Оқушыларды ауызекі сөйлесуге үйретудегі коммуникативтік әдіс

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

1 Ауызекі сөйлеу мәдениетінің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... .6.13
1.1 Тіл мәдениеті туралы ғалымдар көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14.18
1.2 Ауызекі сөйлеудің өлшемдері мен оған қойылатын талаптар ... ...19.20
1.3 Оқушыларды тіл мәдениетіне тәбиелеудегі дидактикалық, әдістемелік ұстанымдар ... ... ... ..20.26

2 Оқушыларды ауызекі сөйлесуге үйретудегі коммуникативтік әдіс ... ..26.28
2.1 Ағылшын тілі пәнінен орта буын оқушыларын тіл мәдениетіне тәрбиелеу ...29.35
2.2 Ағылшын тілі сабақтарында жоғары сынып оқушыларын тіл мәдениетіне тәрбиелеудің әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36.42
2.3 Мектеп оқушыларының ауызекі сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдістемесінің тиімділігін эксперимент арқылы дәлелдеу жұмыстары.43.59

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
        
                                                                ... ... ... ... ... Тіл мәдениеті туралы ғалымдар
көзқарасы......................................14-18
1.2 Ауызекі сөйлеудің өлшемдері мен оған қойылатын талаптар.......19-20
1.3 ... тіл ... ... ... ... ... ауызекі сөйлесуге үйретудегі коммуникативтік әдіс......26-28
 2.1 Ағылшын тілі пәнінен орта буын оқушыларын тіл мәдениетіне тәрбиелеу
............................................................................
...........................................29-35
2.2 Ағылшын тілі сабақтарында жоғары сынып оқушыларын тіл ... ...   2.3 ... ... ауызекі сөйлеу дағдысын қалыптастыру
әдістемесінің тиімділігін эксперимент арқылы дәлелдеу  жұмыстары.43-59
 Қорытынды..................................................................
................................60
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
..........62
                                        ... ... тілі – ... ... ... ... мен ... мен сөздік құрамының  молдығы жөнінен ойып орын алған  тілдердің
бірі.  Тіл  адамның қарым-қатынас құралы болғандықтан,  ол адам баласы
 сөйлеу  әрекетінің ... ... ... ... ... ... ...  зерттелуі  тіл білімінде  XX ғасырда бастау алады. Тіл
білімі үшін  сөйлеу әрекетін ... ... ... ... ... лингвисі  Фердинанд де Соссюр алғаш болып көрсеткен. Бала ... ... ... ... ... С.Канцельсон,
Т.Аяпова т.бЛ.Щерба: «Сөйлеу әрекеті  дегеніміз – үздіксіз үрдіс және ол
сөйлеу үрдісі мен ... ...... ... баласының
сөйлеуі – баланың алғашқы сөйлеуі  және тілдік ортада түсінуі, белгілі ... ... ... ... табылатындығын айқындайды»,
– дейді.
  Зерттеу жұмысында ауызекі сөйлеу  мәдениетінің теориялық ... ... ... тіл ... ... ... ... Сонымен қатар ауызекі сөйлеудің өлшемдері мен оған қойылатын
талаптары баяндалады. Екінші бөлімде  оқушыларды ауызекі сөйлесуге
үйретудегі коммуникативтік әдістер туралы сөз болады.
Орта буын ... тіл ... яғни ... ... ... нәтижелер және эксперимент сынып оқушыларын тіл мәдениетіне
үйретуден алынған нәтижелер салыстырылады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. 
    Соңғы ... ... ... ... ... жұмыстарының
нәтижесіне жүгінсек, мектеп оқушыларының көпшілігінің сөздік қоры жұтаң,
сөз тіркестерін, сөйлем және мәтін құрауда дәрменсіздік танытатындығын,
ойын жүйелі түрде айтып бере алмайтындығын, ... ... ... ... ... ... басты себебі, оқушының сөйлеу формаларын
игерудегі дағдысының әлі қалыптаспағандығынан, білімінің жеткіліксіздігі
деп санаса, кейбір зерттеушілердің пікірінше, мектептегі тіл дамыту
жұмыстары өз ... ... деп ...               ...                                         ... ... оқушылардың ауызша
сөйлеу әрекетін қалыптастыру – бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып
табылады.                                                                 ...      Тіл ... ...  тілдік материалдарды пайдалануға болады:      
                              ... тіл ... ... ... ... ... ... тілін»
бақылау арқылы жүргізу.                                                   ...                                                              б) ... ... ... ... ... пайдалану. 
в) тіл дамытуда көркем-әдебиет тілінен үлгі алу.
Тіл дамыту жұмыстарын үш салаға ... 1) ... ... 2) сөз ... ... жұмыс; 3) байланыстырып сөйлетуге дағдыландыру жұмыстары. 
 
Зерттеу жұмысының тақырыбы:
Ағылшын тілінде ауызекі сөйлеуде коммуникативтік әдіс.
Зерттеудің мақсаты: Мектеп оқушыларының ... ... ... ...  – ... ... ... ауызекі сөйлеуін қалыптастыруға
байланысты талдаулар жүргізу; 
 –оқушылардың ағылшын тілі сабағында ауызша сөйлеу ... ... ... мен мәтіндер жүйесін  жасау;
- оқушы тілін дамыту әдістемесінің ұтымдылығын эксперимент нәтижелеріне
сүйеніп дәлелдеу.
Зерттеу пәні: Ағылшын тілі ... ... ... ... нысаны: Мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу  тілін  қалыптастырудың
педагогикалық негіздемесін жасау.
Зерттеу әдіс-тәсілдері: Зерттеу жұмысында баяндау, бақылау, тұжырымдау,
талқылау, ... ... ... ... ... ... жаңалығы:
–  Ағылшын тілі сабағында мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу            
 дағдысын қалыптастыру әдістемесі ұсынылды;
–Мектеп ... ... ... ... ... ... ... қызмет
атқаратындығы анықталды;
– оқушыларды ғылыми жұмысқа баулу арқылы ғылыми стильге жаттықтыруға, тіл
терминдерімен сөздік қорын байытуға ... және ол ... ... және ... ... ... ... екендігі анықталды;
     –  оқушының сөйлеу әрекетін дамытуда, қалыптастыруда,  белсенді әдіс
ретіндегі іскерлік ойындардың мүмкіндігі  және диалогті ... ... ... ... ... кейс-стади
 технологияларының маңыздылығы  айқындалды.
Зерттеудің ғылыми болжамы:  Оқушылар  тілін ... ... бір ... ... оларды  жүйелі сөйлеуге дағдыландыру кешенді жұмыстар
мен жаттығулар негізінде ұйымдастырылса, оқытудың жаңа технологияларын
қолдану арқылы күтілетін білім ... ... ... ...  дамытуға негізделсе, онда оқушылардың тілін дамытудың, сөздік
қорын байытудың нәтижесі мен ... арта ... ... оқушыларының
ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастырса, онда оқушы келешекте  қоғамдық-
әлеуметтік ортада ойын еркін жеткізуге, әдеби нормада жүйелі, шебер
сөйлеуге дағдыланады.
Зерттеудің ... ... ... аудирование, оқу және жазумен
тығыз байланыста. Аудирование мен сөйлеу ойды ауызша жеткізу ретінде бір-
бірімен тығыз байланысты. Сөйлеу бұл тікелей оқумен
байланысты.Коммуникативтік ... ... беру – ... өзін ... ... ... және ... (оқу және жазбаша) тарту, яғни, оқылып
жатқан тілде қарым-қатынасынқалыптастыру деген сөз. Бұл бағыттыағылшын
тілін оқытуда кеңінен пайдалануды үйрету зерттеу жұмсының ... ... ... ... ... ... нәтижелерін бастауыш
мектепте оқуға, арнайы семинар сабағында қолдануға болады. Еңбектегі өзекті
мәселелер әдістеме саласына өз септігін  тигізеді. Зерттеу ... ... ... ...  мен     ... ... ... жұмысының апробациясы: 20.04.2011 «Қазақстан  Республикасының
тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған ғылым және жаңа ұрпақ-2011» атты
жоғары оқу орындары ... ... мен ... XIII ... ... жұмысы аппровациядан өтті.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен және
қорытындыдан,  сілтеме жасалған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ... ... ... ... ... тіл , ... сөйлеу — адамдардың тіл арқылы қарым-қатынас
жасауының бір түрі. Ауызекі тілдің басты ерекшелігі — ... ... ... тікелей қарым-қатынас жасау барысында жүзеге асатындығы. Тіл
білімінде ауызекі тілді ... ... бір түрі ... ... ... оның ... ... бар.[1] Мұнда тіл
мәдениетін қатаң сақтауға талап қою дұрыс бола ... ... ... және тез ... беріп, хабар алу болғандықтан ауызекі тілде әдеби
тілдің нормасынан тыс сөздер мен сөз ...... ... ... диалектілер т.б. кездесуі әбден мүмкін. Бұл ауызекі
тілдің ... бұзу ... ... Ауызекі тілдің тағы бір
ерекшелігі — әңгіме тақырыбының тез өзгеріп отыратындығы (екі адам ауа ... ... ... ... ... ... ... сөз етуі мүмкін).
Тілдегі экспрессивті, эмоциональдық қасиеттер көп жағдайда ауызекі тілде
байқалады. Ауызекі ... ... ... ... ... тілден
тысқары факторлардың (экстралингвистикалық) да жарыса пайдаланылуы осы
стильдің өзіндік ерекшелігі болып табылады (сөз болып отырған оқиға
тыңдаушысына түсінікті болса да, бет пішінінің, ... ... ... ... ... ... т.б.). ... және ықшамдылық
үшін ауызекі тіл сөздерді өзгеше жұмсайды, ерекше синтаксистік бірліктер
(сөз тіркестер мен сөйлемдер) құрайды. Ауызекі ... тек ... тән ... ... ол ... ... ... көбірек сүйенеді. Ауызекі
тілді жалпыхалықтық тілдің бір түрі ретіндегі сөйлеу тілінен ажырата
білудің ... мәні бар. ... ... түрі функционалдық стильдердің
барлығында (сахнадан немесе радио мен теледидардан көркем шығармадан
үзіндінің оқылуы, публицистикалық материалдың ауызша берілуі) ... ... ... тек сөйлеумен шектелмейді. Егер
тыңдаушының дұрыс қалыптасқан фонетикалық дағдылары болмаса, онда ... мен ... ... ... ... Оның себебі, адам басқа
біреудің сөзін тыңдағанда, өз санасындағы дыбыс жүйесімен салыстыра отырып,
сөз ... ... ойын ... түсінеді. Демек, фонетикалық дағдылар тек
сөйлеу үшін ғана емес, басқаның сөзін тыңдап-түсіну үшін де үлкен рөл
атқарады.
Орфоэпиялық дағдылардың ... ... ... орнын, маңызын ескере
отырып, тіл дамытуда оқушылардың санасында фонетикалық дағдыларды
қалыптастыруға, одан әрі дамыту мен жетілдіруге белгілі талаптар ... ... бір ... ... ... алу ... ... оқытуда оқушылар үндестік заңы арқылы дыбыстардың түбір мен
қосымша, ... сөз ... ... үндесіп, өзгеріп айтылудағы
орфоэпиялық норманы кейде сақтап айта бермейді. Олай ... ... ... орфоэпиялық сөздіктер беріп, белгілі мөлшерде фонетикалық
дағдыларын қалыптастыру үшін ... тіл ... үшін ... ... ... оқытылуы бойынша жүргізіледі.
ә) Орфоэпиялық дағдыларды қалыптастыруға қойылатын келесі талап-сөздердің,
сөз тіркестерінің дауыс екпінін дұрыс қоя білуге дағдыландыру. Барлық
дыбыстарды дұрыс айтқанымен, ... ... ... ... қойылмаса,
айтылған сөздің мәнін түсінуді қиындатады.
Дыбыстарды дұрыс айтып, жекелеген сөздердің екпінін дұрыс қоя білгенімен,
сөйлемде ... ... ... қойылмаса немесе үзіліс (пауза) өз орнында
жасалмаса, ондай сөзді, сөйлемді түсіну қиын болар еді. Мысалы: «Екі сиыр
қора салып жатыр» деген сөйлемдегі ... екі ... ... ... ой ... болар еді. Сондықтан сөйлемдегі синтагмаларға дұрыс
бөліп, дауыс ырғағын келтіру ойды дұрыс түсінуге көп себебін тигізеді. Олай
болса, дыбыстарды дұрыс айтқызып үйретумен ... ... ... ... ... қоюын, сөйлемдегі синтагмаларға дұрыс бөле білуін,
дауыс ырғағын орфоэпиялық қалыпта жетілдіру қажет.
Тұжырымдай ... ... ... икемділіктер мен дағдылар
қалыптастырылуы тиіс:
- жеке дыбыстарды сөзде, сөйлемде орфоэпиялық қалыпта дұрыс ... ... сөз ... ... екпінін дұрыс кою;
- сөйлемдерді дауыс ырғағын, мәнеріне келтіріп дұрыс айту;
- мәтін түрлерін ... ... ... ... ... ... оқи білу;
Сондықтан, біз айтылым сөйлеу әрекетінде айтушының орындауға тиіс
міндеттерді мына төмендегіше белгіледік:
- тақырыпта әңгімелесе және ... ... ... әрекетінде тыңдаушының назарын, ықыласын аудара білу;
- әңгімелеушінің қызығушылығын, тақырыбын аңғару, сөйлеу ... ... ... ... ... сөздің дыбыстық жағын екіге топтап карастырады. Бірінші
топта: 1) дыбыстар, 2) фонетикалық сөз, 3) буын, 4) сөйлем, 5) текст.
Екінші жағынан: сөз ... ... ... ... ... оған
жататындар: сөздің сазы, сарындылығы (тонның жоғарылығы мен төмендігі),
сөздің қаркыны (күштілігі мен әлсіздігі), ... ... және ... ... ... рең, сөздің эмоциональдық реңдері), екпін (буынға
түсетін екпін, сөздің екпіні, сөйлемнің екпіні т.б.). Тілде адамдардың
қарым-қатынас құралы ретінде бұл екеуі бірлікте қарастырылады. ... ... ... ... ... фонетикалық негізі осы мәселелерді
окушыларға игерту болып табылады. Оқу бағдарламасында грамматикалық
материалдардың ... ... ... дыбыстық жағымен байланыстыра оқыту
көзделеді. Сөздің дыбыстық жағынан тіл дамытуды үйрету, жаттығу, ... ... ... ... ... қарастырылады. Бірінші, оқушылардың
есту, қабылдау мәдениетін дамыту бағытындағы жұмыстар мен жаттығулар,
екінші оқушылардың айту, жеткізу, ... ... ... ... мен ... ... нормасы негізінен мына сияқты тілдік объектілерді терең
меңгеруге байланысты ... ... ... ... айтып, дұрыс сөйлеу
үшін үндестік заңын, яғни біріккен сөзбен сөз тіркестерінің ... ... ... ... ықпалын терең меңгеру керек.
Мысалы, Көпжасар - Көбжасар, ала карға - алағарға т.б.
Екіншіден, дұрыс сөйлеу үшін сөз екпінін, буын түрлері мен ... ... ... зор. Атап ... ... ... көп болмаса да екпін
түсетін буындар сөз мағынасына әсер ... ... ... ... алма! Бұл - кең бөлме. Әзірше, қозыны енесінен бөлме.
Үшіншіден, жеке сөздер мен сөз тіркестерін және сөйлемдерді ... ... айту мен оқи ... ... ... ... Сәулені кешеден бері асыға
күткен Нұрлан далаға жүгіріп ... ... ... екі ... паузамен
айтылады. Нұрлан сезінен кейін дауыс кідірісі болады да, шыкты сөзінен
кейін дауыс үзілісі болады.
Қазақ тіліндегі буынның құрамы мен жүйесімен орфоэпиялық ... ... ... жоқ. ... буын ... мен ... дыбыс құрамына
арналған анықтамалар жеткілікті. Қазақ тілінің фонетика саласына арналған
еңбектерде, қазақ тілінің ... пен ... оқу ... арналған
оқулықтарында буынға арналған тақырыпшалар тұрақты кездесіп отырады. Буын
мәселесі тасымалға байланысты да сөз ... ... ... ... ... оңай ... дыбыс құрамының оңай анықталатындығынан болар, буын
мәселесі қазақ фонетикасындағы күрделі құбылыс ретінде қарастырылмайды.
Буын мәселесі ... ... да аса ... ... ... ... ... буын қазақ тілінің қарапайым бірлігі
(единица) деген пікір қалыптасты.
Ал жалпы лингвистикадағы буын теориясы тұрғысынан қараса буынның тілдік
табиғаты аса ... ... бірі ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру үшін қазақ тіліндегі буын
құбылысының артикуляциялық және акустикалық табиғатын ашу, ең ... ... ... буын етіп ... ... ... не деген сұрақка
жауап беру керек сықылды. Басқаша ... ... ... ... ... мен оның ... ... сипаты мен көрінісінің, және оның
мәнерлегіштік сипаты туралы білім берілуі керек.
А. Байтұрсынов сөйлеу мен сөйлем, сөйлем мен сөз, сөз бен ... буын ... ... ... туындатып, арасын үзбей өзара байланыстырып
қарайды. Сөздерді буынға бөлудің жолын қарастыра келіп: “Буыншы әріп
басқалардың ортасында қамауда тұрса, ол буынға “бітеу” деп ат ... аяғы ... ... ... ол ... ... деи ат ... буын
буыншыдан басқа әріпке тірелсе, ол буынға “тұйық” деп ат қойындар” [1;344-
345] деп, буын ... ... ... ... “буыншы” әріптеріміз
дауысты дыбыстар болып шығады. Буын құраудағы дауысты әріптердің ... ... ... ... ... деп ... ... бір
әріптілерін бір бөлек, екі әріптілерін бір бөлек, үш әріптілерін бір ... ... бір ... ... ... [ 1;344] деген тапсырма
жаттығуынан А. Байтұрсыновтың буынның ... ... да ... ... ... Сөйтіп осы күнгі қазақ тілінде тек дауыстылардың ғана буын
құрай алатындығы, буын түрлері, олардың дауысты-дауыссызға ... ... мен буын ... ... ... мәліметтің бастау көзі болып отыр.
Буын мәселесіне арналған ... ... ... осы А. ... ... алып ... ... тек буын түрлері мен олардың
атауларына қатысты болып келеді. Профессор Қ.Жұбанов буынның ... ... алты ... ... [2;361]. ... ауаның қарқынымен кілт
үзіліп шыққан бір немесе бірнеше дыбыс тобын буын дейміз. Демек, буын
экспирация арқылы ... ... ... ... ... ... ... осы үдерісті проф. І. Кеңесбаев та ұстанады, буын түрлерін ашық,
тұйық және бітеу деп ... ... алты ... дыбыс құрамын көрсетеді
[3;260-26.1]. Буын сипатын, түрлерін, жігін, дыбыс құрамын кеңінен талдаған
С. Мырзабеков “Буын - … ауаның кілт үзілуінің не ... ... ... болатын жеке (дауысты) дыбыс, не дыбыстар (дауысты,
дауыссыз) тобы.” [4; 101.] ... ... ... Ал буын түрлерін
“Құрамындағы дауысты және дауыссыз дыбыстардың орын тәртібіне карай ... ... ... екі түрі бар: ашық буын және ... ... Бұлай бөлу
буынның теориялық та, практикалық та мәніне сай келеді және есте сақтауға
ыңғайлы” [4; 103] деп көрсетеді. Буын түрлері мен оның ... ... ... ... қазақ тілі оқулықтарында ең кең тараған сипаттамасы
болып табылады.
Қазақ тіліндегі буын қондырғы (инструментал) әдісімен де ... ... оның ... ... сандық-сапалық нәтижелері буын жігін
ажыратудың акустикалық көрсеткіштері бола алатындығы дәлелденген.
Буын құбылысын сингармонизммен тікелей байланыстыра отырып, ... ... ... слог – ... ... единица, строго
регламентированная одним из сингармонических тембров. Эта регламентация
настолько устойчива, что нарушение сингармонического тембра внутри слога
абсолютно невозможно” [7;24-25 ] деп, ... ... ... Қазақ
тіліндегі буын орфоэпиясын (айтылынын) сөз еткенде осы теориялық қисын
басшылыққа алынады. Буын құрамындағы ... ... бір ... ... ... басы ... ... онда оның артикуляциялық негіздемесі
болу керек. Артикуляциялық негіздің акустикалық (естітім) нәтижесі болады.
Қазіргі кездегі қондырғы құралдар мен компьютерлік программалар буын ... ... ... ... ... ... суреттеп бере
алады. Ендеше, буынның басынан аяғына дейінгі яғни өне бойындағы дыбыстар
тізбегінің суретін алып, буын ... ... және ... ... ... деп болжам жасауға болады.
Қазақ тіліндегі буын түрлерінің, әсіресе, олардың дауысты немесе дауыссыз
дыбысқа бітуінің морфологиялық деңгейге тікелей қатысы бар екендігі
белгілі. ... ... ... ... дауыстыға басталады ма, әлде,
дауыссызға басталады ма, ол – алдыңғы ... ... ... ... ... болады. Сонымен қатар алдыңғы буынның соңғы дыбысы ... ... ... ... ... да дауыс қатысына тікелей
байланысты тұстары бар: буынның дауысты, ... ұяң ... үнді ... ... ... ... ... құбылып отырады. Осы заңдылықтар
қазақ тілі үшін аса актуал болын табылады. Ендеше, қазақ тілінің буын
жүйесін буын түрлері мен оның дыбыс ... ... ... ... ... ... болады екен. Мұндай жіктелім тасымал
талабына сай келіп, тасымал ережелерін ғана құрастыруга ғана ... (сөз) ... ... жоқ ... ... (қосымша)
деңгейінде жарамай қалып жатыр. Лексикалық деңгейде буын түрлері мен оның
дыбыс құрамы үшін түбір сөздің де, туынды сөздің де ... ... ... бір сөз, ... да бір сөз. Екі ... да бақ - ... ... ал та -
ашық буын. Осы жіктелім тасымал үшін жеткілікті. Ал морфологиялық деңгей
үшін: бақ бірлігінің бітеу буын екендігі жеткіліксіз, оның қатаң ... ... қоса ... ... ... та ашық буыны, біріншіден,
дауысты дыбыстан бастала алмайды, егер дауысты дыбыстан басталатын болса,
онда бақ бірлігі бітеу буын бола ... ... ол тек ... ... оның үстіне бастапқы дыбыс тек қатаң дыбыс болу керек.
Бастапқы дыбыс қатаң дауыссыз болмаса, бақ пен та тіркесе алмайды.
Сондықтан буын ... өзін екі ... ... ... жөн
сықылды. Ол үшін буынның дыбыс құрамын іштей тағы жіктей түсуге тура
келеді.
Буынның дыбыс құрамы іштей екі салаға жіктеледі. Бірінші, буын ... ... ... ... мысалы, төмендегі бітеу буындар соңғы
дауыссыздың дауыс қатысына қарай жіктеледі: жаз – үнді дауыссызға аяқталып
тұр, жас – катаң дауыссызға ... тұр; ... үнді ... ... ... ... ілік септік жалғауының варианттары бұлардың әрқайсысына
талғап кана жалғанады: жаздың - үяң з дауыссыздан кейін тек ұяң д
дауыссызы, жастың– ... с ... ... тек ... т ... үнді н ... кейін тек үнді н дауыссызы.
Екінші, буын құрамындағы дыбыстың әуез қатысына қарай, мысалы, төмендегі
бітеу буындар соңғы дауыссыздың әуез қатысына қарай ... қаз- ... ... ... тұр; кез – жіңішке езулік дауыссызға аяқталып
тұр, күз - жуан ... ... ... тұр; күз – жіңішке еріндік
дауыссызға аяқталып тұр. Сонда, мысалы, тағы да ілік септігінің жалғауының
варнанттары бұлардың әрқайсысына ... қана ... ... жуан езулік
з дауыссызынан кейін тек жуан езулік д дауыссызы, кездің - жіңішке езулік з
дауыссызынан кейін тек жіңішке езулік д ... ... жуан ... ... ... тек жуан ... з ... күздүң- жіңішке еріндік з
дауыссызынан кейін тек жіңішке еріндік д дауыссызы.
Әрине, бұл зандылыктардың реті бір түбірден бір қосымшаға ... ... ... ... ұяң дыбыстан кейін келесі буынның бастапқы дыбысы үяң бола
бермей, үнді де бола ... ... ... заңдылық яғни дыбыс талғампаздық
әр уақьпта сақталып отырады.
Сонда қазақ тіліндегі буынның басқы және аяққы дыбыстарының артикуляциялық
және акустикалық белгілерінің ... мәні бар ... ... мәні бар фонетикалық құбылыстың әрқашан да артикуляциялық
және акустикалық тірегі болады.
Бұл – іргелес дыбыстардың арасындағы фонетикалық ... буын ... ... ... ... ... ... екендігі жайлы деректер жеткілікті. Қазақ лингвистикасындағы
сингармонизм теориясы көп мәселенің басын ашып ... ... ... ... ... Олай ... буын ... мен
акустикасын кешенді инструментал зерттеудің нысанына айналдыру кезекте тұр.
Мысалы, қи (қый), ки (кій), құй (құй), күй (күй) немесе қиын (кыйын), киін,
(кійін), ... ... ... ... ... т.б. ... буын құрамын
сингорманизм тұрғысынан сипаттап шығу тек дауысты дыбыстарға байланысты
болмау керек. Сингорманизмнің артикуляциялық белгісі ауыз қуысындағы тілдің
көлденең және еріннің ... ... ... ... онда ... ... ... тіл мен ерін артикуляциясын яғни «буын
артикуляциясы» ретінде сипатталып, орфоэпиялық нопмаға қатысы тукралы білім
мектепте ... ... бұл ... ... нормалар туралы үндестік
заңнан білім беру кезінде игертіледі. Сондықтан оқушылардың ... ... ... ... ... ... фонетикалық норма туралы
білім бойынша жаттықтыру арқылы қалыптастырылады.
Ел тәуелсіздігін тіл тәуелсіздігімен астастыра қарап, туған тілдің тұғырын
биіктету қамы ... ... да ... уақыт болып қалды. «Қазақстан
Республикасындағы тіл саясатының тұжырымдамасы», «Қазақстан
Республикасындағы Тіл ... Заң» ... ... ... ... ... ... осы бағытта жасалған оң қадамдар.
Тіл қарым-қатынас құралы. Адамның ой-өрісін, ... ... ... ... ... ... айна. Тіл мәдениетінің өзектілігі
әрқашан ескеріліп, қай халық болса да бұл мәселені айналып өткен емес.
«Өнер алды - қызыл тіл» деп ... ... да ... ... ... ... Қазіргі таңда тіл мәдениетінің көкейтестілігі арта түсті.
Қазақстан ... ... ... ... мен дамыту
бағдарламасында»: «Тілді дамыту - Қазақстан Республикасы мемлекеті
саясатының аса ... ... ... , ... ... ... саны мен сапасына көңіл бөлу керек» делінген. Елбасы
Н.Ә.Назарбаев: «Қазақстанның ... ... ... - деп ... ... ... тіл келешегі мектеп оқушыларында. Көптеген ғылыми-
педагогикалық әдебиеттерді, мерзімді баспасөз ... ... ... ... ... ... сөз саптауы ... ... тіл ... ... ... ... ... болады. Олар өз ойларын дұрыс, ... ... ... басы ... бос ... көп ... ... жібереді. Кейбірі орысша сөздерді ... ... бірі ... ... ... сән ... ... туралы көптеп айтылып та, жазылып та ... ... ... ... И. ... пен 3. ... «Оқушының
жеке тұлға болып дамуы мен алған білімін іске ... ... ... ... ... әдебін қалыптастыру педагогиканың қазіргі
кездегі көкейтесті мәселелерінің бірі ... ... - ... ... қазақ мектептерінің өзекті мәселелерінің бірі –
оқушылардың тіл ... ... ... жаза ... өз ойын ... ... азамат тәрбиелеу.
Қазіргі заманымызда қойылған басты талаптардың бірі - өмірден өз ... ... ... ... өзін еркін ұстап, кез-келген ортаға
тез бейімделетін, белгілі бір ғылым саласынан білімі мен білігін көрсете
алатын, өз ойы мен ... айта ... ... жеке ... ... ... жеке ... болып дамуы мен алған білімін
іске асыруда сөйлеу ... ... тіл ... ... қалыптастыру
педагогиканың қазірдегі өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
Жұмыстың ... ...... ... тілі ... тіл ... теориялық-практикалық мәнін зерттеу. Осыдан келіп, жұмыстың
негізгі міндеттері туындайды:
- тіл мәдениеті ұғымына ғылыми түсінік беру;
- ... ... тіл ... төмен болуының
себептерін саралау;
- тіл мәдениетінің жоғары болуына қойылатын талаптарды
айқындау;
- тіл ... даму ... ... ... арқылы
анықталатындығын көрсету;
- тіл мәдениетін қалыптастыру жұмысының негізгі бағыттарын
анықтау;
- оқушыларды тіл мәдениетіне тәрбиелеудегі ... ... ... ... орта ... тіл ... ... саралу;
- жоғары буын оқушыларын тіл мәдениетіне оқытуды
тұжырымдау.
1. Тіл мәдениеті туралы ... ... ... ең ... ... ... қазақ тілінің мемлекеттік
мәртебесін көтеру, барлық қаракөз бауырларымыздың өз ана тілінде сөйлеуіне
қол жеткізу. Тек тіл үйренуде ұмыт ... бара ... ... бала ... үй,
мектеп, жоғары оқу орындарында ұл-қыздарымызды тілдік қоры бай қазақ
тілінде сөйлеу мәдениетіне үйрету. Содан, үйде де, көшеде де, қоғамдық
орындарда да ... ... ... ... ... қалай болса солай сөйлейтіні, қазақ тілінің қадір-қасиетін
түсінбейтіні байқалады. Олай болса, біздің бүгінгі әңгімеміз тіл, сөйлеу
мәдениеті, ауызша, жазбаша ... ... ... ... тіл ... тіл ... пайдалану арқылы пікірін, ойын білдіруін – сөйлеу ... ... ... ... ... ... алайда ол адамның
психикалық қабілетіне, қоғамдық тәжірибесіне тығыз байланысты. Сөйлеу үшін
жасалған тілдік амалдар ұзақ уақыт бойы адамдардың пікір алысу ... ... ... – сөз ... ... құрау ережелері. Олар – көпшілікке
ортақ, объективті категориялар. Соның нәтижесінде тіл – ... ... ... ... ... ... әр ... жағдайына
сәйкес ыңғайланған стилі болады.
Тіл мәдениеті – тіл білімінің әдеби тілінің нормасы мен оның ... ... ... ... Тіл ... тілдің басқа
салаларынан айырмашылығы оның күнделікті өмірде тілдің қолдану, жазу,
сөйлеу ... ... ... ... Тіл ... ... норманың 3 түрі: 1. Тілдік норма (лексика, сөз жасамдық, грамматика,
дыбысталу ... 2. ... – сөз ... (сөйлеу этикасының ережелері).
3. Коммуникативті норма (сөйлеу қарым-қатынасының тиімділік қағидалары).
Сөйлеу мәдениеті орфоэпикалық нормаға негізделген.
Ойдың және сөйлеудің дамуы
Әркім ... ... ... ... ... ... үшін оған ... таба білуге тиісті. Егерде ондай сөз таба алмаса, ол ой иесіне де шала,
түсініксіз болып қалады. Яғни, ойдың ... ... ... өте ... Адам өзінің сөйлеу мәдениетін жетілдірмейінше, жоғары ақыл
мәдениетіне жете алмайды.
Сыртқы сөйлеу ауызша, ... ... ... ... ... ... мынандай екі түрі бар: 1. Диалогтық сөйлеу. 2. Монологтық ... ... – екі ... бірнеше адамның тілдесуі. Монологтық сөйлеу –
бір адамның сөйлеуі, әңгіме, баяндама, лекция және басқа да ... ... ... бір ... ... – көп ... Осылайша сыртқы
сөйлесу: ауызша диалогтық сөйлеу, ауызша монологтық сөйлеу, ... ... ... ... ... сөзі де ... бір ... білдіреді және
сөйлеушінің, жазушының осы мазмұнға қатынасын көрсетеді. Мұнан туатын
қорытынды: сөйлеу ойды білдіріп, ... ... ... шығарады. Сөйлеудің
бұл сипаты – оның мәнерлілігі.
Өзара тілдескенде, лекция, баяндама жасағанда мәнерсіз сөйлеу – ол қаншама
мазмұнды ойға толы болса да, әсерсіз, ... ... ... Ауызша сөйлеудің
эмоциялық реңкі интонациямен, мимикамен, ишаралармен білдіріледі. Жазбаша
сөйлеуде мұндай мүмкіндіктер жоқ. Сол ... ... ... адам өз
сөздерін барынша қиыстырып, оларды өз орнына тауып қойып, ойын мәнерлі
түрде жеткізе алады. Иә, сөйлей білу - өз ... ... ... ... ... оның ... ғана ... қоймай, нәзік сырларын сол қалпында
жеткізіп, тыңдаушының етжүрегін елжірете ... ... ... адам өз ... ... тыңдаушыға толық түсіндіре
біледі. Адамдар оны ауызша диалогтық, ауызша монологтық және жазбаша
сөйлеуде әртүрлі ... ... ... ... Бұл ... ... ... айырмалар да баршылық. Мысалы, ірі жазушылардың
көбісі ауызша ... ... ... керісінше, бірқатар шешен адамдар өз
ойын жазып жеткізуге шорқақ.
Психолог – ... ... ... ... ... ... 1953 жыл) диалогтық, жазбаша сөйлеу туралы былай дейді:
«Диалогтық сөйлеуді кейде қосталған сөйлеу деп атайды. Мұның мәнісі:
әңгімеге ... адам ... ... қою, ... қайтару, қарсы пікір
айту арқылы қостап отырады, егер бұл текті ... ... ... ... айналады, немесе адам сөйлеуді тоқтатады... Жазбаша сөйлеуді
қосталмаған сөйлеу деп ... ... сөз ... сөйлеуден жеңіл болады. Онай болатын себебі –
сөйлеушілер бір жай-күйді әңгімелеп отырғандықтан, қабылдап отырғаны бір
нәрсе болғандықтан, бірін-бірі оңай ұғынысады; кейде сөзді ... ... не ... ... ... ... көп ... ым-ишарамен толықтырылады. Қорыта айтқанда,
диалог сөздің құрылысына және өрістетіп айтылу жақтарына онша көп ... Ал ... ... ... ... онда ... ақырына дейін
толық баяндалуы керек. Жазба сөйлеу барынша кең және ... ... ... ... ... ... ... шебер, шешен сөйлеу көп еңбектену, оқып, үйренуді талап етеді.
Шешен адамдарда негізінен, сөз ... ой ... ... ... жатады. Көркемдік талғам мен шешендік тәсілдерді дұрыс пайдалана
білген адам ғана эстетикалық әсер ету күшіне ие бола ... ... ... көп ... оны ... ... ... ма, әлде оған жазып
дайындалған дұрыс па? бұл орайда әйгілі шешен, данагөй Цицерон ... ...... ... ең ... ... Басқалардан үйренуде ең
өнеге тұтарлығына теңесуге ұмтылу керек. Өзің үлгі еткен шешеннің
жақсысының ... ... ... Оңайын, көзге түсіп тұрғанын ғана емес, ең
маңыздысы – шынайы шеберлігіне жету. Ол еліктеу болып кетпеуі ... ... ... ... да, көшірме түпнұсқадан ылғи да көш төмен
болады. Халық алдында сөйлеу үшін сөзіңнің ... ... өз ... абзал.
... Егер өнердің басқа саласындағы аты мәлім шебер бір ісін кездейсоқ дағды-
дағысынан нашар орындап қалған болса, оны ол өзі ... ... ма, ... ... сөйтіп қалды, дей салады... Ал, егер шешеннен
сондай бір осалдық ... оны тек ... деп ... ал ақымаққа
кешірім болмайды. Өйткені адам көңіл-күйге немесе іші ауырғанға байланысты
ақымақ болмайды».
Сөзді тыңдай білмеу
Кейбір ... ерсі ... бар: ... ... құлақ қоймайтын,
өзіне айтылған сөзді аяғына дейін тыңдай білмейтін, өзгелердің сөзіне
ретсіз араласып, әңгіменің шырқын бұзатын. Содан сөйлеп отырған адам кейде
қақалып – ... ... та ... ... адам өз ... ... мен ... білсе, біздің сөйлеу мәдениетіміз де одан әрі дами
түсер еді.
Және де кейбір адамдар диалогтық сөйлеудің талаптарын орындай бермейді.
Содан көп ... бір ... сан ... ... ... ... ... Олардың ішінде өзіне қойылған сұрауларға, қарсы пікірлерге жауап
бермей, өз ойын тәптіштеп айта ... де ... Бұл да ... әдепсіздік.
Қаратпа сөз хақында
Ағылшын тілінде қазір «сен» деп сөйлесу іс жүзінде жоқ. Оларда мұндай
есімдіктің өзі де ұмытылған. Ол ХҮІ ... ... ... қала
бастап, ХҮІІІ ғасырдың басында оны сыпайы «сіз» деген есімдік алмастырған-
ды. Тіл мамандарының түсіндіруінше, көне замандағы «сен» сөзі тек ... ... ... ... ғана сақталған көрінеді. Сол себепті,
оны «Уа, сен!» деп аударған дұрыс дейді.
Кейінгі кезде орыс ... ... ... қаратпа сөз де ерсі естіліп,
қоғамдық орындарда «мужчина», «женщина» деген ... ... ... ... ... оны ... тіліне аударып: «Еркек!», «Әйел!» деп айқайлар
болсақ, ол өте ұятты. Сол себепті сөз мәдениетін түсінетін ... ... ... ... «Ағай», «Қарындас», «Інім» деген
қаратпа сөздерді қолданып, ол транспортта, сауда орындарында, театрда өзара
қарым-қатынас тіліне ... ... сөз ... түсініп, сөйлеу мәдениетін сақтай білсе, біздің қазақ
тілінің мазмұны өте бай, сөздері өте сұлу, мейірім, имандылыққа толы ... ... ... Адамның ой-өрісін, мәдени дәрежесін, ақыл-
парасатын, рухани байлығын көрсететін айна. Тіл ... ... ... қай ... болса да бұл мәселені айналып өткен емес.
«Өнер алды - қызыл тіл» деп қазақ халқы да сөйлеу ... ... ... ... ... тіл ... ... арта түсті.
Қазақстан Республикасы Президентінің «Тілдерді қолдану мен дамыту
бағдарламасында»: «Тілді дамыту - Қазақстан Республикасы мемлекеті
саясатының аса ... ... ... , ... «Мемлекеттік тілді
оқытудың саны мен сапасына көңіл бөлу керек»2 делінген. ... ... ... ... ... - деп ... қазақ халқының тіл келешегі мектеп оқушыларында. Біз көптеген ғылыми-
педагогикалық   әдебиеттерді,   мерзімді   баспасөз   ақпараттарын талдап-
зерттей   ... ... ... оқушылардың   сөз   саптауы   көңіл
аударарлық     көпшілігінің    тіл    мәдениеті    төменгі     деңгейде    
деген қорытындыға   келдік.   Олар   өз   ойларын   дұрыс,   түсінікті  
етіп   ... ... ... ... ... ... ... деген
сияқты басы артық бос сөздерді көп қолданып, ойын шашыратып жібереді.
Кейбірі орысша     сөздерді     қосып,     араластыра     сөйлесе,    
бірі     ... ... ... сән ... Бұл мөселе туралы
көптеп айтылып та,   жазылып   та   жатыр.   Мысалы   педагогика  
ғылымының  докторы И. ... пен 3. ... ... жеке ... ... мен алған білімін іске асыруда сөйлеу тілін, әрекетін, сөйлеу
мәдениетін, әдебін қалыптастыру педагогиканың қазіргі кездегі көкейтесті
мәселелерінің бірі
болып   ... -    ... ... өз   ... ... «Қазақ    мектептерінің    өзекті   
мәселелерінің    бірі оқушылардың тіл мәдениетін көтеру, сауатты жаза
алатын, өз ойын ... ... ... ... тәрбиелеу...»
Біз осы мәселені зерттеу тақырыбы ретінде ала отырып, ... тіл ... не ... ... ... іздедік. Ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді
талдау барысында бұл мәселені көптеген ғалымдар зерттеп-қарастырғаны 
белгілі  ... ... ... ... ... ... ... көңілімізден   шықты:   «Оқушылардың   тіл мәдениеті –
оқыту  үрдісі мен адамдардың тілдік қарым-қатынасы негізінде жазбаша және
ауызша тілді ... ... Оған ... ... ... байлығы,
көркемдігі мен жалпытілдік нормалардың сақталуы тән»3. Ал бұл мәселені жан-
жакты зерттеген ... «Тіл ... -бұл ... ойын ... дәл ... жеткізе алу білігі. Дұрыс сөз дегеніміз әдеби тіл нормасы сақталған
сөз. ... ... – бұл  ... ... тілі ... ... ... сөйлеу, грамматика, сөз қолдану ережесі. Ойын жеткізуде дәл
әдіс таба білу ғана емес, сондай-ақ орынды ... - деп ... ... тіл мәдениеті дегеніміз – оқыту  үрдісінде, отбасында, жалпы
адамдардың өзара ... ... ... және ... ... ... Ойды ... түсінікті, анық, дәл, әсерлі әрі әдеби тіл ... тіл ... ... жеткізе білу шеберлігі.
Зерттеуіміздің келесі кезеңінде біз қазіргі оқушы жастардың тіл мәдениеті
деңгейінің ... болу ... ... ... Ә. Әбішев бұл туралы
былай дейді: «Жастар ізденбейді, ... ... олар ... ... ... сөйлемді әтейі бұзып жазады, олар ерекшеліктің белгісі
түсініксіз жазу деп ойлайды... Тіл ... ... ... ... прогрестің де әсері бар", - десе5, И. ... ... ... ... ... ... ... а) оқушының сөйлеуіне жергілікті тіл немесе басқа тіл
әсер етеді, ә) көшенің әсері (дөрекі, былапыт тіл), б) пән ... ... ... ... әсері;
2.    Сөйлеу    дағдыларының    жоқтығы    (мектептің    тіл    дамытуға
немқұрайлы қарауы);
3. Жекелеген оқушы ... ... ... ... ... - деп көрсетеді5.
Сондай-ақ М. Балақаев, Т. Қоңыратбаев, С. Қирабаев, Ш. ... ... тағы да ... ғалымдардың зерттеулерін негізге ала отырып, оқушы
жастардың тіл мәдениетінің төмен болуының себептері деп, біз төмендегілерді
сараладық:
1.   Көркем  әдебиет  оқуға деген  ... ... ... ... ... ... ... шығармаларын көптеп оқумен байланысты. Көркем әдебиетті аз
оқитын адамның сөздік қоры аз болады, соған орай ... ... мен өз ойын ... ... да ... ... ... Мәдени  орталықтарға бару,  ол туралы  пікірлесудің  өте  сирек
кездесетіндігі;
3.     Ата-аналардың     ... ... ... ... ... ... ортаның әсері;
5.  Тіл мәдениетін қалыптастыруды тек қазақ тілі сабағына міндеттеп, басқа
пәндерді бұл мәселеден мүлдем бөліп тастаушылық;
Баланың тіл мәдениетін ... ... орны ... Қазақтың ұлы
жазушысы М. Әуезов: «Ұлт болам десең - бесігіңді түзе деп бекер айтпаған.
Осы жерде А. Байтұрсынұлының «Тәуелсіз, дербес өмірге өзінің ана ... және төл ... бар ... қана ... ... ... сөзі ойға
келеді. Ал балаға ана тілінің құдіретін ана сүтімен беретін   отбасының  
балаға   тигізер   әсері,   басқа   ықпалдардан   биігірек тұратыны
белгілі. Отбасы ... үшін әрі ... ету ... әрі ... орта
болып табылады. Бала өмірінің алғашқы кезінен-ақ басқа әлеуметтік тәрбие
әсерлерімен салыстырғанда ... орны ... ... ... ... тілінен жоғары мәдениетті тілін қальштастыруда ата-ананың ролі
үлкен. Әр отбасы бала тіліне немқұрайлы қарамай, үлкен мән ... ... ... әрекет етуі тиіс. Өкіншке орай қазірде
балаларының сөз саптауына ата-аналардың көбі көңіл бөлмейді. Бұл туралы Т.
Мейірманкұлова өз мақаласында былай ... ... ... ... ... ... көркем шығармаларды, баспасөз басылымдарын оқуларын
қадағаламайды, талап етпейді. Отбасында жасөспірімнің телехабарды,
фильмдерді бөгде тілде тамашалап, халық әндерін тыңдаудан бас ... ... ... ... да ескерту жасамайды. Егер отбасында осы
мәселеге көңіл ... ... ... көңілін оятып, көзін ашар
едік» .
Сонымен біздің зерттеуіміз қарастырып отырған мәселенің бүгінгі күні ерекше
қажет екендігін көрсетіп отыр.
2. Ауызекі ... ... мен оған ... ... ... ... стилі — 1. Тілдің негізгі қызметі қарым-қатынас
жасау қызметінің жүзеге асуына байланысты. [1].
Бұл өте кең таралған функционалды стиль. Тұрмыста, отбасында, ... ... ... еркін қарым-қатынас жасау саласын
қамтамасыз етеді. Ауызекі сөйлеу тілінің стилі өзте ... ... ... ... ... ықпал жасайды: баяндама,
дәріс, пікірталас т.б.
2. Ауызекі сөйлеу тілінің стилі өзіндік ерекшеліктерін жасайтын айрықша
белгісі ... ... ... ... ... ... ... қолдану өзгешелігі болады. Бұл ерекшелігі ең алдымен, ондағы
лексика-фразеология байқалады;
а) ауызекі сөйлеу тілі ... ... ... екі ... ... қызмет атқарады. Сөйлеу тілінің тағы бір ерекшеліті монолог (бір
кісінің сөзі көпшілік алдында сөйлеу, баяндама, дәріс, консультация);
ә) Ауызекі сөйлеу тілінің ... ... ... түрі ... өйткені айтушы өз эмоциясын сол сөздің аясына сыйғызуға
тырысады. Мыс., "Көбірек сөйлеп кетті" (бәсендеу түрі, бірақ эмоция
сезіледі), "Мылжыңдап кеттің ғой!" ... ... ... ... сөйлеу тілінің стилі әдеби кейіпкердің сөйлеу ерекшелігі мен
мінезін таныту үшін ол өмір сүрген ортадағы жергілікті диалект сөздерді
стильдік ... ... ... ... ... тілінің стилі тілінде қыстырма, қаратпа, одағай сөздер
жиі қолданылады. Мыс., ... сені ... деп ... ... ... ... ... еркелету амал-тәсілдері көбірек
пайдаланылады;
г) Ауызекі сөйлеу тілінің стилі тілдің көркемдегіш бейнелеуші тәсілдері де
қолданылады (теңеу, эпитет, гипербола). Мыс., "Өгіздей ... ... ... ... ... ... ... басқа стильдерден өзгешелігі мен
ерекшелігі, ең алдымен синтаксистен сөйлем құрылысынан байқалады. Стильдің
бул ... ... ... ... ... ... ... Ауызекі
сөйлеу тілінің стилі ой көбіне автоматты түрде ... ... ... тіл мәдениетіне тәбиелеудегі дидактикалық,
әдістемелік ұстанымдар
Адамдардың эстетикалық сезімдері олардың өмірінде зор ... ... ... ... ... білу ... ... байытады, қызғылықты етеді, оған ең ... ... ... ... Біз әр адамның ... ... жан – ... ... ұмтыламыз, сондықтан әр
баланың сезім нәзіктігін, ... әсем ... ... ... ... ... және ... сәулеттілік
және ұждансыздықты қуаныш пен ... т.б. ... ... ... ... мен ...... айқындалады. Осыдан келіп
адамның әсемділікке шынайы көз қарасы мен мұраттары ... ... ... ... ... көз қарастарды тәрбиелеу – тәрбие
барысының зейін салуды, күн ... ... ... ... ... қоғам адамына тек қана өнердің емес, ... ... ... ... ... тұрмыс, табиғаттың да әсемдік
жақтары ықпал ... ... ... ... ... ... өмірінде эстетикалық көз- қарас әрдайым қуатты рухани
күш ретінде ... ... ... ... кезеңнен бастап
әсемдікке ұмтылу тән нәрсе. Ол ... ... ... бар ...... ... ... өз еңбек іс - әрекеті тиімді және ... ... ... ... ... ... нәрсені қабылдау деңгейіне
жеткені жөн. Балаға ... ... ... да ... ... ... ... қоғамдық іс- әрекет
әсемдігіне сезімталдығын тәрбиелеп, мұғалім ... ... ... ден береді. Эстетикалық көз ... ... ... әрі ... әрі ... бар. Бұл ... қоғамдық өндіріс адамдардың өскелең
рухани және ... ... ... ... ... ... сапасын әсемдігі
тұтынылуы жағынан ... әсер ... ... өзі әр баланың білім
алуында белгілі дәрежеде ... көз ... ... ... ... шоғырланған адамдардың шындыққа ... ... ... ... ... алға алып ... құралы сол
арқылы санаға өті ... ... асуы әсер ... оқушылардың эстетикалық көзқарасын тәрбиелеу ... ... мен ... оны ... және ... ... мақсатқа бағыттала ұйымдастырылған ... ... ... ... жан-жақты және
үйлесімді дамытудың жалпы жүйесінде ең ... ... тән ... Ол ... ... ... нышанын анықтып, оны оқушының әсемдікке ... ... ... ... ... айналдырады.
Кең ой өрістілік сөйлеу іс-әрекетінің ... сөз ... ... ... ... ... ... сөз сұлулығын
бөліп қарайды. Еңбек іс - әрекетінде ... ... және ... нәтижесі, сұлулығы ерекше көрсетіледі. Құқықтық іс-әрекетінде
қоғамдық ... ... оның ... мен ... баса ... ... ... іс - әрекеті барысында
балаларға көзге көрінетін ... ... адам ... ... ... ... Дене тәрбиесі мәдениеті және
гигиена негіздері ... бала адам ... тән және ... таниды.
Әсемдікке тәрбиелеудің оқушыны жан – ... және ... ... ... ... ... де ... адам үшін зор тартымды күші бола ... ... оның іс - ... белсенді және тиімді деп берушісі де
болады. Оқушы өнегелігінің ... , оның жан ... ... оны ... адамдарға тартымды етеді. Оқушылар ... ... ... ... әсемдігі, ол еңбегі тартамды етеді және еңбек
іс - ... ... ... ... пен шын ... ... ... тәртіп және құқықтық ... ... ... ... тәрбиелеу әсемдіктің қасиеттері
бар әр ... өмір мен ... және ... ... ... мектеп жасындағы балалардың эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... және
тұрмыстық еңбектің жаңа ... ... ... ... ... ... ... көркем,сезімді қабылданылатын бейнелер арқылы бере ... ... ... адам сезімі мен санасына әсер етіп ... ... ... ... ... ... ... тәрбиенің басқа салаларымен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкін ... ... ... –адамдардағы
әсемдікті еңбек мазмұны мен ... ... ... тәртіп пен
мінез құлықты ... ... ... ... ... ... ... және мұраттарға жету жолындағы
күрестен оқшау қарауға болмайды.
Мектеп оқушыны әсемдік өмірден,адамдар ... ... ... ... және ... ... ... қана
қоймайды, күнделікті ... осы ... ... ... ... ... ... тәрбие табиғаттағы, өнердегі, еңбектегі,
өмірдегі ең жақсыны қабылдау, одан ... алу. ... ... дүниедегі әдемәләк атаулыны бағалай білуге үйретеді. ... ... ... баулиды, оған керісінше
ұсқынсыздыққа жағымсыз ... ... ... ... тән ... бар. Олардың бірі –
эстетикалық сезімді және эстетикалық ... ... ... әдемілікті сезу және көру ... әл ... ... ... үңіле қарап, оның сырын білуге тырыспады. ... оған онша мән ... ... ... ... ... шығады.Әдемілікті сезу үшін,оған ... үшін ең ... ... және ән ... ... ... ... болуы
қажет. Білім адам сұлулықты ... ... ... ... ... қырағылығы, ықыластылық,
қамқорлық баланы эстетикалық дамуының негізі ... ... баға ... қалыптастыру-эстетикалық
тәрбиенің тағы да бір ... ... ... түсіну үшін
балаға негізінен көмектесетін білім. Сондықтан бала ... ... ... мен ... ... және өнер
әдістері туралы ... ... ... ... ... ... терең түсінуге тырысады, байымдай және бағалай біледі.
Көркемдікке және ... баға беру үшін ... ... өте зор. ... ... ... ... сыртқы әдемілік пен нағыз сұлулықтың арасын ... өнер ... ... ... қою. Мысалы, мұзда конькимен
мәнерлеп сырғанақ тебу,яғни ... ... ... орындаушыларға
екі түрлі ... яғни ... баға – ... келістіре
орындағаны үшін, екінші баға мәнерлеп сырғанаудың ... ... ... үшін ... ... ... ... баға
қою үшін мамандардың, әсіресе ... ... ... ... дәрежеде болуы керек.
Эстетикалық ... ... ... өнер ... ... ... байланысты іс-әрекеті мүмкіндік
береді.
Қазіргі ... ... ... ... ... бірі- баланың эстетикалық белсенділігін тәрбиелеу. Ол
әдемілікті сезіп және оның ... ... қана ... осы ... өзін ... айналаға өзгеріс жасауы қажет. Өмірге енген
эстетика еңбек, ... ... ... және ... ... ... Адам ... түрде өмірдегі
әдемілікке, көркемдікке өз үлесін ... оны ... ... ... ... ... тәрбиелей отырып, оларды
өздігінен ілтипатты ... ... ... ... тыңдаушы
болуға үйрету қажет. Балалар ... ... ... ... музыканы тыңдауға өте ынталы ... ... ... ... іс- ... ... желісін
дұрыс түсіну үшін, ... көп ... ... ... ... ... ... эстетикалық мәдениеті және ... ... ... дамиды. Сондықтан оның барлық еңбегі, демалысы
эстетикалық бағытта тиімді ... ол өз ... ... ... ... ... маңызды міндеті - өнер және ... ... ... ... және ... ... орай, мектепте ... ... ... және
қабілетін барынша ашу керек.
Эстетикалық тәрбиенің негізгі құралдары - ... және ... зор ... ... роль ... пен өнер ... бөлейді, жігерлендіреді,олардың идеялық жағынан ... ... ... Өнер және ... адам ... белгілі көзқарастарды
әр түрлі құралдар ... ... ... поэзия, кесеіндеме- жанр,
баталия, ... ... ... ... симфония, оратория,ән
енггізіледі.
Белгілі орыс ... ... ... ... ... ... суретшілері Ә.Қастеевтің, М. Кенбаевтың , ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді.
М.Горкий, Н.А.Островский, А.А.Фадеев, ... ... ... т.б. ... адам ... ... ... үшін күрескерлердің бейнелері жастарды ұлы ерліке
рухтандырады.
Сонымен өнер мен ... ... ... және ... Өнер мен ... адам ... және рухани өсуінің ... бірі ... ... ... ... ... ... зор роль атқарады. Табиғат ... ... ... ... эстетикалық түсінігін байытады. Адам табиғатты бақылаушы
ғаны емес, ол ... ... ... ... ... ... ... қабілетін адамдар бақыты үшін ... ... ... ... ... қала мен селоны, ... ... бақ және ... ... ... және ... әшекейлеу – бұл зор ... ... ... ... ... ... зор роль ... Табиғат
адамды зор қуанышқа ... ... ... Адам ... ғана ... ол ... ... жасаушы, шығармашылық
қызметкер. Сондықтан өзінің күшін, қабілетін ... ... ... ... ... жұмсауы керек.
Мектеп оқушыларының эстетикалық түсініктері, олардың еңбекке
әсемдік ... ... ... іс- ... байланысты
екенін көрсетеді. Мәселен өзі шешу мүмкіндігі ... ғана ... ... ... әрі ... ... күйі жай табады, тояттайды.
Жемісті еңбектен қанағаттануы, көңілдің жай ... ... бала үшін көп ... бір ... оқу еңбегіне талғампаздық қатынасын ... ... ... күші, дем берушісі ретінде ... ... ... ... іс - әрекеті ұйымдастыру, көркемдік
ләззат және ... әсер алуы ... ... еңбектің
нәтижесіне жетуіне көмектесу қажет.
Бақылау және ... ... ... ... өте әсем ... келетінін көрсетеді. Бала өзі ... ... ... ... да ... Мұндай жағдайда ... ... ... ... олардың ... ... ... ... ... ... ... еңбек
әсемдік жағынан қатты қызықтырады. Оларға бірлесіп, аула ... ... гүл ... ... ... мен ... қалдықтарын
жинау, кітап жөндеу, сынып бөлмесін тазарту, безендіру т.б. ... ... ... үшін ... ... озып ... әсер алуда
еліктіреді. Осы тұрғыдан қарағанда ... және ... ... қабысып бірін – бірі толықтырады.
Көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... бағы беріледі. Тәртіп шеңберіндегі олардың
мұраттары мұғалімнің ... ... ... мен іс - ... өмір және өнер ... ... Бұл тұрғыда
әдебиеттің ... ... ... ұзақ сақталатын ... ... орын ... ... ... және шындыққа ... білу ... ... эстетикалық көзқарас тұрғысынан
дұрыс ... ... ... эстетикалық тәрбиенің мазмұны ... ... ... ... ... айқындайды. Атап
айтқанда, оқушының шығармашылық қабілеті ... ... ... ынта ... ... білігі,арман мұраты ... тани ... ... ... ... ... ... тәрбие берудің міндеті міндеті – имандылық,
адамгершілік ... мен ... ... ... ... ... ... жаны жайсан, көңілді дарқан
игі қасиеттер тұтаса ... бір ... ... Өйткені
эстетикалық тәрбие өз ... ... ... ... ... мектепте
оқылатын пәндер ... ... ... Әсіресе, әдебиет,
музыка, көркем өнер сабақтарын өтуде ерекше мән ... ... ... тыс ... ... жұмыстарында, оқушылардың өздері
ұйымдастырған студия, театр, түрлі сахналар ... ... ... ... ... оқыту барысындағы мәселелердің бірі-
оқушылардың эстетикалық талғамын дамыту, сол арқылы олардың ... ... ... қасиеттерін қалыптастыру. Әр баланың
көркемдік ойлау қабілітін дамыта отырып, шығармашылық, қиал сезімін дамыту.
Ал, осы ... ... ... әлі де ... өз ... ... ... салдарынан оқушылардың сабаққа ынтасының төмендеуі, енжарлық
етек алуда.
Мектеп мұғалімдері бастауыш сыныптарда эстетикалық тәрбиені кітап оқу,
ән тыңдау, бейнелеу өнері мен театр, кино т.б. өнер ... ... ... тарту, тағы басқа да жолдармен жүргізуге болатынын біліп қана
қоймай, оны қалай жүзеге асыру тәсілдерін жан-жақты ... ... ... ... тәрбиені балаларға өнер түрлерін меңгерту арқылы
жүзеге асырады.
Оқушы өзін ... ... ... ... оны ... білуге
талпынуы бүкіл жан дүниесіне, сезіміне әсер етеді. ... ... ... деген қабілетінің дамуы, оның шығармашылықпен ұштасуы, бала
кезінен тәрбиенің сол түрлерімен айналыстыруға және ... ... ... ... ... бағыттап жүргізуге
байланысты.
Оқушылардың көркем білімге талпынуын арттырып, қиялын шарықтатып, бойын
сергітіп, әдемілік әлеміне ынтасын арттыруда ... ... ... ... пәні зор роль атқарады. Ол дүниені түсініп, көрген-
білгендерін, ... ... ... ... ... ... ... Төменгі
сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің табысты болуы мұғалімдердің
көркем талғам мен білімді игерту ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиені халқымыздың озық,
дәстүрлерін ескере отырып жүргізгендері жөн.
Өскелең ұрпаққа эстетикалық тәрбие беруде бастауыш мектептегі бейнелеу
өнері сабағының алатын орны зор ... ... ... ... мектеп
кезеңінде баланың эстетикалық мәдениетінің негіздері қолданылады.
Балаларды әсемдікті сезініп, түсініп, қадірлей білуге баулу бейнелеу
өнері сабағында эстетикалық тәрбие беру ... іске ... Ол ... зерттеу жұмысымызда төмендегідей міндеттенр қарастырылады:
бейнелеу өнер пәні арқылы оқушыларды әдемілікке ... ... ... жаңа ... деңгейге көтеру, эстетикалық мәдениетке
тәрбиелеу;
- бейнелеу өнері пәні арқылы эстетикалық тәрбие берудің ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиені ұйымдастыру деңгейін
анықтау;
- оқушылардың көркем өнерге деген қызығушылығының ... ... ... ... пәні ... ... ... оқытушылары эстетикалық
тәрбиелеу жолдарын анықтау;
Бастауыш мектепте бейнелеу өнері сабағында ... ... ... ... ... ... өнердегі әсемдік пен әдемілікті түсіну,
байқай білу қабіліетін дамыту үшін ... ... ... ... ... ... мен ... ( «Түстерді ажырат», «Кім алғыр»,
«Үйлестіре біл», т.б.ойындар)тиімді қолданылса, оқушылардың табиғат
сұлулығын, көркем өнер ... ... ... ... күшейіп,
сабақ сапалық жаңа деңгейге көтеріледі. Сапалы сабақтарды жүргізу
нәтижесінде бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... қана ... ... ... жұмысы шығармашылықпен ұштасып
отырады.
Эстетикалық тәрбие біздің байқауымызда дүние жүзілік және ... ... ... ... ... ... баулу
жүйелерін қамтиды. Әрине бұл өте ауқымды процесс. Ол жан-жақты зерттеуді,
оны жүйелі түрде меңгеруді талап етеді. ... біз өз ... ... ... ... тәрбие беру мәселелерін қарастырып
отырмыз.
Эстетикалық тәрбие мәселелері көптеген ғалымдар еңбектерінде ... Оның ... ... маңызы, эстекикалық тәрбие
беру мәселелері В.В.Алексеева, А.В.Бакушинский, Г.В.Лабунская,
Н.П.Сакулина, Б.П.Юсов, еңбектерінде қарастырылған халқымыздың ұлттық
мәдени мұралары, қол өнері, сәндік ... ... ... ... ... ... Ә.Тәжімұратов ғылыми еңбектерінде нақты
көрсетілген.
Эстетикалық имандылық, адамгершілік тәрбиесін қалыптастыруда ұлттық
тәлім-тәрбие дәстүрлерін пайдалану Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, Ж.Наурызбаев,
С.Қасиманов еңбектерінде ... ... ... ... пәні ... арқылы эстетикалық
тәрбиеге тәрбиелеу С.Аманжолов, Ш.Әлібеков, Б.Әлмуханбетов, Б.Байжігітов,
Ж.Балкенов М.Жанаев еңбектерінде орын алып жүр. Көптеген еңбектерде
эстетикалық тәрбиенің мәні мен ... ... оның ... ... ... көрсетілмейді. Сондықтан біз эстетикалық тәрбие беру
мәселелерін жан-жақты қарастыруымыз қажет.
Сонымен бастауыш мектепте оқыту барысында кезек күтірмейтін ... ... ... ... яғни ... ... талғамын
дамыту, сол арқылы мейірбандық, имандылық қасиеттерін қалыптастыру;
екіншіден, әр баланың ойлау қабілетін дамыта отырып, қиял – сезімін
шарықтату болып ... ... ... ... ... ... ... көптеген аса күрделі мәселелер туады. Бала өнер ... ... ... ... ... ... айқын ойлап, терең сезіне білуі
тиіс.
1. Оқушыларды ауызекі сөйлесуге үйретудегі коммуникативтік әдіс
Қазақ тілі мұғалімнің негізгі міндеті - ... ... ... сөздік қорын молайту, тілін дамыту. Оқу орыс ... ... ... ... тілін оқу барысында мұғалімнің қойған
сұрақтарына түсініп, оған жауап ... ... ... ... ... ... ... тіліне тән дыбыстары бар сөздер мен сөз
тіркестерін дұрыс қолданып, сөйлемді дұрыс құруға үйретіледі.
Оқушы тілін ... үшін әр ... ... ... өткізу керек.
Оқушылардың сөйлеу қабілетін дамыту, мәтін бойынша сұхбат ... ... ... ... ... ... көп. Бұл тәсіл жаңа
сабақты жылдам түсінуге, есте сақтауға көмектеседі. Тірек сызбьа сұхбат
құрғыза ... ... ... ... ... ... ... құрастыруға мүмкіндік береді. Тіл дамыту жұмысында сөздікпен
қолданудың ... мәні ... ... ... ... ... ... негіз болып табылады.Ауызекі сөйлеу әдісінің бірі - диалог
арқылы да мыту Диалог құру үшін белгілі бір ... ... ... ... ... ... жаңа ... үйретіп, мағынасын ұқтыра
отырып, оларды жасайтын формаларды меңгертіп, сөйлем құрауға ... ... ... ... ... ойларын жүйелі айтуға, әңгімелеуге
жаттықтыру керек.Сонда ... ... ... ... сауатты сөйлеуге,
қазақ тілінің граматикасын ескере отырып ... ... ... ... тілін дамытады.
Қазіргі заман талабына сай көп түрлі педтехнологиялар қолданылуда.Осыған
байланысты мен өз тәжірбиемде қолданылатын әдістеріме тоқталайын. ... ... ... ... дыбыс жүйесін терең меңгерту басты
мәселе . Қазақ тіліне тән дыбыстарды меңгерту кезінде бірінші ... ... ... ... ... арқылы ауыздың, жақтың ашылғаның, тілдің
жылжығанын көрсетуге болады. Бұл құрал артикуляциялық әрекеттерді ... тіл ... ... дыбыстарды аңық, дұрыс айтуға
дағдыландырады.
."Үндестік заңын" ... ... мен ... ... Онда жуан дыбыстар ∉ - өлшем тас, ... - ܑܵܶܶ ... ... .... ғал .... м ( і ... ... ... орнына не шар не өлшем тастың суреті ... ... ... ... ... ... жуан -
жіңішкесін ажырата қояды.
"Шулежко аквариумы" - осы үлгі ... ... ... сай ... ... ұяң, қатаң және дауысты дыбыстар әр ... ... ... ... ... ... ... түспен
бояп, бір бірімен ауысып сол сөздерді табу керек.Осылай фонетика ... ... ... ... ... ... қабілеттерін
қалыптастырады.
"Иә - жоқ" - бұл ТРИЗ ... ... ... ... ... ... ... қабілеттерін арттырады . 1 оқушы затты (
жануар, ... ... ....) ... ... ... қойып отырып,
оны табу керек. Бір ерекшелігі : шыққан бала тек "иә" не "жоқ" деп ... ... ... ... : ... сұрақтары тізбектеліп логика
жолымен құрылу керек .
Мысалы :
Ол ... ма ? ... ... па ? жоқ
Ол құс па ? иә
Ол үлкен бе ? жоқ
Ол суда жүзе ме ? иә
Ол ... пе ? ... ... - ... мұғалімнің әңгімесі бойынша сурет салады. Мысалы
; Ортада 2 қабатты үй. Үйдің ... бір ... ағаш . ... ... ... ... отыр.Осындай жұмыс арқылы оқушыладың тыңдалым
әрекеттері іске асады .Бұл жұмыс ... ... ... ... қорын, көмекші есімдермен қолдану дағдыларын бақылауға болады.
"Баяндама" - М.Жанпейісованың модульдік оқыту технолгиясы бойынша
жүргізілетін ... - ... ... Оқушыларға мұғалім белгілі бір
мәтінді оқытып, соңынан оның ... ... ... ... ... .Осы ... оқушылар бір -бірімен ауысады. Енді әр қайсысы
сол тірек суреттерін қолдана отырып, осы ... ... ... Бұл тіл ... ... оқушының сөздік қорын байытып,
сөйлемдерді дұрыс құруға үйретеді.
1. Ағылшын тілі пәнінен орта буын ... тіл ... тілі – XXI ... ... Бұл тіл қазақты дүниеге танытатын,
әлемдік деңгейге шығаратын тіл. Оған біз ... ... жылы ЕҚЫБ ... еткен кезіміз осының бір дәлелі бола алады. Шет елдермен қарым-
қатынас күшейіп отырған қазіргі кезде ... шет ... ... ... ... ... белсенділігін арттыру – әрбір шетел тілі
мұғалімінің міндеті.Демек, балаларымыздың ағылшын тілін білуі – уақыт
талабы. Шетел тілі қазіргі ... ... ... 1 ... бастап
жүргізілуде.
Тілді үйретудегі негізгі мақсаты - ағылшын тілінің әлемдік тіл екенін
ескере отырып оқушыларды осы тілде еркін ойлап-сөйлеуге ... ... ... жаңа ... пайдалана отырып дамыту;
оқушыларды өзге ұлттың мәдениетімен таныстыра отырып сөйлеу мәдениетін
қалыптастыру.
Шәкірттердің сабақтағы белсенді іс-әрекеттерін ұйымдастыру,
ойлау,шығармашылық, ізденіс қабілеттерін дамыту арқылы ... ... ойын ... пайдаланудың мәні зор. Ойын технологиясын
сабақта дұрыс қолдана білу ... емес ... ... ... ... бір сарынды,дәстүрлі сабақпен оқушыларды қызықтыра алмайсың,
керісінше жалықтырып аламыз. Ағылшын тілі сабағында білім сапасын арттыру
үшін ойын технолдогиясын қолдану керек.Ойын ойнау ... ... ... ... ... ... – қатынасқа түседі, жеңіске деген ұмтылыс пайда
болады. Күнде ... ... ... ... ... ... ... түсіндім.Сабақта ойын әрекеті болу керек екендігін
аңғардым.Бірақ қандай деңгейде?Сабақтың қай кезеңінде?Қай кезде жақсы
нәтиже береді?Бұл сұрақтар мені үнемі толғандыратын.Себебі мен ... ... ... бере ... Әріптестеріммен кеңестім, көптеген
әдебиеттерді оқыдым, интернеттен іздедім. Ойын арқылы қызықсыз тақырыптарды
жеңіл, оңай ... ... ... ... ... ... барлық мәселе шешіле қалмайды. Дегенмен,
қиындықтар азаяды. Себебі,ойын - оқушылардың негізгі әрекеті. Мұғалім ... ... болу ... ... ... ... ... әрі дұрыс айттыру арқылы оқушылардың тілдері жаттығады, логикалық ойлау
қабілеттері дамиды, шапшаң ойланатын болады.Сергіту сәтін ұйымдастырған
кезде интернеттен онлайн жүйесінде «happy song », ... ... ... ... ... ... оқушылар сергіп ,қызығушылықтары
оянады. Бір жағынан, тілдері жаттығады,екінші жағынан, ағылшынша әндер
жаттайды.
Ағылшын тілі сабағында ойын технологиясын пайдалану ... ... ... Құзыреттілік – оқу нәтижесінде өзгермелі жағдайда
меңгерген білім, дағдыны тәжірибеде қолдана білу, проблеманы шешу, дайындық
сапасының ... ... ... жаңа ... Жаңа білім жүйесіндегі
басты назар аударылатын мәселелердің бірі әр оқушының құзыреттіліктер
жиынтығы білім нәтижелері ретінде игеруіне бағдарланған.
Тиімді қолданылған кез ... ... ... ... ... ақиқат.
Ауызша және жазбаша қарым-қатынас сейлеу ерекшелігінің төрт түрінің-
сөйлеу, есту, оқу және ... ... ... ... ... бір-
бірімен тығыз байланыста оқытуды қажет етеді. Бұл олардың әрқайсысының
қызметінің ... ... ... ... мен психолингвистикальқ
заңдылықтарға құрылуына ғана байланысты ... ... ... ... ... талқылайды, оны есінде жақсы сақтау үшін қажетті
жазулар жазады, сөйтіп керек болған жағдайда қажетті ... ... ... ... нақты сөйлеу қарым-қатынасын жүзеге асырудың
бұл әдістері ... ... ... ... және ... ... қандай
да болмасын, белгілі 6ip шекара қою қиын. Сондықтан да оқу ... ... ... мәтінді түсіну қабілетін қалыптастырумен тығыз
байланыста жүргізілуі қажет. Екінші жағынан, керісінше, белгілі бір ... не ... ... ... оның ... туралы (ауызша не
жазбаша) өз ... ... ... сонымен 6ipгe ауызша әңгімелеу
қажетті ақпараттарды жазбаша түрде белгілеумен ұштасып ... ... ... ... және ... ... ... саналы түрде қарау
олардың әрқайсысының ерекшеліктерін ескере отырып, материалды өнімді түрде
меңгеру, ... ... ... және ... ... ... тең ... жаттығуларды пайдалану, қарым-қатынастың ауызша және
жазбаша турлерін сараптау кезінде еске алынуы кажет.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... белгілердің) көмегімен белсенді түрде өзара әсер етуі,
олардың бірлескен ic-әрекетін ұйымдастыруы деп ... ... ... ... ... білу ... Кез келген қарым-қатынас (тікелей немесе жанама) оның уәжі ... ... яғни не үшін ... ... ... ... және
нені көздейді.
Mіне, сондықтан да оқу процесінде ... әpбіp ... ... ... ... ... қажет. Оқушы өзінің сөйлеу әрекетінің
мақсатын, оның акырғы нәтижесін (егер ол осы ... ... ... ... ... не оқыса, қандай нәтижеге жететінін) анық болжауы қажет.
2. Қарым-қатынас –белгілі біp ... ... ... жай
ақпарат алмасу ғана емес, олардың ... ... ... ... ... қатысушылардың бір-біріне өзара белсенді әрекеті. Бұл
жағдайда тіл осы ... әсер ... ... құралыесебінде қызмет
атқарады.
Сондықтан да сабақта қарым-қатынас орнату барысында шетел тілін үйрену
үрдістерін тек коммуникативті әрекеттерге ғана ... ... ... ... жеке басы үшін аса ... заттық-коммуникативтік (И. А.
Зимняя) әрекеттің құрамына да ... ... ... ... ... әрекеттерінің белгісі -олардың өзара
әcepi мен өзара түсінушілігі. Бipaқ сөйлесу барысында олар толық ... ... ... ... толық түсіністік таба алмайды. ... ... ... ... - ... жасаушы адамдардың
санасын-дағы әлеуметтік және психологиялық алшақтықтар, ал ... ... ... ... естен тану").
Оқушылардың қарым-қатынас жасау қабілеттерін дамытуды мақсат етіп ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасау
барысында өздерінің сөздерін дұрыс құрауға ғана үйретіп ... ... ... басқа мәдениет өкілдері ретінде өзара түсіністікке жетуді ... ... ... ағылшын тілдерін оқытудың нeгiзгі мақсаты — ... ... ... қабілеттілікті дамыту - тек осы ... ... ғана ... Яғни ... - алға ... ... құралы, оқыту құралы деген сөз.
Жоғарыда көрсетілген жағдайлардың шетел тілдерін оқыту барысында қалай
icкe асатындығын орта деңгейде ағылшын ... ... ... ... және
көп қолданыла бермейтін дәстүрлі емес, қарым-қатынас ... ... ... КТК ... білім эстафетасы) көрелік.
|Дәстүрлі сабақ ... емес ... |
| ... ... ... уәжі ... ... себебі: мұны |Оқушылар қызықты(белгісіз бір ... ... ... ... және олар ... хабарлау) білу үшін |
|жақсы баға алғысы келеді ... ... ... ... ... ... ... өздерінің білмейтіндерін |
|сөйлегісі келеді); мұндай жағдайда |білу үшін, өз жолдастарымен бір ... ... ... ... |нәрселер туралы келісу үшін және |
|қателерге аударады; ең бастысы ... ... ... ... ... дұрыс |өздерінің жеке қажеттіліктерін ... ... ... ... ... ... ... не ... ... сөз ... тұрған мәселелер |
|айтуы керек екенін анықтайды;мұндай |жөнінде өздерінің көзқарастарын, |
|жағдайларда сөйлеудің мазмұны ... ... ... т.б. |
|оқушының жеке басы үшін аса қажетті ... Бұл ... ... ... ... ... ... |етіп тұрған мәселенің маңызы олар ... ... ... ... ... белгілі, түсінікті әрі қызық. |
|Қарым-қатынас құралы ... ... ... ... |Өз ... тұжырымдары мен бағаларын|
|мұндай жағдайда олар өздерінің басты|оқушылар барлық қарым қатынас ... қате ... деп ... ... ... ... оның |
| ... ым жасап,қолдарын сермеп |
| ... ... ... ... ... әдетте, бүкіл топ |Сөйлеушілер бірін-бірі іждағатпен |
|болып талқылайды; мұндай ... ... тік ... тұрған оқушының не айтып |қарайды; олар үшін қалай айтып ... ... ... не туралы айтып тұрғаны|
|басқаға қажет емес. Од, ең алдымен, |қажеттірек. ... ... ... ... ... | ... ... ... көңіл аударады| ... ... ... ... ... үнемі және мақсатты
түрде:
а) ауызша ... жаңа ... ... барысында;
ә) ауызша сөйлеу жаттығуларын орындау кездерінде;
б) мұғалімнің байланыстыру ... ... ... бip ... ... ... бейнефильмдер мен таспаға жазылған ... ... ... ... - ... ... ... мағынасын
жорамалдауға болатын таныс емес сөздердің көлемі 1%-тен аспауы қажет. Оқыту
мерзімінің ... 2 ... ... ... ... ... жүргізудін мынадай кезеңдерін ұсынуға болады:
1. Орта деңгейде мәтінмен танысар алдындағы ... - ... ... қиыншылықтарды сейілтіп, мәтінмен жұмыс icтeyгe ыңғайлайды;
оқушылардың жеке тәжірибелерін ... ... ... сөздерге
сүйене отырып, мәтіннің мағынасын жорамалдайды, ... ... ... ... ... ... ... бip коммуникативті мідеттерді орындау мақсатымен
мәтінді тыңдау: Listen to the text and say what itis about ... ... ... Listen to the text and fill in the scheme (grid) or answer
the questions ... ... Орта ... ағылшын тілін оқытудың мәтінмен танысқаннан кейінгі
кезең -мәтіннің мазмұнын окушылардың өз ойларын ауызша және ... ... ... ... ... кезеңде ұсынылып отырған тапсырмалар репродуктивтік, репродуктивтік-
продуктивтік жене продуктивтік ... ... ... ... тізбектеп айту; мәтінді одан әpi жалғастыру (ауызша
және жазбаша); ... емес ... ... ... ... мен ... ... пікір алмасулар; "дөнгелек үстелдер",
рөлдік ойындар; сахнада драмалау.
Сөйлеуге, сөйлесуге үйрену ... пен ... ... ... ... ... ... түріндегі түрлі ескертпелерді,
белгілі бip коммуникативтік ... ... ... ... ... құттықтауларға жауап, шақыру, т.б.) білдіретін
диалогтік бірліктерді толықтыра және анықтай отырып, ... ... ... ... түседі.
Орта деңгейде ағылшын тілін ... ... ... ... ... әңгімелеу, суреттеу, пайымдау сияқты түрлерін одан әpi ... ... ... ... ... типін, белгілі бip жерді,
ауа ... ... ... қала мен оның ... ... ... береді.
Оқумен жұмыс істеудің бірсыпыра ерекшеліктері бар.
Оқуға үйрету барысында ... ... ... ... әр
түрлі деңгейде түciнy қабілетіне қарай:
- мәтіннің негізгі мазмұнын ... ... ... ... ... ... (түсініп оқу);
- қажетті ақпараттарды тыңдап алуды (ізденіп оқу) дамыту мақсат етіп
қойылады.
Жазуға үйрету сөздік және грамматикалық материалдарды оқу ... ... ... ... одан әpi ... бағытында
іске асырылады. Бұған орфографиялық ойындар (сөзжұмбақтар, сөз құрастыру,
қалып кеткен ... ... ... және ... сипаттарындағы сөздік
диктанттарды үнемі ... ... ... тест (бақылау)
жұмыстары көп жәрдемін тигізеді.
2. ... тілі ... ... сынып оқушыларын тіл
мәдениетіне тәрбиелеудің әдіс-тәсілдері
Жобалар әдісінің оқыту мақсаттарының ауқымы: ... ... ... өз ... өз ... құрастыра білу
икемділігін, ақпараттық кеңістікте жөн таба білу ... ... ... ... ... ... мәні – белгілі бір білім жиынтығына ие ... ... ... ... ... ... табуды алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... жүзінде қолдана білу ... ... ... (сыни
тұрғыдан ойлауды) дамыту. Мәселе ... ... ... ал ... ... ... ойлау мәні – ... ... ... ... ... ... туралы ойлану, жаңаны тану үшін, күмәннан шығу ... ... ... ... ... ... пікірлерге негізделген
сенімділікті қалыптастыру.
Жобалар әдісі  біріншіден – қандай бір мәселені ... ... ... қол ... ... ...... да бір түрде безендірілген, нақты, айтарлықтай
тәжірибелік нәтижемен ... тиіс ... ... ... арқылы
дидактикалық мақсаттарға  жетудің  тәсілі. Жобалар әдісінің негізіне «жоба»
ұғымының мәні, оның қандай да бір ... ... ... ... шешу ... ... ... нәтижеге деген прагматикалық   бағыты
салынған. Бұл нәтижені нақты тәжірибелік ... ... ... болады. Мәселенің шешімі бір жағынан, жиынтықтарды, әр түрлі
әдістерді, оқыту құралдарын ... ... ала ... ал ... жағынан,
ғылымның әр түрлі салаларынан, техникадан, технологиядан, ... ... ... ... білімнің  интегралдануының
қажеттілігін болжайды. Орындалған жобалардың нәтижелері «көрнекі» болуы
тиіс, яғни ... ол ... ... ... онда оның ... нәтижесі, егер
тәжірибелік болса – қолдануға дайын нақтынәтиженің болуы. 
Жобалар әдісін педагогикалық технологиялар ретінде айтатын ... бұл ... ... ... және ... ... ... мәнісіне қарай шығармашылық болып ... ... – тек ... ... ... ғана ... оны ... және жаңа
білім алуға (кейде өз бетімен білім алу арқылы) бағытталған ... ... ... ... беру жүйесінің толық өңделген және
 құрылымдалған компоненті болып табылады. Жобалар ... ... ... шешу ... онда ... ... мен ... тәжірибеде
қолданылуының үйлесу мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі.
Жобалардың түрлері.
Жобаларды түрлерге бөлудің негізі болып келесі белгілер табылады:  
1. Жобада басты ... ... ... ... ... ... бағытталған), таныстырулық бағытталған  және
т.б. (зерттеу жобасы, ойын, таныстырулық бағытталған,  шығармашылық);
2. Жобаның пәндік – ... ... моно жоба ... бір ... ... Жобаны үйлестіру сипаты: бір беттілік (бұлжымайтын, иілгіш), жасырын
(анық емес, телекоммуникациялық жобаларға тән, ... ... ... ... бір ЖОО, ... аймақ, елдің және әр түрлі елдер
арасындағы қатысушылар үшін;
5. Жобаға қатысушылардың саны;
6. Жобаның ұзақтығы.
Жобамен жұмыс жасаудың кезеңдері.
Оқушылардың ... ... ... ... ... дайындалу,
жоспарлау, зерттеу, нәтижелер немесе тұжырым, нәтижелер мен үрдістерді
бағалау.  
Дайындалу.
- мәселені және одан ... ... мен ... анықтау;
- мәселені шешудің болжамдарын беру;
- зерттеу әдістерін талқылау.
Жоспарлау.
- ақпарат көздерін анықтау;
- ақпаратты жинау және ... ... ... ... ... ... ... нәтиже мен үрдісті бағалаудың іс жосығы мен критерилерін орнату;
- топ ... ... ... бөлу.
Зерттеу.
- ақпараттарды жинау;
- аралық тапсырмаларды шешу.
 Нәтижелер және қорытындылар. 
- алынған көрсеткіштерді талдау;
- ... ... ... мен ... ... соңғы нәтижелерді рәсімдеу;
- қорытынды  жасау, түзету енгізу, соңғы қорытындылар.  [11.67-99]
Жобалар әдісін қолдану қиыншылықтары мен шекаралары.
Жобалар әдісі оқу ... ... үшін әр ... салалардан білімнің
шоғырлануын, және де зерттеу әдістерін қолдануды қажет ететін қандай да ... ... ... пайда болған жағдайда қолданылады
 (мысалы, әлемнің әр түрлі ... ... ... белгілі бір тақырыпты: қоршаған ортаға қышқылдық жаңбырлардың
әсері мәселесі, әртүрлі ... ... ... ... ... т.б. ... бір мәселеге мемлекеттің әртүрлі аймақтарынан, жер
шарының басқа мемлекеттерінен репортаждар ... ... ... ... ... ... басты мәселе – ... ... ... ... ... қиындығы болып табылады. Жобалық
тапсырмаларды орындағанда стандартты білімін, икемін, дағдысын ...... ... ... ... етіп ... ... мүмкін емес.
Берілген тарауда мынадай сұрақтарға тоқталамыз:
- Қазіргі ... ... ... ... Орта Білім Беретін
мектептердегі орта табында ағылшын тілінен сыныптан тыс ... ... де, ... ... екендігіне;
- Дәстүрлі сыныптан тыс сабақ пен жобалау әдісі қолданылған сыныптан тыс
сабақтың айырмашылығы;
- Жобалау әдісінің жеке ... ... ... ... ... ... Орта ... Беретін мектептерде орта тапта ағылшын тілінен
сыныптан тыс сабақтарға ... ... жаңа ... ... ... ішінде ең ыңғайлысы жобалау әдісі. Өйткені оның басты мақсаты
оқушының жеке ... ... ... эго ... ... тыс ... ... білікті, шығармашылықпен, жұмыс істей алатын жылдам өзгеріп
отыратын ортада өмір сүруге бейімділігін, өздігінше ... өз ойын ... ... өзінің және қоғамның мүддесі үшін мейлінше өзін-өзі іс
жүзінде көрсете ... жеке ... ... ... ... ... ... білім алуға, білімін көтеруге деген ынтасын
арттыру.
... ... ... ... ... ... ... мол
адамгершілігі жоғары, денсаулығы ... ... бай, ... ... ... қалыптастыру.
• Өмірлік бағдарын белгілейтін, әлемдік бір тұтас көзқарасты, тұрақты,
әлеуметтік ... ... ... ... ... халықтарының рәміздеріне, тіліне, дәстүрі мен мәдениетіне
деген ... ... жеке ... бостандығын сыйлауға
тәрбиелеу.[4.15]
Жұмыстың теориялық негізі:
• Аудару емес – түсініп, оқу- түсіну- сөйлем құрау.
• Сөйлемнен –эссе ... ... ... Әлем ... байланыс жасау.
Сыныптан тыс жұмысқа түрткі қайдан шықты дегенге ... - ... ... ... ... ... ... бастағым келіп отыр.
“Ең бірінші адам бойындағы қажеттілікті туғыза білу керек. ... іс ... адам ... ... мойындата алады.” деген екен. Бала ... ... үшін ... ... ... тілін меңгертіп үйрету
керек. Яғни тілді меңгеру үшін үлкен ... ... ... ... ... бейімділігі, қызығушылығы керек. Содан кейін ғана оқушыны ойын
дамыту ... ... Бала ... ... тек ... ... ... жұрттың тілін біл, жеті жұрттың қамын же» - дейтін ... ... ... ... берген. Осыған сүйене отарып біз
сыныптан тыс сабақтың орта таптағы маңызына көз ... ... ... мен мақсаттарға қол жеткізу үшін бізге тек жобалау
әдісі көмекке келеді. Оған ... ... ... ... беру ... ... ... салыстырып көрейік.[1.190]
Мильрудтің айтуы бойынша:
• Дәстүрлі сабақ беру әдісінде жаттығу, жаттандыру әдістері басым ... жаңа ... жоба ... ... ... ... әзір ... игереді, ал жобада олар
мазмұнды өздері дайындайды, яғни рухани ... ... ... ... өте ... атап ... өйткені мектептердің
алдында басты мақсат улкен материалды меңгерту ... ал ... ... ... ... мұғалімдерінің басты мақсаты осы
материалды сыныптан тыс сабақта теориялық жағынан ... ... ... келгенде мұғалімнің уақыты да, көңілі де таусылады.
Жобалау әдісі теория мен практиканы ажыратпайды.
• Дәстүрлі сыныптан тыс ... ... ... көзі, диктатор болып
табылады, ал жобалау әдісінде ол көмекші, кеңесші, ... ... ... ... сыныптан тыс сабақтарда оқушылар 20%жұмыс жасайды, ал ... ... ... әдісінде 20% мұғалім ал, 80% оқушы.
• Дәстүрлі сыныптан тыс сабақтарда ... ұян, ... ... ... ал ... ... ... еркін, өз(өзіне сенімді
болады, қателесуге қорықпайды.[3.76]
• Дәстүрлі сыныптан тыс сабақтарда оқушылар қиындыққа әзір болмайды, ал
жобалау әдісінде қиындықтарға ... ... ... ... ... тыс ... ... оқушы қалыс қалу мүмкін,
жобада барлық оқушыға жүктелген ... ... ... ... тыс ... оқушылар ұжыммен жұмыс істей алмайды,
ал жоба оқушыларды ... ... ... ойы бір ... Жобада меңгерілген білім бір салалы емес көп салалы болады.
Осы аталған себептер жобалау әдісін ... тыс ... ... ... ... осы әдіс арқылы біз Мемлекеттік білім беру
стандартында көрсетілген міндеттер мен ... қол ... ... ойға келу үшін бұл ... ... пайда болғанын, еліміздегі
және шет елдердегі жобалау әдісін қолданудағы өткенге шолу анализі жасасақ.
Ғалымдар мен методисттер ... ... бойы ... гуманисттік бағытына
көңіл бөлуде.
“Жобалау әдісі” немесе “Проблемалық әдіс” немесе ... ... ... ... ... 2-ші жартысында АҚШ
ауылшаруашылығы мектептерінде пайда ... Оның ... ...... атты психолог және педагог, философ. Дьюидің ілімін жалғастырушы –
Колумбия университетінің жанындағы ... ... ... ... ... ойынша, балаларды өз жұмысының жемісін көруге ынталандыру
арқылы үлкен ... ... – бұл ... ... «Өзіне көйлек
тігіп киген бойжеткенді мысалға алайық. Егер ол ... өзі ... ... ... ... ерінбей, аса қызығушылықпен көйлек үлгісін өзі ойлап
тауып, өз бетімен ... ... ... кисе -- бұл ... ... ... типтік үлгісі.» - деген екен Хилпатрик. Бұл
технология әлемдік педагогикада ... ... ... ... ... ... – бірге үйрену деген мағынаны білдіреді.
Түсіндірме сөздікте оған төмендегідей анықтама беріледі: ...... ... және ... ... ... арқылы меңгеретін білімі.
Дьюидің ілімін жалғастырушы – Колумбия университетінің ... ... ... ... Херд ... ойынша,
балаларды өз жұмысының жемісін көруге ынталандыру арқылы ... ... – бұл ... ... Джон ... ... педагог,
психолог, философ. Сол кезде АҚШ( та жүріп жатқан ... беру ... алға ... ойынша бұл әдістер баланы ... ... Джон ... ... ... бала білімді өз тәжірибесінен, өз
бетімен жинау керек деген екен. Ол : “Кез ... ... ... ... мақсатқа бағытталған білім деп атауға болады егерде ол ... , ... өмір ... ... ... әдісінде Джон Дьюи айтып
кеткен бір дауға түспес қағида бар ол: “Оқыту тек ... көру ... ... қоса ... ... ... болуы үшін мынадай
міндеттемелер қояды.[11.143]
- Сабақ ... ... ... ... ... Оқытудың оқушының өмірі мен еңбегімен және ойынмен байланыстылығы.
Соған сәйкес Дж. Дьюи ... ... ... ... ... игеріп қоймай өз жобасының белсенді субьектісі болып табылады деп
айтып кеткен.
Осы ... орыс ... де ... әдісімен қызыға бастады.
Олар С. Т Шатский, В. Петрова, Н.К Крупская, Б.В ... ... ... ... ойы да ... ... ... қиылысты.
1929-1930 жылдары жаппай мектеп ... ... ... ... шыға ... ... мұғалімдердің бұл
технологияны дұрыс түсінбеу, нәтижесінде оқушылар тек тайыз ... ... ... ... ... беру ... жобаны зерттеумен
ауыстырылды. Нәтижесінде білім деңгейі төмендеп кетті.
1931 жылы Крупская Совет мектептерінде жобалау түрлерін ... ... ... сақтаныңыз»(деп ескерткен болатын. Зерттеу
жұмыстары арқылы оқушының білім ... ... жеке ... дамыту
керек дейді, бұл ой зерттеу жүргізушінің қазіргі замандағы жобалау әдісі
туралы ойымен ұштасады.
Ал Е. С ... ... ... жобалау әдісінің басты мақсаты
«оқушының жеке тұлға, жобалау ... ... өз ... жоспарлап орындай
алады. Өз қиындықтарын өзі ... ... ... ... ... ... осындай қорытынды жасауға болады: жобалау әдісі
эго факторымен тығыз байланысты.[10.56-78]
Яғни жобалау әдісінің жеке іс(әрекетке бағытталған ... ... әдіс 1988 жылы ... ... жаңа ... ... пайда
болды.(П. Л Гальперина, А.В Запарожина , А.В ... А.А ... ... Жеке ... бағытталған оқу технологиясын сыныптан тыс ағылшын
тілі сабақтарында қолданудың тиімділігі.Оқу процесін гуманизациялауды, жаңа
технология мен озық ... ... ... ... күн ... отырған білім беру жүйелерінің алдында тұрған ең ... ... ... қоғам сұранысына сай білімді шығармашылықпен
жұмыс жасайтын , өзін- өзі дамытып жетілдіре алатын жеке(тұлға ... ... ... Республикасының Президенті Н.Ә Назарбаев Республикалық білім
және ғылым қызметкерлерінің ІІІ ... ... ... ... беру ... ... ... бірі – шығармашылық тұрғыдан
бәсекелеске сай шет тілдерді жетік менгерген , жан ... ... ... ... тәрбиелеу деп атап көрсетті.
Оқу процесінде жеке тұлғаның шығармашылығын дамыту ... ... ... ... ... жасалу деңгейінің
жеткіліксіздігі арасындағы қарама(қайшылық ... ... ... шешу ... ... барысында оқу процесін
гуманизациялауды ғылыми ... ... ... ... ... ... дамытуда негізінен оқу тәрбие процесіне жобалау
методикасын қолданудың тиімділігі дәлелденіп жүр. Жобалау ... ... ... ... оған ... ... олардың ортақ, мақсаттары:
• Оқушы тұлғасының танымдық қабілеттерін дамыту;
• Танымдық ... ... ... ... ... ... ... жағымды қызығушылық қалыптастыру;
• Белсенді сөздік қорын, ауызша және жазбаша тілін дамыту ;
• Тұлғаның қиындықтарға даяр болу және оны жеңе білу, ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыруға ықпал ету.
Оқушылар өзара сөйлесудің, оқыта үйрету ... ... ... өз ... ... және оларда оқуға жағымды қызығушылық
қалыптастыру.Бұл технологияның жан(жақтылығы оны жоғары, ... ... ... ... ... ... зертегендердің ойынша бұл әдіс тек ... ... ... ... ... ... ойлау әдістеріне шоғырланған.[10.87-88]
Жоғарыда айтылған барлық тұжырымдарға ... ... ... әдісінде
оқытудың ең басты субьектісі(оқушы және оның субьектісі, мотиві оқытудың
бөлінбес негіздері болып ... деп ... ... ... ... жатқан тағы бір компонент-іс әрекет компоненті.
Кез келген іс әрекет астында мотив немесе түрткі жатыр. Өйткені ... ... ... ... ... сайын, соғырлым, қорытынды
нәтижелі болады.
Зерттеушінің ойы ... ... ... ішкі ... өте пайдалы, оның
пайда болуына мыналар әсер етеді:
1. Жобаның идеясы мен ... ... ... кез ... жобаның
тақырыбы мен негізгі ойы оның өмірлік тәжірибесімен ұштасу керек ... ... ... ... керек.
2. Жобаның сәтті шығуы оны қорғаушылардың ішкі ... тек ... ... кез келген қиындықтарға көз жұма төтеп беруге
болады.
3. Жоба әзірлеушілердің автономды болуы, яғни бұнда ... ... ... ... ... ... ... оқушылар өз ойларын
қысылмастан жеткізетін болады.
Қорыта ... ... ... ... ... ішкі ... ... мен мақсаттарына бағытталған.
Бүгінгі таңда білім тек өзіндік тәжірибеден алынатыны ... ... ... ... тыс ... ... проблемаларды шешу жолында
мынаған бағытталу керек:
1. Кез келген қиындықтарға төтеп беру ... ... ... ... кез ... ... тек бір саладан алған біліммен шешілмейтінің
білеміз, сол себепті бала жан(жақты ақпараттанған болу ... ... ... үшін ... мыныларға көңіл бөлгеніміз жөн.
• Сабақ беру тәсілін проблемалық бағытталған ету керек.
• Рефлексифті оқыту тәсілін кеңінен қолдану.
• Мектеп ... тек ... ... ... ... ... беруін
үйретіп қана қоймай, сол сабақ негізінде өздері ойларын ... ... ... дәрежесін көтеру.
• Дәстүрлі сабақ беру әдісіндегі мұғалім мен оқушының орнын қарастыру.
3. Мектеп оқушыларының ауызекі сөйлеу дағдысын қалыптастыру ... ... ... дәлелдеу  жұмыстары.
Тіл дамыту жүйесі
Қазақ тіл білімі – қазақ тілін зерттейтін ... ... ... ... тарихы шартты түрде: а) ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі
кезең, ә) ұлттық тіл білімі қалыптасқан кезең ... ... ... ... ... ... дейінгі кезең 19 ғасырдың 2-жартысынан басталады.
Қазақ тілінің граммат. құрылысы туралы алғашқы мәліметтер Н.И.
Ильминскийдің“Материалы к изучению киргиз-казахского наречия” ... ... Бұл – ... ... ... ерекшеліктерімен
таныстыруға арналған тұңғыш еңбек. Кейін М.А. Терентьевтің “Грамматика
турецкая‚ персидская‚ киргизская и ... (1875), П.М. ... ... ... ... (1894‚ ... ... киргизского языка” (1897)‚ т.б. еңбектер
жарық көрді. Қазақ тілін таныстыру мақсатын көздегендіктен бұл еңбектерде
белгілі бір категориялардың сырын ашу, оның ерекшеліктерін ... ... Олар ... ... тілінің заңдылықтарын, ерекшеліктерін
орыс тілімен салыстырып, сол тілдің негізінде түсіндіруге тырысты. 19
ғасырдың 2-жартысында қазақ тілінің лексикография жұмыстары ... ... дами ... ... тіл ... қалыптасқанға дейінгі кезеңде 40-қа
жуық сөздік жарық көрді (А.Е. Алекторов, “Краткий казахско-русский
словарь”‚ 1891; “Начальное ... к ... ... ... ... ... с наречиями бухарцев‚ башкир‚ киргизов и жителей
Туркестана”‚ 1869; Т.Бокин “Русско-киргизский словарь”‚ 1913; ... ... к ... ... ... 1861, т.б.).
Орыстардың Ресей империясына қараған халықпен қарым-қатынас жасауына
көмектесу мақсатын көздеген бұл сөздіктер қазақтың сөздік құрамын хатқа
түсіріп‚ жаңа‚ көне ... ... ашып ... тіл ... ... бастаған кезеңнің өзі а) қуғын-сүргінге дейінгі
кезең (1912 – 29); ә) қуғын-сүргіннен кейінгі кезең (1930 – 88) ... ... ... тіл ... ... ... ... дамуы
А.Байтұрсыновтың есімімен тығыз байланысты. Оның қазақ тілі оқулығы ретінде
жазған “Тіл – құрал” атты еңбектерінде, мақалалары мен баяндамаларында тіл
білімінің өзекті ... сөз ... ... тіл ... ... мен ... 19 ... 2-жартысында Ы.Алтынсарин қазақ жазуын орыс
графикасына негіздеуге талпыныс жасаса, 20 ғасырдың басында Байтұрсынов
қолданылып келген араб графикасын жетілдіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... дауысты және дауыссыз дыбыстар санын
анықтап, үндестік заңдылығын, тілдің ... ... ... ... Қазақ тіл білімінің фонетика, фонология салалары бойынша
жасаған тұжырымдары Е.Омаров, Қ.Кемеңгеров, Т.Шонанов, Ж.Аймауытов,
Қ.Жұбанов еңбектерінде жалғасын тапты. Қазақ ... ... ... мен ... санын дәл айқындау, қазақ жазуына негіз болатын
принцип таңдау ... ... ... тудырып, “Еңбекші қазақ”, “Жаңа
мектеп”, т.б. басылым беттерінде мақалалар жарық ... ... ... ... ... ... ... мақалалары Қазақ тіл білімінің
грамматика саласының қалыптасуына да негіз болды. Ғалым сөз жүйесі мен
түрлері, сөйлем жүйесі мен түрлері деп атаған оқу ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға
түсінікті де жеңіл тілмен жеткізуге тырысты. Осы еңбектер арқылы ... ... ... ... зат ... ... ... т.б.
атаулар қалыптасып‚ тұрақталды. Байтұрсыновтың грамматика саласындағы
еңбектерінде функционалды грамматика, сөзжасам мәселелері де сөз болды.
Ғалымның сөзжасамға ... ... ... ... ... және ... ... жазу ісімен бірге осы ғылым
салалары бойынша атауларды қалыптастыру қатар жүрді. Мәсен, Байтұрсынов
тілге қатысты зат ... сын ... ... ... ... ... шылау,
бастауыш, баяндауыш, есімше, көсемше, т.б. атауларды қазақ тілінің өз
байлығын пайдалана отырып ойластырды. Сол ... ... ... сала бойынша оқулықтар жазған ғалымдар салалық атауларды
қалыптастырып, бір атаудың бірнеше баламасы болуына ... ... ... түсіруге, тұрақтандыруға ерекше мән берді. Бүл кезеңдегі
сөздіктердің дені уақыт талабына сәйкес атаулық сөздіктер болғанымен,
түсіндірме сөздіктің де, фразеологиялық сөздіктің де, ... де ... ... ... және ... жеке ... ретінде қалыптаса қоймаса да,
жекелеген мақалаларда тіл тарихы, диалектология мәселелері сөз ... ... ... туралы” (“Еңбекші қазақ”, 1926, 9 наурыз),
“Әдебиет тілі мен емле” (“Еңбекші ... 1929, 12 ... ... ... ... ... ... қазақ”, 1926, 24 қараша),
“Дұрыс па? Бұрыс па?” (“Еңбекші қазақ” 1926‚ 10 қараша), т.б. мақалаларында
жергілікті тіл ерекшеліктері, кейбір сөздердің этимологиясы сөз ... ... ... тіл білімінің өзекті мәселелеріне қатысты съезд,
конференциялар ұйымдастырылды. Мысалы, 1924 жылы 12 – 18 маусымда Орынборда
өткен қазақ білімпаздарының ... ... күн ... жазу ... ... пән ... мәселелері сөз болса, 1927 жылы 28 – 29
сәуірде Ташкентте өткен бас қосуда жазу‚ ... емле ... ... 1929 жылы 2 – 4 ... ... ... ғылыми-орфографиялық
конференцияда емле, атау мәселесі қаралды.
1934 жылы Қазақтың ұлт мәдениеті ... ... ... ... ... зерттеу мәселесі жүйелі жүргізіле бастады. 1936 жылы
КСРО ҒА-ның Қазақстандағы бөлшімшесі ... ... ... ... ... ... мақалалар жарық көрді, орфография‚
терминология мәселелері сөз болды. Осы жылдары орта мектеп пен
педучилищелерге арналған ... ... ... ... ... 1946 жылы ... ҒА-ның құрылуы, оның құрамында Тіл мен әдебиет
институтының ұйымдастырылуы, 1961 жылдан Тіл ... ... ... – Қазақ тіл білімнің көптеген мәселелерін шешуге, ғылыми-зерттеу
жұмыстарының жан-жақты жүргізілуіне, мамандардың көптеп даярлануына жағдай
туғызды. 1960 – 70 жылдар аралығында. Қазақ тіл ... ... ... ... көптеген монографиялар жазылды. Фонетика мәселелерін
салыстырмалы түрде зерттеу, ғылыми, көркем әдебиет, мерзімді баспасөз
тілдерінің, әдеби тіл тарихының, тіл мәдениеті, орыс тілі мен ... ... ... ... т.б. ... алынды.
Фонетика‚ емле. 1930-жылдан бастап салыстырмалы фонетика саласы пайда
болды. Жұбановтың еңбектерінде тіл дыбыстарының фонологиясы мен ... ... ... ... буын ... қарастырылды, араб
графикасын латын жазуына ауыстыруға байланысты “Еңбекші қазақ” газетінде
бас әріпті алу ... көп ... ... Жазу ... орай ... қазақтың төл дыбыстарына әріп белгілеу төңірегінде баспасөз бетінде
көптеген пікірталастар болды. Әсіресе, басқа тілдерден ... ... ... ... ... Дұрыс айту ережелеріне ерекше мән беріліп, қазақ
тілінің орфографиялық сөздігі бірнеше рет жарық көрді.
Грамматика. 1930 – 40 жылдардан бастап сөз таптары мен ... ... ... арнайы еңбектер жарық көре бастады. Ұлттық тіл білімі
қалыптаса бастаған кезеңде сөзжасам жеке сала ретінде қарастырылған болса‚
ұлт зиялылары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған ... ... әр ... ... морфология шеңберінде сөз болды.1940 жылдан бастап
синтаксистің жекелеген мәселелері монографиялық тұрғыдан зерттелді. Қазақ
тіліндегі жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінің
синтаксисі туралы едәуір мәлімет берілді. Қазақ тілінің ғылыми курсы 1954
жылы ... ... ... деген атпен жарық көрді. 1962 жылы фонетика мен
морфология тарауларынан құралған “Қазіргі қазақ тілі”‚ 1967 жылы
морфология‚ синтаксис салаларын қамтыған “Қазақ тілінің ... ... ... ... ... Ал 1980 жылдары сөзжасамның нысаны‚ өзіндік
ерекшелігі анықталып‚ морфологиядан бөлек‚ дербес сала ретінде бөлініп
шықты Сонымен қатар синтаксис саласы да ... ... ... тіліндегі
сөздердің байланысу тәсілдері, сөздердің орын тәртібі зерттелді.
Лексикология және лексикография. 1950 жылдарға дейін лексикология жеке пән
ретінде оқытылмай‚ негізінен мақала көлемінде ғана сөз ... ... ... рет ... ... ... ... 1950] – 60 жылдардан
бастап лексиканың түрлі топтарының (синоним, омоним, архаизм, историзм,
кірме, біріккен сөздер, т.б.) ерекшеліктерін анықтау жөнінде зерттеулер
жүргізіліп келеді. І.Кеңесбаев ... мен ... ... ... ... фразеологиялық сөздігін” жасап шықты (1977). “Қазақ тілінің
он ... ... ... ... тілі ... синонимдер сөздігі‚
лингвистика‚ орфография‚ диалектология‚ орфоэпия‚ кері алфавиттік, т.б.
сөздіктер жарық көрді. Сонымен қатар орыс‚ араб-иран‚ моңғол және Батыс
Еуропа ... ... ... қарым-қатынасын зерттеуге мол материал
беретін бірнеше екі тілді сөздіктер басылып шықты
Ономастика. Ұлттық тіл ... ... ... тұста ономастика
мәселелері ішінара сөз болғанымен‚ көлемді еңбектер 1950 – 60 ... ... 1960 жылы Тіл ... ... ... ... бөлімі
құрылып, топонимика, антропономика бойынша монографиялар жарық көрді.
Терминология. Бұл сала заман талабына сай түрлі кезеңдерді бастан кешті.
Ұлт зиялылары қудаланғаннан кейін қазақ ... ... бола ... да, ... ... сөздерді орыс тіліндегі қалпында қазақ тіліне қабылдай беру
үрдіске айналды. Атауларды орыс тіліндегі нұсқасына сәйкес жазу қазақ
әліпбиіне е, ю, я, ъ, ь, ц, ч ... ... ... жол ... 1981 жылы
Тіл білімі институтында Терминология және аударма теориясы бөлімінің
ашылуына байланысты атаулардың жасалу жолдары‚ тәсілдері‚ принциптері‚
тарихы жоспарлы түрде зерттеле бастады. Аударма ... ... ... ... жарық көрді.Тіл тарихы және диалектология. Ұлттық
тіл білімі қалыптаса бастаған тұста да ... ... ... ... ... сөз болса, ендігі жерде монография көлемінде көптеген
еңбектер жарық көрді: Мерзімді баспасөз тілінің ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар арнайы зерттеліп,
олардың әдеби тілді дамытуға қосқан үлесі анықталды, 1920-30 ... ... ... ... ... жартастағы жазулар, эпиграф.
ескерткіштер қарастырылды. Қазақ диалектологиясы бойынша 1958 жылдан бастап
“Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы” атты 7 ... ... ... ... ... ... әдеби тілге
қосар үлесі зерттеліп, Қазақстанның түрлі аймақтарындағы өзіндік
ерекшеліктер арнайы зерттелді. Жергілікті ерекшеліктерді зерттеп жүрген
диалектологтар ... жуық ... ... ... ... және ... Бұл саладағы іргелі зерттеулер 1960
жылдардан басталады. 1969 жылы Тіл білімі институтының жанынан ... ... ... ... зерттеулер жүйелене түсті. Фольклор
тілі, көркем әдебиет тілі 1970 жылдардан бастап зерттелді. Қазақ тіл
білімінде ... ... тіл ... әлеуметтік лингвистика,
психолингвистика‚ этнолингвистика, т.б жаңа салалар дамып келеді. Қазақ тіл
білімінде жалпы тіл білімі, алтаистика, жалпы түркі тілдерінің ... ... ... ... ... жүргізілді. 1991
жылдан кейінгі Қазақ тіл білімінің негізгі бағыттары: жалпыхалықтық тілдің,
оның ішінде, әдеби тілдің тарихын жасау, Қазақстан аумағындағы түрлі ұлт
тілдерінің өзара ... ... ... ... ... ... сөздігін жасау, қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазу,
диалектологиялық атлас жасау, тілдің дыбыстық жүйесін тәжірибелік тұрғыда
зерттеу, шет ел сөздерінің сөздігін жасау, әр ... ... ... ... ... сөздіктер шығару, лексикография теориясындағы
мәселелерді шешу, көркем әдебиет, фольклор тілін, тіл мәдениеті мен
стилистика мәселелерін дамыту, қазақ тілінің дыбыс жүйесін синхрония және
диахрония ... ... ... ... ... арқылы жан-
жақты зерттеу
Тілдің пайда болуы туралы әртүрлі теориялар бар, олар ... ... ... ... ... ... ... Тіл білімінде оларды
екіге бөліп қарайды.
1. ... ... ... ... болу ... адам ... ... ерекшеліктерінен іздейді.
а) Еліктеу теориялары, оның ішінде кең таралған «дыбысқа еліктеу қағидасы»
бойынша алғашқы адамдар қоршаған ортадағы ... ... ... ... ... үшін әртүрлі дыбыстар шығарудан ... ... ... ... бойынша адамдардың өздеріндегі көңіл-күй әсері бойынша
еріксіз, оқыс дауыстар шығаруы қазірге тілге негіз болады.
в) Ымдау теориясы бойынша алғашқы кезде ... ... ... ... ... көп ... Жалпы тілдің қажеттігі адамдардың рухани
әрекетімен, ... ... ... ... Бұл ... Г. В. Ф. ... мен В. Фон ... пікірлерінің ықпалы
зор болды.
1. Қоғамдық теориялар бойынша тілдің пайда болуы ... ... ... ... ... бойынша адамдар белгілі бір заттарды
белгілеу үшін оларды ... ... ... ... ... ... тіл ... бірлесіп еңбек етуі кезіндегі
байланыс жасау ... ... ... Оның ... ... ... (Л. Нуаре, К. Бюхер) мен Ф. Энгельстің еңбек теориясы таралаған.
Соңғы ... ... тіл, ... пен бірге «адамды адам еткен» факторларға
енеді.
Қоғамдық теориялардың дұрыстығы – ... ... ... ... ... және ол ... құбылыс ретінде қоғамда пайда болып, онымен
бірге дамиды.
Тілдің алғашқы негіздерін адамның пайда болуы процесімен ... ... ... көз ... ... ... тілдің қалыптасуы да
адамның қалыптасуы тәрізді миллиондаған жылдарға созылған процесс. ... ... ... түр ретінде қалыптасуымен бірге жүріп, бұл жолда
жетекшілік қызмет ... да рас. ... ... ... қалыптасу процесі
глоттогенез деп
аталады.
Адам эволюциясының қазіргі деректер бойынша даму жолы төмендегідей. Қазіргі
адамдар (гомо сапиенс сапиенс) ... 150-200 жыл ... ... ... ... ... ... пайда болған. Олар Еуразия құрылығына
алғаш рет бұдан 70-80 мың жыл бұрын аяқ басқан, бұл ... кең ... ... ... ... ... ... бәсекеге
төтеп бере алмай жойыла бастайды. Ал 40-60 мың жыл бұрын олар Оңтүстік ... ... ... ... ... Одан кейін, бұдан 20-30 мың жыл
бұрын адамдардың оңтүстікте Австралия мен аралдарға, солтүстікте Сібір ... ... ... ... Яғни ... ... түрдегідей
қалыптасқан кезін бұдан 200 мың жыл бұрынғы кезден әрі деп, ал ... ... ... ... ең көне ... бұдан 50 мың жыл ... ... деп ... ... ... көне ... қазіргі тілден елеулі айырмасы болмаған: яғни
дыбыстардан сөздер құрастырып, оларды ... ... ... Алғашқы кезде адамдардың саны әлемде аз болғанымен тілдердің ... көп ... деп ... Кейін тілдердің азаюы тайпалық дәуірдің
басталуына байланысты. Тайпа мемлекеттіліктің ... ... ... бір ... ... ... Бұл ... бір бірін
ығыстырып шығаруы және тоғысуы түрінде жүрген. Ал қазіргі салыстырмалы-
тарихи зерттеулер ... ... ... бұдан 15 мың жыл бұрын өмір сүрген
5-6 ата тілден таратады. Олардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... Еуропаға түгелдей, Солтүстік Африкаға және ... ... ... ... ... ... ... қазіргі күйінен алдындағы тілдің түрін «диффузды тіл» деп
атайды. Бұл ... ... ... ... ... Бұл ... мен ... гөрі мағына білдіруде интонациялар және ... орын ... ... ... үй жануарлары немесе кішкене сәбилер (екі-
үш айға дейінгі) қандай да бір жолмен (сол ... ... яғни ... ... ... қарайды) «түсінеді». Жалпы тілдің ең бастау
көздерін жануарлар әлемі мен ... ... ... ... ... өзек болуда.
Дүниені танып білуге қойылатын басты бір методологиялық талап—шындықтың кез
келген құбылысын объективтік тұрғыдан ... яғни оның шын ... ... дәл ... ... бейнелендіру. Мұнсыз адамның
білімі ақиқат болмас еді. Бұл барлық ғылым ... ... да, ... ... да, қойылатын бірінші
талапты тілтану ғылымына қолдансақ, тілдің табиғаты, ... оның ... мен ... ... атқаратын қызметі қандай деген сұрақтарды
объективтік ақиқат тұрғысынан зерттеу қажеттігі келіп шығады.
Бірақ бұл мәселе жайлы сөз ... ең ... ... екі ... ... алу қажет: оның бірі — бүкіл адамзат баласына тән
жалпы сөйлеу ... ... ... ... білдіретін жалпы ұғым, ал
екіншісі — жеке халықтардың сөйлеу кұралы болатын жеке ... ... ... ... екі түрлі ұғымды бір-бірімен шатастырмау керек. ... ... ... қатынас жалпы мен жекеше категорияларының ара-сындағы
қатынас тәрізді.
Адамның сөйлеу қабілетін білдіретін жалпы шығу тарихы өте көне ... ... ... ... ... шығу ... ... тірелсе, жеке-
дара нақты тілдердің шығуы мен ... ... ... ... ... ... әлдеқайда бертінгі дәуірлерде болған. Сондықтан нақты жеке
тілдердің, мысалы, ... ... ... тілдерінің қалыптасу, даму
кезеңдерін тарих, лингвистика ғылымдары тікелей ... ... ... ал ... ... ... шығуын, адамдар о баста қалай ... ... үшін тек ... ... ... бір ... ... өйткені тілдің шығу проблемасы ... ... ... ... және адамзат коғамының пайда болуы (сопогелез) сияқты
күрделі проблемалармен іштей тығыз байланысты. Сол ... ... о ... ... ... пен ... ғана емес, сондай-ақ философия мен
психология, ... мен ... ... мен ... ... ... бірлесе зерттейтін, аса күрделі проблема болып табылады.
Жер шарында ... жеке ... бар. ... ... ... толып
жатқан айырмашылықтарымен қатар өзара ұқсас, бәріне ортақ ... ... де бар. ... тіл ... бір жеке ... ... ... етеді және сонымен бірге ол — қоғамдық-тарихи құбылыс. Ол-
адамзаттың мәдени дамуының қажетті шарты, өзара қарым-қатынас орнатудың, ой-
сананың ... мен ... ... ... және ... ... басќа да
мәселелер жалпы тілтанудың зерттеу объектісі болумен қатар философиялық
проблемалар ... ... ... ең алдымен қоғамдық-тарихи прогрестің нәтижесінде ... ... ... деп ... ... ... тыс
сөйлеу тілі жоқ, болған емес және болмайды да. Екінші жағынан ... ... ... қоғамдасу да прогреске жету де жоқ. Тіл мен ... ... Тіл - ... ... ... ... ... белгілі бір табысқа жетуді, көздеген мақсатқа қол жеткізу үшін
өзара ... ... ... ... ... ... ... тіл мен
өндірістің айырғысыз бірлігінде, диалектикалық қарым-қатынасында әрине
өндіріс алғашқылық, ... ... ... ... ... ... адам өзінің тіршілік ... ... ... ... және ... ... ... түрде әсер ету үшін қарым-
қатынас жасау және ... ... ... яғни ... ... ... етеді,
ал бұл қажеттілік тілді тудырды.
Олай болса, ... ... ... тіл ... ... ... бір ... адамдардың бәріне түсінікті ортақ ... ... ... ... ... ... тілінің пайда болу теориясының негізін
салған К.Маркс пен Ф.Энгельс бұл жөнінде былай деп жазды: "Тіл де, ... ... келе ... ... тіл, дәл ... (іс ... алдымен
басқалар үшін және тек осының арқасында ғана мен өзім үшін де өмір ... ... сана ... ... ... сана ... тіл де басқа
адамдармен қатынас жасау қажеттігінен және мұқтаждығьнан туады".
Тілдің шығуы туралы Маркстік көзқарасқа дейін де бір қатар ... ... ... ... және олар ... де бар. Енді ... қарастырып көрейік.
Ежелгі грек философиясынан бастау алатын ... ... ... деп ... ... ... шығуын табиғатта болатын
түрліше дыбыстарға еліктеудің нәтижесі деп түсіндіреді.
Әсіресе 18-19 ғасырларда кеңінен өріс ... бұл ... ... ... ... Г. Лейбниц (1646-1716) алғашқы адамдар жануарлар ... ... ... мысалы, құстардың сайрауын, ... өзен ... ... т.б. ... ... еліктеуден әртүрлі
дыбыстар шығарды дейді.
Бірақ табиғатта дыбыс шығармайтын да заттар мен ... көп ... атау ... де мол ... ... Бұл ... тілдің шығуының
себептерін дыбысқа еліктеуден іздеп, тілдің әлеуметтік себептерін ... ... бұл ... ... ... күбылыс емес, табиғат
құбылысы, "табиғаттың адамға тартқан ... ... ... ... ... ... ... тағы бір ғылыми емес теория — "қоғамдық шарт" теориясы.
Бұл теория ... ... ... ... ... ... келісу арқылы
таңдап алған. Тілді келісім арқылы жасау үшін ... ... бір ... ... қой, өйткені ондай тілсіз тіл туралы қалай ... ... Бұл ... ... ... ... теориясының шындыққа
жанаспайтындығын дәлелдеп жатудың қажеті жоқ екендігін өзінен-өзі көрсетіп
тұр.
XIX ... ... ... ... ... деп ... тұрпайы
материалистік теория пайда болды. Оның өкілдері Людвиг Нуаре, Карл ... ... ... ... ету кезінде шығарған рефлексті айқайларының
негізінде пайда болды, бұл айқайлар ең алдымен етістік сөздердің ... ... деп ... Бұл теорияны жақтаушылардың қателігі сол, олар
тілді адамдардың қарым-қатынас кұралы ... ... тек ... ... ... кұрал деп түсінді.
Олардың тілдің шығуының себепшісі болған алғашқы сөздер етістіктер еді
деген пікірінің ... ... ... жоқ. ... ... организм деп
түсіндіретін натуралистік теория жөне басқа таза биологиялық ағым ... ... мен ... ... ... күшінің нәтижесі деп
түсіндіретін діни-идеалистік теориялар т.б. бұрында да бар еді, ... ... ... ... олардың бәрі, сыйып келгенше, ғылыми емес теориялар
екендігін атап айтпасқа болмайды.
Тіл философиясының ғылыми ... ... ... мен ... мен социологияның т.б. зерттеулеріне ... ... ... ... пен ... болды. Олардың ілімінше, адам тілінің ... ... ... ... адам тектес маймылдардың адамға айналу
процесінің барысынла туған қоғамдық ... - ... ... тіршілік іс-әрекеттерін үйлестіру қажетті еді. ... ... ... адам ... ... қалыптасу проблемасына барып тіреледі
екен, өйткені ... ... яғни ... бен ... ... ... ... табылады.
Сонымен, адамның санасы мен сөйлеу тілінің шығуы қоғамдық өндірістің ... ... ... ... ... мен ... ұзақ ... қалыптасып, адам тектес маймылдардың үйірлерінің алғашқы ... ... ... және сондай-ақ соған сәйкес дене
құрылысының өзгеруінің ... ... ... ... ... ... кұралдар және басқа бұйымдар алмасу
іске аса бастады, ал бұл білімдер мен еңбек ету ... ... ... ... ... ... тайпалар мен халықтардың мүшелерінің
арасына тарап отырды.
"Алғашқы ... ... ... да ... ... тілдердің
"материясынан" көп өзгеше болған - оларда дыбыстық сөздермен бірге "ымдау
тілі" де кеңінен пайдаланылған дейді зерттеулердің ... ... ... ... шамамен 40 мың жылдай бұрын) неандертальдықтардың орнына
жаңа адам ... ... ... ... келеді. Ол енді жеке құрал
емес, құрамдас еңбек құрал (мысалы, сабы бар ... ... ... ... көп ... сурет салуды білді. Оның бас ... ... ... ... адамдікінен айнымайды деуге болады. Бұл дәуірде енді нағыз
қатынас құралы, қалыптасып келе ... ой ... ... ... ... бола ... ... тілдің қалыптасуы аяқталды: "...
Адамдардың қажеттері және оларды қанағаттандыруға көмектесетін енбектің
түрлері ... әрі ... ... ... ... ... тұтас
топтарына жеке атаулар бере ... ... ... ... ... жеке ... ие бола ... тұтаскан аралас сөз-
сөйлемдерден аз-аздап жеке сөздер - ... ... мен ... ... ... шыға ... ал тіл тұтас алғанда өзінің қатынас ... ... ... ... білу ... ретіндегі функцияларын
(кызметтерін) шын мәнінде ... ... және ... Тіл – ... ... Ол ... ... пайда
болған және қоғамда пайдаланылатын құрал. Бұжан тілдің келесі басты қызметі
шығады. Яғни тіл – ... ... ... ... Бұл ... тіл ... ... жеткізуге (информативтік және констациялаушы
функциясы), немесе хабарды алуға (сұрау функциясы) болады. ... ... ... ... ... (аппелятивтік функциялары) т.б. болады.
Бұлардың хабарлы, сұраулы, бұйрықты және ... ... ... ... ... ... ... тілдің қоғамдағы жіктелістері. Ол ... ... деп ... Оның ... ... дифференция әдеттегі кәсіби сөздерді, ... ... Яғни ... ... ... ... шаруашылық кәсібіне байланысты жіктелулер бар. Терминдер,
арнайы сөздер ... бір сала ... ... ... әдетте ғылыми
терминдер, өнер терминдері және ... ... деп ... ... профессионализмдер әлеуметтік диалект деген татаумен де белгілі.
Олар адамдардың, өлкенің шаруашылық кәсібіне байланысты, соған тән ... ... ... ... өнімдері, мал шаруашылығы, құсбегілік, аңшылық
немесе өндірістік аймақтардың сол шаруашылыққа ... ғана ... ... Ал жаргондар адамдардың әлеуметтік топтарына байланысты
қолданылатын сөздер, бұл ... ... ... ... қылмыскерлердің жаргоны, компьютерлік жаргон деген ыңғаймен
қолданыла береді, бұл ... ... ... ұшырасады, әдеби тілге енбейді.
Жасөспірімдердің тіліндегі сөйлеу ерекшеліктері сленг деп ... ... ... ... ... өзгеріп отырады. Лингвистикада бұлардың
бәрін жинақтап, әлеуметтік дифференция бойынша сөздердің түрлерін социолект
деп атайды.
Бұл атаулар ... ... ... ... ... ... қолданылмайды.
Шындығында, қазіргі әдеби тілде бір ... ... ... ... немесе, лексико-семантикалық варианты, тұрақты сөз тіркесі түрінде
молынан ұшырасады.
2. Территориялық дифференция тілдегі диалектілерді, ... ... ... ... ... ... ... қатар,
америкалық, австралиялық, британиялық, жаңа зеландиялық, ... ... деп ... нұсқалары бар. Ал ... ... ... тілдік ерекшеліктері. Ол фонетикалық (сөздің
айтылуындағы ... ... ... (сол ... ғана қолданылатын
сөздер) және грамматикалық (аймақтар ... сөз ... ... ... ... ... сөйленістер – деген аймақтың ішіндегі
сөйлеу ... бар ... ... ... түсіргенде диалект
аймақтарының шекарасын изогластар ... ... Бұл ... ... объектісі. Кейде диалект мен тілдердің ... ... ... бір тілдің екі диалектісі бір-бірін түсінбеуі де мүмкін, керісінше
екі басқа тілде сөйлеушілер толық түсініседі. Бұл ... ... ... ... ғана қарайды.
Тіл өзінің бағытталуы бойынша монологті, диалогті, полилогті түрлерде жарық
көреді. Монологті тіл ... деп ... ... тіл, қарым-қатынас
қажеттілігінен пайда болған.
Тіл және қоғам ... ... ... ... ... ... ... тіл, халықаралық қатынас тілі статустары, ... ... де ... ... ... ... 6000-ға жуық тірі тіл бар деп
есептеледі. Олардың 70 пайызының жазба тілі жоқ және ... ... тұр. ... тілдер» деген атауды негізінен БҰҰ-ның ресми жұмыс
тілдеріне қолданылады. Олар ... ... ... француз және орыс
тілдері. ... ... ... сол ... ... адамдардың
санымен есептейді: 10 млннан аса адам ... тіл ... ... тіл болып саналады. Жер бетінде ондай ... саны 100-ге ... ана ... қос ... ... көп ... ... де осыған енеді. Тіл ... және ... ... басты белгілерінің бірі ... ... ... әрқашан тіл саясатын басты назарда ұстайды.
Тілдің пайда болуы, дамуы, әдеби тілдің ... ... ... ... де тіл және қоғам түсінігіне орайласады. Бұл бағыттағы
барлық мәселелермен тіл ... ... ... ... табылатын
социолингвистика ғылымы айналысады.
Лингвистердің зерттеулерінде көше тілі атауы ... ... ... ... ... ... өзі ... жайды аңғартып түрғандай.
Бір қарағанда, ... ... ... түрі сияқты. Солай бола тұра,
қолданыс аясы көше ... де ... ... бұл ... ... тек
көшеде айтылуға тиіс, үй ішінде немесе мекемеде қолданылмайды ... ... ... Бұл - ... ұғым атауының шартты екенін ... ... ... аясы негізінен аула мен қоғамдық немесе жеке меншік
көлік түрлерінде айтылатын ... деп ... жөн. ... ... ... ... ... саяжай, жағажай) қолданылатын ауызекі сөздерді
де көше ... ... ... ... ... ортақ белгілер – алдын
ала дайындықтың болмауы; сөйлем құраудағы әдеби тіл ... ... тіл ... да ... ... ... қоймауы; сөйлеу уақыты мен
мазмұнына тұрақты ереженің талап ... ... ... ...... ауызша сөйленетін сөздерге қатысты болып отырғандығы. Ал
жарнама, құлақтандыру, хабарландыру сияқты ... ... ... болсақ,
әрине, жазу ережелерінің сақталуы қажет деп табылады. Түгелдей ... ... ... ... да тіл ... сәйкес айтылуға
тиіс. Ал ауызекі сөйлеу тіліінде тіл мәдениеті мәселелері ... ұғым да ... ... ... сөз ... қарай мәдени деңгейі
танылып отыратыны даусыз яғни дөрекі, былапыт ... ... ... ... ... ... ... тілдің тазалығы мен
логикалылығы мәселелері басты назарода болуға тиіс.
Бұл ... ... ... ... жайлар жетерлік. Олай болатын
себебі- заман талабына сай жаңа ұғымдар, ... ... тың ... ... ... ... ... жаңа мағынасы көрініс беріп жатады. Сол
сияқты, бұрыннан, айталық, біраздан бері қолданылып ... ... да ... ... туындайды.
Көше қозғалысы деген тіркесті жиі ... ... Бүл, ... жол ... қадағалайтын мамандар мен ... көп ... ... дағдылы атау түрінде көрінетін
шығар, дегенмен, қозғалатын көше емес, көлік екенін еске салу ... ... ... қозғалыс деген көңілге қонатын тәрізді. Айталық,
ауладағы көліктің оңға, солға, ілгері-кейінді жүргізіліп. ретке ... аула ... деп ... ... еді. ... келе ... ... қозғалысы деген тіркес ойға оралмас еді. Ұшақтың ұшып бара ... ... адам ауа ... ... ... ... демесе керек.
Астана қаласының Уәлиханов, Иманов, Абылайхан көшелеріндегі аяқталған
құрылыстардың кіріберісінде қазақ, орыс тілдерінде әр әрпі кісі ... ... (Мы ... ... жарнамалар көбейіп кетті. Алғашында түсіну
біраз қиындыққа келтірді. Орысшасының өзі де көңілден ... ... ... ... Мы ... ... Мы проснулись дегендей әсер қалдырады.
Ойланып қарасақ, құрылыс нысанының ... ... ... ... ... – дүкен, сұлут лық ... ... ... ... ... ... біз ... қалай болғаны? Сол нысандар
белгілі бір ... ... ... ... ... ... Сонда әлгі
қожайындар Біз жабылдық деп жарнамалар ма екен? Солай ... ... ... ... құрылыс нысандарына тіл бітіпті дер
едік, бірақ мына ... ... ... ... бөбектерге
арналған ондай фильмдерге еш қатысы жоқ. Қалай болғанда да, көзге тіптен
оғаш көрініп, дауыстап оқығанда, құлаққа да ... ... Орыс ... ... де бұған қатысты пікірлері жағымсыз.
Ш.Қалдаяқов әндерінің кешіне арналған ... ... ... рет ... ... ... шығармаларын
орындайтындығы құлақтандырылған. Бұған қарағанда, әнші дауыстарының ежелден
сіңісіп кеткен баритон, тенор, сопранолардан басқа жанды және ... ... ... Әлде осы ... ... әншілеріміз жансыз дауыстарымен
шырқап жүрген бе? Тағы да ойға баттық. Шамасы, бұрындары ... ... ... ... де, бұл жолы ... көтеретін техниканың
көмегінсіз орындалатын болды ма екен? Бізге түсініксіз болып, болжап ... ...... ... төңірегінде... Бір кезде жазушы
В.Кожевниковтың «Живая вода» романы қазақ тіліне «Нәрлі су» деп ... ... ... ... ... де, ... ... дегеннің де қаншалықты
ұтымды боларына ... аз. ... ... - ... белсенді
сөздердің бірі саналғанымен, дәл осы қолданыста ... ... ... ... ... ... көшеге асығыс алып шықпай-ақ, араға уақыт
салып, ... де, ... ... де, тіл ... ... бір ақылды мәмлеге келу керек еді
Термин жасау ісінде көп жыл тер төгіп, талай шаруа тындырып жүрген ... орыс ... ... мағынасындағы ауа райы деген қазақша
үғымды өзгертуге бейім. Күн райы деп атаудың ... ... ... Бір ... қисындылығы да байқалады. Ал салмақтап көрсек, сол ауа
райының «мазасын» ала ... ... ... ғой. ... жылдар бойы қазақ тілділердің ұғымында
қалыптасып қалған, керек десеңіз, өте бір ... ... ... ... ... ол терминнің жасалуына қайта тексеру жасағаннан не
жақсылық табамыз? Олай болғанда қазіргі кезде ... ... ... мен ... халық тілінен сол қолданылысымен берік орын алған
сөздердің ұзын тізбесін құрап, семантикасын ... тура ... еді. ... мен ... орындары ауысып кеткен, хаттама емес, мәжіліс хат
еді, отырыс ... ... еді, ... ... емес еді, ... ... керек
еді, распоряжение жарлық еді ғой, неге указ болып кетті... ... ... ... сұрақтардың астында қалар едік. Ал ауа райына келетін
болсақ, «оның үстінен» ... ... ... де,
радиотыңдармандардан да, жастардан да, жасамыстардан да «шағым түсіп
көрмеген» атау. Олай ... дәл осы ... ... ... ауаның әр
түрлі құбылыстарын барынша айқын танытатынын қалың қөауым жақсы ... ... ... ... жыланды» басып кетпегеніміз жөн болар.
Ауа райы ғана емес, қонақ үй де талайдың жүйке тамырларына ... ... жүр. Олай ... – осы ... ... тұрақтамай-ақ
қойды. Бір кезде қазақ газеттерінде де, орыс газеттерінде де ... ... ... ба әлде ... орда деп ... ... ба , ... орыс
тілінде Кзыл-Орда деп дефиспен жазамыз ба деген ақыл ... ... ... ... хаттары басылып жататын. Сонда ол авторлар ... ... ... ... ... ... Кербұлпақ.
Талдыбұлақ біріктіріліп жазылғанын көріп жүр. Демек, әр қаланың, облыстың,
өзен-көлдің атауларының жазылуына жеке-жеке ... ... ... қалдыратын. Ал қонақ үй, біздің ұрпақтың көзі жеткеніндей, сауат
ашқаннан ... 65 жыл бойы ... ... келе ... Оның ... ... сөз ... көпшілікке мәлім. Сөйте тұра, осындай
мекемелердің бір басшысы маңдайшаға қонақ үйі деп тіркес түрінде жазғызса,
енді ... ... деп ... ... ... олар үшін ... ұлт ... көтеруден гөрі, маңдайшада әлем-жәлем электр
жарығының жалтылдап тұруы бірінші орында тұратын ... ... кез ... ... ... ... ... залы
дейтін болатын. Онда көбінесе той-домалақ - туған күн, диссертация қорғау,
наградты атау, лауазымды жуу сияқты ... ... ... еді. ... ... зал жоқ, ... ... тұрса да, жалпы атауы мейрамхана болуы
дағдыға айналып кетті. ... ... мен ... ... ... қай залда да ыңғайлы санала беретін түрі бар. ... ... ... жапсарласа орналасқан, сол ғимараттағы
дастарқан мәзірі бар мекеменің атын атап, түсін түстеп тұрған тойхана деген
жазу алыстан көз ... ... ... ... ... қалалардың
ешқайсысынан тойхананы кеэдестірген де, естіген де емеспіз. ... де ... ... ... ... түсіруге жарарлық сөз ... ... ... ... ... байланысты қимас
туыстарын, достарын ол дүниеге аттандырғаннан кейін берілетін ... ... ... еніп келе ... ... дәстүрді теріске
шығару ақылға сыя қоймас. Солай бола тұра, ... ... сол ... ... ... бас ... батылы бара бермейді.
Мұндайда көңілге қаяу түсіру ретсіз де ... ... ... денесін
театрлардан, мәдени, ғылыми мекемелерден, оқу орындарынан шығарып, қоштасып
жатады. ... ... сол ... сол ғимараттарында қызметтерін
әдеттегідей ... ... ... ... мүрденің көптің көз алдында
болғаны ... ... кір ... ... ... ... жақсы қылықтарын айта жүреді. Ал мейрамханаға марқұмның
тілектестері дәм татуға жиналады Оларды жаюлы ақ ... ... ... соңғы рет қоштасқан мекеменің аты тұрақты сақталатыны
сияқты, ас ... ... да ... ... ... Ондай
тамақтандыру орындарын асхана деп те жаңаша атаудың еш қисыны жоқ, себебі
қазақ тіліндегі асхана барлық сөздерден ... ... ... тәбеттене
тамақтанатын көпшілік орынға айналғалы қашан?! Оны басқа, айталық, тек ... ... ... ... сыпайылап айтқанда, ана тілімізді
сыйламаушылыққа жатар еді.Сондай-ақ ас беруге арналған жеке ғимарат ретінде
немесе әлдебір ... ... ... ... деп асхана тәріздес
тұрақты жұмыс істейтін ... ... да ... ... ... ... моральдық-этикалық нормаға да сыймайды.
Кемел біліммен – келешекке деген ... ... ... ... ... ... баруға шақырады. Бірақ түсінікті екен деп
синтаксистік конструкцияларды қалай болса солай ... беру тіл ... ... Тіл ... ойды ... және дәл ... талап етеді.
Әлдекімдер орыс тілінде осылай жазылып, айтылатындығын алға тартуы әбден
мүмкін. Бір ... ... ... ... ... ... немесе қарсы
келе беретінін сауатты адамдар жақсы біледі. Екінші жағынан, ауызекі сөйлеу
тілі мен жазба ... ... ... ... ... ... тиек
болып отырған сөйлемді ауызша тіл қатысу барысында қолдануға болар. Соған
қарамастан, жазбаша сөйлемнің табиғатына жат көрінеді.
Көпшілік ... ... ... ... сөйлеу немесе ана
тілімізде аудармасы бола тұра, орысша сұрап, жауап беру де ...... ... ...... сыйламау деген үлкен ұғымға тіреледі.
Айталық, автобуста: «Бұл - ... жолы ... ... аялдама –
Мүңайтбасов көшесі» дегенді орыс тілінде қайталау тіптен артық, себебі
тұрғындардың ... да қала ... ... ... міндетті. Ең
болмағанда, сауда, мәдениет орындарын естерінде сақтауға тиіс. Одан ... ... ... ... ... деген сөздерге құлақтарының жиырма
жылдай үйренбегеніне таңданбасқа амал жоқ. Осы сөздердің күніне ондаған рет
қайталанатынын естіп ... жоқ па? ... ... ... ... ... Сол қарапайым ғана сөздер үшін неше шақырым немесе неше ... ... ... қалайша ескермейді. Тіпті басқа республикаларда
дәл осы жағдай қалай шешіліп жатқанын неге білмейді? ... де ... ... ... Халқымыздың қалтқысыз жақсылығына, жайлы қарым-қатынасына
соншалықты қиқарлық жасалып жатқанын көріп, ... өзі қиын ... ... еш селт етпейтін қандастарымызға намысың келеді.
Сонымен, көше тілі – жалпы халықтық тілдің белсенді бір саласы. Ол ... ... мен ... айта ... үлес ... келе жатыр. Арнайы
зерттеулерге қарағанда, ана тіліндегі ... 80 ... ... ... ... жұмсалады екен. Екінші жағынан, көше тілінің жазбаша
түрі де болатынын естен шығармағанымыз абзал. Ендеше, бұл тіл ... ... жазу ... сай ... де қадағалау осы тілде
сөйлеп, жазатындардың құрметті әрі азаматтық парызы болса ... Адам ... ... ... қарым – қатынаста болады.Сол арқылы тіршілік
жасайды,білім,тәжірибе жинайды, жетіледі,өседі.Ал қарым – ... ... ... арқылы жүзеге асады.Ауызекі сөз ерекше сипатта
құрылады.Ол стиль ... ... ... деп ... ... ... ... тілі стильдерінің бір тармағы.
Ауызекі сөйлеу стилі бірнеше түрге бөлінеді:
1) дидарластық сөз(әңгімелесу, ... ... ... ... ... ... сөз ... лекция).
Дидарластық сөз стилі екі немесе брнеше,сондай-ақ одан да ... бас ... ... қолданылады.Сондықтан мұндай сөзге
қатысатын кісілер әңгіме қызықты, әсерлі болу үшін ... ала ... ... ... түрінде де жүреді.
Даулы сөз пікір таластырушы немесе мүделлері қарсы кісілердің арасында
болады.
Даулы сөзде қарсы жақтың ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер жұмсалады,өз пікірін
дәлелді ететін аргументтер келтіріледі.Қарсы жақтың мысын басатын мысқыл
сөздер де ... ... ... ... ... ... әдебиет – сөзбен салынған сурет; оқиғаға кейіпкерлердің іс-
әрекеті,сөзі,мінезі, келбеті қатысып ... ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктер мынадай:
1.Эмоционалдық, бейнелі,эксрессивті сөздер мол қатысады.
2.Сөйлемдердің ырғақ, ... ... ... беру үшін айрықша
құрылады.
3.Шығарма тартымды болу үшін синоним сөзднр, тұрақты ... ... ... бәрі ... ... ... ... арқылы беріледі.
Іс қағаздар дегеніміз-жеке адамның, ұжымның,фирмалардың, мекемелердің
атқаратын қызметіне байланысты пайда болатын жазбаша (ауызша) қарым-қатынас
құралы.
Іс ... ... ... ... түрлі мазмұндағы арыздар.
2.Өмірбаян .
3.Анықтама, түсінікхат,ақпар, есеп, хабарлау т.б.
4.Іс жөнінде мәлімет (хат) алысу, ... ... ... ... ... өткен мәжілістердің жүрісін, шешімін баяндайтын құжат –
хаттама.
6.Бұйрық. ... ... ... ... ұсыныс т.б.
Іс жөніндегі қатынас қағаздар бірнеше бөліктен құралады:
1.Қатынас қағазының жіберілген мерзімі (күні, айы, ... ... ... ... ... басшысының аты-
жөні.
3.Қатынас қағазының мазмұны.
4.Қатынас қағазды жіберуші жөнінде мәлімет және оның ... ... ... ... әр ... ... ... реквизиттің жазылуына, пунктуациясына қойылатын талаптар бар.Ол
талаптар мемлекеттік нұсқауларда айтылған.
Іс қағаздар стилінің ерекшеліктері:
1.Мәтін өте жинақы ... ... ... екі ... ... келеді.
3.Сөйлемдегі сөздер базистік тәртіпке сай орналасады.
4.Экспрессивті сөздер ... ... ... соңында қағаздың жіберілу мерзімі міндетті
түрде ... ... ... ... ... мазмұнының
ішінде келетін сандар цифрмен де, әріпті жазумен де ... ... ... ... ... ... ... стиль жұртқа үндеу, үгіт айтуда пайданылады.Мұндай
үндеуге, үгітке ... үшін және дәл сол ... зор мәні бар ... ... ... ауызша және ... ... сөз ... ... ... ... стиліне
тән сипаттға да ие болады.Ол ... ... ... ... ... ... тілі (ағылш. English) — Үнді-Еуропалық тілдер жанұясының батыс
герман ... ... ... тілі — БҰҰ-ның алты тілінің бірі болып саналады. ... тілі ... ... ең кең ... тіл. ... ... батыс герман тобына
жатады. А. т. құрылымы жағынан флективті. Ұлыбритания, АҚШ, Австралия, Жаңа
Зеландияның мемлекеттік тілі болып табылады. Канадада ... ... ... (ирланд тілімен қатар) мемлекеттік қос тілдің бірі. БҰҰ-
да қабылданған ресми алты тілдің негізгісі. Алты құрлыққа кең ... ... ... 400 ... ... адам сөйлейді. Қазақстанда да 20-ғ-дың 50-
жылдарынан бастап Абылай хан атынд. Қазақ мемлекеттік халықаралық
қатынастар және әлем тілдері ... өзге де ... және орта ... ... тілі ... мамандар дайындалды. Жеке пән түрінде
мектеп бағдарламаларына енгізілді. А.т-нің түп-төркіні 5-6 ғ-да құрлықтан
Британ аралына қоныс аударған англ, сакс, ют ... мен ... ... ... ... тілі ... саналады. А.т-нің даму тарихы
ежелгі ағылшындық (7-11 ғ.), орта (12-15 ғ.) және жаңа (15 ғ-дан ... ... үш ... ... А.т-дегі жазба ескерткіштер 7-8 ғ-дан
белгілі. Ол уақытта ағылшындар руна ... ... ... ... ойып ... 6-7 ғ-да ... ... христиан дінінің
таралуына байланысты руна жазуы қолданыстан шығып, латын әліпбиі қолданыла
бастады. Ағылшындар ... ... ... ... оған W, J және V
әріптерін қосты. 1066 ж. Англияны нормандар басып алды да, ... тіл ... тілі ... ... тілі қарапайым халықтың сөйлеу тілі есебінде
сақталды. 1476 ж. Англияда ағылшын тілінде кітап басып шығару басталды. ... ... ... ... ... ... ... тілін
қалыптастырды. Ағылшын тілі британдық және американдық болып екі ... ... ... тілі өз ішінде шотландиялық, солтүстік, батыс,
шығыс, оңтүстік диалектілерге жіктеледі. 7-11 ғ-да англо-саксон тілінде 4
диалект болған: нартумбриялық, ... ... және ... ... ... ... а) фонетика жүйесінде дыбыстарының көпшілігі біресе
созылыңқы, біресе қысқа айтылады. Осыған орай, Ағылшын тілінде сөз ... ... ... ... б) ... ... ... сын
есім мен сан есімнің барлық жалғаулары, яғни септіктері, сондай-ақ, зат
есім мен ... ... көбі бұл ... ... өзгерістерге түскен.
Соған орай, Ағылшын тілінде сөз бен сөзді байланыстыратын предлогтар,
артикльдер, сондай-ақ көмекші ... ... жаңа ... формалар
(морфемалар) пайда болған. Ағылшын тілінің жазу ережелері мен сөздердің
айтылуында айырмашылықтар бар. Орфографиялық ережелер бойынша бұрынғы және
қазіргі ағылшын тіліндегі дыбыстардың ... ... ... сақталады.
Қолданылған әдебиеттер
1. Ангеловски Крсте. Учителя и ... ... для ... макед. / Крсте Ангеловски. – М.: Просвещение, 1991. – 159 с.
2. Ариян М.А. Повышение ... ... ... школьников при
обучении иностранным языкам / М.А. Ариян // ... ... в ... – № 6. – С. ... Асеев В.Г. Возрастная психология: Учеб. пособие / В.Г. Асеев.
–Иркутск: ИГПИ, 1989. – 190 ... Бим И.Л. ... ... организации обучения иностранным языкам
на сред. ступени полной средней школы / И.Л. Бим // ... ... ... – 2002. – № 5. – С. ... ... М.Л. ... С.Н. ... общение как этап подготовки к
участию в международных экологических проектах / М.Л. ... ... // ... языки в школе. – 2002. – № 4. – С. 3-10.
6. Витлин Ж.Л. Эволюция методов ... ... ... в XX ... ... // ... ... в школе. – 2001. – № 2. – С. 23-29.
7. Даниленкова Г.Г. ... ... ... ... ... // Сб. научн. ст. / Калинингр. ун-т. – 2000. – С. ... ... И.А., ... Т.Е. Проектная методика обучения английскому
языку / И.А. ... Т.Е. ... // ... ... в ... – 1991. ... 3. – С. ... Крупская Н.К. О методе проектов: Стенограмма доклада на конференции по
методу проектов / Н.К. Крупская. – ...... ... учеб.
пед. изд-во, 1931. – 22 с.
10. Назарова Т.С. Педагогические технологии: новый этап ... ... // ... – 1997. – № 3. – С. ... Программы для общеобразовательных учреждений. ... ... фр., исп.) 1-11 кл ... ... М.: ... 1997. – 175 ... ... Г.М. Новые УМК по английскому ... для X и XI ... ... / Г.М. ... // ... ... ... – 1997. – № 5. – С. 51-53.
13. Щукина Н.М. Опыт работы гимназии по вовлечению старших школьников ... ... ... проектов УМК по английскому
языку для X-XI кл. В.В. ... ... ... и др.) / Н.М. ... // Иностр. языки в школе. – 2002. – №
4. – С. ... ... ... и ... ... в ... образования
/ под ред. Е.С. Полат – М.:2000.
15. Пахомова Н.Ю. Проектное обучение – что это? // ... №1, 2004.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Ағылшын тілі пәнінің білім сапасын арттырудағы ақпараттық - коммуникативтік технологиясының рөлі6 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Ауызекі сөйлеу стилі39 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологиялар6 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологияларды пайдалану4 бет
Болашақ педагогты мектепке дейінгі балалардың коммуникативтік біліктіліктерін қалыптастыруға даярлаудың теориялық негіздері80 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативтік дағдысын бағалау әдісі15 бет
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Коммуникативтік ойын технологиясының педагогикалық әдістемесі25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь