Қостанай облысы аумағының топонимдеріндегі табиғат жағдайларының бейнелеу заңдылықтары

МAЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. ҚOСТAНAЙ OБЛЫСЫНЫҢ ФИЗИКAЛЫҚ.ГЕOГРAФИЯЛЫҚ ЖAҒДAЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1. Жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2. Геoлoгиялық құрылымы және пaйдaлы қaзбaлaры ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.3. Климaты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
1.4 Гидрoгрaфиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
1.5. Тoпырaғы . өсімдік жaмылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
1.6 Жaн.жaнуaрлaры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2. ҚOСТAНAЙ OБЛЫСЫ AУМAҒЫНЫҢ ТOПOНИМДЕРДЕГІ ТAБИҒAТ ЖAҒДAЙЛAРЫНЫҢ БЕЙНЕЛЕУ ЗAҢДЫЛЫҚТAРЫ ... ... ... ...38
2.1 Тaбиғaт жaғдaйлaрын сипaттaйтын геoгрaфиялық aтaулaр ... ... ... ... ... 38
2.2 Жер бедерінің aумaқтaғы тoпoнимдерде бейнелену дәрежесі ... ... ... ... 46
2.3 Гидрoгрaфиялық терминдер жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

ҚOРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60 ПAЙДAЛAНЫЛҒAН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
        
        МAЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
1. ҚOСТAНAЙ ... ... ... ... құрылымы және ... ... ... ... - ... ... ... OБЛЫСЫ AУМAҒЫНЫҢ ТOПOНИМДЕРДЕГІ ТAБИҒAТ ... ... ... ... ... ... Жер ... aумaқтaғы ... ... ... ... ... ... қоғамы даму барысында, қарқынды ... ... ... ... ... ... ... Тіршілік үшін күрес
барысында адамзат, оның ішінде қазақ ... ... ... ... ... ортамен «түсінісе» өмір сүруге бейімделді. Олар ғажайып
Еуразиялық дала кеңістігінде табиғатпен өзара түсіністікте ... ... ... Қазақ халқының осы көп ... ... ... – топонимдерде кеңінен сақталған.
Тарихи уақыт аралығында дәстүрлі мал шаруашылығына қажетті жануарлар
мен өсімдіктердің жеке түрінің ареалын ... ... ... ... пен ... ... қорғау сияқты күнделікті
туындайтын іс-шаралар географиялық нысандардың айырым-белгілері ... ... ... алып ... ... ... ... және табиғи
ортада қалыптасқан қандай да болмасын географиялық ... ... ... ... ... ... құнды
тарихи мәліметтер болып табылады. Осы тұрғыдан алып қарағанда, көшпелі
қазақ қоғамының сан ... бойы ... ... барысында жинақтаған
географиялық білімі шаруашылықты тиімді ұйымдастыруға негіз ... ... ... ... тіл мен ... ... ... ретінде танылып, халықтың тарихи жадынан үлкен орын алды. Жер-су
аттарының тіл білімі, тарих және география ... ірі үш ... ... ... ... оның ... сала екенін көрсетеді.
Қостанай облысының топосистемасы осы уақытқа ... тіл ... ... жоқ. Бұл ... ... басқа түркі тілдес республикадағы
топонимдермен лингвистикалық, әрі құрылымдық жағынан салыстыра ... ... ... ... топонимиясы жергілікті халықтың
тұрмысымен, ... ... ... ... мал ... ... байланысты, және осы аймақта ... ... ... ... жер бедерін көрсететін түсініктермен ұштас жатыр. Бұл
жұмыста топонимдер, кейбір даулы топонимдердің ... ... ... ... берілген. Олар архивтік материалдарға сүйене
отырып талданды
Жұмыста ежелгі замандағы, орта ғасырдағы және қазіргі ... ... ... XVI ... ... XX ... ... тарихи-географиялық, топографиялық деректермен толықтырылып
берілген.
Жұмыстың өзектілігі. Топонимдерді зерттеудің ... ... ... су, ... ... көл, ... ... атаулары сол жерде ертеде өмір
сүрген халықтың тілінен алынған. Бұл атаулар әлгі ... ... ... ... басқа халық келсе де, алғашқы қалпында сақталып, ... өмір ... ... ... күрделі қазақ қоғамының құрамдас бөлігі
болып табылатын ... ... ... географиялық атаулардың да
тарихы тереңде жатыр. Зерттеудің өзектілігі Қостанай облысының топонимиясы
тілдік ... ... ... осы ... қатысты арнайы
географиялық топонимдер жайлы зерттеулер жүргізілген жоқ.
Мақсаты: Қостанай облысының топонимиялық ... ... ... және ... ... ... ... Жер-
су атауларының пайда болу ерекшеліктеріне тоқталу.
Негізгі зерттеу ... ... ... ... ... тарихи-
географиялық жағдайларына талдау жасау;
• Нақты деректер ... ... ... ... географиялық атауларында ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс-
тіршілігі мен шаруашылығының тигізген әсерін нақтылау;
• Жер-су атауларының пайда болу барысында ... ... бар ... ... ... ... топонимикалық атауларды қолдану барысында
күрделі мәселелер бар екеніне тоқталу;
... ... ... және ... ... ... ... Аумақ топонимдерінің қазіргі кездегі ... ... шешу ... ... теориялық негізі тақырып мәселесі бойынша ... ... ... ... ... және ғасырлар
бойы қазақ халқының жергілікті географиялық жағдайға өмір сүруге бейімделу
барысында ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу жаңашылдығы: Қостанай облысының топонимдер жүйесі тарихи
тұрғыдан арнайы зерттеліп, аумақтың табиғат жағдайларын бейнелейтін ... ... ... ... ... ... Жұмыста табиғи
орта мен географиялық атаулардың өзара байланысы және топонимдердің табиғат
жағдайларын бейнелеу ... ... ... ... ... ... нысандарды, жергілікті жер-су атауларын айқындайтын арнайы ... ... ... ... ... тың ... отырып құрастырылған.
1 ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
Қостанай облысы Республиканың солтүстік бөлігінде Тобыл, ... ... ... Ол ... және ... ... Федерациясының Қорған, Челябі, Орынбор облыстарымен және
оңтүстік-шығысында Қазақстанның Солтүстік Қазақстан, Ақмола және Қарағанды
облыстарымен, ... ... ... ... ... Қостанай облысының жер көлемі 196 мың км2 – бұл
Солтүстік ... ең ірі ... ... 41˚16' - 55˚12', ... және 60˚ - 67˚20' ... ... ... ... ... ... ... қарай 700 км-ге, батыстан шығысқа
қарай 250-400 км-ге созылып жатыр. Облыс территориясының ... ... ... ... биіктігі 200 м болып келетін тегіс жер бедерімен
ерекшеленеді. Оның ... ... ... ... оңтүстік-батыс
шеті, ал оңтүстігін Торғай үстірті, оңтүстік-шығысын Сарыарқа жоталары,
батысын Орал ... алып ... ... ... солтүстіктен
оңтүстікке қарай Торғай ойысы кесіп өтеді. Облыс территориясының жазық
болып келуі халықтың ... мен ... ... ... ... облысының орналасқан жері қоңыржай климаттық белдеу, бірақ,
оның теңіздермен мұхиттардан шалғай – континенттің ішінде орналасуы, оның
климатының ... ... ... ... ықпал етеді. Қыс ұзақ әрі
қатты, жаз ыстық әрі құрғақ, бұл әсіресе облыстың оңтүстік бөлігінде жақсы
байқалады. ... ... ... 200-350 мм. ... ... мен ... және ... өзендері, олардың салалары ағып өтеді,
көптеген көлдердің орналасуы дала ландшафтын ерекшелендіре түседі.
Облыс территориясының ... ... ... бірнеше км-ге
созылып жатуына байланысты, облыс алуан түрлі ... ... ... ... бастап оңтүстікке Батыс-Сібір орманды
далалары, қоңыржай, шөлді далалар, ... ... ... ... ... ... территориясы құнарлы қара және қызғылт топырақты
болып келетін дала зонасында ... ... ... ... ... ... шоқ ормандармен кезектесіп келеді.
Негізінен ... ауыл ... ... ... агроклиматтық жағдаймен
қамтамасыз етілген.
Қостанай облысы пайдалы қазбаларға өте бай, мұнда темір кенінің ... ... ... ... ... кең ... орналасқан.
Облыс ыңғайлы транспорттық-географиялық жағдайға ие болып отыр. ... ... ... ... ... сияқты индустриялы дамыған
аймақтарын Қостанай облысы мен Қазақстанның басқа облыстарын ... ... бар ... ... мен ... жол ... өтеді. Ресейдің жоғары дамыған ... ... ... ... ... ... ... және сыртқы
экономикалық қатынастардың дамуына үлкен ... ... ... ... облысы рудалы пайдалы қазбаларды ... ... ... ... ... тамақ өнеркәсіптерінің өнімдерін,
бидай өндіретін Қазақстанның дамыған индустриялы - ... ... ... [1, ... Жер ... ... ... жер бедері оның геологиялық құрылысымен
тығыз байланысты. Жер бедерінің қалыптасуы ішкі ... және ... ... ... ... Эндогендік процесс – бұл ... баяу ... мен баяу ... ... ... ... ... ғалымдардың бақылауы бойынша Батыс Сібір жазығы жылына 2-4 мм-ге
көтеріледі. Экзогендік процесс – бұл әртүрлі және әр ... жер ... әсер ... ... ... ... зор әсер ететін экзогендік процестің негізі су – қар суы,
жауын-шашын, өзендер.
Жер ... ... ... жер ... көлбеулігімен су
өткізбейтіндігіне байланысты. Құмды жерлер көлбеу болса да ... ... ... Ал, үстіртті және жазық су өткізбейтін ... ... қар ... ... ... құрғақ әрі ыстық кезеңдерінде де
шалшықтар құрап жерге баяу ... бұл ... ... ... ... ... Қостанай облысының
далаларында сорлар барлық жерде дерлік кездеседі. Су өткізгіш ... ... қар ... ... шағын ойыстарында да жиналып қалады. Олар
жерге баяу сіңе ... ... ... шағын тереңдігі 1,5-2 м, диаметрі
100 деген метр ... ... ... ... ... ... қоғалы
батпақтар түзіліп талды қайынды шоқтар пайда болады. Қыс мезгілінде бұл
жерлерге мол қар ... ... ... жер асты суы тұщы ... ... ... ... солтүстік аудандарының едәуір жерін алып жатыр.
Келесі жер ... ... күш - жел, ол ... ... ... екінші жерге көшіріп отырады. Жел күшті болған сайын оның
топыраққа да ... мол. Жел ... ... ... ... ... үшін жарамсыз қылады. Қостанай облысының барлық ауылшаруашылық
аудандарының топырағы жел эрозиясына ұшырау ... бар. Сол ... ... ... әртүрлі агротехникалық шаралар жасалады.
Ұлан байтақ облыс территориясы жер бедерінің әр ... ... ... жер бедері жазық болып келеді. Солтүстік-
батыс ... ... ... ... ... ... ... 200-330 м,
оңтүстікке қарай 150-170 м-ге ... ... ... алып ... ... ... ... келетін Орал Сырты үстіртінің
жазықтарында орналасқан, ал оңтүстік-шығысы болса Қазақ ұсақ ... ал ең ... ... ... ... ... жазығына жатады. Бұл
жазық Батыс-Сібір жазығымен Торғай ойысы арқылы қосылған.
Батыс-Сібір жазығын кейде Қостанай жазығы деп те ... Оның ... ... ... 170-230 м ... жеріндегі Батыс-Сібір жазығының
оңтүстіктен солтүстікке қарай көлбеулігі байқалады. Бұл ... ... ... ... баяу ... ... байқалады. Жазықтың жер ... ... ... де, ... да ... Тек биіктігі 5-15 м
болып келетін солтүстік-шығысқа ... ... ... ... ... көлдері бар ойпаттар орналасқан. Жазықтың негізін сазды,
құмды, майда тасты түзілістер құрайды. Өзен аңғарында шөгінді жыныстар ... ... ... ... Бұл ... ... ... әсер етеді.
Қостанай облысының орталық бөлігін ... ұсақ ... Орал ... ... ... ... немесе Торғай таулы өлкесі алып
жатыр. Торғай үстірті – ... тік ... ... ... Бұл ... солтүстік жағы биік (230-260 м), оңтүстікке қарай
(150-160м) төмендейді. Торғай үстірті үлкен ойпаттар мен ... ... ... ... бар ... ... ... ойысы арқылы екіге
бөлінеді. Торғай үстіртінің негізін ... ... ... ... ... тас ... ... құрайды. Тобыл және Торғай ... ... ... үстіртін сумен қамтамасыз етеді.
Торғай жазығы (Құсмұрын көлінен Тобыл өзеніне дейінгі суайрықты),
орта ... ... ... және ... Қабырға, Теке, Сарысу
өзендерімен тілімденген Торғай үстіртінің орта ... алып ... ... ... (310 м), Теке (262 м), ... (219 м), және Сарыадыр
(360 м) деп аталатын төрткіл тау жұрнақтары, қиыр ... ... ... ... ... саналатын Оңтүстік Торғай
жазығы Сарықопа көлінің оңтүстік бөлігін қамтиды. Ол ... мен ... ... Облыс аумағының бір ерекшелігі – оның қиыр
оңтүстік-батысынан солтүстігіне қарай ... ... және ... ... ... ... Тобыл өзеніне дейін жететін ұзындығы
700 км Торғай ... ... ... ең биік ... ... ... Сарыарқа
бөлігі. Мұнда Қарақұс (Шарықты шыңы 397 м), Көкшетау (478 м), ... м), т.б. ... ... ... Ұлыжыланшық пен Қаратоғай
өзендерінің суайрығын Жыланшықтүрме қыраты алып жатыр.
Физикалық картада Торғай үстіртін солтүстік пен оңтүстік бағытта бөліп
жатқан ... мен ... ... қосып тұрған жасыл жолақ Торғай
қолаты немесе ... ... ... Торғай бұғазы деп атайды. Бұғаз деп
аталу себебі ... жыл ... бұл ... ... ... теңіз алабын
солтүстік мұзды мұхитпен қосып тұрған.
Торғай қолаты ені 15-50 км, тереңдігі 200 м ... ... ... тау ... бұрынғы теңіз астынан босаған ... ... ... ... ... кейінгі – құм, континенттік саз,
су шайындыларынан құралған топырақ қабаты пайда болды.
Орал ... ... ... ... ... ... Бұл батыстан шығысқа қарай көлбеу жыраларымен тілімденген тегіс
жер бедері. Үстірттің абсолюттік ... 250 ... 350 м-ге ... ... Орал Сырты үстірті кристалды тау жыныстарының жер бетіне ... ... Орал ... ... ... ... ... мен және көптеген жыра-сайлармен тілімденген. Сонымен қатар
негізгі ... ... жер ... ... жатқан шоқылары кездеседі.
Үстірттің солтүстік жағы көптеген көлдермен шалшықтар орналасқан тегістеу
дала.
Қостанай облысының ... ... ... ұсақ шоқысында
орналасқан. Осы жерде Қостанай облысының биік нүктесі Каменистая тауы ... ... 454 м. ... ұсақ шоқысы - қатты бұзылған таулы өлке.
Экзогендік процестердің ... ... ... бір кездегі биік таулар
жазыққа айналды. Облыстың бұл өлкесі Торғай ... ... ... мен
арналармен тілімденген шоқылы төбелі аймақ. Қазақтың ұсақ шоқысы ежелгі
шөгінді және магмалық жыныстардан құралған. Бұл ... ... ... тас және ... тастар кездеседі.
Жер бедерінің формаларымен түрлері даму және құлдырау жағдайларындағы
ежелгі және қазіргі процестерге ... ... даму ... жер ... жаңа ... жер ... түзілуіне алып келеді.
1.2 Геологиялық құрылысы және пайдалы ... ... ... ... ... түрлі дәуірлерге жататын
тектоникалық құрылымдар мен таулы үстіртке тән шөгінді, атқылаудан қалған
және метоморфиялық қалдықтар құрайды. Олар ... ... ... ... ... сияқты геологиялық оқиғалардың
нәтижесінде аймаққа кең тарады. ... ... ... және ... жаңа тұғырлар құрайды. Батыс-Сібір тұғыры палеозой қатпарларынан
құралды. Бұл ... ... ... жыл ... ... ... ... біртіндеп жойылды. Ал шайылып, ... тау ... ... ... мен ... ... ... Батыс-Сібір тұғыры екі
қабаттан (жікқабаттан) тұрады. Төменгі қабаты қатпарлы іргетастан құралған.
Қатпарлы ... ... ... ... және палеозой дәуіріндегі тау
жыныстарға жататын метаморфтан түзілген. Тұғырдың іргетасы мезокайнозой
дәуірінен қалған ... ... ... ... Ол ... ... Осы ... жаңа тақтаның іргетасы тым ескі геологиялық
дәуірлердің қалдықтарымен көмкерілген.
Шөгінді ... ... ... облыстың солтүстік-шығыс бетінің теңдігін
анықтайды.
Облыс аумағының орталығы арқылы солтүстіктен оңтүстікке ... ... ... ... ... ... жатыр. Торғай еңісі
бір жағынан, Орал мен Орталық ... ... ... ... ... жағынан Батыс-Сібір және Тұран тақтасын жалғап тұр.
Торғай ойпатының шөгінді жабуы қалыңдығы Қостанай ауданында 100-150 ... ... ... ... ... ... ауытқиды. Геологиялық
қалыптасудың түрлі кезеңінде облыс аймағындағы ... ... ... және ... өзгерістерге ұшырап отырады. Соның арқасында уақыт өте келе
тау жыныстары және соған ... ... ... ... ... жыныстар қабаты үш бірдей геологиялық-құрылымдық бөліктен
тұрады.
Бірінші қабат ... ... ... ... ... ... ... жынысының қарқынды қапталған қыртысынан тұрады. Іргетастың
негізін базальт, гранитоид және қызыл түсті пермь жыныстары, ... ... ... ... құрайды. Кебрийге дейінгі және
төменгі палеозой шөгінділерінің арқасында вольфрам, молибден, олово, мырыш
т.б. пайдалы ... ... ... ... ... ... кен
орнының да қатысы бар.
Екінші қабаттың қалыптасуына ... және ... ... ... жататын диабаз, профилит, әктас, яшма, тақтатас т.б. әсер ... ... ... ... кен ... ... ... байланысты. Ол карбондар үлкен белдеу болып, оңтүстік Оралдың
шығыс беткейіне дейін созылып ... ... ... ойпатының орталығы
мен шығыс бөлігіндегі үлкен алаңдарды еншілейді.
Торғайдың үшінші құрылымдық қабаты мезозой мен кайнозой дәуірлеріндегі
теңіз шөгінділерінің құмдауыт-сазды қалдықтарынан құралады. ... ... ... басталған тұста боксит, темір кен, отқа ... саз т.б. ... ... кезеңінде тұтастай Торғай ойпатында шөгінділер қарқынды түрде
шоғырланды. Ол шөгінділердің бойында ... ашық ... ... ... ... ... ... өңіріне көп тараған бокситтердің түзілуі осы
кезеңмен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... болды. Аймақтағы шөгінді жыныстар бойынан
құрамында титандық қасиеті бар үгінді темір кені шықты. ... ... көп ... да шөгінді жыныстарға байланысты.
Облыстың батыс қиырында палеозой дәуірінен қалған вулканды жыныстар
көп кездеседі. ... ... ... ... ... ... мәрмәрлар табылды. Ойпаттың шығысында Қазақтың ұсақ адырлары
шоғырланған. Орал мен Орталық ... ... ... ... ... ... Торғайдың тұғырлық жабуымен терең көмкерілген. Болжам
бойынша Орталық-Торғай ойпатының тереңі арқылы жалғасады.
Торғай ойпатының ... ... ... ... тән Тұран тұғыры
орналасқан. Тұран тұғыры екі жікқабаттан тұрады. Мезокайнозой заманынан
қалған шөгінді қалдықтар ... ... ... ... ... ... көлденең жатыр.
Қостанай облысы әр түрлі пайдалы қазбаларға өте бай. ... ұзақ ... ... бұл ... темір кенінің, бокситтің,
алтынның, титан кенінің, ... ... ... кен ... ... Қазіргі кезде Қостанай облысы темір кенінің қоры ... ғана ... ТМД ... де ... ... Оған
Республикадағы барланған темір қорының 93% ... ... ... кені базасына айналды. ... ... кен ... әр түрлі
генетикалық типтегі: магнитті, ... ... ... шөгінді
жанартаулы - барлығы 100-ге жуық кен орындар бар.
Кен орындар ... ... ... ... ... ... ... 900 млн. тонна қоры бар Қашар, 500 ... қоры бар ... 800 млн. ... қоры бар ... ... ... маңызы ерекше. Кеннің орналасу тереңдігінің 70-120 метр болуы
оны ашық әдіспен өндіруге ыңғай ... ... ... ... ... ... %. Осы кен ... негізінде 1957 жылы Кеңес одағындағы ең ірі
Соколов-Сарыбай кен ... ... ... кен ... ... жерде шөгінді әдіспен пайда болған темір
кенінің Әйет және Лисаков кен орындары ... Әйет кен ... ... км2, ... кен орны ... бағытта 100 км-ге дейін созылып жатыр.
Темірлі алаптың ені 1,5-4 км қабаттың қалыңдығы 3-30 м. ... ... ... ... ... ... темір жер бетіне шығып жатыр. Әйет және Лисаков
кен орындарының темір қорының ... 9,8 ... ... ... ... 35-42 %. ... кен ... темір кені ашық әдіспен өндіріледі.
Облыс территориясында Қостанай темір кен ... ... - ... ... ... темір кен орындары бар. Жітіқара ауданында Сарыоба,
Городище кен орындары орналасқан. Адаев кен ... ... қоры 36 ... Сор кен ... қоры 60 млн. тонна, ал Шағыркөлдікі 80 млн. тоннаға
жетеді.
Бұл кен орындарының кені жер ... ... ... сол ... ... ... болады.
Облыстың тағы бір кен байлығы Торғай қолатында ... ... ... ... бор ... ... қолатында шөгінді кендердің соның
ішінде бокситтің жиналуы өтті. Осы кезеңдегі шөгінді ... ... болу ... ... ... қуатына әсер етеді. Боксит –
алюминий өндірілетін Қазақстандағы ... ... ... ... ... кен ... бар. Олар Торғай қолатының шетінде орналасқан.
Амангелді тобына ... ... ... ... кен орындары.
Бокситтің негізгі қоры Амангелді кен ... ... Олар ... оңай ... кен ... ... Алтынсарин-Хромтау темір жолының
салынуы зор әсер етті. Кен тайыз ... ашық ... ... ... ... кен орындары Тобылдың жоғары ағысында
орналасқан. Жітіқара қаласының маңында никель, кобальт, ... ... ... ... ... Жангелді ауданының территориясында ильменит, рутил,
циркони кен рудалары бар. Титан-циркони кен орны барланды. Ақтөбе, ... ... ... титан, циркони кендерінің Құмкөл тобының да
болашағы бар. Бағалы металдардан облыс территориясында алтын ... ... ... ... ... мол қоры ... барланған қоры жөнінен ең ірі көмір алабы – Торғай кен
орны, Обаған ... ... ... Ол ... оңтүстікке қарай
жүздеген км-ге созылған ... ... кен ... ... ... 65 м, барланған қоры 40 ... ... Бұл ... ... ... ірі кен орындарында көмір ашық әдіспен
өндіріледі. ... ... күлі аз ... ... ашық ... ... Бұл ... тек энергетикалық отын ретінде қолданылады.
Құшмұрын көліне жақын жерде жанатын тақтатастардың кен орны ... ... ... ... алабының кен орны орналасқандықтан, ... ... емес ... ... ... ... көзі – ... сөзі грек тілінен аударғанда «жанбайтын» деген мағынаны білдіреді.
Сол себептен асбест кенінен отқа төзімді қасиеті бар ... ... ... ... Асбест сонымен қатар отқа төзімді ... ... ірі ... кен ... бірі – ... кен ... Бұл
кен орнының көлемі бірнеше шаршы шақырымды алып жатыр. Кен орны дүние жүзі
бойынша маңызды әрі ірі кен орындарының ... ... емес ... ... ... да кен орны бар. ... тальк, Ақтасты графит кен орындары.
Қостанай облысында құрылыс сазы құрылыс құмы, шыны ... ... құм ... ... аса ... ... мол кендері бар.
Қазіргі уақытта облыста формалық ... ... ... және ... ... ... ... Тобылдың жоғарғы ағысында Шекубай, Қызылжар,
әктас және цемент кен ... ... ... ... әктас және
цемент кен орындары анықталды. Минералды бояуларды жасауға қажет шикізат
ретінде қолданылатын қыналы саз кен ... да ... ... ... ... кварц құмының кен орындары ... ... ... саз ... ... ... ... ірі Берлин кен
орнының қоры 460 млн. т. Ол ашық әдіспен ... Отқа ... ... ... де ... отырады.
1.3 Климаты
Қостанай облысының аумағында жылу мен ... ... ... ... Ол ... ... ... түсетін жылудың артуы мен
атмосфералық жауын-шашынның азаюында көрінеді. Облыстың ... ... ... ... ... белдігінде) климаттық негізгі сипатының
маусымдық өзгешеліктерін сипаттайды.
Облыстың климаты тез аралық ... ... ... ... ... мен ... ... әсерінен алшақтау
екендігімен түсіндіріледі. Климаттың континенттілігі температураның тез
құбылуынан, ауа ... және аз ... ... ... ... мына факторлар әсерінен қалыптасады: күн радиациясы,
атмосфералық ... жер ... - ... ... ... ... қар ... т.б.
Қостанай облысындағы ең негізгі климат түзуші фактор күн радиациясы
болып табылады. Ол - Жер ... ... ... барлық табиғи процесттердің
энергетикалық базасы. Қостанай ... ... күн ... саласының
жоғарғы маңызы тән. Себебі облысымыз қоңыржай белдікте орналасқан,
бұлттылық ... ... ... ... ұласып жатуына байланысты күн
жарықтығы мен күн радиациясы көлемінің ұзақтығы солтүстіктен ... ... ... ... күн ... ... ... 2100
болса, оңтүстікте - жылына 2650 сағат. Сонымен қатар жиынтық радиациясы да
өзгереді - ... 100 ден 120 ... Күн ... мен күн ... ... ... қарай азаюы бұлттылықтың ұлғаюымен және
бұлтсыз (ашық) ... ... ... ... ... күн сәулелерінің түсу бұрышы азаяды да, жер
бетінің қызуы да шамалы болады.
Қыс кезінде күн радиациясының көлемі ... ... аз. ... ... күн сәулесінің шағылысын ұлғайтады.
Мамыр айынан тамыз айына дейін жиынтық күн радиациясы қыс айларындағы
күн радиациясы шамасынан 6-7 есе асып түседі.
Климаттың ... ... ауа ... мен ... ... рөл атқарады. Облыс климаты ... ... ... ауа ... ... ... ... Батыс
атлантикалық ауа массалары облыс аумағына сирек ... ... ... ... ... ... батыстан шығысқа қарай жылжығанда ауа
массалары көп ылғалдан айырылады. Екіншіден, Орал ... ... ... ... ... ... сипатын ауыстырып отырады. Алайда олар облыс
аумағында келіп жататын жауын-шашынның негізгі ... ... ауа ... ... ... жылдың суық мезгілінде болады
да, ауа температурасының төмендеуіне әсер етеді. Арктикалық ауа ... ... ... ... ... жауындар болып, дауылды желдер
тұрады.
Қыс мезгілінде облыс климатына азиаттық ... ... ... әсер ... Азиаттық антициклонның оңтүстік-батыс жерлері өте
суық болады. Сондықтан да Қостанай ... қыс ... ... ... ашық және ... болады.
Жаз мезгілінде облыс климатына Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан
аумағында қалыптасатын континентті тропикалық ауа ... әсер ... ... ауа райы ... әрі ... болады.
Облыс белсенді жел әрекет аймағында орналасқан. Желдің ... ... 5 ... ... ... есеппен, тұрғындар жылына 30
күндей жел әсерін сезінеді. Мәселен, Қостанайда қаңтар айында 12 күн ... жел ... ... Ашық ... орманды дала аймақтарына қарағанда жел
қатты болады.
Географиялық орын, атмосфералық ... мен ... ... ауа ... ... ... ... температураның
жылдық және тәуліктік құбылуы тән. ... ... және ... ... ... ... ... орташа айлық температурасының көпжылдық көрсеткіші
Айлары
Ауаның орташа жылдық температурасы 1(С-тан 6,9 (С-қа дейін ... Ең суық ай - ... Оның ... ... ... - 18(С ... ... облыс аумағында мына температуралар тән: маусым айында орташа
температура солтүстікте +19(С, ал оңтүстікте +24(С құрайды.
Жылдың ең жылы және ең суық ... ... ... аса ... ... ... ... амплитуда көлемі климаттың континенттілік
дәрежесін сипаттайды. Қостанай облысының аумағында температурасының ауытқуы
36-39(С құрайды. Бұл облыс ... қыс ... ал жаз жылы ... ... ... ... ең аз мөлшер байқалды – минус -
52(С, абсолюттік көп ... ... ... -43(С. ... құбылуы -9 дан 13(С - қа дейін.
Атмосфералық жауын-шашындар облыс аумағында аз ... ... ... ... 400 ... ... ... 160 мм-ге
дейін азаяды. Қостанай қаласы ауданында 310-370 ... жуық ... ... ... ... көрсеткіші (мм)
Айлары
Жыл маусымы бойынша жауын-шашынның жылдық таралуы ... ... жылы ... ... қазанға дейін) 70-80% жауын-шашын болады.
Шілде айында жауын көбірек жауады, мысалы, Қостанай қаласының ... 55 ... ... ... түседі. Ақпан айында жауын-шашын неғұрлым аз.
Жылдың суық мезгілінде жауын аз болады. Сол себептен де қар ... - 20-30 см. ... қар ... ... ... бірінші
жартысында қалыптасады, облыстың оңтүстігінде - ... ... ... ... Қар ... ... қатты жел тұрады. Ондай жел
борандарды туғызады. Боранды ... ... ... 30,50 ... ... ... қатты еруі басталады. Алайда ... да күн ... ... Мұндай жылы күндердің арты суыққа әкеліп соғады. Қардың беті
қатты мұзды қабыққа айналады. Ол болса мал шаруашылығына зиянын келтіреді.
Жауын-шашын саны ... ... ... ... Өйткені ылғал
булануға да байланысты. Егер булану көп болса жауын-шашынға қарағанда, онда
ылғал аз болады, ал егер ... ... ... аз ... ... ... Ылғал коэфиценті бірден төмен болса, ылғал кем, 0,3-тен төмен болса
- нашар.
Ылғал бойынша облыстың солтүстік ... ... ... ... бөлігі – кем (жетіспейтін) ылғал аймағына жатады. Тұрақсыз ... ... ... кей жылдары жауын-шашын нормасынан төмен
болатындығын ... ... жаз ... ал ... ... мол ... Мұндай жағдай ауыл шараушылығына зиян ... ... ... дақылдар өнімділігін төмендетеді, шөп, жайылым жерлер де ... бере ... ... әр ... қыс ... ... әр түрлі. Ол
радиациялық режимге және циркуляциялық үрдістерге ... ... ... - температураның 0(С төмендеуі және қар ... ... қар ... ... ... 10-шы ... қарай
тұрақталады. Торғай ауыл аумағында 30 қараша. Ұзақ мерзім бойы ... ... ... ... да қыс уақытының негізгі ауа райын
анықтайды: ашық күндері төмен температуралар. Облыс ... қыс ... ... ... ... 160-105 күн, ашық ... температура 30-40 (С-қа
дейін төмендейді. Қар күйінде жауын қыста аз ... - 50-100 мм ... 20-30%), ... қар жауу құбылысы сирек болады. Қар ... ... ... 18-30 см. Қыс мерзімінде қарқынды жел жер
бедерлеріндегі қарларды үрлеп, бұрқасын ... ... ... үшін дала ... қар ... ... керек (егіс қорғайтын орман алқаптарын отырғызу).
Қар жамылғысының ... ... ... ... топырақ 150-200
см-ге дейін тереңдікте қатады. Бұл қысқы дақылдардың өсуін ... ... ... ... малдың қысқы қорына да әсер етеді. Үй
жануарларын ... алып шығу үшін ... мал ... ... керек.
Көктем. Қыстан көктемге ауысу ауа райы ... күрт ... Орта Азия ... жерінен келіп соғатын жылы жел және ашық
күндер қар жамылғысының тез еруіне ықпал етеді. Сонымен ... жер ... ... суық ... келуіне кедергі етпейді. Бұндай суық ауа
температураны төмендетеді, әрі мамыр айында қар жаууы да ... ... ... ... ... көп жерлерінде қар тез кетіп, мамырдың
ортасында орташа тәулік ... 10 (С-қа ... ... күндердің көбейюіне байланысты ауа температурасының
ауытқулары көп болады: күндізгі ... ... ... ... тіпті судың қатуына дейін әкеп соғады. Мұндай ауытқулар
маусымның ... да ... ... ... ... ... біртіндеп
жібуі ауыл шаруашылық жұмысын мамырдың екінші жартысына қалдырады. Жауын-
шашын, жиі қатты құрғақ желдің соғуы ... тән ... ... бұл
маусымында шаңды бұрқасын, дауылдар да болады. Тұрақты егін ... ... ... ... солтүстікте және солтүстік-шығыста, облыстың ... ғана ... ... жағдай екі жылда бір рет, ал оңтүстікті
жерлерде үш ... бір рет ... ... ... жаз ... ... ... Жаз кезінде ауа
райы көбіне ашық болады. Ашық күндер орташа ... 70-75 %-ды ... ... ... жарықтығы 900-1000 сағатқа жетеді.
Облыс солтүстігінде жаз жылы, оңтүстігінде ыстық. ... ... мен ... ... шілдеде +23-27(С. Кейбір жылдары маусым-шілде
айларында ауа райы температурасы +40-42 (С-қа дейін көтеріледі.
Жазда жауын-шашын басқа жыл ... ... ... ... ... ... жазда жауын оңтүстікте 100 мм-ге дейін, солтүстікте
200 мм-ге дейін. Шілдеде жауын-шашын барынша көп болуы ... ... ... ... күндер де болады. Жаз кезінде аңызақ көп болады. Ол ... ... ... де, ... ... Құрғақшылық үш-төрт
жылда бір болады, кейде ол ауданның бөліктерінде (кей ... ... ... жаз ... ... ауыл ... ... әсіресе, бидай мол өнім алуға мүмкіндік туғызады.
Климаттың ерекшеліктері: күн ... ... ... ... ... қасиеттеріне сәйкес белгілі ылғал. Осының барлығы
өсімдіктерді ... ... ... ... жақсы ұн өнімдеріне керекті
желімтік сапасының қалыптасуына әсерін тигізеді.
Күз. Күз маусымының орташа тәулік температурасы 10(С. Солтүстікте күз
қыркүйектің ... не ... ... ... 10 күнге кейін.
Алғашқы күзгі суықтар ауада қыркүйек ортасында ... Ерте ... ... ... жүгері бақша дақылдары секілді өсімдіктер үшін зиян.
Кей жылдары тіпті тамыздың аяғында суық күндер басталады. Күзде жауын-шашын
жиілейді. Ол егін ... ... ... Бірақ осы маусымда жайылым
өсімдіктері қайта өсе бастайды. Бұл, әрине, малдың қысқы және ... ... ... екінші жартысында температураның 0(С-тан төмендуі күзге ... ... қар ... жауады. Қарашада температуралық режим
қысқы мерзімге ауысады.
1.4 Гидрографиясы
Қостанай облысының су ... үш ... ... ... ... ... асты ... Беткі сулардың жалы ресурстары бойынша облыс Қазақстан
облыстары арасынан соңғы орында ... ... ... территорияның тегістігімен, ... ... тор ... дамыған. Оның себептері құрғақ
климат пен тегіс жер бедері жалпы ұзындығы 10 шақырым 310 су ... ... ... ... ... су қоймалары болып келеді. Өзендері екі
негізгі алапқа жатады: Солтүстік Мұзды мұхит ... (Кар ... ... ішкі ... көл алабына. Бұл екі алаптың суайрығы Торғай үстіртінен
өтеді. Карск теңізі алабы өзендерінің тұрақты ағыны бар. Оған ... ... оның ... жатады. Облыстың ішкі ағынсыз алапқа жататын көп ... ... су ... ... ... ... ... сіңіп кетеді немесе ұсақ
көлдерге барып құяды. ... ... ... - Торғай өзені. Облыс
өзендерінің ерекшелігі – олардың облыс аумағы бойынша біркелкі таралмауы.
Өзен ... ... ... ... ... ... Тұщы өзен
суларының аз болуы – облысқа тән ... Өзен мен су ... ... ... су қоры ... ... ... жылдық шығыны мынадай: Тобыл – 13,5 куб.м3/сек,
Торғай – 9,7 м3/сек, ... – 1,4 ... Бір ... су ... жылдық ағын
де аталады. Облыс өзендерінің жылдық ағыны қар ... және қар ... су ... ... ... Жаңбыр суы топырақты ылғалдандырады
және буланып кетеді. Өзендерді қоректендіруде жаңбыр суының маңызы шамалы.
Облыс өзендері ... ... ... мына ... ... 1)
Тобыл өзені мен салалары – қар-жаңбыр сумен қоректенеді. Су тасуы сәуірдің
басында басталып мамырдың аяғына қарай ... ... осы ... 90% ағып өтеді. 2) Торғай өзені – қар ... ... Оның ... ... және ... аймақты жерлерде қалыптасады. Өзеннің ... қар суы ... ... сол ... осы ... ... тасуы
сәуір айында байқалады. Жаздың екінші жартысында су деңгейі өте ... су ... ... ... ... ... оңтүстігіндегі кейбір ұсақ
өзендер жазда кеуіп қалады не болмаса жеке иірімдер жасайды.
Көктемгі су тасқыны су ... ... 4-6 ... ... Тобыл өзенінің ені су тасқыны кезінде 2-10 ... ... – 1,5-2 ... ... Кей ... ... су басу ... 3 м-ге дейін ... Су ... ... ... ... 300-400 г/м3 ... көбейеді. Су тасу мерзімінің
ұзақтығы 15-20 күн.
Ағынның ... ... өзен ... ... ... өзгерісіне байланысты. Су тасу кезінде өзендер тұщыланады, себебі
олар қордың тұщы өзендерге келіп ... Ағын ... соң ... да су ... бола ... Өзен ... ащы болуы олардың сағаға
құюымен де байланысты.
Облыстың барлық өзендері қыстың ... қата ... ... ... ... мұз басады, кей шағын өзендер қыста тіпті түбіне дейін мұз
боп қатады – ағын ... ... ... мұз ... суық ... 1,5 ... мұз жамылғысы 4-5 айға дейін сақталады.
Тау жыныстарын шаю нәтижесінде өзен суларында түрлі материалдар ... ... ... ағын деп ... ... ағын саны ... ... өзен суларының лайлылығы 100-200 г/м3 құрайды. Тек Тобыл, ... ... ... ... ... ... күштірек, себебі ағын
жылдамдығы қатты. Қостанай облысының ірі өзендерінің бірі – Тобыл ... 682 ... Ол Орал ... ... ... ... солтүстік-батыс бөлігінен өтеді де Ертіс өзеніне барып құяды. Су
жинау көлемі 45 мыңға жуық шаршы шақырым. Тобыл өзенінің ... ... ... дамыған өзен торымен ерекшеленеді.
Бұл жерден Шортанды, Сынташты, Аят, Тоғызақ, Үй өзендерінің ... Олар ... ... ... беткейінен басталады. Жоғарғы ағысында
ұзақ салалары көп, бірақ Тобылға жақындаған сайын өзен торабының қалыңдығы
азайып, жер ... ... ... ағысы баяу, ирең әрі ... ... ең ірі ... - ... Бірақ бұл өзеннің суы ащы. Тобыл
алабының барлық өзендерінде кеме жүрмейді.
Жыл маусымдары ... өзен ... ... ... ... салу жолдары арқылы реттеп отырған жөн. Бұндай реттеу ... ... ... мен ... қажет сумен қамтамасыздандырады.
Тобыл өзені алабында 7 су ... ... Ең ...... - 586 және Жоғарғы Тобыл - 816 млн. м3.
Облыстың оңтүстік жартысында шығыстан оңтүстік-батысқа қарай Торғай
өзені ағып ... Су ... ... ... мың ... шақырым. Бұл өзеннің ерекшелігі – енді
жайылмасы. Жайылма кей жерлерде 10-30 ... ... ... ... өзені
Қараторғай, Жалдама, Ащытасты, Сарықопа көлі және Ұлқаяқ өзен жүйелерінен
құралады. Облыс шегінен кейін ол ағынсыз ... ... ... Бұл ... оңтүстігінің негізгі сумен қамтамасыз ету көзі ... ... ... ... ... ... және шаруашылық қажеттілігі үшін екі
су қоймасы салынды: Ақжар, көлемі - 16,5 және Ащы-Тасты - 5,2 млн. м3.
Өзеннің ... ... және ... ... ... ... өте
көп. Жазық үстірттегі жаңбыр сулары ойыстар мен жыраларды суға ... ... ... ... терең өтіп, сазға тап болады. Сол арқылы
үстірт шетіне бұлақ күйінде шығады не көп ... ... ... 9 ... жуық көл бар ... ... ... 18
%). Көлдердің жалпы көлемі 2,5 % құрайды. Көлдер бойынша ... ... ... ... орында тұр. Алайда көлдердің 80 % 1 шаршы шақырым
көлемін құрайды.
Көлдердің көбісі ағынды емес және олар су ... ... ... де ... ... негізгі қорды көктем мезгілінде
қардың еріген ... ... ... қар еру ... су ... ... көл ... де арта түседі. Көп көлдер жаз уақытында таязданады.
Шөбі көп көлдер де кездеседі. Олар тек ... ғана суға ... ал ... шөп ... ... ... көлдерді шөп шабу иелігі ... ... ... ... әр ... Жыл маусымы бойынша
өзгеріп отырады да, барына жазда жетеді. Тұщы көлдер негізінен орманды дала
аймақтарында (Федоров, ... ... ... және ірі ... ... ... ... Сарыөзен, Жыланшық т.б.).
Облыстың орталық бөлігінде (Науырзым, Қамысты, Әулиекөл, ... ащы ... ... Облыстың ең ірі көлі – Құсмұрын. Ащы көл. Жаз
кезінде барлық тұщы көлдер жартылай батып тұратын өсімдіктерге ... ... ... ... атауы болмайды.
Облыс көлдерін пайда болуына байланысты 2 түрге бөлуге болады:
1. Ескі өзен арналарының, көл ... және ... ... ... ... болғандар.
2. Шұңқырлы (ойпатты).
Көлдің көбісі облыстың солтүстік ... және ... ... ... ... ... 100 ... шақырым жерге 25 көл болуы
мүмкін.
Облыстың ірі көлдері - Құсмұрын (көлемі 462 шаршы шақырым), Қойбағар
(96), Теңіз (70), ... (62,3), ... (37,9), ... ... ... ... дала ландшафтын әсем етеді. Шағын және ірі
көлдер жер бетін өздерінің ... ... ... ... ... Көк аспанда қалқып баратын ақша бұлттардың су бетіндегі
бейнесі табиғатқа керемет көрініс береді.
Табиғи үстіңгі су көлдері жоқ жерлерде әдейі ... су ... ... ... тұрғындар мен шаруашылыққа, балық аулауға, құс
өсіруге қажет. Облыстағы көп ауыл ... ... ... ... ... ... ... Ұзынкөл, Қайранкөл, Шобанкөл,
Әулиекөл, Шөптікөл ... ... ... зор. ... ... ... мына ... бөлуге болады: 1) су; 2) балық; 3) ... ... су және ... ... 5) ... ... 6) көл ... т.б.
Қостанай облысының көлдері сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады
(мал суару, бақша суару, құс өсіру). ... ... ... ... ... Кең тараған балықтар: мөңке, алабұға, шортан, сазан, ... ... ... – қамыс өсінділері. Әсіресе, Торғай, Сарықопа, Алакөл
өзен-көлдерінің жағалауларында қамыс ... ... ... ... ... пайдаланды.
Қостанай облысында шаруашылық жүргізуге жеткілікті болмайтын беткі
сулар орнына жер асты ... ... рөл ... Еспе суларды халық
бұрыннан пайдаланады. Көп тұрғындардың үйлерінде құдықтар әлі бар. ... ... ... ғана емес, шаруашылық қажеттілікке де жаратады.
Облыс аумағында бірнеше артезиан алабы байқалды:
1. Оңтүстікте Орталық Торғай. Ол – қатты ... ... ащы және ... ... 5-тен ... ... Торғай алабы. Бұл да қатты қарқынды ... ... ащы ... Жітіқара-Бурлинский алабы. Ол облыстың батысында орналасқан,
қарқыны ... суы ... ... 1 ... ... ... алабы. Облыстың солтүстігінде ... ... тұщы ... ащы суға дейін.
1.5 Топырағы-өсімдік жамылғысы.
Қостанай облысының топырақ жамылғысы әр түрлілігімен ... ... ... ... ... ... ... Облыс
аумағы үш ірі топырақ белдемінде орналасқан: қара топырақтар, қара қоңыр
топырақтар және шөл ... ... Осы не ... ... аймақтардың
таралуы табиғи аймақтардың таралуына сәйкес келеді. Топырақты ... ... ең ... ... ... ... негізінде біздің облыс
Қазақстан бойынша негізгі топырақты ... көзі ... ... ... ... ... көп көңіл бөлген жөн.
Облыстың қара топырақты аймағы бірнеше зона ... ... ... дала ... кәдімгі қара топырақтар молынан
кездеседі. Олар шамамен 9 мың км2 ... алып ... Қара ... қабаттың қалындығы 60-80 см құрайды, гумус құрамы 8%- ға дейін.
Кәдімгі қара топырақтар қолайсыз климат ... ... ... ... мен ... емес қар ... ... терең
таңдануын және көктемгі баяу қызуын ... ... ... ... ... жүйелерінің теренденуін шектейді. Сонымен қатар жазғы
уақытта жауынның болуы топырақ горизонттардың қалындығын азайта ... ... де жай қара ... аз гумустік қабат ... ... ... ... көп болады.
Қара топырақтың болып түрлері ... ... ... қолайлы
топырақтардың ең жақсысы болып табылады. Механикалық құрам жағынан бұлар
орташа және ауыр құмбалшықты ... ... ... ... ... және ауыр ... Ауыл шаруашылық алаңы жауын кезінде ауыш
шаруашылық техникаларының ... ... ... Алайда бұл топырақтар
өзінің ... ... ... ... ... қарсы іс-
шараларды талап етеді.
Қара топырақтың ... түрі ... дала ... ... қара топырақтары. Олар 2,5 мың км2 көлемін алып жатыр. Қара
топырақ ... ... ... ... ... қара топырақтар. Олар 10
мың км2 көлемін алып жатыр. Бұл ... ... ... және ... ... ... Бұлар облыстың орманды және дала алқаптарыда
кездесетін аз гумусты не орта гумусты ... ... ... аз гумусты қара топырақтар да бар. Олар 11
мың км2 көлемін алып жатқан ... ... ... ... ... ... жылдарда бұндай топырақтан жақсы бидай не басқа да ... ... ... Қара ... ... ... оңтүстік карбонатты (шығыс және
батыс дала аймақтарында) қара ... Ол ... 7,5 мың км2 ... және оңтүстік кебірлі қара топырақ, олар 7,6 мың км2 ... ... ... қара ... ... ... қара топырақ аймағы облыста 45 мың км2 көлемін алып ... Бұл ... ... ... ... көп ... қара қоңыр топырақтардың түрлі кешендері
таралған. Оңтүстік қара ... қара ... ... көшу климаттық
жағдайларға байланысты. Өсімдік ... ... ... олардың
тамырлары шырмалып бекиді. Қара қоңыр топырақтың қара топырақтан ерекшелігі
- гумустік қабат қалыңдығының және ... ... ... ... орталық бөлігінің территориясы қара қоңыр топырақ
зона бөлшегін толық қосады. Қара қоңыр топырақтың түрлі типтері өз құрылысы
және ... ... ... бір-біріне ұқсай қоймайтын түрде
таралған.
Қара қоңыр топырақтарда гумус құрамы 4-тен 1,5% -ға ... ... ... ... - 30 мың шаршы шақырым.
Ашық қара қоңыр топырақтар ... тым ... ... ... ... ... түсуі не жауын-шашынның азая түсуі
(180-200 мм жылына). Олар (арагідік) ... ... ... дамиды,
сондықтан қоңыр қара топырақтың гумустік қабат ... аз (20-30) ... ... да аз (2,5%). ... ... ... бұндай
топырақты жерлерге жасанды суарусыз егіншілік егу мүмкін емес.
Егіншілік үшін кәдімгі қара ... ... өте ... ... ... аз.
Облыстың оңтүстігінде шөл қоңыр топырағы ерекшеленеді. Олар Торғай мен
Жыланшық өзен ... ... және ... ... ... араласып
жатыр.
Құрамды жерлерде топырақтың ылғалдануы көктем мен күз мезгілімен
соңында жүзеге асады. ... ... ... қалады. Сондықтан өсімдік атауы
топыраққа гумустың жиналуына аз материал ... Сол ... ... шым ... тек жоғарғы бетінде гумыстық жанды қабаты ... ... ... ... өте аз болады.
Топырақ сапасы жағынан Қостанай облысының ... ... ... ... облыс аймағында өсімдік ... ... ... ... келеді. Топырақ жамылғысының бойлық ... ... ... ... ... Оның солтүстігінде жіңішке бөлігін
орманды-дала белдемі алып ... ... ... ... әр ... ... терек аралас Қайынды шоқтардан тұрады. Кей ... ... ... ... қайынды орман өңірлерін құрайды. Дала белдемі әр
түрлі шөбі басым селеу мен ... ... ал ... дала ... әр түрлі шөптер араласқан бетегелі - селеулі шөптер ... ... ... ... ... ... ... да даланың
бұл бөлігін «орманды» дала деп те атайды. ... дала ... ... ... ... ... үлкен орын алады, ал дала аймағында
қайыңды және көктерек талы, мойыл, итмұрын, ... ... ... бұл ... ... ... ішінде емдік қиасеттері бар дала
бүлдіргені, қарақат, таңқұрай, итмұрын, дәрі өсімдіктерден - ... ... ... үш ... итошаған, дәрілік түймедақ
секілді көптеген өсімдіктер де өседі. ... ... ... ... жуық түрлері де бар.
Орман өсімдіктерінің негізгі қызметі – қорғау, санитарлы-гигиеналық
функцияларын орындайды және олар ағаш өнімдерін алу көзі ... ... шөп ... және ауыл ... ... ... шығуына
орманның әсері мол.
Орман аралықтарында жайылым жерлер көп. Қазіргі ... ... ... ... ... 10-20 ц/га ... ... көп кездесетін көл ойпаттарында қамыс, қоға, ... ... ... Тұщы және тұзы ... су ... су ... су бетінде еркін жүзетін өсімдіктер кездеседі.
Даланың керемет өсімдігі - ... түрі ... ... Бұл - ... жақсы бейімделген өсімдік. Жұқа жапырақтары қатты жел тұрғанда
жерге қарай төмен түседі, алайда ... Оның ... ... ... ... ... ... көп тамырлары жерден алғал тарта алады,
ал жапырақтары жылдың ыстық ... ол ... ... ... ... ... құмды топырақ жерлерінде қарағайлы
ормандар бар. Олар - Әулиекөл ... ... және ... ... ... жерлерінде өседі. Даладағы қарағай
ормандар сирек кездесетін ... ... мен ... ... астында құрғақ шөп жамылғысы бар: дұғаш, қылқан ... ... ... ... ... мұндай шөп жамылғысы жоқ.
Науырзым қорығының құрамына енетін Бітағаш ... ... бар. ... тал, итмұрын т.б. ағаштарымен бай. Оңтүстік кебірлі қаратопырақты
жерлерде ... ... ... кең ... ... қара қоңыр топырақты жерлерінде ксерофитті сабалақ
төскейшөп, түймедақ мыңжапырағы, дүңгейшөп тәрізді өсімдіктер ... ... ... мен ... – жуашықты ... ... Дала ... осы ... ... 3-4 ц/га
болады.
Көктем кезінде дала түрлі шөптерге бай болады. Алғашқы болып ... ... ... ... соң сары ... ... шөп ... алқызыл
қызғалдақтар шығады. Бірақ бір айдан соң ақселеу шыға ... да ... ... ... ... олар көзге көрінбейді.
Облыстың шөлейт аймақтары жусанды, шымды, ... ... ... Дала ... ... ... шөлейт аймағы да
өсімдік атаулысы сирек кездеседі. Тек құрғақшылыққа бейімделген өсімдіктер
ғана өседі.
Торғай өзенінің ... ... ... ... ... ... бұл ... жайылымға жақсы жерлер болып ... ... ... ... шығуы байқалды. Көктем мен жаздың бас кезінде
топырақта ылғал жеткіліті болған жақта өсімдіктер тез жетіледі, ал ... ... олар ... қалады.
Күздің жауынды жақтарында өсімдіктер қайта тіріліп, салқын түскенге
дейін биомасса ... ... ... жерлерде жусан, көкпек өсімдіктері жақсы
шығады. Бұл аймақта жайылымды жерлер аз.
Өсімдік жамылғысына адамдардың шаруашылық әрекеті әсер ... ... және дала ... ... ... бағалы қара топырақты
жерлері тек шамалы көлемді жерде ғана қалды. Мысалы, облыстың солтүстігінде
түрлі шөпке бай ... ... ... ауыл ... ... ... көктерек – қайынды ормандар орналасқан.
Тың жерлерді игеруге дейін қара топырақ дала аймақтарында түрлі ... ... ... дала ... еді, ... ... бұл ... облыстың
жыртуға арналған жерлері болып табылады.
Қостанай облысында көптеген емдік өсімдіктер кездеседі, атап ... мия, дала ... ... қара ... ... жұмыршақ, тегеурінгүл,
биік андыз, ащы жусан, шілтер жапырақты шайқурай, дәрілік ... ... ... ... ... ... ... рауғашы.
Техникалық өсімдіктер: кәдімгі қамыс, сабын тамыр.
Талшықты өсімдіктер: арам ... ... ... ... ... ... қожақат, құлмақ, қарақат, қойбүлдірген, бүлдірген,
таңқурай, қымыздық.
Витаминді өсімдіктер: тікенді итмұрын, қоңыр итмұрын;
1.6 Жан-жануарлары
Кең ... ... ... ... ... ... ... пайда болған қызықты да ... ... ... ... ... Бұл өлкені мұз басу дәуірінен кейін жерсінген
ақ қоян, кекілік сияқты орманды өлкенің ... ... ... ... да ... ... қақпасы арқылы құстардың оңтүстіказиялық, алдыңғыазиялық,
африкалық, оңтүстікеуропалық қыстау аймақтарынан тундра, ... ... ... миграциялық жол өтеді. Осы оқиғалардың ... ... ... ... ... ... енгізеді. Облыстағы фаунаның
ерекшелігіне түрлердің және топтардың ... ... ... бұл
аймақтардағы топрақ пен өсімдіктер дүниесіне байланысты. Бірақ адамдардың
табиғи ортаны атап айтқанда қара ... ... ... ... ... тигізуде. Адам шаруашылығының әсерінен суырлардың ... ... ... ... ... ал ... мүлдем жойылып
кетті. Тың жерлерді игергенге дейін суырлардың саны әр ... ... ... ... ... ... ... елік сияқты жануарлардың ... ... ... ... ... далада жануарлар әлемінің
ерекшелігі анық байқалады. Оған жалпақ жапырақты ормандар мен көлдердің,
батпақтар мен ... ... ... әсер ... ... ... адам ... түсе бермейтін су егеуқұйрығы мен нағыз дала ... ... ... ... ... суыр мен аламан қайыңды тоғайларда ін ... ... ... ... Орманда да, далада да кәдімгі кірпіні кездестіруге
болады. Көктем уақытында бұл жерлерде кекілік пен құрдың ... ... ... ... ... әні ... ... Әртүрлі шөп өскен
далалы аймақтарда суыр, дала тышқаны, сұртышқан сияқты кемірушілермен ... ... ... ... ... ... ... мекендейді.
Құстар әлемінің негізін құрлар, бозторғайлар, безгелдектер т.б. ... ... ... Олар ... ... ... қоректенеді.
Жәндіктер мен кемірушілердің көп болуы далалы аймақтарда түлкі, қасқыр,
ителгі, лашым, үкі, ... ... ет ... ... мекендеуіне
жағдай жасалған. Төбелі негізінен құрғақ ... ... дала ... аз ... да ... сұртышқан, қосаяқ т.б. дала жануарлары мекендеген.
Жорғалаушылар далада аз кездеседі, тек ашық ... дала ... ... ... ... ... ... шоқтары үлкен
көлемді алып жатса да біртұтас орман фаунасын құрайды. Нағыз дала аңдары
болып ... ... ... ... ... ... орманды паналайды.
Қазіргі уақытта орманды ақ қоян, сұрқоян ... елік пен ... ... ... ... шағын көртышқан, сұртышқан, саршұнақ
және т.б. кемірушілер мекендеген. Құстар дүниесін ... ... ... ... ... дубровник сияқты құстардан тұрады. ... ... ... ... ... ақторғай, ителгі мекендейді. Бірақ
бұл құстардың саны аз. Оңтүстік аймақтарда жануарлар дүниесі біртекті ... Олар ашық ... өмір ... ... ... аймақтағы дала
зонасына жануарлар дүниесі ... дала ... ... ... жоқ. ... ... ... селеулі далада өмір сүруге
бейімделген нағыз дала жануарларының иеліктері басталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сияқты
жануарлары көп кездеседі.
Даланың солтүстік бөлігінде батпақ үкісінің, бозторғайдыңсонымен
қатар бірқатар ... ... саны көп. ... ... ... ... ... Керісінше құрғақшылыққа бейімделген кемірушілердің саны
артады. Бұл аймақтарда суырлар мен ... ... ... Сонымен қатар тышқанмен қоректенетін құстар - қырғи, қарақұс, бүркіт
сандары арта ... Бұл ... дала ... ... да ... Даланың оңтүстік ... ... ... кездесетін
кемірушілердің бірі - дала қояны тарбаған мекендейді. Бұл ... ... ... ... саны арта ... ... қатар жаз мезгілінде
пайда болып, қыста Орта Азия жерлеріне ауып ... киік ... ... ... ... дала ... шөлейтке
ауысатын жерінде өсімдіктер дүниесінің өзгеруіне байланысты ... де ... Бұл шөп ... ... ... ... ... мекендейді. Жусанды шөлейт аймақтарын суыр, қосаяқ,
тарбаған, аламан, саршұнақ сияқты кемірушілермен қатар қарсақ, ... ... да ... ... ... ... бұл даланың
негізгі көрінісі. Сонымен қатар киік табындары да жайылады. Жусанды селеулі
далада осы өлкені мекендейтін шағын ... да ұя ... ... да ... ... ... және қызық бұрын
айтқандай Қостанай облысының жерін әртүрлі көлемдегі ащы, кейде тұщы ... ... ... жағалы су қоймалары көп екендігі бәрімізге белгілі.
Су қоймаларының жануарлар ... ... оның ... ... ... орналасқан жеріне тікелей байланысты. Өсімдігі жұтаң ашық
жерлердегі шағын ... ... ... мен ... ... жағалық өсімдіктер дүниесі өте бай үлкен көлдерде жануарлардың да
алуан түрі мекендейді. Бұндай ... ... қаз бен ... ... ... ... ... және т.б. түрлері ұя салып, ... ... ... ... ... ... балықшы, бізтұмсық сияқты
құстар мекендейді. Наурызым қорығының кейбір көлдерін аққудың бірнеше түрі
мекендеп ұя салады. Көтем, күз ... ... мен ... ... жыл ... толығады. Қолғалы, қамысты ... ... мен ... ... Көл, ... ... су қоймалары
жағалауларын су мекен еткен.
Қостанай облысының территориясында Қызыл кітапқа кірген жануарлардың
да кейбір түрлері мекен еткен. Олар ... ... ... ... кітапқа кірген жануарлар:
Жұпар тышқан – жәндік қоректілер отрядына жатады. Денесінің ... см, ... 300-410 г ... аң. ... сүйірленген ұзын,
саусақтарының арасында жарғақтары бар. Құйрығының үстінде жұпар иіс ... ... Тек ... жеп ... ... мен су қоймаларының
бойын мекендеп, қаракөлеңке кезде жемтік аулауға ... ... ... бойын мекендейді. Халықаралық «Қызыл кітапқа» енгізілген.
Дуадақ – жыл құсы, негізінен дала ... ... ... ... ... 2-3 жұмыртқа салады. Қоректенуі – аралас, ... ... ... де ... ... ұсақ
кемірушілерді кесірткелерді, жәндіктерді жейді.
Шұбар сұңқар – лашын тұқымдас құс. ... ... ... ... Бір ... 2-3 ... ... шығарады, өздері ұя
салмайды, басқа құстардың ұясын пайдаланады. Шұбар сұңқар ... да, ... өз ... аулай береді. Көбіне ұсақ, шағын аңдарды немесе құстарды
аулайды. Бірақ ... ... ... саны кеміген. Себебі құс салу аңшылығы
үшін ауланады.
Сұр тырна – облыстың орманды және ... ... дала ... ... ... ортасындағы төбешіктерге салады. Аралас тағаммен
қоректенеді. Жайылымдарда кейде егістік ... ... ... жейді. Жұптасып өмір сүріп, көбіне екі балапан шығарады.
Қырықауыл – дуадақтар тобына жататын өте ірі жыл құсы. Негізінен ... ... Бұл ... ... ... салады. Сәуір айында ұшып
келіп, қыркүйекте ұшып ... Бұл ... саны ... ... ... ... - негізінен Қостанай облысының Наурызым қорығын
ғана ... Су ... мен ... ... кездеседі. Аралас
тағаммен қоректенеді. Оның күнделікті тағамына балықтар, шағын су құстармен
қатар жағалаудағы өсімдіктерде жатады. ... ... 2-3 ... ...... құстарға жататын жыл құсы. Негізінен облыстың
оңтүстік бөлігінде Наурызым қорығында ... ... ... ағаштың
басына салады. Бір маусымда 1-ден 3-ке ... ... ... ... тағамы құстар, бірақ кейде жануарлармен де қоректенеді. Қарақұс
суыр, қоян, кемірушілерді аулайды.
Қызыл кітапқа енген ... ... ... қорығын мекендейтін
құстар: аққу, үйрек, балықшы, бозторғай, құр, қорашақаз.
2 ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙЛАРЫНЫҢ
БЕЙНЕЛЕУ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ
2.1 Табиғат жағдайларын сипаттайтын ... ... ... ... ... мен ... жеке түрлерінің
біртұтас ареалын анықтау, ландшафт өзгерістерін зерттеу, табиғат пен ... ... ... ... ... ... тұрған басты
мәселелердің бірі болып табылады. Бұл мақсатта ғылыми зерттеуде әр ... ... ... ... топонимиялық әдіске қызығушылық артып
келеді. Нақты тарихи кезеңде және табиғи ортада қалыптасқан ... ... ... ... ... ... жердің физикалық-
географиялық ерекшеліктерін құнды тарихи мәліметтермен сипаттайды ... Кез ... ... ... ... ... табиғат
ерекшеліктерінен хабар беретін атаулар тобы көрнекті орын алады. Физикалық-
географиялық нысандарды атауда халық ең ... ... ... үшін маңызына қатысты белгісін таңдап алады [3, б.45]. ... ... В.С. ... былай деп жазады: «географиялық атаулар өзінің
семантикасы жөнінен утилитарлы». Олар сан ғасырлық ... ... ... ... деген көзқарасты бейнелейді [4, б.62].
Қазақтың географиялық атаулары жергілікті жердің ... ... ... жағалауық террассасының геоморфологиялық құрылысын бейнелеп көрсетеді.
Көпшілік ... ... жер ... пайдалы қазбалары өсімдік
және жануарлар дүниесі негізінде ... ... ... қазақтың
географиялық терминдерін оқып білуде халық шаруашылығының маңызы бар [5,
б.10]. Көшпелілердің күн ... ... ... ... ... ... элементтері, гидрография және климат ... ... ... және ... аңдар септігін тигізген [6, б.5]. Табиғат
жағдайларын бейнелейтін географиялық атауларды топтастырудың топонимиялық,
тарихи географиялық зерттеулер үшін ... зор. ... ... ... тіл ... зерттеулерінде қозғалған. ... ... ... ... ортаның жан-жақты
белгілері, қоғамның рухани, ... ... ... - деп ... ... ... ... тек қана апеллятивті,
географиялық лексика ... ... ... яғни ... ... пайда болады екен [7, б.32]. Қазақстанда көшпелі және
жартылай көшпелі мал шаруашылығының қалыптасуына, жерінің кеңдігімен ... ... орта яғни ... ... ... етті.
Гидронимдер жүйесінің байлығы көшпенді шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... ... мен
жетіспеушілігі су нысандарын қасиеттеріне қарай терең ... ... ... ... халқы өзен, көл, бұлақ, құдықты жер ... ... және ... ... ... ... ... көлдер: пішіні, ащы-тұщылығына, бұлақты суының
қозғалысы, қасиетіне (суының химиялық құрамы), құдықтардың ... ... ... үшін ... рөл ... ... ... зоналық
таралу ерекшеліктері оны пайдаланудың маусымдық жүйесін қалыптастырды ... ... мал ... ... ... осы ... ... бейімделе отырып, төрт түлік малды ... ... ... ... қай шөптің жұғымды болатынын ертеден аңғарған. Жылдың кай
мезгілі болсын, ландшафттық ... ... төрт ... ... баға беріп, өсімдік жамылғысының экологиясына нұқсан келтірмегені
анық [9, б.6]. ... ... ... топонимдерде бейнеленуінде,
тарихи-археологиялық және геологиялық негіздеме бар. Сан ғасырлар бойы
халқымыз ... ... ... ... ... құра ... оның сан ... сырларына көңіл бөлді және қазақ халқының мінез ... оны ... кең ... ... ... жағдайға, баққан малға, оның
шаруашылығына ... ... [10, б.36]. ... ... ерекшеліктерін ескере отырып, қазақ халқы мал басының
неғұрлым тиімді түріне ... ... ... ... ... ... ... мен қойға
ерекше мән беріп, түйе мен сиыр өсіріп, дәстүрлі мал шаруашылығының дамуына
біршама ... ... ... ... ... мал ... жүргізу
ерекшеліктері географиялық атауларда көрініс тапты. Бұл тұрғыдан алғанда
«шаруашылықты ұйымдастыру» ... ... ... ... мен ... ... ерекшеліктері ескеріліп, топонимдерді,
маңызды сипаттармен толықтырып отыр. ... ... ... ... ... өмір ... қажетті табиғат ерекшеліктерін
пайдалануда бақылау өзгешелігін біршама ... ... ... ... ... ... жер ... климат
ерекшеліктерін, су көздерін анықтау, өсімдік жамылғысы, жайылымдардың егжей-
тегжейін ... ... ... ... ... ... жасады. Табиғат
жағдайының қолайсыздығынан туындайтын қауып-қатерден малды аман алып қалуда
ландшафт ерекшеліктерін белгілеу арқылы жүзеге асырды [11, б.18]. ... ... ... өзі жер бедерін ажыратып, бір орыннан
екінші орынға көшу барысында ерекше жер ... ... ... ... ... ... негіз болды. Осы аталған факторлар әсерінен
қазақ оронимиясы күшті жіктелген, ... бай, ... ... дәл ... атаулардан тұратын жетілген жүйе ретінде
қалыптасты [3, б.16]. Яғни ... ... мен ... шығу ... мен ... ... дамуына тұрақты түрде әсер
етуші факторлар - географиялық орта мен қазақ этносының көп ғасырлар мәдени-
тарихи, шаруашылық, кәсібімен ... ... ... өмір және ... ... ... тірлігінің жер
шаруашылығы, ескі дін және т.б. ... ... ... ... [12, ... ұрамындағы терминдер жер ... ... ... ... бұл ... табиғатты пайдалану барысында маңызды ... [3, ... ... ... ... ... дәстүрлерінің,
мәдениеті, өзіндік сипатының қалыптасуы қоршаған мекен ... ... ... ... ... ... мал
шаруашылығын талдау барысында оның дәстүрлі адаптациясының (бейімделу)
барынша жетілген формасы болғандығын ... ... ... ... ... ... сатысында ғана емес, әлеуметтік-
экономикалық даму ... да ... ... [13, б.4]. ... ... ... ... көшетін жолы бар. Оның бағыты тек топырақ және климат
жағдайларына емес, рулық қатынастарға байланысты ... ... ... ... орын ауыстырған, ал қараша айында қысқы қонысқа ... ... күн ... ... ... ... ... тұрған [14, б.27].
Табиға ортаға нұқсан ... ... ... ... ... ... ... облысының табиғат жағдайларының ерекшеліктерін сипаттайтын
жалпы атауларға ...... ... бойындағы қала. Қостанай облысының ... ... ... бұдан жүз жыл бұрын ол Ордабай, Жаңа Ордабай
аталған. ... сайы – осы ... кісі ... ... «Қостанай» атының
шығу төркіні жайлы халық арасында аңыз-әңгімелер аз емес. ... ... аты ... ... ... Ал ... Әлмәнбетұлы
керей тайпасының көшебе руынан шыққан азамат. Қазақ жерін қалмақтардан
қорғаған ержүрек батыр ... ... екі ... ... ...
батыр есімі, ай – таңдануды, таңырқануды білдіретін қосымша».
Аманқарағай – бұл Қостанай облысындағы Әулиекөл поселкесінен ... ... ... ... жер. Осы ... ... ... темір
жол стансасы да бар.
Кейбір зерттеушілер мұны көне түркіше «емен-қарағай мәніндегі атау»
деген топшылаудан әрі бармайды.
Атаудың - ... және ... ... екі ... ... болғаны
белгілі.
Алғашқы «аман» сөзі біздің тілімізде де жие ... ... ... оның ... – араб ... Онда ... сөзінің екі түрлі
мағынасы бар: біріншісі – қауіпсіздік, тыныштық; екіншісі – ... Дәл ... ... оны ... ... де ұшыратамыз
әрине, бұларға да араб тілінен ауысқан. Парсы тілінде «пана, ... ... тағы бір ... ... ... ... - «қарағай». Бұл – емен, қайың, терек деген
сияқты, ... бір ... аты. ... ... өзін де екі ... деп ... мүмкіндік мол. Алғашқысы - «Қара» (түске байланысты
айтылытын сөз), екіншісі - «ағаш». Қосып ... ... ... ... «ш» ... «й» - ға ауысуы – түркі тілдерінде жиі кездесетін дыбыс
сәйкестіктерінің нәтижесі.
Осы ... ... ... ... ... ... ... - «қауіпсіз қара ағаш» немесе «тыныштық қара ағашы» болып
шығады. Аманқарағайдан сәл ... ... ... де ... ағаш атауы
бар. Мұндағы «ара» сөзінің мағынасы – «ортадағы, аралықтағы» екені айтпасақ
та түсінікті.
Тосын – ... ... ... ... ... ... ... біраз жерін шағыл басқан.
«Тосын» сөзінің алғашқы мағынасын, дыбыстық құрамын анықтау үшін,
алдымен ... ... ... ескерткіштері сөздігіне ден қоялық. Ондағы
«тоз» сөзі «шаң, топырақ» деген мағына береді.
Сөздің түбірі ... ... ... ... ... тірек боларлық
тілдік деректер мол-ақ. Өз тіліміздегі ... қос ... ... ... - ... ... ... тұр.
Қазіргі түркі тілдерінің деректері де осы ойымызға куә болғандай. Туба-
кижи тілдерінде - «тоос», коман тілінде - «тос» ... ... ... түсінігін береді. Бұдан әрі ... ... ... ... те ... ұқсас тұлғалар мен мағыналарға тап боламыз. Монғол
тіліндегі «тоос», қалмақ ... ... ... тілі ... ... ... ... дыбыстық құрамдағы сөздер де
«шаң» ұғымында қолданылады.
Енді осы деректерді жинақтай келіп, ой елегінен өткізсек, шаң, топырақ
жинала ... ... ... айтпасақ та айқын дүние. Ежелден түркі монғол
тобындағы тілдерге ортақ, «шаң» ... ... ... ... ... ... жалғануы арқылы құмды жерге атау болып қалыптасқан десек,
шындықтан онша алшақ ... ... ... ... тілде біздегі «тосын»
тұлғалас сөздің өзі де ... ... ... ... ... ... – Қостанай облысы Аманкелді ауданындағы жер ... Жер ... ... ... ... ... тәрізді. Өйткені жер бедері
ойлы-қырлы, ербиіп өскен қурай іспеттес өсімдік те ішінара ... ... ... шығармайтын тілдік деректерден де құр алақан
емеспіз.
Түркі жазба ескерткіштері ...... ... «тікірейген,
сорайған» мағыналары орнына қолданылған - «үрпек» дыбыстық құрамдағы тұлға
кездеседі. ... мына жер ... ... ... ... ... жоқ. ... жағынан да әңгіме болып отырған жер сипатына сәйкес
келеді.
Сөйтіп «үрпек» сөзінің ертедегі ... ... - ... деп ... ... - ... ... Жанкелдин ауданы жеріндегі елді мекен
атауы. Аудан орталығы Торғай поселкесінің шығысында 20 шақырымдай ... ... оң ... ... тілімізде сын есімге жататын «шұбалаң» сөзі бар. Оның мағынасы
- «ұзын, созылыңқы» екені белгілі. Әңгіме етіп ... мына ... ... деп ... ... жоқ сияқты.
Іздестіре келгенде, түркі тілдері ішінен тувалардың «шоваалаңы» сөзіне
кез болып, мағынасының - «қағілез, пысық» екендігін ... Одан ... ... бұл тұлғалас әрі мағыналас сөз монғол тобындағы тілдерде
де барлығы байқалады. Монғолдарда – «цовоо», қалмақ тілінде «шулун-шудрмаг»
тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... екі тілдегі «цовоо», «шулун» сөздерінің қайсысын алсақ та дыбыстық
құрамы жағынан тува ... ... ... ... онша ... Ал, ... ... қазақ тіліндегі «шұбалаңға» көп жуыса бермейді.
Алайда, ... де ерте ... ... ... ... болған деп жорамал ... ... ... ... ... ... ... өзені, біз әңгімелеп отырған тұста /тасыған
кезде/ тез, қызу, шапшаң ... ... ... ... соң ... ... ... Бұл тұста оның шапшаң ағатын себебі – қырдан ... ... ... осы ... тез ағысын бейнелеп көрсету ... ... ... де болған «қағілез, пысық» ұғымындағы «шұбалаң» сөзі
қолданылып, өзен аты ... ... осы ... ... ... ғажап емес.
Кейін келе өзен ағысына берілген бұл атау оның ... ... ... ... ... онша бұра ... ... деп ойлаймыз [15, б.42].
Күрен - Қостанай облысындағы елді мекен. Бұл ... ... ... ... сөз екенін, оның монғол, түркі және славян ... ... Э.М. ... ... ... [16, б.27]. ... «күрен» сөзі әсіресе, И. Калашниковтың «Жестокий век» атты (1985
ж.) романында ... ... ... ...... ... баспана», «сарай, жерүй, шалаш» - деп ... ... ... – «тұрғын үй, тұрақ», ал украин тілінде - «үй», поляк
тілінде - осымен қатар «қоршау» ... де мәні бары ... Бұл ... елді ... ... ... ... облыстарында кездеспуіне
қарағанда, тым сирек атау екені, біздің тіліміздегі «ауыл ... ... – елді ... ... ... ... ... Е.
Қойшыбаевтың пікірінше: «Қостанай облысындағы елді мекен аты ... тобы ... ... атау); Сырдария өзенінің басты саласының аты.
Этимологиясы мәлім емес [17, б.19].
«Қарабалық қыпшақтардың бір атасы, Тобылдың етек жағындағы Ой ... ... ... ... жерін мекендегендігін айта келіп,
Б.Бектасова: «Балық» сөзі балшық, ... ... ... ... ... ... деп атап, сөз арасындағы «ш» дауыссызы түсіп
қалып, Қарабалық болып қалыптасса керек» - деп ... ... ... ... бұл ... ... балшықты болатынын,
сондықтан да ол жерде өмір сүрген рудың қарабалық ... ... ... ... ... [18, б.32].
Біздің пікірімізше, атаудың бірінші сыңарындағы «қара» сөзі бұл арада
«түр-түстен» гөрі, «үлкен, ірі, зор» ... ие ... ... - ... көне ... сөзі деп ... «Қарабалық» атауы «үлкен, ірі қала» деген мағынаны білдірсе
керек.
Науырзым қорығы – Қостанай облысы, Торғай ойпатында. ... ... ... ... ... және ... мен ... қорғауды
ұйымдастыру ретінде 1931 жылы негізі қаланған. Бұл қорықта ... ... ... қаз, ... ... және ... тәрізді құстар бар.
Наурызым қорығында қарағайлы орманын сақтау әрі қорғау, су құстары ... ... ... ... игі ... жүзеге асырылады [19, б.52].
2.2 Жер бедерінің аумақтағы топонимдерде бейнелену дәрежесі
Топонимия ғылымында жер ... ... ... ... және сулы ... деп ... ... бөле қарастыру – географиялық заңдылық
нәтижесі. Құрғақ жердің өзін жер бетінен жоғары жатқан ... (тау, ... ... адыр т.б.) төмен жатқан бедері (жазық, ойпат, ойпаң, шұқыр,
сай, т.б.) ороним (грек oros «тау»+ onoma ... деп ... ... бұл ... жер ... ... ... бедерге, сондай-ақ, құрғақ
жердің барлығына да, жалпы рельефке таралуы ... ... ... [20,
б.46].
Қостанай облысының жер бедері Батыс-Сібір, Торғай үстірті, Орал ... және ... ... ... ... ... ... келеді. Үш геоморфологиялық аймақтың түйісуі жер ... ... ... ... ... ... және ішкі күштердің
әсерінен миллиондаған жыл бойы жүрген геологиялық түзілу ... осы ... жер ... ... ... ... жерінде
тегіс жазықтар мен төбелі қыраттар, жыралар мен ... ... де ... ... ... ... ұйымдастыруда жергілікті жердің бедер
ерекшелігіне мән беріп тиімді пайдалана білген. Көктеу, жайлау, күздеу,
қыстауға көшу ... ... жер ... ... табиғат
жағдайының егжей-тегжейін тереңірек білуде икемділіктерін арттырды.
Көш жайлауға көшкенде қоналқалық жерлердің отын мал ... ... ... ... қысқы жайылымсыз, малды қыстан алып шығу екі
талай ... ... орны ... ... жел ... ... мен ... қалтарысы, қамыс пен тал арасы, орманды ... ... ... болу ... [21, ... ... сипаты қысқы мал азығын біршама ұлғайтуға мүмкіншіліктер
туғызды. Қыстың басы мен аяғында далалы шоқылы беткейлерді пайдаланатын. Ал
суық кездерде пана ... ... ... мал шаруашылығының белгілі бір миграциялық
бағыттары болған. ... ... ... ... және ... өзендері және
олардың салалары. Шағын көлді ... мен тұщы су ... ... ... жайлауға шығу негізгі бағыттары солттүстік және
солтүстік-шығыс. Негізгі жайлау алқаптары ашық болып ... ... ... ... Есіл ... салаларының бойы.
Облыстағы негізгі жер-су атауларының қалыптасуына ... ... осы ... мекендеген Ноғайлы тайпаларының да қазақ-жоңғар соғысы
кездеріндегі уақытша қоныс тепкен ... да ... ... Бірақ
дегенмен жер атауларының негізгі бөлігі қазақ атаулары.
Жер бедеріне байланысты кейбір атаулардың шығу ... ... ...... ... ... ауданына қарайтын жер атауы.
Алқау – аудан орталығы ... ... 40 ... ... ... ... өзенінің оң жағасында орналасқан жазық жер.
Ескерте кететін бір жайт – бұл атау осы ... ... ... ... ... де ... ілікпеген. Сондай-ақ, осы атауға
негіз боларлық, қазақ ... дәл ... ... ... сөз ... дыбыстық құрамы әрі мағынасы жағынан «Алқауға» жақын ... ... ... ... ... деректерінен табуға болады.
Біріншіден, В.В. Радлов сөздігінде «алы-ко» немесе ... ... ... ... мағынасы - «бөгеу», «кідірту». Екіншіден, түркі
тілдерінің бірі – ... ... - ... ... ... ... ... ертедегі түркі тілдері сөздігінде дәл осындай
түсінікті «алқығ» сөзі бере алған. ... ... ... ... ... ... ... құрамдағы тұлға «жай, баяу» дейтін мағына
береді.
Көрсетілген тілдік ... ... ... біз ... ... мақұл көрдік. Жоғарыда келтірілген үш тұлғаның қай-қайсысы да тек
дыбыстық құрам жағынан ғана емес, мағыналары ... да ... ... ... ... бұлардың алғашқысы – көне түркі тілдері сөздігінде
кездесіп отырған «жазық, кеңістік» түсінігін беретін ... сөзі және ... ... ... ... да ... көріп отырсыздар. Ал
түрік тілі мен монғол ... осы ... ... ... ... ... ... жазық, тегіс жерден ағып өтетеін өзен суы (бұл жерде
Торғай ... еске ... В.В. ... ... - «бөгеле», «кідіре»
ағатыны немесе монғол тіліндегідей - «жай, баяу» жылжитыны да әркімге аян.
Қорыта айқанда, ... ... ... «жер атауы - Алқау» сөзінің
тұңғыш мағынасы «жазық», ... ... ... Бұл ... ... ... де ... – 1963 жылдан Қостанай облысындағы қала. Оның ... ... ... ... Торғай боксит кенін игерумен байланысты қаланған еді.
Бір ... ... жер ... біз ... көрсеткен
«солтүстік», «батыс» мағыналарын беретін «арқа» сөзімен ... ... Біз ... ... ... ... топшылау жасауды ұйғардық.
Мына бір-екі тілдік дерекке назар аударайық. Башқұрт тілінде «арғылл»
сөзі «таулы», ал «арғылы ... ... ... жер» ... ... ... хакас тілі дерегі қуаттай түседі. Оларда «арғалығ» дыбыстық құрамдағы
сөздің екі түрлі ұғымы бар: 1) ... 2) ... ... (жер туралы).
Расында да, Арқалық қаласы мен Арқалық ... ... ... ... ... ... Сол жерлерден боксит, қоңыр көмір ... ... ... ... ... аласара түсетін бұл адырлы
жерлерден теңіз бетінен биіктігі 250-300 метрдей болып келеді.
Келтірілген тіл деректері мен жер ... ... ... ... өз
атауын орналасқан жердің бедеріне байланысты иеленген, дәлірек айтқанда,
түркі тілдерінде ертеректе жоталы, ... ... ... сөзімен
аталған деуге болады.
Босаға – Қостанай ... ... ... жер ... ... ... ... жазылған пікірлер өте тапшы,
кейбіреулері оны өзімізге белгілі есік ... ... ... ... тіреу ағаш) салыстырумен ғана шектеледі.
Кейбір тіл деректеріне көз салсақ, «босаға» сөзінің ... ... ... ... басқа да ұғымы болғандығын байқаймыз.
Мысалы, якут тілінде ... ... екі ... бар: 1) тау ... ... ... ... әрігірек барсақ, алтай тіл жүйесіне жататын тунгус-
маньчжур тобындағы кейбір ... ... ... ... түсінігіміздегі
«тау баурайы» дегенді білдіреді. Осыған қарап ... ... ... тек жер бедерімен байланысты туғандығын түсіну қиын емес.
Бүйрек – ... ... ... ауданында кездесетін жер атауы. Бұл
өңірде «Бүйректал» деген де атау ұшырасады.Осы атаулар ... ... ... ... ... ... руларының бірі – бүйрекпен
байланыстырады. Пікір ... бұл ... ... дерекке сүйеніп жазғаны
беймәлім.
Біздің шамалауымызша, «Бүйректал», ... ... ... жер ... шықса керек. Қырғыз тіліндегі «бөйрек» сөзінің бір мағынасы –
бөктеріндегі ойпат, ойпаң, еңіс ... мұны ... ... ... - ойпаң жерге өскен тал, ... - тек қана ... ... еңіс» деген мағынаны аңғартады.
Жітіқара – 1939 ж. негізі қаланған, Қостанай ... ... ... ... ... Атаудың мән-мағынасына туралы айтылып жүрген
пікірлер әр қилы. Е.Қойшыбаев: «Жітіқара ... ... мәні ... б.12], - ... Б. Ильясов: «Атау кішкентай төбенің алыстан үлкен болып
көрінуіне байланысты аталған. Ол екі ... ... ... – жіті ... ... шоқы» мәнін білдіреді», - деп түсіндіреді. Қазақ ... ... жіті сөзі - ... көргіш, байқағыш» деп берілген.
Алайда оның «айқын, анық» деген мағынаға да ие ... ... ... ... ... ... ... қарайып көрінетін төбе, шоқы»
дегенді білдіретінін байқаймыз.
Қорасан – Қостанай ... ... ... бір ... ... ... ... «Батырлар жыры» және ел ... ... ... ... көбіне «Қорасан тауы» тіркесінде айтылады.
Аты естір құлаққа таныс, үйреншікті болғанмен, жеме-жемге келгенде
«қорасан» сөзінің дәл мағынасын ... біле ... ... ... ... дерек кездестіре алмадық. Бірақ араб
тілінде осы тұлғаға жақын «хорошун» дыбыс құрамындағы сөз, қазақ ... ... ... тау» ... ... Осыған қарап, «Қорасан тауы» -
«биік тау» екенін білеміз. Ал Тобыл өзенінің саласы Орал ... бір ... бас ... ... тауы ... ... – Қостанай облысы Жанкелдин ауданындағы жер атауы.
Қостанай ... ... ... ... ... ... поселкесінің солтүстігінде 30-40 шақырым шамасында орналасқан. Жер
сипаты – ояң, жазық ... ... ... көлдің орналасқан жеріне ұқсайды.
Қазір мал жайылымына ғана жарамды.
Жердің біз көрсеткен бедеріне лайықты сөздер ... ... ... ... ... ... ... Ең алдымен, ертедегі түркі
жазба ескерткіштеріне көз ... ... сөзі ... ... ... ... ... қазіргі түркі тілдері дерегіне кезек берсек, мынадай мәліметтерге
кездесеміз. Тува тілінде: «кужурлуг» - сортаң, сортаңды (жер); ... - ... бос жер; ... ... - таза ... алқап, ал
«хочолох» - алаң, алқап; ... ... ... - ... мағыналарын
береді. Бұған қосымша якут тілінде «алаас» және «алыы» сөздерінің де ... ... ... жер» ... ... айта ... ... тіліне келсек, мұнда «хужир» сөзі біздегі «ащы, сортаң»
(жер) мағынасында қолданылады. Маньчжур тілі ... ... ... ... ... ... «аулақ, оңаша жер» дегенмен барабар.
Осы келтірген тілдік ... ... да біз ... етіп ... атауына төркін боларлық дәрежеде. Басқа мәліметтерді қосып,
біріктіріп әуре болмай-ақ, якут тіліндегі бір ғана ... ... ... ... біз көлденең тартып отырған қазақ сөзі - «қошалақ»-тан ... ерік бере ... Оның ... біз ... жер бедерінен
қабысып жатыр. Сол якут тіліндегі «хочо» мен «алыы» не ... ... те, ... ... мен ... онша ... ... тұр. Сөйтіп «қошалақ» - тұңғыш мағынасы - «алқап,
алаң, ... ... ... - ... ... Жанкелдин ауданы жеріндегі қырқа атауы.
Ел аузындағы аңыз бойынша, ... ... ... қарағанда қыздың
бейнесін елестетіп, орта шенінде жота ... ... қыз ... ұқсатудан
«Қызбел» атауына ие болған тәрізді.
Шын мәнінде солай ма, әлде аңыз ба – біз мұны ашып айта алмаймыз.
«Қазақ совет энциклопедиясында» - ... ... ... ... ... ... ғана дөңес. Мұнда сарқырап ағып жатқан бұлақ суы да
тапшы.
Осы сипатын еске ала және ... ... ... ... «Қызбел»
атауының пайда болуына мынадай болжам айтпақпыз.
Ертедегі ... ... ... ... ... бірнеше мағынасы
бар. Соның бірі «сараң, сығырдаң». Бізше, ... ... ... осы ... ... ... Өйткені мұнда бұлақ көзі тапшы.
Ал, ... ... ... ол «қырат, төбе» мағынасында тек бізде ғана емес,
сағай, қойбол сияқты түркі тілдерінде де ... ... ... ... ұғымын иеленеді. Осыларға сүйене отырып, «Қызбел»-ді қазіргі
түсінігімізге сәйкестесек, «Сараң ... ... ... аталған жер
табиғатына жуықтай түсер деген ойдамыз.
Орсақ – ... ... ... ... ... ... 150 шақырым шамасында орналасқан жер аты.
Қазіргі тілімізде бұл тұлғалас сөз кездеспейді.
Алайда, басқа ... ... ... ... осы аттас жер, ру
атауына тән сөздерді табамыз. Хакастар ... ... ... ... ... болса, қазіргі кезде тофалар деп аталатын халық ... ... руы бар. ... біз мына ... ... жер ... ... байланысты дегенді жөн көрмедік. Сондықтан басқа ... ... ... ... тілдердің бірқатарында «орсақ» тұлғалас сөздер
әр түрлі мағыналарға нұсқайды. Соларды көлденең тарта отырып, жер ... ... ғана ... алмақпыз.
Түркі тілдері ішінде телеуіттерде «орсок» сөзі - «тістің сыртқа қарай
шығып ... ... тіс» ... ... берсе, сағай тілінде «орсах» -
«тіссіз» ұғымына мезгейді. ... ... ... ... ... ... бірінде «орсохо», ал монғол тілінде «урсах» дыбыстық
құрамдағы ... ... ағып өту» (су ... ... ... ... ... қай-қайсысы болса да, біз әңгіме етіп отырған жер
бедеріне дерек етіп алуға ... ... ... одан әрі ... мына ... ... ... тілінде «арсақ» пен «пел» сөздері тіркесе келіп, «арсақ пел»
қалпында ... ... - ... ... ... ... ал хакас тілінде «арсах» тұлғасы - «ойлы-қырлы» мағынасын
береді.
Енді ... тілі ... жол ... ... «орсойх» дыбыстық
құрамдағы сөз хакас тіліндегідей «ойлы-қырлы» мағынасында жолығады.
Осы соңғы сағай тілі мен ... ... ... тек дыбыстық жағынан
ғана емес, мағынасымен де біз сөз етіп ... ... ... ... ... тіпті де алшақ емес. Осыған қарағанда Орсақ атауы жер
бедеріне байланысты туған деуге толық мүмкіндік ... ... ... ... ... тіршілік атаулының бәрінде дүниенің ең асылы да бағалы
заты судың қатысуы мен өмір тіршілігінен анықтаған ... ... суды ... оның бастауын және бұлақ, қайнар көздерін таза ұстап отырған ... ... суды ... жеті ... бірі деп білгені оның маңызына
ерекше мән бергендігі болса керек. Сондықтан “судын да ... ... ... сөз ... ... ... ... өзен, көл, бұлақ, құдықтың өзіндік
ерекшеліктеріне: орналасқан ... жер ... ... ... ... ... өзеннің жылдамдығы, ағысы, тереңдігі, көлдер: ... ... ... ... ... құдық атауларын оның
тереңдігі т.б. белгілеріне ... ... [23, ... ... ... құрған ру, тайпалар мал бағумен айналысып, жаз-
жайлау, қыс-қыстау қамымен ерсілі-қарсылы көшіп қонумен жүре ... ... ... ... ... ... ... халқының
көшпелі өмірі кен даланың ... ... ... ... өзіндік сипатын танып білуге мүмкіндік туғызды.
Гидронимдер жүйесінің байлығы ... ... ... ... негіздеумен анықталады. Су көздері маңындағы өсімдік жамылғысының
сипаты да мал ... үшін ... рөл ... ... ... ... ... қазақ гидронимдерінде жергілікті табиғат
жағдайларына орай қалыптасатын су ... ... ... ... ... мен режимі және т.б.) көрініс тапқан [3, б.32].
Гидронимдер жүйесінің байлығы көшпенді шаруашылықтың су ... ... ... ... мен ... гидрографиялық
терминологияның күшті жіктелуіне себепші болды. Гидрографиялық атаулар
қазақтың ... ... ... рөл атқарды. Облыстағы гидронимдік
жүйені өзендер, көлдер, құдықтар, батпақтар құрайды. ... ... ... жуық көл бар. Бұл ... ... 18%-ын ... Көлдердің саны
жөнінен Қостанай облысы тек ... ... ғана жол ... ... ... 16 көл ... ... [24, б.40].
Облыстағы өзендер мен уақытша су ағымдарының саны 310. Негізгі өзендер
жүйесі: Тобыл мен Торғай және ... ... ... ... тағы бір түрі жер асты ... – қайнарлар мен құдықтар.
Қайнарлар тұщы кейде ... ... ... су ... ... осы су ... табиғи ерекшелігі
немесе сол жерде болған оқиғалардың ... ... бір ... ... ... сол су ... байлығы әсер етеді.
Облыстағы сулардың негізгі бөлігі жазық жерде ... ... көл ... су ... қосылады. Екіншіден, су қоймаларының
жағалауларына қамыс немесе қоға ... ... оның ... қол ... ... атаулар су қоймаларының 17%-ын құрайды. Үшіншіден, облыс
территориясында сорлар көп кездеседі. Бұл көктемде пайда ... ... ... су ... ... ... ... айналады. Сор атаулары
облыстағы су ... ... 10%-ын ... ... ... су тұщы
болып жағасында өсімдіктер аз өссе, ... ... ... ... ... су қоймаларына «жалтыр» жалғауы жалғанады. Бесіншіден,
«қоға» жағасы қоға өскен жаздың соңына қарай ұсақ бөліктерге ... ... ... ... ... - ащы су ... атауларына
жалғанады. Мұндай су қоймалары облыс су атауларының 5%-ын ... ... орны ... ... кететін су қоймаларын “томар” деп
атайды. Бұл ... 1%-ды ... ... ... ... ... болсақ:
Тобыл – Қостанай облысы жеріндегі өзен.
«Тобыл» сөзінің алғашқы мағынасы, ... ... ауыз ... ... ... ... дейін болған жоқ.
В.В.Радловтың айтуынша, телеуіт тілінде: «тобыл» тұлғасы – ... ... ... ...... ... тіліндегі «тазарту,
жарып өту, бұзып өту» ұғымында жұмсалады.
Бұл өзенге құятын салалар да біршама баршылық. Тасыған кезде суы мол,
сондықтан да ... ... ... өте ... күші бар. ... ... үшін «Тобыл» атауы берілген болса керек.
Аят // Әйет – с., өзен; көл; Денисов ауданы, ... ... ... ... ... ... аты. Әйет өзені – Тобыл өзенінің
сол жақтағы ірі тарамы. Біздің байқауымызша, осы Аят ... мен ... Әйет ... ... ... жуан әрі ... ... бір атау, яғни Аят екені анық та айқын. Бұл атаудың түркі
тіліне тән екендігін XVII ғ. ... ... ... «Юрт в поле ... на ... ... ... и остаки» - деген пікір барын тілге тиек ете
отырып, А.К. ... «Аят - ... ... ... білдіретін араб сөзі
екендігін айткан В.А. Ложкин», - деп жазды [25, ... бұл атау ... «Аяз ... көне түр. ... ... (тіс алды ... дз дыбысы тіс алды катанға айналып, ... ... ... ... ... ... - деп жазды.
Б. Ілиясовтың: «Әйет жеті тармаққа бөлінеді: Аршалы Әйет, ... ... ... ... Әйет т.б. ... көл» ... ... сөзі», -
деген пікірін Б.К. Бектасова өз еңбегінде келтіргенмен, осы Аят/Әйет/ атауы
жайлы өз пікірін айтпаған. Біздің ... бұл атау көне ... тән. ... оның ... ... ... көл аттары ретінде якут,
бурят тілдерінде бары, ... Аян атты ... көл, ... ... ... ... Аян өзені, Колымада Аян-Юряк ... ... ... бәрі ... ... ... Якут ... – «құрғап қала беретін шағын көл, кететін су арнасы» деген мағынаға ие.
Әулиекөл – Қостанай облысындағы көл; елді ... ... ... ... күнде аяқ астынан құрғап, жоқ болып кетіпті де, түнде қайтадан пайда
болыпты. Содан соң оны ... атап ... ... «әулие» сөзі – арабтың «қасиетті, киелі адам,
қыдыр» дегені, «көл» - төл сөзіміз.
Көлді ... ... ... оның ... да ... ... шипалық ерекшеліктеріне де байланысты болса керек.
Өлкейек – Қостанай облысының Жанкелдин ауданы көлеміндегі өзен.
Кейбір ... бұл ... ... ... жазып көрсетеді де, мұны
біріккен сөз есебінде қарастырып, ... ... ... ... деп ... ... финн-угор тілінде «өзен» мағынасын беретін
«өйек» дей келіп, «... өлік ... ... «өлі ... яғни ... ... мағынаны білдірген» деген тұжырым жасайды.
Біздің ойымызша, өте алысқа сілтемей-ақ, бұл өзен атауының төркінін
түркі, монғол ... ... ... ... бар.
В.В. Радлов сөздігінде қазақ тіліне тән мынадай екі ... ... ... «тау ... екіншісі, «үлгө» - «қамыс өскен өзен» деген
мағыналар ... ... ... Өлкейек өзенінің басталатын жері айта
қаларлықтай биік тау емес, бірақ ... ... 300 ... ... ... ... Солай бола тұрса да, жергілікті халық өз жерінде бұдан ... ... деп атап ... Мұны еске ... - тау ... ... тұрарлық. Өзен болған соң, жағасына қамыс өсу
де табиғат заңдылығы. Бұл ретте оны тұрғын халық ... ... ... ... жиі айтылған «үлгө» сөзін қолдануы да еске аларлық жағдай.
Осы екі сөздің («өлгө» және «үлгө») қайсысына ... да -лік ... ... ... ... ... ... бері келе ауызекі
сөзде «өлкейек» түрінде айтылу дағдыға айналып, ... - ... ... өзен ... ... де ... барсақ, монғол тілінен мынадай тілдік дерекке кездесеміз.
Онда «үлхийх» дыбыстық құрамдағы сөз, ... ... ... «толы емес» мағыналарын білдіреді. Мұның өзі «Өлкейек» өзенінің
төркіні жөніндегі алғашқы ... да ... әрі ... ... Олай ... монғол тіліндегі «үлхийх» -тың біздің тілімізде
«өлкейек» не «өлкөйек» болып ... ... оңай және тіл ... ... Бұл ... ... ... - «суы орта өзен» мағынасын
бермек. Екі ... ... ... да өзен ... ... төркінінен
алшақ кете қоймас деген ойдамыз.
Обаған – Қостанай облысындағы өзен, Тобылға құяды. Өзен атауының қалай
пайда болғандығы жөнінде ... айту үшін мына бір тіл ... ... тура ... ... тілдері ішінде шор, сағай, қойбол тілдерінде «оба»
тұлғалы сөз біздегі сияқты «төбе, үйінді» мағыналарында кездеседі.
Монғол тобына жататын ... ... - «үю» ... ... тунгус-маньчжур тобындағы маньчжурларда «оба» - «тау төбесіндегі шоқы»,
ал эвен тілінде: «оова» - ... ... ... осы ... тілдің екінші
біреуінде: «убгэн» дыбыстық құрамдағы сөз - «өзен табанында кездесетін тас»
мағыналарында ұшырасады.
Обаған өзені ағып ... ... тас ... ... өзен ... ... ... Осы бір ерекшелікті ескере отырып, өзен ағып ... ... ... ... ... Бұл ретте «Обаған өзені»
дегеніміз «Ойпат өзені» ... ...... ... Жанкелдин ауданындағы елді мекен атауы.
«Саға» сөзінің жер-су атауларына байланысты, қазіргі кезде мына сияқты
екі түрлі ... бар. ... ... ... ... ... басқа өзенге, теңізге, көлге, бөгенге құяр жері»; екінші, «Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде» - «Өзен я ... тау ... ... ... сөз ... ... - ... сөзімен байланыстыру –
кейін бейнелеуден пайда болған туынды деп ... ... ... (жер-су атауын сөз еткенде) өзенмен ұштасып жатады. Тілімізде кейде
«саға» сөзінің баламасы ретінде «қолтық» ... да ... ... ... ... нәтижесінде келіп шыққан. Қазақ тілінде «қолтық» -тың ...... ... жағы ... белгілі. Біздегі осы «қолтық»
мағынасын монғол тілінде «суга» дыбыстық құрамдағы сөз меншіктенеді. ... ... ... ... «суга» бір ғана дыбыстық өзгеріске
ұшыраған (а~у) ... ... Бұл ... ... ... ... тағы бір ... дерек куә болғандай.
Ежелден түркі тілдерімен туыстас монғол тілінде «цуг» тұлғасы біздің
тіліміздегі «қосу, ... ... ... мезгейді. Сол тілдегі
«қолтық» мағынасындағы «суга»-ның түп тамыры осы - «цуг» болуы да мүмкін.
Бұған адам ... ... ... жері - ... /бізде/, «суга»
/монғолдарда/ аталуы айғақ болғандай.
Шынында да, белгілі бір өзеннің теңіз, көлдерге келіп ... ... ... бірігуіне сәйкес, ұқсас. Осы бейнелеу арқылы тіліміздегі
«саға», «қолтық» ... ... ... ... ... ... айтқанда, «саға» сөзінің ең алғашқы мағынасы - «қос, қосылу»
етістіктері болған да, одан бері келе, ... ... ... ... ... ... ... бір су қорына келіп қосылуы – ертедегі айтылуы
«саға» осы күнге дейін ... әрі жер ... ... - Қостанай облысындағы Жетіқара ауданындағы өзен атауы. Көл
болсын, өзен болсын өз атауын соны ... ... бір түрі – ... алғандығы даусыз. Бұл судағы ... ... –ды ... ... тұр. Сырт қарағанда, атау төркінінде іздестірерліктей ... ... ... ... ... ... болған - «шортан» сөзі нені
аңғартады? Мәселе – осы жөнінде.
Түсіндірме сөздікте балықтың бұл түрі - «денесі ... басы ... ... ... деп ... ... «ұзын», «сопақ» сөздері
«шортанның» төркіні жөніндегі жорамалымызға арқау болғалы отыр.
Біздегі «шортан» - буряттың әдеби тілінде - ... ... ... ... ... ... атауы «шорағаймен» сәйкес. Бурят
тілінің жергілікті ерекшеліктерінің біріндегі «сордон» сөзі ... ... ... ... ... ... бурят тілін
зерттеушілер, сол тілде біздегі ... ... ... ... ... ... деп ... Бұл пікірге қосыла отырып, біз мына бір
жорамалға ден қойдық: - ... ... - ... ... ... ... түрі ... керек /мысалы, саз + ан - ... ... Ал ... ... біздің тілімізде «шортан» болуы – түркі, монғол
тобындағы тілдердегі «с» мен «ш», «д» мен «т» ... ... ... ... – көл, ... ... облысының Әулиекөл ауданында.
Көлдің алабы 210 км2, ... 3 м, ... көп, суы ... Атаудың бірінші
сыңарындағы «құс» сөзі әдеби тілде кеңінен қолданыс тапса, ... ... сөзі де ... ... т.б. ... «иіс ... ... қолданылады да, «құстың мұрыны» демей, «құстың тұмсығы» ... ... ... тұмсық сөзі географиялық атауларды ... ... Бұл ... ... деп ... орнына, Құсмұрын түрінде
метонимиялық жолмен айтылып тұр. Көлдің бұлайша аталуы алыстан ... ... құс ... ... ... ... ... болса керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы азаматтық, оның құрамдас бөлігі – қазақ ... көп ... ... ...... ... ... Нақты –
тарихи-географиялық еркшеліктерін сипаттайтын құнды ақпарат болып табылады.
Осы тұрығыдан алып қарасақ, халықтың сан ... бойы ... ... ... географиялық білімі шаруашылықты тиімді ұйымдастыруға
негіз ... ... ... ірі әкімшілік-экономикалық аймағы болып табылатын
Қостанай облысының аумағындағы табиғат ... ... ... ... ... мәселелері аса өзекті ... ... ... 16 жылдан астам уақыт өтсе де біз көп ... ... ... ... ... ... салдарынан шынайы тарих иелері –
біздің бабаларымыздың есімдері, ... ұлы ... ... ... ... барады.
Ел тарихы дегеніміз - өткенді аңсау емес, шындыққа көз жеткізу, тарихи
оқиғаларды, ұлы тұлғалардың есімдерін еске алып, ... ел ... ... атқарған істерінің жарқын беттерін шаң-тозаң, өсек-аяңдардан, бұл
салада кеткен қателіктер мен бұрмалаушылықтардан тазартып, ... ... ... үлгі ... ... ... ... тарихи-географиялық,
картографиялық, лингвистикалық тәсілдермен жүйелік талдау ... ... ... шығу ... әсер етті. Облыстағы жер
атауларының арасында қазақ, көне ... ... ... ... халықтарының
тілдерінен шыққан атаулар кездеседі. Қостанай облысының топонимдерінің
қалыптасуын бірнеше кезеңдерге ... ... сақ, көне ... ... ... ... ... шығуына осы өлкенің табиғатының оның
ерекшеліктерінің, жер бедерінің флорасы мен ... ішкі ... ... ... белгілі. Жұмыста облыстың жалпы географиялық
ерекшеліктеріне тоқталып табиғатына сипаттама бердік.
Жер-суды қорғау дәстүрі ерте заманнан ... ... Көне ... ... ... ... сарқылатының білгеннен кейін табиғаттан тек
қана ала бермей, оның ... ... ... ... ... көмектесу
керектігіне көзі жеткен.
Атажұрт халқымыздың атам заманнан бері мекендеп, жерін жерлеп, суын
ішіп, өсіп-өніп, өмір сүріп келе жатқан кең ... ... Оның ... шалқар
көлдері мен мөлдір бастау қайнарлары, сарқырай аққан тасқынды ... ... мен ... ... ... ... орман-тоғайларының, кең-
байтақ, ұлаңғайыр даласының, т.б. атаулары мың сан. Мұнымен ... сол ... су, әсем ... қожасы да, бас иесі боп отырған іргелі елдің, оның
адамдарының аты-жөндері де атамекен, атажұрт атауларының бір ... ... ... елі бай» ... ... ... біткен жомарттық
пен ақниет адалдықтың, кеңпейілдік пен абзал ... ... ... ... ... Жер ... ел ... оның құдіретті ана
тілімен етене байланысты. Осы жайтқа жіті көз жіберіп, бар ... ... ... Президентіміз Н.Ә. Назарбаев өзінің 1998 жылы ... ... ... алдында сөйлеген сөзінде жер-су аттарының тарихилығы мен
көнелігіне ерекше мән беріп, оны ... ... ... ... ... үшін де ... зор ... атап көрсетті. «Әрбір
азамат тарих қойнауына тереңдеу арқылы өзінің ата-бабалары ... ... ... ... ... болуға ұмтылсын», - деген аталы
сөзін айтқан еді.
Көрсетілген ... ... да ... ... ... ... айтулы кезеңдерге ғана тән емес, сан мыңдаған жылдың, ғасырлар
бойына тән ... ... ... ... да олар біздің жерімізді
ертелі-кеш мекендеген түрлі ұлыстар мен тайпа, ... ... ... ... ... ... оның ұзақ ... бойы
қалыптасқан салт-сана әдет-ғұрып, елдік дәстүр және туған тілдерімен
тікелей байланысты. Ол ... ... әр ... әр ... ... ... ... ел-жұрттың тілі мен асыл сөзінен қойылған көне
атаулар саны қисапсыз көп. Бұл атаулар аталмыш ел-жұрттың ерте ... ... ата ... ... ... ... сенім-нанымын білдірумен бірге, сол елдің шығу тегі ... ... ... ... ... ... да құнды дерек
бола алады.
Сондықтан да олардың басым тобы ежелгі тарихымызға да тән мұра ... бір тобы ... ... ... ... атаулары екені анық.
Соңғы жылдардың ішінде елімізде тарихи атауларды қалпына келтіру,
өзгерту, жаңадан ат беру, жаңарту барысында ... ... ... ... ... ... Үкіметі жанындағы Мемлекеттік ономастика
комиссиясының ұйғарымына ... ел ... ... ... Ол ... 1996 ж. ... Республикасы облыстары, қалалары,
аудандары мен ауылдарының және басқа елді ... жаңа ... ... орыс ... транскрипциясының анықтамалығы» атты кітапта
жарияланды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Искакова К.А. География Костанаской ... ... ... ... 2003, б. ... ... Р.С. Топонимические свидетельства изменения ареалов
некоторых млекопитающих ... // ... ... ... №3, 1981, ... ... К.Д. ... топонимдерінің этноэкологиялық негіздері
(оқу құралы), Алматы: Ғылым, 2001, б.80
4. Жекулин В.С. Историческая география. Предмет и методы. – Л.: ... ... ... Н.И. О некоторых казахских географических названиях
Восточного и Центрального Казахстана // Вестник АНКазССР, №4 (49), ... ... Г.К. ... названия монгольского происхождения
на территории Казахстана // Изв.АН КазССР, Вып.I (II), 1959, 48б.
7. Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в ... ... ... ... ... – 1995
8. Аяпбекова Ә.Е. Батыс Қазақстан облысының физикалық географмялық
қасиетін ... ... // ... №2, 2000, ... ... Қ.Т. ... атауларының топонимдерде көрініс табуы ... және ... №3, 2003, ... ... Д. ... ... ... бүгін, ертең. – Алматы:
Ғылым, 1999, б.130
11. Конкашпаев Г.К. Казахские народные ... ... // ... ... ... - ... 1951. вып.3, б.27
12. Керимбаев Е.А. Лексика-семантическая типология оронимии
Казахстана. Автореф. ... ... ... наук – ... 1988, ... ... ... Ә.Аяпбекова. Батыс Қазақстан
облысының табиғат жағдайларының топонимдерде бейнеленуі // ... ... ... ... Е. Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында ...... ... 1994, ... ... Ә. ... аты – ... хаты. Алматы: Балауса,
1994, б.36
16. Э.М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. 1984, б.56
17. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су ... ... - ... 1985,
б.80
18. Бектасова Б.К. Краткий топономический словарь Костанайской
области. Учебное пособие – ... 1996, ... ... ... ... 9 томдық анықтамалық. – Алматы:
Қазақстанның даму ... VIII т. ... 1998, ... ... А.В. Общая теория имени собственного. – М.: Наука,
1973, б.124
21. Арғынбаев Х.А. ... мал ... ... ...... 1969, ... Достайұлы Ж. Жалпы гидрология. – Алматы: Білім, 1996, ... ... Т., ... П. ... көлдері. – Алматы: Қазақстан,
1987, б.82
24. Т.М. ... Е.А. ... ... ... ... ...... Костанайской и западной части Северо-
Казахстанской областей) – М.: Русский университет, 2002, б.126
25. А.К. Матвеев, Географические ... ... – М, 1980, ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Топонимдердегі түр-түс атауларының семантикасы61 бет
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы14 бет
Еңбек шарты туралы5 бет
Швеция6 бет
Қазақстан Республикасы географиялық орны, табиғат жағдайлары5 бет
"Жас мәселесі және психикалық дамудың заңдылықтары."3 бет
Індеттік процестің даму заңдылықтары және сатылығы6 бет
Адам организмінің өсуі мен дамуының негізгі заңдылықтары78 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алгоритмді бейнелеу әдістері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь