Қыпышақ мемлекеті

Жоспар

I.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

II.Негізгі бөлім
1.Қыпышақ мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2.Тайпалық және этникалық құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7

III.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
Кіріспе
XI ғасырдың басында бұрынғы кимек, қыпшақ және қуман тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. Қыпшақтардың билік басына келген билеуші әулеттік шонжарлары оңтүстік және батыс бағыттарда белсенді қимыл жасай бастады, мұның өзі оларды Орта Азия мен Оңтүстік-Шығыс Европа мемлекетімен тікелей бел-сенді қарым- қатынас орнатуға жеткізді.
XI ғасырдың екінші ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шон-жарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Кас-пий өңірі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыруына экономикалық та, саяси себептер де болған еді. Саяси фактор ең алдымен XI ғасырдың бас кезінде Орталық Азия тайпаларының батыс бағытында қозғалуына ұласқан сыртқы оқиғаларға байланысты болатын. Сонымен бірге қыпшақтардың өзін-өзі билеуге және өз мемлекетін құруға ұмтылған әулеттік топтардың орталықтан аулақтау сарынының маңызы аз болған жоқ. XI ғасырдың бірінші жартысында күшейген қыпшақ тайпаларының көсемдері, тегінде, жайылымдық жерлердің тапшылығына ұшырап, сонымен қатар Еділ бойы, Үстірт және Сырдарияның ең төменгі ағысы арқылы өтетін аса маңызды сауда жолдарын өз бақылауына алуға ұмтылған болса керек. Азияны Европамен жалғастырып жатқан жолдың бұл учаскесі маңызды бай жолдарының бірі ретінде мейлінше қажетті болатын.

1.Қыпышақ мемлекеті
Қыпшақтар билігінің Арал өңірі мен Сырдария бойындағы аймақтарға таралуына байланысты этникалық-саяси жағдайдың өзгеруіне карай XI ғасырдың 2-ширегінің басында «Оғыздар даласы» (Мафазат әл-гузз) деген атаудың орнына «Қыпшақтар даласы» (Дешті Қыпшақ) деген атау пайда болды. Маңғыстауды, сондай- ақ оған жапсарлас жатқан аймақтарды қар-атып алған қыпшақтар Хорезмнің солтүстік шегіне жақындап келді. Сол арқылы қыпшақтардың саяси ықпалы едәуір кеңейді. XI ғасырдың орта-сында қумандардың негізгі бұқарасы мен билеуші тоқсоба және бұржоғлы руларының
Әдебиеттер.

1.Нығымет.М.Қазақтың қысқаша тарихы.-Алматы,1994.
2.Маданов.Х.Қазақтың арғы бергі тарихы.-Алматы,1995.
3.Қожабекұлы,Б.А.Тарихи таным.-Алматы,1994.
4.Рыспайұлы.К.Қазақстан республикасының тарихы.-Алматы,2004.
5.Қазақстан тарихы.Т.2. -Алматы,2005.
        
        Жоспар
I.Кіріспе...................................................................
.......................................3
II.Негізгі бөлім
1.Қыпышақ
мемлекеті...................................................................
...............4
2.Тайпалық және ... ... ... ... ... ... және қуман тайпалары
қоныстанған аумақта әскери-саяси үстемдік қыпшақ хандарының қолына ... ... ... ... ... әулеттік шонжарлары оңтүстік және
батыс бағыттарда белсенді қимыл ... ... ... өзі ... Орта ... ... ... мемлекетімен тікелей бел-сенді қарым- қатынас
орнатуға жеткізді.
XI ғасырдың екінші ширегінде қыпшақтардың ... ... ... және орта ... Арал ... мен ... өңірі
далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыруына экономикалық та, саяси себептер де
болған еді. Саяси фактор ең ... XI ... бас ... ... ... ... ... қозғалуына ұласқан сыртқы оқиғаларға
байланысты болатын. Сонымен ... ... ... ... және ... ... ұмтылған әулеттік топтардың орталықтан аулақтау сарынының
маңызы аз ... жоқ. XI ... ... ... ... ... көсемдері, тегінде, жайылымдық жерлердің тапшылығына ұшырап,
сонымен қатар Еділ ... ... және ... ең ... ағысы арқылы
өтетін аса маңызды сауда жолдарын өз бақылауына алуға ұмтылған болса керек.
Азияны Европамен жалғастырып ... ... бұл ... ... ... бірі ... ... қажетті болатын.
1.Қыпышақ мемлекеті
Қыпшақтар билігінің Арал өңірі мен Сырдария бойындағы ... ... ... ... ... карай XI ғасырдың
2-ширегінің басында «Оғыздар даласы» (Мафазат әл-гузз) деген атаудың орнына
«Қыпшақтар даласы» (Дешті Қыпшақ) ... атау ... ... ... ақ оған ... ... ... қар-атып алған қыпшақтар
Хорезмнің солтүстік шегіне жақындап келді. Сол арқылы қыпшақтардың ... ... ... XI ... ... қумандардың негізгі бұқарасы
мен билеуші тоқсоба және ... ... ... ... үлкен топтары оңтүстік орыс және Қара теңіз өңірі далалары мен
Византия шекараларына ... ... ... Осы ... ... жері этно-аумақтық екі бірлестікке: Еділ өзені ... ... ... және ... қыпшақ бірлестіктеріне бөлінді. Қазіргі
Қазақстан ... көп ... ... ... ... ... ... болды.
Қыпшақ ақсүйектерінің шығыс Дешті Қыпшақ тайпалары қоныстанған аумақты
едәуір кеңейтуіне мүмкіндік берген XI ғасырдың бірінші жарты-
сындағы ... ... ... ... ... державасымен, Орта
Азиядағы салжүқтар, хорезмшахтар және карахандар әулеттерімен соғыстарға
және қақтығыстарға әкеп ... ... ... ... ... де рөл ... ол қыпшақтар мемлекетінің құрылуына объективті
себеп болды.
Ғылыми әдебиетте қыпшақтарда мемлекет болу проблемасына екі ... ... ... ... ... бір жағдайда -бұрынғы
мемлекеттік құрылым ретінде, ал ... ... атап ... ... ... ... қыпшақтардың мемлекеттік дәстүр
элементтерін игеруі ретінде қарастырылатын мемлекеттік болған деп ... ... ... ... болу ... өзі ... Мәселен, қыпшақтардың саяси құрылысы Ұлы Далаға мем-лекетсіз
үйренісудің үлгісі ретінде анықталады. Алайда, екі жақтың да ... ... ... ... мен ... арасындағы
сабақтастық байланыстар тұрғысынан қарастыруды ұнатпаушылық болды. Айта
кетелік, ... ... ... мемлекет болғаны анықталғаннан кейін
ғана туды. Жазбаша ... ... ... ... ... құқылы мұрагерлері болған деп санауға мүмкіндік береді.
Қыпшақ ... ... ... ... және ... ... ... шығыс Дешті Қыпшақта орталықтан аулақтау ни-еттерімен жасаған
қоныс аударуынан кейін XI ғасырдың орта шенінде едәуір ... ... ... ... XII ... бірінші үштен біріне ... ... ... ... де ... ... ... ішінен деректемелерде ең елеулі екі билеуші — «құдіретті» билеуші
және «ең үлкен құрметке ие патша» ... ... ... ... ... ақсүйектер көршілес және
алыстағы елдердің ... хат ... ... ... ... ... ұйғыр ғұламалары мен данышпандары қатарында, қыпшақтан шыққан
оқымыстылар да ... ... ... ... ... ... дамуының жоғары деңгейін көрсетеді.
Қыпшақ көшпелі қоғамы өркениетінің өзіндік ерекшелігі - оларда ... өте ... ... табылады. Қыпшақтар ... ... ... ... сол кездің «техникалық»
прогресінің ең ... ... сай ... ... байланысты XI—XIII
ғасырдың басындағы қыпшақгардың этникалық аумағының кең-байтақ кеңістігі
олардың қоғамының коммуникациялық мүмкіндіктеріне сәйкес ... атап ... ... ... және ... ... тең болған жоқ. Негізгі
теңсіздік малға жеке меншік еді. ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтар елінде көптеген адамдар
бірнеше мың жылқы, ал олардың кейбіреулері он мың және одан да көп ... ... ... ... тез ... топтары жүздеген, ал кейде
мыңнан да астам шақырым жерге көшіп жүрді. Олардың кешетін ... ... ... дәрежесіне және табиғат жағдайларының сипатына қарай әр
түрлі болып отырды. Негізгі жайылымдардың орны мен кешу ... ... ... ... бойында қалыптасты. Осыған байланысты «отан»
(этникалық аумақ) ұғымына «жайылымдық жер», «жайлау» және «қыстау» ұғымдары
арқылы ой ... ... ... көшу жолдарын елеулі экономикалық,
әлеуметтік немесе саяси себептер ғана ... ... Көшу ... ... бөлу ... ... ... қамтамасыз еткен жайылымдық-
көшпелі жүйенің негізгі шарты болды. Мал ... ... ... ... ... ... нормалары бойынша жазаланды деп есептелді. Жеке
меншіктегі малға рулық-тайпалық белгілер ... ... ... ... көшу ... ... ... қауым мүшесі отырықшы
тұрғындар-жатақтар (ятұқтар) қатарына өтті. Кедей ятүқтар ... мал ... ... ол ... ... шаруашылыққа ауысып
отырды. Қыпшақ қоғамында ең құкықсыз топ ... ... ... ... құлдар болды. Этникалық аумақ шептерінің көптеген
ерекшеліктерін басқахалықтармен ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... ерекше
табанды күрес жүргізді. Егемендікті тану, әдетте, вассалдардың билеушілерге
адалдыққа ант беріп, алым төлеуінен, оның ... ... өз ... ... ... әскерінің құрамы көбінесе қыпшақ ... ... ... ... ... ... соңғы ширегінің аяғында Маңғыстауда және Каспий теңізінің
шығыс жағалауында ... ... ... ... ... оғыз ... ... жекелеген топтары саяси жағы-нан тәуелді болды. 1096
жылы «қүдіретті» хан бастаған ... ... ... ... ... ... қамқоршы-лары салжүқтар оларды
Маңғыстауға қайтуға мәжбүр етті.
Махмүд Қашғаридың жанама мәліметтеріне қарағанда, қыпшақтардың ... ... ... ... билеушілерімен саяси жағынан
күрделі өзара қатынастарда болған. ... ... ... ... ... ... жағалауынан Жетісудағы
түріктердің мұсылман державасына шапқыншылық жасады. Қыпшақ хандары ... ... ... аймағында Қар-ахандар мемлекетімен
шекаралық мекен ретінде Кенжек Сеңгір бекінісін салды.
2.Тайпалық және ... ... ... ... ... XIII ғасырдың басына дейін қыпшақ
этникалық қауымдастығының қалыптасуы дамудың ... жаңа ... ... ... өзі ең ... ... жерінде — Шығыс Дешті Қыпшақта қыпшақ
хандары күш-қуатының артуына ... еді, ал ... ... ... ... ... ... елбөрілі руы заңдастырды.
XI ғасырдың орта шенінде ... және ... ... ... ... ... XI ғасырдың екінші жартысында оңтүстік орыс далалары
шегінде болған саяси және ... ... ... ... ... атап өткен, оның мәліметтері бойынша, Дешті Қыпшақ ... ... нақ өзі. X ... оңтүстік орыс далалары Дешті Хазар
ретінде белгілі болған. Кумандар 1055 ... ... ... орыс
жылнамаларында айнытпай аударылған «половец» деген атпен кездеседі. Барлық
жағынан алып қарағанда, «половецтер» ... екі ... дәл ... нақты және бүкіл қыпшақ тайпалары бірлестігіне қолданылған ... ... ... ... ... ... бұл мағыналары
ажыратылмаған.
Жазбаша (ертедегі орыс) ескерткіштердегі мәліметтерді түсіндірген кезде
белгілі қиындықтардың тууы ... Орта ... ... ... ... істің жайы нақ осындай. 1078 жылы византиялықтар өздерінің
батыстағы ... шын ... ... ... екенін бірінші болып
біліп, бұл атауды Дешті Қыпшақтың ... ... ... таратты. Бұл
дәстүр Византия әдебиетінде тура XIV ғасырға дейін сақталды.
«Половец даласының» шегі ... орыс ... Еділ мен ... деп ... Ал, мұсылман деректемелеріне сәйкес, батыс Дешті
Қыпшақ әлдеқайда көп ... алып ... ... араб ... ... ғ.) ... кумандардың көшіп жүретін жерлері ... мен ... ... ал ... шығысқа қарай қыпшақ тайпаларының
ордалары ... деп ... ... бе-реді. Батыс бірлестігі
қыпшақтарының тайпалық құрамы он бір тайпадан: тоқсоба, йетиоба, бұржоғлы,
елбөрілі, ... ... ... ... қарабөріклі,
қотан тайпаларынан тұрған.
Біршама біртектес этникалық құрамы атап өтіледі, оған тек түрік тайпалары:
қыпшақ, куман және ... ... ғана ... ... ... ... ... әулеттік тайпа тоқсоба мен бұржоғлы болған.
Қазақстан ... ... ... ... ... этникалық
байланыстардың даму және терендеу дәрежесі, сондай-ақ қыпшақ этносының
қалыптасу ... ... ұлыс ... ... құрылымы бойынша
әжептәуір айқын анықталады. Араб ғалымдары Ахмет ат-Тыни (1235-1318) және
ад-Димашкидің (1301-1349) ... ... ұлыс ... рулық-
тайпалыққұрамы туралы нақты деректер бар. Ол 16 этникалық компоненттен
тұрған. Олардың 8-і ... ... ... да, одан ... 8 ... ... ұсақ бөлімшелер болып табылады. Қыпшақтардың он алты
тайпалық ... ... өзі ... кездейсоқ сипатта болмағанын
атап өту маңызды. Керісінше, онда бәрі де ... ... ... ... ... және саяси орны мен деңгейіне сәйкес қатаң
реттелген.
Ең бірінші жетекші, тандаулы тайпа бөрілілер (басқа деректемелер ... ... ... ... ... ... ұрпаққа солардың қатарынан
шығып келген. Бөрілі терминінің семантикасы «қасқыр» ... ... және ... әдебиетте бірқатар түрік этносының
аңызға айналған негізін қалаушы ... ... ... және ... ... даму сатыларындағы қасқырдың тотемдік рөл ... ... ... (елбөрілілер) Ортадық Азиядан шыққан ертедегі
түрік тайпасы болған. Екіншісі - тоқсоба, ол да ... ... ... тандаулы тайпаларға есептеледі. Одан әрі ... яғни ... ... ... соң ... ... дегенді білдіретін дурут тайпасы
(туртоба) келеді. Бесінші тайпа етіп ... ... олар ... ... тайпасы астар деп саналады. Осының ... ... Арал ... ... ... тілдес астардың (арстардың) жекелеген топтары
қыпшақ тайпаларының ... енсе ... Одан әрі ... ... ... ... ... оңтүстік орыс далаларында қыпшақ қоғамының үстем
тобын құрып, ал Мысырда өз ... ... ... ... ... манқұроғлы тайпасы көрсетіледі, олар, ... ... ... ... ... ... ... деректемелердің
мәліметтері бойынша, кимектер елінде Манқұр таулары болған. Тотем ретінде,
сірә, таулардың аты кимектер конфедерациясының жекелеген топтарына ... ... ... ірі ... ... имек ...... тобының
көптеген жазбаша деректемелері бойынша, түркі тілдес кимек ... ... ... XI ... бастап, шынына келгенде, Кимек қағанаты құлағаннан
кейін, жазбаша деректемелерде кимек ... енді ... ол ... ... ... ... толық босатып берген. Қыпшақтар мен
имектердің этникалық-саяси және ... ... ... ... жоғары деңгейіне жеткені соншалық, Махмұд
Қашғари (XI ғ.) дәуірінде имектерді ... деп ... ал ... ... ... атаумен атаған.
Тайпалардың қарастырылып отырған тізімі тұрғысынан алғанда, ад-Ди-машки
имектер жөнінде: «ал олар ... сол ... ... ... ... мазмұндағы ескертпежасайды. Бұл арада ең алдымен имек ханының
қызы, хорезмшах ... ... ... ... болған 10 мың
адамдық имек әскерінің контингенті айтылып ... ... ... ... ... ... тағ ... аталған. Ертедегі
оғыз аңыздарына қарағанда, тағ тайпасы ... ... ... ... башқұрт тайпасы — жекелеген топтары X ғасырда Арал ... ... ... далаларына қоныстанған башқұрттар айтылады. Соның ізінше
куманлу этнонимі, яғни куман + — лу ... ... ... ... ... ... ... кумандардың негізгі көпшілігі Шығыс Европаға көшіп
кеткеннен кейін Қазақстан аумағында қалған ... ... ... ... Одан соң екі тайпа: базанақ (ба-жанақ) және бажна тайпалары
айтылады, ал олар башқұрттармен бірге пе-ченег тайпаларының ... ... ... ... жартысында олар оғыздардың, кимектер мен қарлұқтардың
одағынан жеңіліс тауып, содан ... ... ... ... Арал ... мен Жайық аймағынан батысқа ауып көшуге мәжбүр болған еді.
Қорытынды
Жазбаша деректемелердің көрсетіп отырғанындай, аталған түркі ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтар
бірлестігінің құрамына енген. Осыдан ... ... ... олар ... ... ... ... жатадьь Семантикасы жағынан бұл тайпа
қарақалпақ тайпасының атауына сай келеді. Содан соң ұз, ... ... ... ... ... оларды осылай атаған. Қыпшақтар құрамында ең
соңынан аталатыны - ... ... ... Бұл сөздің «шортан» ... ... ... ... ... ... конфедерацияға кимек(имек, манқұроғлы), оғыз (ұз және тағ),
печенег-башқүрт (башқүрт, ... ... ас, ... ... ... ... тайпалары мен қыпшақ тайпаларының өздері (бөрілі/ елбөрілі,
тоқсоба, йетиоба және ... ... ... атап ... ... ... ... қалыптасу жолы туралы мәселені қарастыру кезінде
принципті маңызы бар.
Қыпшақтар конфедерациясы тайпалық құрамының XI—XII ғасырларға ... оның ... және әр ... ... ... айқын көрсетеді.
Қыпшақ конфедерациясы өзінің қыпшақ тайпаларымен қоса, ... ... ... ... ертедегі башқүрт, оғыз тайпаларын, сондай-ақ иран тілдес
этникалық жіктердің түркі ... ... ... Ал ... өзі
иерархияға және оған қоса әлеуметтік организмдер болатын. Тегінде, ... ... ... ... ... одағынан халық болып ұйысу
үрдісі жүріп жатқан болса керек. Қыпшақ ... ... ... қалыптасу сатысында бірқатар жағдайларда өздерінің қоластындағы
халықты ... ... ... ... таралуға қабілетті болып
шықты.
Қыпшақ қауымдастығының қалыптасуына ... ... ... ... екінші жартысында шағын топтары Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал
өңірі далаларының шегінде этникалық-аумақтық бірлестік құрған көп ... ... ... ... ... ... қыпшақтардың этникалық қүрамына Қазақстан аумағына Шығыс
Түркістаннан X ғасырда келген үрандар, сонан соң ... сол ... мен ... ... ... ... тайпалар енген.
Әдебиеттер.
1.Нығымет.М.Қазақтың қысқаша тарихы.-Алматы,1994.
2.Маданов.Х.Қазақтың арғы бергі тарихы.-Алматы,1995.
3.Қожабекұлы,Б.А.Тарихи таным.-Алматы,1994.
4.Рыспайұлы.К.Қазақстан ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қорқыт күйші6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь