент аталған тұлғалар бойынша Паламентке жазбаша ұсыныс ... ... ... олар ... өз ... ... ... немесе ол уәкілдік берген лауазымды тұлға әр кандидатты жеке-жеке
ұсынып, сөз ... ... ... бойынша талқылау мен дауыс беру
әр кандидатқа жеке-жеке жүргізіледі. Мәжіліс депутаттарының жалпы ... ... ... ... кандидат сайланған болып есептеледі.
Жоғарыда аталған лауазымға ұсынылған кандидаттар өтпей қалса ... жаңа ... ... ... ... ... Төрағаның орынбасарларын,
хатшысы мен мүшелерін қызметінен босату рәсімі қызметке ... ... ... Республика Президентінің кезекті сайлауын хабарлау және оның
кезектен тыс ... ... ... ... ... ... Кезекті
сайлау тамыздың бірінші жексенбісінен кешіктірілмей хабарланып, желтоқсан
айының бірінші ... жеті ... бір рет ... Президенттің
кезектен тыс сайлауы Президент қызметінен босған немесе ... ... ... екі ... мерзімнен кешіктірілмей өткізіледі.
- Екі депутатты Әділет біліктілік алқасының құрамына екі жылға жіберу
Мәжілістің ... ... ... ... ... ... жалпы
отырысында ашық дауыс беру арқылы жүзеге асырылады. Депутаттар Әділет
біліктілік алқасындағы ... ... ... ... үзбей
жүргізеді.
- Республика Президентіне қарсы мемлекетке опасыздық жасады деп ... ... ... ... ... ... ... айыпты тексеруді
Сенат ұйымдастырады және оның ... ... ... ... ... даусымен Парламент Палаталары бірлескен отырысының қарауына
беріледі ... ... ... айып ... іс ... бұл
мәселені түпкілікті шешпейді.
Жобасы Мәжіліс арқылы өткен заңды Парламент ... ... ... ... ... және ... Бұл ... Мәжіліс Регламенті
егжей-тегжейлі реттейді. Мәжілістің заң шығару қызметі депутаттарға және
Үкіметке берілген заң шығару құқығын ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді жан-
жақты қарастырғанын, оның жоғарыда анықталған өкілеттіктерінен көруге
болады. Әрине, Парламент еліміздің заң ... ... ... ... ... оның ... қызметі заңдар шығару болып табылады.
Еліміздің заң шығарушы ... өз ... ... саласында
айтарлықтай табысқа жетіп жатқандығын күнделікті шығарған заң санынан көріп
отырмыз. Дегенмен, оның қызметі сан ... ... ... ... ... ... бола бермейді. Қабылданған зандардың барлығы дерлік
жүзеге асырылуда деп айта алмаймыз.
Заңдардың жүзеге асырылу сапасы, ең алдымен, ... ... ... сәйкес қабылданатын шараларға, яғни заң ... ... ... орай заңдардың тиімді түрде жүзеге асырылуын қамтамасыз
ету жолдары заң ... ... ... ... тығыз байланыста
болады.
2.2. Қазақстан Парламентіндегі заң ... ... ... ... ... ретінде.
Заң шығару шаралары тиімділігінің басты шарты — бұл заң ... ... ... ... Егер заң ... ... сатылары дұрыс
анықталып, қабылданатын заң осы сатыларға сәйкес қаралатын болса, ... ... ... ... асырылуы бойынша туындайтын көп талаптардың бірі
орындалатыны айқын.
Қазақстан Республикасындағы барлық ... ... бір ... ... ... яғни заң шығару процесі арқылы жүзеге асырылады.
Заң шығару процесі — бұл мемлекеттік биліктің жоғары органдарының ... ... ... ... мен ... ... ... енгізу бойынша қызметін жүзеге асырудағы заңмен анықталған
шаралар.
Заң шығару процесінің белгілі кезеңдері болады. ... ... ... ... және ... ... ... жетуге ықпал етеді.
А. Н. Сағындықова занды қабылдау шараларының ... ... ... ... ... ... және олар дәстүрлі түрде
төрт сатының жиынтығы ретінде қарастырылатынын мәлімдей отырып, заң ... ... төрт ... ... заң ... ... заң жобасын талқылау;
в) заңды бекіту (қабылдау);
г) оның жариялануы мен күшіне енуі.
Автор «бұл процесті ... әрі ... ... болады» — дей
отырып, — оның сегіз кезеңін анықтайды[52].
Ал, С. К. Амандыкованың ... заң ... ... бес ... ... заң ... бастамасы;
б) заң жобасын алдын ала қарау;
в) заң жобасын Мәжіліс отырысында қарау;
г) заң жобасының Сенатпен қаралуы;
д) ... қол қоюы мен ... ... ... келтірілген пікірлердің барлығы ... заң ... ... ... бір деңгейде дұрыс анықтайды. Әйтсе ... қос ... ... заң ... ... ... асырылу
ерекшеліктерін де ескерген жөн. Осы ... біз, С. К. ... ... Себебі, заң жобасының Сенатпен қаралмайынша, заң болуы
мүмкін емес, сонымен бірге заң жобасының Сенатпен қаралу сатысы жоба ... ... ... ... ... ... ... не келіспеуі барысында жүзеге асырылуы мүмкін шараларды ... ... ... заң шығару процесіндегі маңызы ерекше. Оны Парламент
туралы Конституциялық заңның 18-бабы былай анықтайды: ... ... және ... ... ... даусымен мақұлданған заң жобасы Сенатқа
беріледі. Ол онда жобаны Сенат ... ... ... әрі ... ... ... ... Сенат депутаттары жалпы санының көпшілік даусымен
қабылданған жоба ... ... және ... қол қоюына беріледі.
Тұтас алғанда Сенат ... ... ... ... даусымен
қабылданбаған жоба Мәжіліске қайтарылады. Егер Мәжіліс депутаттары ... ... ... ... ... жобаны қайтадан мақұлдаса, ол
Сенатқа қайта талқылау және дауысқа салу үшін беріледі. Сенат қабылдамаған
заң жобасын сол ... ... ... ... ... заң ... процесі негізгі 5 ... ... Заң ... ... оның сатыларын анықтау Қазақстан Республикасындағы заң
шығару қызметінің қалыптасуы үшін аса маңызды болып табылады.
Заң ... ... ең ... ... сатысы — заң шығару бастамасы.
Қазақстан Республикасының 1993-жылғы Конституциясының 61-бабында заң
шығару бастамасы құқығы Жоғарғы ... ... ... ... және ... ... ... берілген болатын[55], Қазақстан
Республикасының әрекеттегі Конституциясы ... заң ... ... ... ... ... депутаттарына, Республика
Үкіметіне беріледі және тек ғана Мәжілісте жүзеге асырылады.
1995-жылғы Республика Конституциясы ... ... ... ... ... ... ие ... тобын біршама ықшамдады. ... ... ... ... мен ... депутаттарына берілу
қажеттігі күмән тудырмайтыны ақиқат. Дегенмен, біздің ойымызша, ... ... ... ... Соты және Бас ... ... ... Конституциясының 4-бабы Республикада қолданылатын ... ... сай ... ... өзге де ... құқықтық
актілердің, халықаралық шарттың және өзге де ... ... пен ... ... ... қаулыларының нормалары
болып табылатынын бекітеді. Ресей Федерациясы Конституциясының 110-бабына
сәйкес ... ... ... Соты заң шығару бастамасы
субъектілерінің бірі болып табылады. Осы ... ... ... ... біздің еліміздің Конституциялық Кеңесінің
құзырындағы мәселелерге ұқсас мәселелерді, яғни ... ... ... Конституциялары мен өзге де нормативтік актілерінің
Ресей Федерациясының Конституциясына сәйкестігі туралы мәселелерді шешетіні
анықталған[56]. Біздің ойымызша, ... ... ... ... ... заң ... бастамасы қүқығы берілмеу керек. Себебі,
Конституциялық Сот өзі ... ... ... оның Конституцияға
сәйкестігін өзі тексеру барысында әділ ... ... ... ... ... әділ ... ... өзінде, өзі бастамашылық жасаған
заңға, өзінің баға ... ... ... ... ... жағынан дұрыс
әрекет болып табылмайды.
Мемлекетіміздің алғашқы ... сот ... ... ... сот ... бекітіліп, оның мәртебесі
Конституцияны қорғау және Республика зандарының Конституцияға ... ... ... 1995-жылғы Конституция Конституциялық Сот
органын Конституциялық Кеңес органына айналдырып, оны сот билігі тармағынан
шығаруына ... ... ... ... ... ... ... да,
қазіргі әрекеттегі Конституция да аталған органдарға заң ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... құқықтық
мемлекет ретінде орнықтыруды мақсат етудегі артықшылығының айғағы.$$$
Ал, Жоғарғы Сотқа келер болсақ, оның нормативтік актілері нормаларының
республикада ... ... ... ... бірге, ол өзінің
конституциялық мәртебесіне сәйкес Республика Конституциясының, ... де ... ... актілерінің, халықаралық ... ... ... ... Сотының нормативтік актілері нормаларының Қазақстан
Республикасындағы қолданылатын құқық қатарына жатқызылуына, сонымен бірге
Республикада ... ... ... іс ... орындалуын
қамтамасыз етуіне сәйкес, Жоғарғы Сотқа заң шығару бастамасы құқығын берген
орынды болар еді деп ойлаймыз. ... ... Соты өз ... ... отырып, қоғамға қажетті тың ұсыныстар енгізері даусыз
және осы мәселе Конституцияда бекітілген билік бөлу ... ... де ... Бас ... заң ... бастамасы құқығын беру туралы
ойымызды дәлелдер ... онда ... ... ... ... ... ... заңдардың, өзге де нормативтік актілердің
дәлме-дәл әрі ... ... ... ... ... ... да өз қызметінің тәжірибесіне сүйену арқылы қоғам өміріне
сәйкес шынайы ұсыныстар енгізуіне ... мол. ... ... ... ... мемлекеттік органдар арасындағы кемескілеу,
түсініксіздеу мәртебесін ... оның ... ... бір ... ... ... көмектеседі.
Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің заң шығару қызметі
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ... ... құқығының тек қана Мәжілісте ... ... ... ... — заң ... Парламент Мәжілісіне қа-рауға енгізу.
Осындай әрекет жасау үшін ... ... заң ... ... қүқығы деп
аталады[57]. Мәжіліс Регламентіне сәйкес заң шығару бастамасы құқығы келесі
түрде жүзеге асырылады:
1. Қазақстан Республикасының жаңа зандары ... ... ... ... қолданылып жүрген зандарына өзгерістер
мен толықтырулар енгізу және олардың күшін жою ... заң ... ... ... ... ... ... енгізу мәселелері
жөніндегі нормативтік қаулыларының ... ... Заң ... бастамасы арнайы принциптерімен ерекшеленеді.
- Заң шығаруға бастамашы барлық субьектілердің теңдік принципі. Ол
заң ... ... ... кез ... ... ... заң ... барлық субъектілердің де ... ... ... ... заң ... оны ... жоғары
тұратындығына орай емес, ... ... орай ... ... ... ... заң шығару бастамасы құқығын бұзу болып
табылады.
- Заң шығару бастамасы құқығын жүзеге ... ... ... ... заң ... бастамасы құқығын кез келген уақытта, ешкіммен
келіспей-ақ өз қалауымен жүзеге асыра алады. Парламенттің заң шығарушылық
қызметін ... ... ... ... ... Заң ... ... құқығын оны иеленуші субъектілерінің ... ... ... ... ... ... де заң жобасын енгізе алмайды.
Үкімет заң жобаларын тек өз атынан ғана енгізеді.
- Заң шығару ... ... ... ... заң ... қабылданып, қаралады (Қазақстан Республикасы ... ... өз ... заң шығаруға бастамашы субъектісінің
құқығы жүзеге асырылады. Заң жобасының одан ... ... ... ... ... ... ... заң шығару бастамасы сатысының маңызы ерекше. ... ... ... заң ... ... ... дәл осы сатыда
қалыптасады. Сол себепті Парламент Мәжілісіне енгізілген заң ... ... ... ... ... байланысты Парламент Мәжілісі Регламентінің
27-тармағы заң жобасы бойынша тапсырылған ... ... ... ... ... қабылдау қажеттігінің негіздемесі, қабылданатын ... ... ... ... және болжамды салдарының кең
қамтылған сипаттамасы бар түсіндірме ... ... егер ... ... ... шығындарды қажет етсе, қаржы-экономикалық
есептер және Үкіметтің қорытындысы;
3) заң жобасының қабылдануына ... ... ... ... ... заң ... ... және осы занды жүзеге асыруға қажетті
нормативтік актілерді әзірлеу туралы ұсыныстар;
4) Парламенттің заңды ... ... ... ... ... Регламент заң жобасымен ... ... жөне ... ... ... ... ... қарастырады[59].
Республика Конституциясына сәйкес бірнеше заң шығару органдарының ... ... ... ... ... ... заң ... сатылары өзгеріске ұшырауы мүмкіндігін айта кеткен жөн. Айталық,
Парламентпен ... ... ... мен ... ... шаралары мүлдем басқа, осыған орай заң шығару процесінің сатылары
да өзгереді. Біз қарастырып ... ... ... ... ... ... процесінің екінші сатысы — заң жобаларын алдын-ала ... заң ... ... қаулысымен тиісті комитет пен ... ... ... жіберіледі.
Заң жобасы бойынша қорытынды әзірлеу үшін берілетін мерзім 30 күннен кем
болмауы керек. Осы мерзім ішінде ... заң ... ... ... ұсынуы қажет. Егер заң жобасының қаралуы Президентпенгжедел деп
жарияланса, онда ол ... ... ... ... 7 күнге дейін
қысқартылады.
Үшінші саты — бүл заң жобаларын ... ... ... Заң жобасы
жалпы отырыста қаралғанға дейін 10 ... ... ... ... заң жобасын бүкілхалықтық талқылауға шығару туралы шешімді
осы сатыда қабылдауы мүмкін.
Заң жобасының Мәжіліспен қаралу сатысы осы ... ... ... және Палатаның тиісті қаулысымен Парламент Сенатының қарауына
жіберілумен ... саты — заң ... ... ... Сенатта заң жобасы 60
күннен ... ... ... ... ... Сенат заң жобасын
мақүлдайды не түтастай немесе ішінара ... ... ... ... ... ... ... қабылданған жоба заңға
айналып, ол 10 күн ... ... қол ... ... ... Сенатпен қабылданбау жағдайларында Сенат пен Мәжіліс
арасындағы ... шешу ... ... ... ... ... ... депутаттары жалпы санының екіден үш ... ... ... ... ... саты — бұл ... Президенттің қол қоюы және олардың
жариялануы.
Парламент Сенаты мен Мәжілісінің Төрағалары, кейбір жағдайларда Премьер-
Министр қол ... заң ... қол ... ... Осы ... 15 күн
ішінде Президент заңға тұтастай немесе оның жекелеген баптарына қарсылығын
білдіріп, қайтарып тастауы, яғни өзінің қарсылық ... ... ... ... ... ... ... ерекше тәртібі белгіленген.
Қазақстан Республикасы ... ... ... осы шараның
жүзеге асырылу тәртібін анықтайды. Президент ... ...... ... процесінің ерекше сатысы.
Заң шығару бастамасының ең негізгі сатысы - заң ... ... ... ... ... ... табылатыны, Қазақстан Республикасы Парламенті
Мәжілісінің Регламентіне сәйкес заң шығару бастамасы ... үш ... ... жөнінде жоғарыда айтып өттік. Осы Регламентке сәйкес заң
шығару бастамасы құқығының жүзеге асырылуының ... түрі — бұл ... ... ... ... ... толықтыру енгізу болып
табылады. Егер заң ... ... ... ... ... жүзеге
асырылатын болса, онда Қазақстан Республикасы Конституциясының 91-бабы 1-
тармағында бекітілген Қазақстан Республикасының Конституциясына ... өз ... ... немесе Үкіметтің ұсынысымен
қабылданған шешімі бойынша өткізілетін Республикалық ... ... мен ... енгізу мүмкіншілігін қалай түсінуге болады?
Сонымен ... ... ... 1-тармағында Парламенттің
Республика Президентінің үсынысы бойынша ... ... ... ... ... ... Бұл қағидалар Мәжіліс
Регламентінде де беріледі. Олай болса, Қазақстан Республикасының Президенті
де заң ... ... ... ... ... ... ... Конституция қағидаларының ішкі
қайшылықтары көрініс береді. Ал бұл, ... ... ... ... ... ... олқылықтарды білдіреді. Өз ... ... ... ... мен өзге де ... құқықтық
актілерде осы Негізгі Заңдағы қайшылық қайталанады. Бұл — ... ... ... де ... ... актілердің Конституцияға сәйкес болу принципін
сақтау, сол себепті Негізгі Заңда еш қайшылыққа жол берілмеу керек.
Егер заң ... ... ... ... ... халқы қабылдағанын ескерсек — заң жобасын ... ... ... ... қоспай, оған ерекше заң ретінде
қараса, онда ... ... ... ... ... ... толықтыру түрінде енгізуге болады: ... ... ... мен ... енгізу,
конституциялық заңдар және оларға өзгерістер мен ... ... заң ... ... ... ... ... беріледі».
Енді заң шығару бастамасының Конституцияда бекітілген ... ... олар ... ... ... ... ... және
Үкімет. Осыған орай Республика Конституциясында ... ... ... еске ... жөн. Осы ... тежемелік әрі тепе-тендік
жүйесі — бүл ... ... ... үш ... ... ... ... өзара әрекеттестіктің бір-бірімен ықпалдаса,
бірлесе, бір-бірін ... ... ... ... асырылуын айқындаушы жүйе.
Қазақстандық үлгідегі президенттік Республикада Парламент пен ... ... ... ... ... пен ... ... етеді.
Осы орайда, Парламентті қажетті занды тездетіп қабылдауға жүмылдыру үшін
Конституцияның Үкіметке ... ... ... өзі ... заң жобасын
Парламент қабылдамаған жағдайда Премьер-Министрдің бастауымен Парламент
Палаталарының бірлескен отырысында Үкіметке ... ... ... ... ... табады. Бұл құқықтың жүзеге асырылуы Парламенттің алдына
екінің бірі, не Үкіметке сенімсіздік ... ... ... ... отставкаға жіберуін немесе Парламентті таратуы жөніндегі шешімін
күту), не ... ... ... ... ... заң жобасын
дауысқа салусыз-ақ қабылданды деп келісім беру шартын қояды (Конституцияның
61-бабы 7-тармағы, 70-бабы ... Екі ... да ... ... Парламент Президент және оған жақын түрған (құрылу түрі ... ... ... ... ... ... беруі конституциялық
нормалармен көзделгендіктен) Үкіметпен «қабақ шытысқысы» ... ... ... ... заң жоб-асының сипатын конституциялық
норма тікелей көрсетпегендіктен, бұл ... ... ... ... ... ... да ... онда мүндей тығырықтан шығар жол ... ... ... ... туралы» Заңы . Заң нормасына
сәйкес Республика Парламентінің ... ... ... келесі қаржылық жылға 15-желтоқсаннан кешіктірілмей бекітілетіні
белгіленеді. Егер республикалық бюджет туралы Заң осы белгіленген ... ... ... ... Президенті «Келесі қаржылық
жылдың 1-тоқсанына рес-публикалық ... ... ... ... ... Жарлық Парламент республикалық бюджетті бекіткенге дейін әрекет етеді.
«Берсең — қолыңнан, бермесең — жолыңнан» деген осы. Сол ... ... Заң ... ... ... ... ... қарсылық,
қанағаттанбаушылық туындағанмен жобаның заңға айналуы айқын ақиқат.
Заң шығару қызметінің жемісті болуы, заңдардың шынайы түрде әрекет ... ... ... ... және ... «бір жеңнен – қол, бір
жағадан – бас шығарып», ынтымақтаса ... ... ... ... ... нүктесін Ел басшысы қоятын ... ... ... ... әрекетінің жаупкершілік жүгі Президент мойнында.
Сондықтан, еліміздің бірінші ... заң ... ... ... ... ... талабына сәйкестілігін мұқият қада-ғалап
отыру керек. Заң сапасын жақсартудағы барлық ұсыныстарды ... ... ... олардың ішіндегі тиімілері Президент қол-дауын
тапса – бұл Парламент пен Үкіметтің заң ... ... ... ... үлкен көмек болар еді. Сонымен бірге, бұл – ... ауыр ... ... ... ... ... ойдан өрбіген
ұсыныс.
Қазақстан Республикасының Парламентінде жүзеге асырылатын заң шыға-ру
процесі ... ... ...... тиіс заң ... биліктің бірден-бір бастауы – халық еркінен туындауы ... ... осы ... ... ... ... саяси, экономикалық
мүдделерін қамтамасыз етуші, ... ... сай ... ... ... ... Міне, сонда ғана заңдардың шынайы әрекетіне кепілдік
беруге болады.
2.3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ... ... ... ... ... төрт түрі ... ... Олар азаматтық-құқықтық, қылмыстық-құқықтық, әкімшілік-құқықтық және
тәртіптік-құқықтық жауапкершіліктер.
Конституциялық заңнаманы және оны іске ... ... ... ... тек заңи ... ... бір түрімен
шектеуге болмайтындығына және конституциялық жауапкершіліктің заңи ... ... ... ... ... ... және ... конституциялық жауапкершіліктер тән.
Парламенттік жауапкершілік пен Парламенттің жауапкершілігін дұрыс
ажырата білу ... ... ... ... Парламенттік
жауапкершілік кең және күрделі құбылыс ... ... ... ... ... Үкіметтің, Үкімет
мүшелерінің, басқа да жоғары санаттағы саяси қызметтің қызметшілерінің
Парламенттің ... ... және ... алдындағы
Парламенттің жауапкершілігі деп атасақ, ал ... ... ... ... ... Парламент Палаталары
Төрағаларының, жеке депутаттың, ... ... мен ... ... ... Яғни, Парламенттің жауапкершілігі Парламенттің
өз шеңберінде орын алады және дербес тұлға немесе ұйымдасқан топ ... ... ... ... асыратын субьектілерге қатысты.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мыналар:
1). Жеке депутат;
2). Депутаттар тобы;
3). Палаталардың Төрағалары;
4). Жалпы Парламент;
Аталмыш субьектілердің жауапкершілігінің ... мен ... әр ... ... ... орнына және рөліне байланысты.
Сонымен қатар, заң ғылымдарының докторы, профессор Ғ. Сапарғалиев ... ... ... ... ... : ... Конституциясы Парламенттің жеке Палатасын – Сенатты немесе
Мәжілісті дербес жауапкершілік субьектісі ретінде бөлмейді. ... ... ... ... ... ... тиімсіз немесе обструкционистік қызметі үшін жалпы
Парламент жауап береді. Осындай жағдайдың ерте ме, кеш пе ... ... ... ... ... бар» деп атап ... жауапкершілігі мәселелерін жан-жақты регламенттеудің
мемлекеттің, ... мен ... ... үшін ... маңызды мәні бар.
Осындай регламенттеудің қажеттілігі Парламенттің ... ... ... заң ... ... ... алатын орнынан туындайды.
Конституция Парламентті мемоекеттік ... ... ... ... ... ... сәйкес, ол мемлекеттік
тетікте ерекше орын алады. Айта ... ... ... және ... органдардың мәртебесі, құзыреті Парламент қабылдайтын заңдармен
белгіленеді және Парламент жоғары өкілді орган ... ... ... және ... бой ... ... Парламент қабылдайтын
заңдарда обьективтік шарттардан туындайтын еркі көрініс ... ... ... ... өзге де ... сондай-ақ Парламенттің қызмет практикасын талдау барысында мынадай
жауапкершілік түрлерін бөліп шығаруға негіз болады:
1).Саяси ... ... ... ... ... өтейік. Негізінен Қазақстан
Республикасының Парламенті заң ... ... ... ... ( 2.1) атап өттік. Саясаттың заңи тұлғалануы болып
табылатын заңдарды ... ... ... заң ... ... ... және ... басқа да мәселелерді талқылау кезінде тек олардың
мазмұнын заңи ... ғана ... ... сонымен қатар, саяси
сипаттағы әрекеттер ... ... кез ... ... ... Парламенттің
саяси жауапкершілігі үшін негіз болып табыла бермейді.
Саяси жауапкершілік туралы мәселе қойылған кезде сөз құқық бұзушылықтар,
конституциялық ... бұзу ... ... сапасыз заң шығарушылық үшін,
қажетті заңдарды қабылдамау үшін, ... ... ... билік тармақтарының арасында саяси қақтығыс жағдаяттарын жасау
үшін жауапкершілік туралы сөз ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік
субьектісін анықтап алу қажет.
Қазақстан Республикасының Парламентінің Саяси ... ... ... ... ... Палаталардың Төрағалары;
4). Жалпы Парламент.
Парламент саяси жауапкершілігінің негізгі өлшемі оны тарату болып
табылады. ... ... ... ... негіздерін
көздейді: Парламенттің Үкіметке сенімсіздік білдіруі, Парламенттің Премьер-
Министрді тағайындауға келісім беруден екі ... бас ... ... ... Парламенттің және басқа ... ... ... бітімсіз келіспеушіліктерінің нәтижесін-дегі саяси
дағдырыс. Екі ... ... бар ... ... ... Қырғыз Республикасы, Жапония және басқалары) бір палатаны
мерзімінен бұрын таратуға ... ... ... ... бірқатар
басымдықтары бар: 1) құрамы толық болмаса да, ... ... және ... ... функцияларын жалғастыра береді; 2) мемлекет заң шығарушы
органсыз қалмайды, бұл төтенше немесе ... ... ... заң
қабылдау қажет болған кезде өте маңызды; 3) таратылған Палата- ның ... ... ... ... жүргізіп отырған бағамның сабақтықтағы,
дәйектілігі қамтамасыз етіледі; 4) кінәсі жоқ ... ... 5) ... шығындар мен адам күші анағұр-лым аз ... ... ... Республикасының Конституция-сында осы мән-
жайларды ескерген дұрыс.
Қазақстан Республикасы Конституциясы көздеген ... ... ... ... ... ... сипатқа ие. Бұл негіздер конституциялық
нормалармен көзделгендіктен, олардың құқықтық ... бар деп ... ... деп ... үшін ... ... құрылымы-ның
элементтерінің – гипотеза, диспозиция және санкцияның үшеуінің де болуы
қажет. Бұл жағдайда ... орын ... ... ... ... ие болады. ҚР Конституциясының 63-бабының 1-тармағына жүгінейік:
«Қазақстан Республикасының Президенті Парламентті ... ... ... Парламентті тарату Президенттің міндеті емес, құқы-ғы болып
табылады. Әрине, қарастырылып отырған ... бір ... ...... бар, ... ол қолданылмауы мүмкін. ... ... және ... ... үшін ... ... ерек-шелігі
осында болар. Парламенттің ... ... ... ... ... ... келісім беруден екі дүркін бас
тартуы ... ... ... ... жатпайды ғой.
Керісінше, екі жағдай да Парламенттің Конституция көздеген құқықтарына
жатады. ... ... ... ... үшін ... бола ... сұраққа тек саясат, саяси орындылық позициясына орай дұрыс жауап беруге
болады. Сондықтан Президент саяси ... ... ... Парла-ментті
тарату не таратпау мәселесін өзі шешеді. Парламентті тарату саяси ... ... ... ... орынсыз пайдаланғаны үшін саяси
шара. Саяси орынсыздық “пышағының” ... ... де, ... ... ... үшін ... ... саяси дағдарыстар мәселесі анағұр-
лым күрделі. Бұл жерде саяси нышанмен қатар, ... ... анық ... ...... ... үшін ... нәтиже әкелетін, оны әлде
бір бөлігінің функцияларындағы үзіліс. ... ... ... ... және ... үкіметтің арасындағы тайта-ластық
қатынастардан көрінуі мүмкін. Саяси дағдарыс ... ... ... және ... ... тетігін қозғай алады. Әлбетте, Кон-
ституция Президенттің Парламентті тарату құқығын мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... дағдарыс
туғыза отырып, сол арқылы ... ... ... ... осыдан көрінеді. Сондықтан да, Парламентті тарату конститу-
циялық ... бұзу үшін ... шара ... ... ... ... ... құқықтық
жауапкершіліктерді көздейді:
1) депутаттың;
2) Палаталардың төрағаларының;
3) жалпы Парламенттің құқықтық жауапкершілігі.
Қазақстан ... ... ... ... ... Иммунитеттің аса маңызды элементтері сөз және дауыс беру
бостандығы, содай-ақ депутаттық қол ... ... ... ... ... ... депутатын қол сұғылмаушылықтан айыру рә-сімін
регламенттейді.Бұл мәселеге тоқталып жату ... ... Тек ... депутаттары депутатты депутаттық қол сұғылмаушылықтан айыру
туралы мәселені қарастырған кезде депутаттың саяси акцияларын ... ... ... жықпауға тиіс екенін атап көрсе-тейік.
Депутаттың үстінен тиісті ... ... ... берген материал-дар
төмендегідей конституциялық қағидаларға орай қарастырылуға және бағалауға
тиіс. 1) депутат қылмыс жасаған жерінде ұсталса; 2) ... ауыр ... ... ... депутатты депутаттық қол сұғыл-маушылықтан
айыру туралы шешімі ... шара ... ... іске ... ... табылады. Депутат саяси ... ... ... айырылады. Осыған байла-нысты ... ... ... ... ... ... ... 52-бабының 4-тармағына сәйкес Парламент депу-таты қылмыс
жасаған жағдайда тиісті ... ... ... ... тартыла алады. Көріп отырғанымыздай, Кон-ституцияда
депутаттардың ерекше ауыр ... ... ... ... ... ... ... тартыла алатыны көр-сетілмеген. Егер
Конституцияның қағидасын сөзбе-сөз түсіндіретін болсақ, онда депутат ауыр
қылмыс жасаған жағдайда, қылмыстық ... тек ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясының қағидаларын түсіндіру құқығы Қазақстан ... ... ... ... уәкілетті органдар бұл мәселе
бойынша Конституциялық Кеңеске жолдана-ды, ... оның ... ... ... ... ... Конституцияның аталмыш нормасынегер
Конституция депутатты ауыр ... ... үшін ... ... ... ... жауапкершілікке тартуға рұқсат беретін
болса, онда, әлбетте депу-татты ерекше ауыр қылмыс жасағаны үшін ... ... ... ... ... ... ... тү-сіндіруге құқысыз. Бірақ қылмыстық заңда ондай логикалық
түсіндіруге жол берілмейді. Бұл жерде ... ... ... ... егер
қылмыстық заңда көзделмесе, қылмыс жоқ. ... ... ... онда ... ... ... жасағаны үшін Парламент
Палатасының келісімінсіз қылмыстық жауапкершілікке ... ... ... ... 1995 жылы ... оның аталмыш нормасы сол уақытта
күшінде ... ... ... қағидаларына сәйкес болатын. Жаңа
Қылмыстық кодекс ауыр және ... ауыр ... ... ... ... ... ... бола қоймас, сондықтан Конституцияға «... неме-
се ерекше ауыр қылмыс...» деген толықтыру енгізу ... деп ... ... бұл ұсынысты біз толық қолдаймыз.
Қазақстан Республикасының Конституциясында, содай-ақ «Қазақстан Рес-
публикасы Парламенті және оның ... ... ... ... заңда, Мәжіліс пен Сенаттың регламенттерінде ... ... ... ... көзделген. Қазақ-стан
Республикасының Конституциясының 45-бабының ... ... қол ... ... ... ... ... баста-масымен
шығарылатын Президенттің актілері тиісінше осы актілердің заңды-лығы үшін
заңды жауапкершілік жүктелетін Парламенттің әр ... ... ... ... ... ... ... Бұл
Конституциялық қағиданың нақтылауды қажет ететін бір-қатар сәттері бар.
Біріншісі, Парламенттің қандай ... ... қол ... ... ... Президенттің қол қоюына: Кон-ституцияға өзгерістер
мен толықтырулар енгізу туралы заң, конституциялық заң, ... ... ... ... олар Парламент Палата-лары төрағаларының
қолдары қойылып тиянақталады. Екінші-аталған кесім-дердің «заңдылығы» деген
нені білдіреді? Бұл жерде екі сұрақ ... а) ... ... туралы
сөз болып отыр: Конституциялық па, әлде ... ме; ... ... ... ... ... аталған ке-сімдердің барлығына қоюға
бола ма. Егер сөз ... ... ... заң ... ... кесімдер конституциялық заңдылыққа, ... ... ... ... сәйкес болу-ға тиіс, ал егер сөз
әдеттегі заң туралы болып отырса, онда ол Конституцияға да, ... ... да ... ... ... ... жүйе монарх қолындағы мемлекеттік ... ... ... болған. Осылай бола тұра бұл жүйе ежелгі
және ортағасырлық демократиялардан ... ... ... пен халықтың жақындасу ынтасын мұра еткен.
Кейбір авторлардың пайымдауынша ... ... ... ... ... ған тән. Осындай пікірлердің туындауына
байланысты мемлекеттілігіміздің ... ... ... элементтерінің қаншалықты сәйкестігін анықтаудың бүгінгі
күні маңызы зор. Осы ... ... ... ... ... ... өз
еліміздің тарихына сүйенер болсақ, ... ... ... ... басына дейін, яғни Ресейдің қол астына кіріп,
егемендігін жоғалтқанға дейін хан билеген ... ... ... ... ... заң шығару билігін мәслихат немесе құрылтай
- сұлтандар мен қауымдар өкілдерінің съезі ... ... ... ... ... ... ... жылына бір рет шақырылып, жалпы
мемлекеттік маңызды істерді ... ... ... ... ... аса ... таңдау принципіне сәйкес хандарды сайлап және ... ... ... ... ... - хан ... ... өз өкілдері
«қара сүйек» - билер, ру ... ... ... осы ... ... қатысу мүмкіндігі болды. Заң ... ... ... ... ... ... формасы алғашқы қауымдық
құрылыстың ыдырауының ең соңғы кезеңінде қалыптасқан әскери демократия
сатысы мен ... ... ... ... деп ой ... К. ... ... хандығының «дала мемлекеттігінің дәстүрлі монархия
мен аристократиялық ... ... ... ... ... ... ... негіздер барысында
әуел бастағы өз еліміздің мемлекеттілігі жоғары ... ... ... ... ... ... асырған ханмен қатар қара
халық өз өкілдері арқылы мемлекеттік биліктің заң шығару ... ... ... ... ... сәйкес мемлекеттік биліктің жүзеге
асырылуы сол ... ... ... ... ... көруге
болады.
Қазақ хандығындағы парламентаризм белгілері Ресей боданында болған
кезде ... ... рет ... ... атауын ұсынған ірі
қайраткер, реформатор, Барлыбек Сыртановтың ... ... ... ... ... ... қайта жанданды[64]. 1917-жылғы қазан
оқиғасы тұсында «Алаш» ... ... ары ... өз ... 10 ... ... ... 1-тармағы заң шығару
билігінің өкілді ... ... ... ... пен үкіметте
болуын көздеді[65].Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асқан жоқ. Осыдан 70 жылдан
астам уақыт өткенде кеңестер кеңіс-тігінің ... ... ... ... ... ... ... бастады.
«Билік бөлу» принципіне негізделген ... заң ... ... ... асырылуының теориясы мен ... ... ... Қазақстан өз ... ... ғана ... ... оның қалыптасуына тәуелсіздік
табалдырығын аттатқан қос құжат – ... ... ... ... туралы Конституциялық Заңның жол салғаны, осы құжаттардан
кейін қабылданған заң ... ... ... ... жоғарыда айтып өтілді. Көрсетілген принциптің
парламентаризмнің ... ... ... ... осы мәселені зерттеп
жүрген ғалымдардың барлығы дерлік мойындайды.
Қоғамның тұрақтылығы, мемлекеттік биліктің мызғымастығы және қоғамдық
мүдделерге ... сай ... ... табу ... ... жемісті
нәтижесі болып табылады. Жалпымемлекеттік және ... ... ... ... ... оның жекелеген топтарына,
халыққа емес, тек оның ... ... ... ... топтарға ғана
қызмет етеді, ал мұндай парламент шын мәніндегі ... ... ... ... ... топтық және басқа мүдделерді
мемлекеттік мүдделерден жоғары қойса – бұл парламеттік қызметтің ... ... ... ... кіретін немесе өздеріне
ұнаған топтар мен ... ... ... үшін ... ... ... жалпыхалықтық мәртебесін жоғалтады.
Парламенттік ... ... және ... ... ... ... ... өкілдік ретінде сипатталады. Саяси өкіл ... ... ... ... халықтың өкілі ретінде жалпы ... ... мен ... ... ... ... ... әрекет етеді.
Депутаттар жалпымемлекеттік және жалпыхалықтық мүдделерді жан-жақ-ты
білсе, мемлекеттің бүкілхалықтық ... ұйым ... ... ... ... ... қандай көмек керектігін айқын ұғына алса,
мемлекет конституциясына берілгендік үлгісін ... ... ... мүдделерді құрмет тұтса, қадірлесе, оларға жан-
тәнімен ... ... және ... ... ... ... онда ... ... ... ... беру ... ... ... етсе
ғана парламенттік қыз-меттің шынайы демократиялық заңдылығына мүмкіншілік
туады.
Парламенттің саяси партиялармен, жастар және ... ... ... ... бағыттары бойынша халықтың өмірін
жақсартуға, қоғамдағы тұрақтылықты ... ... ... ... ... ... ... ұсынған бағдарламалары бойынша
парламенттік тыңдаулар өткізуді ұйымдастыру ... ... әр ... ... ... ... осы мүдделердің ортақ келісімін
тауып, белгілі бір ... ... ... үшін ... болады.
Жоғарыда айтқандардан шығатын қорытынды – мемлекет Парламенті алыс-
жақын шет ел ... ... ... ... тура ... тапса, жалпы-
халықтық мәртебесіне сәйкес өкілді орган ретіндегі парламенттің ба-сымдық
жағдайын өз әрекетімен дәлелдей білсе, мемлекетіміздің өсіп-өркен-деу
барысына қосар ... ... ... ... ... ... құқықтық актілер:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: Юрист, 1998
2. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» ҚР-ның
Конституциялық заңы // ... ... 1991. 18 ... ... ... ... және оның депутаттарының
мәртебесі туралы» ҚР-ның Конституциялық заңы.
4. «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» ... ... ... референдум туралы» ҚР-ның Конституциялық заңы.
6. «Қазақстан Республикасы Парламентінің комитеттері мен ... ... Заңы // ... ... ...... 9.
7. «Нормативтік құқықтық актілер туралы» ҚР-ның Заңы.
8. «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын бекіту, орындау ... жою ... ... Заңы.
9. Қазақстан Республикасының «Бюджет жүйесі туралы» ҚР-ның Заңы.
10. Қазақстан Республикасы Парламентінің Регламенті Қазақстан ... ... – 1996 - № ... ... ... ... Мәжілісінің Регламенті // ҚР-сы
Парламентінің Жаршысы. – 1996 - № ... ... ... ... ... Декларация. – Алматы. 1990.
Арнайы әдебиеттер:
1. Амандықова С. К. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқы-ғы:
Оқу құралы – ... ... ... ... М.Т., ... Л.М., ... А.К. ... суверени-тета
Республики Казахстан (государственно-правовые проблемы). – Алматы,
1994.
3. Байшев Ж. Казахстан: этапы, государственности. Конституционные ... ... Жеті ... 1997.
4. Зиманов С. З Конституция и Парламент Республики Казахстан. – ... ... ... Ким В. А., Ким Г. В. ... ... Республики Казахстан. –
Алматы: - КазГНУ им. Аль-Фараби, ... ... В. О. ... в ... ... Т. VIII. – М., 1990.
7. Котов А. К. Конституционализм в Казахстане: опыт ... ... ... ... – Алматы: Издательство КазГЮА. 2000.
8. Конституции 16 стран мира: Сб. конституций стран-членов СНГ, Балтии и
ряда др. государств мира / ... Ж. ... К. ...... 2000
9. Конституции зарубежных государств / Сост. В. В. Маклаков. – Бек, 1996
10. Конституции стран СНГ / ... Ю ...... Жеті ... ... А. К. ... Казахстан: гражданин, нация, народ. – Алматы:
Жеті Жарғы, 1996.
12. Козлова Е. И., Кутафин О. Е. ... ... ...... 1998
13. Мухамеджанов Э. Б. Парламент Республики Казахстан и ... ... ... ... ...... ... 1997.
14. Назарбаев Н. А. На пороге XXI века. – Алматы: Өнер, 1996.
15. Назарбаев Н. Ә. ... – 2030 Ел ... ... ... – Алматы: Білім, 1998.
16. Өзбекұлы С . «Барлыбек Сыртанов» - Алматы. 1996
17. ... С. ... ... ... ...... 2002
18. Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теориясы: – Алматы, Жеті
Жарғы, 2006
19. Сагындыкова А. Конституционное право ... ...... ... Сапаргалиев Г. С. Основы конституционного права Республики Казахстан.
– Алматы: Жеті Жарғы, ... ... Ғ. С. ... Республикасының Конституциялық құқығы. –
Алматы: Жеті Жарғы, 2004
22. Сапаргалиев Г. С. ... ... ... ... – Алматы: Жеті Жарғы, 1997
23. Сапаргалиев Г., Мухамеджанов Б., Жанузаков Л., Сакиева Р. Правовые
проблемы ... в ... ...... Жеті ... ... ... А. А. Парламент и законодательная власть Казахстана. ... Жеті ... ... ... И. Н. Социальная политика и политическая трансформация.
– Алматы. Институт развития Казахстана, 1997.
26. Чернияков А. А. ... по ... ...... 2000
27. Шаблинский И. Г. Пределы власти. Борьба за российскую консти-
туционную ... (1989 – 1995). – М., ... ... Р. ... ... нужна России // Народный депутат. – 1999.
- № 12
29. ... О. От ... ... и ... ... ... ... законы // Казахстанская правда. 1998. 18 сентября.
30. Башарова З. М. Законодательная деятельность Парламента Республики
Казахстан: Дис. ... ... ... ...... ... Жансугурова Ж. А. Эволюция института парламента в ... ... ... в ... Дис. канд. полит.
наук. – Алматы. Институт развития Казахстана, 2006
32. ... П. ... ... и ... палата СССР //
Народный депутат. – 1991. - №12.
33. Назарбаев Н. Ә. Жаңа ... – жаңа ... ... Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Астана. ... ... ... С. С. Об ... ... ... Казахской СССР и
внесенииизменений и дополнений в Конституцию Казахской СССР. Доклад
народного депутата, ... ... ... ... Совета
Казахской СССР двенадцатого созыва //Казахстанская правда. 1990. 25
апреля.
-----------------------
[1]Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 2006.
[2] ... Н. Ә. Жаңа ... ... ... 2007ж. ... Ким В. А. Ким Г. В. Конституционный строй РК. Алматы. 1998.
[4] Тасмагамбетов И. Н. ... ... и ... ... ... Жансугурова Ж. А. Эволюция института парламента в контексте
становления президентской республики в ... ... ... ... А. К. ... в ... ... 2000.
[7] Ключевский В. О. Сочинение в девятих томах. Т. VIII. М., 1990.
[8] Қазақ КСР-ның егемендігі туралы ... ... ... Н. А. На ... ХХІ ... Алматы. 1996.
[10] Амандықова С. Қ. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы.
Астана. 2001.
[11] Черняков А. А. Справочник по ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы. Алматы. 1993.
[13] Баймаханов М. Т., Вайсберг Л. М., Котов А. К. Становление суверинитета
Республики Казахстан – Алматы: ... ... Г. С. ... ... ... ... Алматы
1998.
[15] Зиманов С. З. Конституция и Парламент Республики Казахстан. Алматы
1998.
[16] Таранов А. А. ... и ... ... ... ... Зиманов С. З. Конституция и Парламент Республики Казахстан. Алматы.
1998.
[18] Конституции 16 стран мира. Алматы. 2000.
[19] Өзбекұлы С. Қопабаев Ө. ... және ... ... ... ... Ж.Казахстан: этапы, государственности. Алматы.1997.
[21] Котов А. К. Суверенный Казахстан: гражданин, народ, ... ... ... ... ... туралы Декларация. Алматы. 1990.
[23] «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» ҚР-ның
Конституциялық заңы. Халық кеңесі. 1990.
[24] Сапарғалиев Ғ. С. ... ... ... ... ... ... С. З. Конституция и Парламент Республики Казахстан. Алматы.
1998.
[26] Котов А. К. Конституционализм в ... ... ... С. ... ... ... ... Алматы. 2002.
[28] Алаш Орда: Сб. Документов. Алматы. 1992.
[29] Сартаев С. С. Об ... ... ... Казахской ССР.
Казахстанская правда. 1990. 25 апреля.
[30] Башарова З. М. ... ... ... ... ... ... государств. М., 1996.
[32] Байкелді Ө. Казахстанская правда. 1998.18 қыркүйек.
[33] Шаблинский И. Г. ... ... М., ... Ким В. А. Ким Г. ... ... Республики Казазстан.
Алматы.1998.
[35] Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы.
Алматы. ... ... ... ... Регламенті. Алматы.1996.
[37] С. Өзбекұлы., Ө. Қопабаев Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы,
2006.
[38] «Республикалық референдум туралы» ҚР-ның Конституциялық ... ... ... СНГ. Алматы 1999.
[40] Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы 1993.
[41] Қазақстан Республикасының Конституциясы Алматы 1993 ж.
[42] Қазақстан Республикасының Конституциясы Алматы 2006 ... ... ... СНГ. ... 1999 ... ... П. Народный деутат-№12.1991ж
[45] Ғ. С. Сапарғалиев. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы.
Алматы.2004.
[46] «Қазақстан Республикасы ... және оның ... ... ... ... ... Алматы. 2006.
[47] Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1993.
[48] Сагындыкова А. Конституциоггое право Республики Казахстан. Алматы.
1999.
[49] «Нормативтік құқықтық актілер ... ... ... ... Р. ... ... ... России. Народный депутат. 1992. №12.
[51] «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын бекіту, орындау және
күшін жою туралы» ҚР-ның Заңы. 1995.
[52]Сагындыкова А. ... ... ... ... Алматы.
1999.
[53] Амандықова С. Қ. Қазақстан Республикасының Конситуциялық құқығы.
Астана. 2001.
[54] «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» ҚР-сының Конституциялық
Заңы. 1995.
[55] Қазақстан Республикасының Конституциясы. ... ... ... ... СНГ. Алматы.1999.
[57] Козлова Е. И., Кутафин О. Е. Конституционное право России. М., 1998.
[58]Амандықова С. Қ. ... ... ... ... ... ... Парламенті Мәжілісінің Регламенті. Алматы. 1996.
[60]Ғ. С. Сапарғалиев ... ... ... ... ... ... ... С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Алматы. 2002.
[63] Котов А. К. Конституционализм в ... ... ... С. ... Сыртанов. – Алматы. 1996.
[65] Алаш Орда: Сб. ... ... 1992.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР-ның Парламенті56 бет
Парламенттің құзыреті25 бет
Құқық нормаларын іc жүзіне асыру9 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
Rixos Prezident Astanа қонақ үйі. Ұйымдық құрылымы22 бет
«АлматықалжерҒӨО» МЕК ұйымдық құрылымы, мемлекеттік сатып алулары мен стратегиялық бағдарламалары31 бет
«ЦентрКредитБанкі» АҚ ұйымдық экономикалық сипаттамасы және қаржы жұмысының ұйымдастырылуы29 бет
Адамның жеке басын тексеріп қарау кедендік бақылаудың ерекше нысандары ретінде47 бет
Адвокатураның мақсаттары мен қызметінің нысандары72 бет
Адвокатураның мақсаттары мен қызметінің нысандары туралы84 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь