16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы

Кіріспе

І тарау. Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығы.«Қасым ханның қасқа жолы»
ІІ тарау. Хақназар хан тұсындағы Қазақ хандығы
ІІІ тарау.Тәуекел хан
IV тарау.Тәуке хан . «Жеті жарғы» заңдары
VІ тарау.XVI.XVII ғғ. Қазақ хандығының шаруашылығы.Жазба мәдениеті

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы
Кіріспе
І тарау. Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығы.«Қасым ханның қасқа жолы»
ІІ тарау. Хақназар хан тұсындағы ... ... ... хан
IV тарау.Тәуке хан . «Жеті жарғы» заңдары
VІ тарау.XVI-XVII ғғ. Қазақ хандығының шаруашылығы.Жазба мәдениеті
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Моңғол шапқыншылығынан кейін барлық қазақ ... мен ... ... рет бір ... ... XVI-XVII ғ. ... хандығының
шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз кезінде “Жерді біріктіру” процесін ... ... ... ... ... ... ... бірі – Жәнібек ханның
ұлы Қасым. Қасым ханның тұсында (1511-1523) феодал ақсүйектердің қарсылығы
әлсіреп, әскери ... ... ...... ... ... қарағанда, қазақтардың этникалық ... ... ... ... ... хан ... біріктірілген.
Хандықтың шекарасы батыста Жайыққа, оңтүстік – батыста Сырдың оң
жағалауына, Аралдан Маңғыстауға ... ... алып ... Оған ... ... ... солтүстікте Қасым ханның қол ... ... ... ... ... Оңтүстік – шығыста ... көп ... (Шу, ... Қаратал, Іле өлкелері) қарады.
Бастапқы кездерде қазақ ... ... және ... орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы болды. Кейіннен
Түркістан қаласы қазақ ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақ хандығы Түркістандағы Ақ сарайда отырып билік
жүргізген.
Қазақ хандығының нығаюы және оның күшеюі мемлекеттік ... ... ... пен ... ... саласында белгілі табыстарға
қол жеткізді. Қазақ ... өмір ... Орта Азия ... ... елдермен, батыс Сібір хандығымен және орыс мемлекеттерімен ... ... ... ... ... ... ... Жәнібек, Керей, Бұрындық хандар – Ақ
Орданың атақты ханы Ырыс ханның мұрагерлері, ... Орда мен Ақ ... ... ел билеген дәстүрін дамытушы, әскери-саяси және дипломатиялық күрес
тәжірибесіне бай адамдар болды. Ал ... хан өте ... ... мемлекет
қайраткері болды.
Қазақ хандығы алғашқыда Моғолстан мемлекетімен достық қарым-қатынас
орнатып, Әбілхайыр ханның Жетісуға төндірген қаупіне және ... ... ... ... ... қарсы күресті. Жошы тұқымынан
шыққан хандармен одақтасып Әбілхайыр ханның мұрагері Шаих ... ... хан ... Қазақ хандығы.
«Қасым ханның қасқа жолы»
Жәнібекұлы Қасым хан (1445-1518) – қазақтың ұлы ... ... ... ... ... бірі – ... ханның ортаншы баласы.
Шешесі Жаған бегім Шайбани әулетінің ... ханы ... ... ... сұлтанның шешесінің туған сіңлісі.
Қасым әуелгі кезінде Бұрындық ханның атты әскерін басқарады. Ол ... қан ... ... ел ... ... ақылымен, көрші елмен
байланыста қиыннан жол табар ... ... ... ... ... ел ... ерте түссе де, жеке билікке ұмтылмай, ел бірлігіне
жарықшақ ... ... ... ... көніп, оған қалтқысыз бағынады.
Сол кездің куәгері, тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати: «Ол ... ... ... ... ... ... ... соған тәуелді болды» деп
жазады. Бірақ ... ... ... ел ... ... түсе ... ... ол хандығын тастап, Самарқандағы
қызына кетуге мәжбүр ... ... қаза ... ... ... барып, Қасым
билікті өз қолына алады.
Қасым ханның тұсында Қазақ хандығы өзінің дәуірлеу биігіне көтеріледі.
Ол қауіпті ... ... ... ... оның ... құлауына
себепші болады. Моғолстанның ханы Сұлтан Саид ... ... ... ... ақ ол таяу ... ғана ... сырт елдермен, мысалы,
Мәскеу мемлекетімен терезесі тең дәрежеде дипломатиялық қатынас ... сол ... ... ІІІ ... ... ... ... ел басқарудағы кемеңгерлігіне, қол астындағы халқының
қамын ойлар даналығына тәніт болған көрші елдердің ... ... ... ру-тайпа көсемдері әр кезеңде ақырын жылысып, мұның қарамағына
еніп ... ... хан ... ... ... біріктіру арқылы үлкен әскери
күшке ие болды. Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол ... ... ... ... ... бөленді. Осы ... ... хан ... ... ... ... болды» деп жазады
Әлихан Бөкейханов.
Керей хан мен Жәнібек хан тарихта Қазақ хандығының ... ... ... ... ... хан сол ... нығайтып, халқын
көбейтіп, жерін кеңейтіп, даңқын алысқа жаюымен, «Қасым ханның қасқа жолы»
деген ... ... ... ... ... тұңғыш конституциялық
құжатының негізін жасауымен ... ... ұлы ... қартайып барып, Сарайшық қаласында өз ажалынан 1518 жыл (кей ... ж.) ... ... ... ... Қасымханның Сарайшықтағы
мазарының ХVII ғасырдың басында құламай аман ... ... 1445 жылы ... ... 1518 жылы қайтыс болған Қасым хан
мен Қазақ хандығының негізін салған Әз Жәнібектің ұлы. ... ... ... ... ... ... інісі Махмұд сұлтанның апасы.
Қасым ханның мемлекетті басқару әдістері, ішкі және ... ... ... өте аз. Қасым хан есімі бірінші рет Мұхаммед Шайбани
жөніндегі ... ... Ол ... Қасым ханды «атақты сұлтандар
мен батырлардың бірі», «Бұрындық ... атты ... ... деп ... хан Самарқанға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза ... ... хан ... өз ... ... хан ... ... кезеңде де қазақтар мен Шайбани ... ... ... қалалар үшін қақтығыстар мен шайқастар болып
жатты. 1510 жылы қыста Шайбани ханның әскерлері ... ... ... ... ... ... Қасым хан олардың бетін қайтара алмайтынын
түсініп, шегінеді, біраз уақыттан соң ... ... ... ... өз
қарсыласын жеңеді.
1511 жылы Қасым хан билікке қол жеткізгеннен кейін, Қазақ ... ... деп ... бастады. Қасым хан тұсында Қазақ хандығы ... ... ірі және ... ... ... ... хандығының аумағы
батыста Сырдарияның оңтүстік жағалауларына дейін, оңтүстік-батысында
Түркістан ... ... ... ... ... таулары мен таулы ... ... ... ... ... ... Қасым хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы солтүстік-
шығыста Ұлытау қыраттары мен Балқаш өзенінің ... ... ал ... ... ... дейін жететін.
Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір ... ... да ол ... ... тыс қала ... ... ... Қазақ хандығы еуропалық аренада әйгілілік пен саяси қуаттылыққа
қол жеткізген еді. Қазақ хандығымен алғашқы дипломатиялық байланыс ... ... ... ... Бұл князь Василий ІІІ билік құрған жылдары
(1505-1533) жүзеге асты. Қазақ хандығының тағы бір ерекшелігі – бұл ... ... ... жеке ... ... ретінде таныла бастады.
Австриялық дипломат Зигмунд ... ... ... ... бірі ... ... ... өзінің «Москвалық жазуларында»
айтып өтеді. Тарихта бұл ұлы тұлғаның ұстанған бағыты ... ... ... ... ... ... ... хан Сырдария бойындағы қалалар үшін Шайбани
әулетімен ... ... ... ... ... ... басшыларының
маңғыттар және моңғолдармен одақтық байланысы қалыптасты. Қасым хан өзінің
билік ... ... ... Сайрам қамалын алды, Мауреннахр қамалын
басып алуға біраз әрекет ... жылы ... хан ... ... ... ... басшысы Қаттабек
қаланы оған беріп, Қасым ханды өзбектерге шабуыл жасауға үгіттейді. Қасым
хан қазақтар мен ... ... қол ... ... жорыққа аттанады.
Өзбек ханы Сүйеніш қожаның әскерімен болған ... ... ... хан жараланып, шегінеді. Бұдан кейін шамамен сол жылы Қасым хан ... ... ... ... ... ... қарсы Моғолстан ханы Саидпен одақтас болады.
Екі басшы бірігіп, Ташкентке жорық жасауға келіседі.
Алайда қыстың таяп ... ... ... ... ... ... ... қысында Шайбанид әулетінің сұлтандары бірігіп,
қазақтарға қарсы жорықты бастайды. Ортаазиялық ... ... ... жорығының мерзімі Қасым хан билік еткен кезеңге сәйкес ... ... ... ... Қасым хан 1518 жылы қайтыс
болған. Ал ... ... ... ... ... атты ... ... өлген уақыты 1523-1524 жылдар деп көрсетеді. Қадырғали Қасымұлы
Жалайырдың сөзі ... ... хан ... қаласында қаза болған. Қасым
хан ... ... ... ... өрши ... байланысты, Қазақ
хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді.
XVI ... ... ... ... атын жер ... ... Қасым
хан есімі қазақ халқының тарихи санасында мәңгі орын ... ... мың ... ... келе ... ... ... қасқа жолы» - осының куәсі.
«Қасқа жол» - деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан
әдет-ғұрып ережелері ... ... хан ... ... Оның ... ... ... мыналар:
1. Қасым ханның билігі тұсында Керей, ... және ... ... ... ... ... ... сатыға көтерілді;
2. Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді;
3. Хандық билік этникалық территорияға ... ... рөлі ... ... хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы
сай келмейді.
Міне, осы аталған себептер «Қасқа жолды» ... ... Бұл ... ... ... да қазақ есінде заң атының ... мың жыл ... ... ... қазаққа өте қонымды, ... ... ... ... хан ... қазақ хандығының нығайғанына қарамастан , ол әлі
орталықтанған мемлекет бола ... ... өзі ... хан ... ... байқалды.
Қазақ хандығын нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат ... ... ... болғаннан соң, оның мұрагерлері арасында ... ... ішкі ... пен феодалдық қырқыстар туды. Сыртқы ... ... ... ... ... өзара қырқысудың зиянды зардаптары хандықтың
жай – ... ... ... ... ... қарсы монғол және өзбек
хандарының одағы қалыптасты.
Өзара қырқысу кезінде Қасым ... ... ... көп ... ... Бұдан соң Қасымның немере інісі Тахир хан болды (1523-1533 жж.).
Тахир хан әскери – ... ... ... ... дарыны жоқ, қол
астындағыларға қатал,қытымыр адам болды.Ол ішкі енжарлық пен ... тия ... ... ... ... елдердің бәрімен
жауласты. Қазақ хандығымен үнемі дүшпандасып жатқан Шайбани әулетімен ғана
емес, қазақ хандығының сенімді одақтасы ... ... ... ... ... де, ... ... де жауласты.
Ішкі саясатта халыққа рақымсыз қаталдық істеу, сыртқы саясатта дос пен
қасты айырмай ... төрт ... ... жау болу оны ... хан ... хандығының барлық жеріне түгел билік жүргізе алмады.
Оның тұсында феодалдық қанаудың ... оның ... ... ... ... наразы болған халықтар үнемі одан айырылып
көшіп кетіп отырды. Мұхаммед Хайдар Дулатидің айтуынша: ... ... ... астына Қарахан 1 миллион ... ... 400 ... адам ... он лек әскерден кейін 2 лек әскер қалған екен .
1533 жылы Тахир хан қайтыс болғаннан соң, ... ... ... жж.) хан ... Ішкі ... қырқыстар мен феодалдық соғыстар
Бұйдаш хан тұсында да туып отырды. ... ... ... әбден әлсіреп,
бірнеше иеліктерге бөлініп кетеді. Мәселен, Қазақстанның батыс аудандарында
Ахмед хан, Жетісуда Тоғам хан ... ... ... бұл ... хан қайтыс
болған соң туылған ішкі енжарлық пен ... ... ... ... 3 ... бөлініп кеткендігінің белгісі.
Сөйтіп, Қасым хан қайтыс болған соң қазақ хандығына туылған ... 15 ... ... Ішкі ... ... мен ... ауыртпалығы және күн санап күшейген феодалдық езгі мен ... ... ... ... ... ... ... хандығын да әбден
әлсіретті.
Хақназар хан тұсындағы Қазақ хандығы
Қасым ханның баласы Хақназар (Ақназар) хан ... ... ... қайта
бірігіп дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының
300 жылдық ... ... ұзақ жыл ел ... хан ... ... Ол ... ... әскери-саяси істері жағында қажырлы да ... ... Оның ... аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық
дарыны мол майталман екендігін көрсетті.
Хақназар хан ... ... соң ... үкіметтің билігін нығайтуға және
күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы Тапир хан және Бұйдаш ... ... ... түскен Қазақ хандығын қайта ... ... ... ... ... ... одағын үздіксіз нығайтты, тіпті
сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан "қазақтар мен ... деп ... Ол осы ... ... сүйене отырып, Моғолстан
хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді.
Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ ... ... ... ... ... ... туды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс ... ... ірге ... 1552 жылы ... ... 1556 жылы ... ... бағындырды. Осы жағдайға байланысты, Еділ мен ... ... ... ... Ноғай ордасы ыдырай бастады. Ноғай
ордасын ... ... ... ... ... билігіне таласқан
феодалдық қырқыс үдей түсті, бұл қырқыстар халық бұқарасын қатты ... ... ... ... ... құлдырап, ауыр дағдарысқа тап болды.
Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының күшеюі және ... ... ... ... қарасты қазақ тайпаларын қызықтырып өзіне тартты. Ноғай
одағына ... ... ... бір ... ... ... тағы
басқалар Қазақ хандығына келіп қосылып жатты.
Оларды Хақназар хан қарсы алып отырды. Ноғай ордасы н ... ... ... ішкі ... ... өз ... ... мырзаны өлтірді.
Жүсіп мырзаның балалары Ысмағыл мырзамен соғысты. Ноғай ордасында өзара
қырқысқан екі топ ... ... ... ... тобы ... ... ... оған қарсы топ Қазақ хандығына қосылуға бой ... ... ... ... ханы ... ... ... көп ұлысын
(бұлардың көбі қазақтың кіші жүзі алшын одағына енген тайпалар) өзіне қосып
алды. 1557 жылы ... ... ... орыс ... Иван IV ке: «Менің
туыстарым қазір Жайықтың арғы жағында, бізден қалып қойып, қазақ ... ... деп арыз ... Хақназар хан Ноғай ордасының ... ... ... ... ... ... ... қосып
алумен ғана тынбады, Ысмағыл мырза бастап, батысқа ... ... ... ... ... ... одан әрмен ығыстырып, ірге кеңейту әрекетін
жасады. Орыс патшасы Иван IV-нің ... ... ... ... ... ... орыс ... «Хақназар патшаның, Шығай ханзаданың,
Шалым ханзаданың ... ... ал ... қоса 20 ... ... ... болды» деп хабарлаған.
Кейбір зерттеушілердің айтуына қарағанда, жоғарыдағы шабуылдар батысқа
қарай ауған ноғай тайпаларының Еділ мен ... ... ... ... ... ... ... болған көрінеді. Бұл жөнінде тарихшы Ахмет
Заки ... ... ... ... ... ... ... баласы Орыс сұлтанға шабуыл жасады, осыдан соң ұзақ ... ... ... ... ... пен Еділдің батыс жағына, Дон
сахараларына көшіруге, башқұрт елдерін тастауға ... ... ... ... ... ... ... кеңейтіп, күш-қуаты мен беделін арттырды,
тарихи деректемелерде қазақ ханы Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ... ... ... ортасында ауыр дағдарысқа ұшыраған Ноғай одағы ішкі
феодалдық қайшылықтар мен ... және ... ... феодалдық
үстемдікпен қанауға қарсы күрестерінің нәтижесінде ... ... ... соң ... ... өмір сүруден қалды. Бұрын Ноғай одағына қараған
қазақ тайпалары және олардың этникалық ... ... ... Бұрын Ноғай одағының астанасы болып келген Сарайшық қаласы да
қазаақ хандығына өттіі. Бұл ... ... ... ... ... ... территориясыын біріктіру жолында жасаған жеңісті
қадамдарының бірі болды. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... жырлар, «Қырық батыр жыры» сынды алып эпос
қазақ мәдениетінің қазынасына қосылды.
Ноғай ... ... оған ... ... тайпалары мен олардың
мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы ... ... ... ... ... ... ... Орыс мемлекеті мен қазақ
хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір
бөлігінің ... ... ... енді бір ... орыс ... ... қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын
қазақ хандығына жақындата түсті. ... ... ... ... ... Көшім хан ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның
үстіне моңғол билеушілері мен қазақ ... ... да ... ... күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазаақ хандығының
сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары ... ... ... ... әулетімен одақтастық байланыс орнатуға
ұмтылды. Орта ... ең ірі ... бірі ... ... алуға
бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан
Бұхара ханы Абдолла ... ... ханы ... ... дос ... өзара
көмектесу» жөнінде «анттастық шарт» жасасты. Хақназар ... ... ... оңды ... ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында ... ... ... ... қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-
саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. ... ... ... ішкі ... жақсартуға, халқының шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... да нығайта түсті.
Бұхара ханы Абдолла ІІ (1557-1598) ... ... ... ... ханның баласы Баба сұлтан биледі. Ол Бұхараға бағынбай өз ... ... ... ... ... ... Баба сұлтан Бұхара хандығынан
бөлініп шығуға ... ... ... ханы ... ... хандарының өзара
қырқысына араласып, біресе ... ... ... Баба ... ... де ... осы арқылы өздеріне үлкен пайда түсіруге тырысып
бақты. 1579-жылы Абдолла хан ... шеру ... Баба ... қарсы жорық
жасады. Қазақ ханы Хақназар оның Баба сұлтанға ... ... ... ... ... ... ... ханнан Түркістан аймағындағы бірнеше қаланы
қайтарып алды. ... ... ... ... Баба ... ... ... Сауран қалаларын бергенде, қазақ сұлтандары бір мезгіл ... ... ... жартысында қазақ сұлтандары әскерлерімен Ташкентке
келді. Олар қайтадан Абдолла жаққа ... ... ... билеушісі Баба
сұлтанға қарсы астыртын әрекет істеді. Бірақ бұл астыртын ... ... ... ... ... ... оның екі ұлын, Хақназар ханның екі ұлын
өлтірді. Іле-шала оның астыртын жіберген адамы 1580-жылы Хақназар ... хан қаза ... соң, оның ... ... ... Әз ... ... Шығай (1580-1582) хан болды.
Ол билік құрған кезінде Хақназарды өлтірген Бұхар ханы Абдолла II (1557-
98) тұсында Ташкент маңын билеген Норазахмет ... ... ... ... өш ... ... Сол жорық кезінде қайтыс болды.
Тәуекел хан тұсындағы Қазақ хандығы
XVI ғасырдың 90-жылдарынан XVII ғасырдың ... ... ... ... ... ... өтіп ... Тәуекелдің одан қалуы,
қазақ сұлтандары қатысқан 1588-жылғы Ташкент ... ... ... ... Ташкентті, Ферғананы, Самарқандты басып
алған кездегі соғыс оқиғалары сияқты деректермен белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... зор болды, бір тарихи
кезеңнің екіншісімен алмасуын көрсетті. Бұл оқиғалар тек ... ... ... ... ... де ... ықпал жасады, өйткені Орта
Азиядағы ... ... ... ... ... ... жылы ... хан өлгеннен кейін Тәуекел хан болды. Абдаллахқа
вассалдық тәуелділік оның ... де ... ... ... 1582 ... ... «Әндіжан мен Ферғанаға жорықтан қайтып келе жатқанда Тәуекел
өзіне ханның теріс ниетінен күдіктеніп, оны тастап, ... ... ... ... ... ... те ... осындай қадам жасауға итермелеген себептер деректемелерде
түсіндірілгенімен бірсыпыра пікір айтуға болады.
Тәуекел Сыр өңірінің қалалары үшін ... ... 1586 ... ... ... ... Абдаллах ханның әскерлері оңтүстікте
шоғырланғанын біліп, ... ... ... ... Оның ... ... ... тіпті Самарқанд сияқты
қалаларды талқандады, Тәуекел шайқасқа түспей, ... ... ... ... ... алуға жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды.
Ташкент өңірінде болған 1588 жылғы көтеріліс сол кезіндегі ... ... ... ... ... жатады. Ол жөнінде Хафиз Тыныштың
«Шараф-наме – ий шахи» және Мукимидің «Зафар - ... ... ... ... мен жағдаяттар келтірілген. Ташкент көтерілісіне
зерттеушілер осы ... ... ... ... ... ал ол Орта Азия ... ... тарихтың дамуына едәуір дәрежеде ықпал еткен еді.
Сол кезде қазақ сұлтандары Сауран билеушісі Ишанкелді аутаршы ... би ... ... ... ... ... ... біліп,
өзбек әскеріне қарсы аттанды. Алайда бұл күресте Ишанкелді би ... ... мен ... ... ... ... Үш айға жуық ... ... ... ... болған көтеріліс ... ... ... ... және қазақ сұлтандарымен қатар ... да ... 1588 ... оқиғалар содан кейінгі 1598-1599 жылдардағы
оқиғалардың, атап айтқанда, Шайбани әулетін Аштархани әулетінің алмастыруы
сияқты ... ... алғы ... ... 1585 жылы-ақ Абдаллахқа дербес қарсы шыққан ... ... ... жоқ. Ол ... жағдайда өзіне айтарлықтай пайда
келтіретін болса да, басқа ... ... ... бұл ... ... 1582 жылдың аяғында Абдаллахтан кеткеннен ... ... ... үшін ұзақ уақыт табан тіресе күресуіне тура келді. 1596 жылы
оның хан атағы болғанымен, алайда ол осы ... ... ... ... сол ... Ташкентті шабуын суреттей келіп, Ескендір Мұңшының өзі
де «өзіне хан атағын алған ... ... ... ... көп ... жақындап келді» деп хабарлайды. Бұдан Тәуекелдің хан ... және 1594 ... ... жүргізілген ұзақ та табанды ... ... ... оның ... кейін Мәскеумен қатынастар жасау
кезінде нағыз хан ретінде ... ... анық ... жылы ... өзін бодандығына қабылдауды өтініп, Федор патшаға
Құл-Мұхамедті елші етіп жіберді.
Қазақ елшілері орыс ... ... ... жайы ... бірқатар
қызықты мәліметтер жеткізді. Мәселен, Құл-Мұхамед былай деп хабарлаған: «Ал
қазір Бұхара патшасымен уақытша ... ал ... ... Тинехматтың балаларымен де, ұрыс тұқымымен де ала-бөтен емеспіз».
Бұл елшілік ... істе ... хан ... және ... патшасы» деп те
аталған, бұдан оған Орталық және ... ... ... ... ... жүрген кейбір жоңғар рулары бағынған деген
қорытынды жасауға болады.
Сонымен ... ... ... ... ... қол жеткізу
және Абдаллахқа қарсы күресте Мәскеудің ... ... алу ... ... ... ... елшіге патшаның жауап грамотасы тапсырылды,
онда Тәуекелге қазақ хандығын ... ... қол ... ... және ... мен ... оқ ататын қару» жіберуге уәде етеді
де, одан әрі ... ... ... ... ... патшалық қол астымызда
болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша ... ... ... ... ... ... патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы
мәртебелі патшамызға жол салатын ... ... ... Иран шахы ... ... ... туралы келісімге қол жеткізу үшін Иран ... ... ... ... ... ... өтініші орындалды.
Құл-Мұхаммед елшілігіне жауап ретінде 1595 жылдың наурыз айында
Мәскеуден Тәуекел ... ... ... Степанов жіберілді.
Сонымен, қалыптасқан жағдайда қамқорлық туралы мәселе ... келу ... ... ... ... ... ... сауда байланыстары XVI ғасырдың кейінгі жылдарында да жалғаса берді.
Қазақ-орыс дипломатиялық қатынастарының дамуы ... ... одан ... ... жасады. Қазақтар рынокқа өз тауарларын: ... ... және т.б. ... ... ... Орта Азия мен Сібірге апаратын
жол Қазақ хандығының ... ... ... Тобыл қаласынан Орта Азияға
апаратын сауда жолы ... ... ... Есіл ... бас ... ... ... жақтан Ұлытауды айналып өтіп, Сарысу арқылы Түркістанға дейін, сонан соң
Сырдария өзені ... ... ... ... жылы ... ... ұрпақтарының мемлекетіне жаңа шапқыншылық
жасайды. Абдаллах хан Тәуекелді өзіне лайықты қарсылас деп санамай, ... ... ... ... ... ... мен ... бір бөлігін жіберген. Ташкент пен Самарқанд арасындағы бір жерде
шайқас болған. Абдаллах әскері ауыр жеңіліске ұшырайды. Абдаллах ... ... ... дағдарыс кезеңіне енді.
Сөйтіп Тәуекел аз уақыт ... ... ... ... жылы ... ... хан қайтыс болып, Абдылһұмин хан болды.
Иран шахы аббас оған ... ... ... ... ... ... қозғап, жүз мыңнан астам қазақ әскерімен Мауараннахрға
басып кіріп, Ахси, Әндижан, Ташкент, Самарқанд ... ... ... хан ... ... Есім ... 20 мыңдай әскермен Самарқанда
қалдырып, өзі 70-80 мың әскерімен Бұхараны ... ... ... әскерлері
Бұхараны 20 күн қоршады. Қала бекінісі түбіндегі бір ... ... ... ... ... ... ... қаза болды.
Есім хан тұсындағы Қазақ хандығы
Шығайұлы Есім хан (1598-1645) – Қазақ хандығының ... ... ... атақты Тәуекел ханның туған інісі. Есім хан туралы халық ... аңыз ... ... көп. Оны ... ... бойлы ер
Есім» деп ардақтайды.
Есім хан билік басына ағасы Тәуекел өлгеннен ... ... Бұл ... ... ... ... ... тұсындағыдан әлдеқайда
күрделене түскен еді. Мұнда ... ... ... ... ... жатты.
Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың
тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ... ... бір ... ... ... Еділ ... ... екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы ... ... ... болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты
соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ... ... Есім ... ... тату ... тұру ... ... жасап,
елшілерін жіберуге мәжбүр болады.
Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз ... ... Есім ... де ... шығармайды.
Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да ... ... Оған ... да ... ... Себебі, бұл кезде қайтыс болған
Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен ... ... ... ... таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз
пайдасына асыруда Есім хан үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке
көмектесемін деп уәде ... ... ... ... ... ... Соның
нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті ... ... ... да, сол жылы ... ... шығып, Самарқантқа әскер жөнелтеді.
Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. ... ... ... Ташкент пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың
иелігі екенін ресми түрде мойындайды.
Бұдан кейін Есім хан ... ханы ... қызы ... ... ... ... қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны
өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық ... ... ... дара билікке қол жеткізеді.
Есім ханның билігі тұсында (1598-1645) халық жадында «Есім салған ескі
жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған ... ... ... Мұны ... заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен
алынбағанын, өз заманының орайы мен ... ... Есім хан мен ... өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым ... ... ... ... ... де ... ... абзал. Түтпет келгенде, «Есім салған
ескі жол» деген сөздің мәні де Есім ... ... ... ... ... айтылған. Қоныс-тұраққа, ... ... ... ... ... ... ... осы
кезде сараланды.
Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз ... ... ... және ... ... ... шыңдай
түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, Есім ... тақ үсті мен ат ... ... ... ... ... Оны ... бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс ... жылы – 1645 ... ... ... сияқты.
Есім хан дүние салған соң қазақ хандығының ... ... хан ... отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» ... Хан ... ... ... ұстау Жәңгір хан тұсында басталды.
Есім хан қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер ... ... ... ... оған бұл атақ ... ... ... ханмен бірге Мауреннахрға
жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан - Шығай
ханның ... ол ... ... хандығының Түркістан қаласындағы хан
ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң ... ... ... Азия ... ... экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ
хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «Есім ханның
ескі жолы» деп ... ... ... Есім ... ... ... ... саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ ... ... ... ... ... ... соң оны ... ханның немересі,
Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай
тәуелсіз хан болуға ... ... ... өз ... ақша соқтырып, «бажы
және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге ... ... ... ... Есім хан, ... қаласын орталық еткен
тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл ... ... ... ... ... өздеріне одақтас-жақтастар
іздеуге кірісті. Есім хан тобы ... ... ... ... ... Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын Мұхаммед хан жағы Яркент
билеушісі Шажайдің ... ... ... Бұлармен одақтасып отырған
Әбдірахим мен ... де ... ... ... билеушілер болатын.
Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін ... ханы ... ... ... хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ... ... ... ... ... Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес
шиеленісе берді, ... Есім хан ... ... өлтіріп, қазақ хандығын өз
қол астына біріктірді. Есім ханның феодалдық ... ... ... біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей ... ер ... ... жырына өзек болған. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде
кіріп, хан ... ... ... ... ... ... қаперсіз
ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген
(Марқасқа) жырау оны мынадай ... ... ... хан ... ... ант ... елді ... тәңірісің, жатырсың,
Хан емессің қасқырсың,
Қара албасты басқырсың!
Алтын тақта жатсаң да
Қазаң жетті қапылсың!
Еңсегей бойлы ер ... ... ... тұр ... ... ... хан ... оянған Тұрсын ханның басын алады.
«Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына ... ... ... қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне
қарағанда 1645-жылы ... ... ... ... ...... жылы ... 1652 жылы қайтыс болған. Есім
ханның ұлы. Ол хан ... Есім хан ... соң ... ... хан бойы ... мол ... кісі екен. Сондықтан да халық оны "Салқам Жәңгір" атап
кеткен. Оның тұсында Батыр ... ... ... ... ... Олар Қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасап тұрды.
Жәңгір ханның билік еткен жылдары жоңғар феодалдарының қазақ жерін
жаулап ... ... ... ... кезеңіне сай келеді. ... ... ... ... ... Түркістанға таяу маңда
орналасыпты. ... хан ... ... ... ... келіп, жоңғар
басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. Сонымен бірге, ол ... ... ... ... ... Мұның бәрі жоңғар шабуылынан
қорғану мақсатынан туып еді. Дәл осы кезеңде ... ... мен ... арасындағы қарулы қақтығыстар жиілей түсті. Екі жақтың басшылары
көшіп-қонуға жайлы жерлер және Сырдария өзені бойындағы ... ... ... ... Сол ... ... ... бойынша, Жәңгір хан
тұсында қазақтар мен ойрат жоңғарлары арасында үш ірі шайқас болған:
Бірінші ... -1635 ж ... - ... ж.ж. ... ... ... шайқаста қазақ әскерлеріне Батыр қонтайшы бастаған жер
қайысқан қалың қол ... ... Бұл ... нақты нәтижелері жөнінде
мәліметтер жоқ, бірақ шайқас кезінде Жәңгір ханның ... ... ... соң қашып құтылғаны туралы деректер кездеседі. Сол ... ... хан ... ... шабуыл жасап тұрады.
Екінші ірі шайқас 1643 жылы қыста Батыр қонтайшының қазақ жеріне шабуыл
жасауынан басталады. Жоңғарлар Жетісу өңірінің үлкен ... ... ... ... жуық ... ... түсіреді. Жәңгір ханға көмекке 20 мың
сарбазымен Самарқан билеушісі Жалаңтөс ... ... ... ... ... арқасында Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетеді. Батыр
қонтайшы шегінуге мәжбүр болады. Жеңіліске ұшыраған жоңғарлар бұл ... ... жуық ... айырылады. Сақталып қалған тарихи мәліметтер бойынша,
бұл шайқаста Жәңгір хан зор қолбасшылық дарын мен әскери ... ... хан ... қарсы күресте моғолдар жағынан көмек алу үшін
біраз әрекет етті. Олармен тату көршілік қарым-қатынас орнату үшін екі ... ... Бұл ... ... ... ханның ұлдары Тәуке мен
Апақ сұлтандарға жүктелді.
1643-1644 жылдардағы шайқаста ... ... ... ... ... ... дайындала бастады. Жоңғар ... ... ... ... бытыраған иеліктерін біріктіріп, Сібірдегі орыс
қалаларынан қару-жарақтар және оқ-дәрілер сатып алады.
1652 жылы ... мен ... ... ... ірі ... ... жеңіліске ұшырап, Жәңгір хан қаза табады.
Тәуке хан . «Жеті жарғы» заңдары
1680 жылы хандықтың тағы ... ... ... ... (1680-1718 жж.)
көшті. Тәуке хан 1680 жылы ... ... ... ... ішкі ... ... жағдайлары мәз емес еді. Феодал шонжарлардың арасында
бақталастық пен ... ... ... ... ... өз иелігіндегі
ұлыстарды жеке-дара билеп, дербестенуге тырысты. Қазақ жүздерінің арасында
бұрыннан келе ... ... ... олар бір – ... ... Үш жүз үшке бөлініп, сөз жүзінде ... ұлы ... ... іс ... өз ... ... ... Бұл жағдайлар жалпы қазақ
халқын біріктіріп, ... ... ... ... ... пен өзара дау-жанжал, қақтығысқа белшісінен батқан қазақтарға
Шығыстан, Арқадан төтеп берген ... ... ... ... еді.
Осындай қиындық кезеңде хандық құрған Тәуке алдымен Россия және
оңтүстіктегі көрші елдермен ...... ... ... ... ... дау-жанжалды, барымтаны тежемей, уақ ... ... ... ... тұрып, сыртқы жаулар мен батыл ... ол ... ... билігін күшейтуге бағытталған ірі-ірі өзгерістер жасады. Тәуке
өзінің саясатын феодалдық ... мен ... ... ... ... ... мен «Билер кеңесін» тұрақты орган ретінде
қалыптастырып, олардың ... ... Жыл ... белгілі бір мерзімде
Күлтөбеде 3 жүздің басын қосқан жиын өткізіп тұрды.
Тәуке ел ... ... ... ... ... мен
сүлтандарды әлсіретуге, мемлекеттік құрылысты күшейтуге тырысты. Жүздер мен
ұлыстар арасындағы күрделі ... ... ... ... да әділетті
де Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, т. б. билер адында шешілді.
Тәуке ... өз ... ... ... ... ... ... елге таныта білді. Оның қолына ең маңызды көш – қоңысты ... ... алым - ... салу, сот ісі, қарулы күш т.б. қызмет түрлері
жинақталды. Сыртқы жағайды назарда ұстап, ... ... 5 ... ... «қара қазаққа» сүйенген Тәуке хан көп ... ... ... ... барлық румен тығыз байланыс орнатып, ел бірлігін ... ... ... қөш- қоныс, ел тыныштығы, сыртқы жаудан
қорғану, т.б. талқыланды. Ақыры, ... ... ... ... ... зор саяси маңызға ие болды.
XVII ғасырдың аяғында қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы
өте шиелінісе түті. ... ... қиын да қилы ... ... ... жиі торуылдай бастады. Ал қуатты сұлтандар өздерінің иілігіндегі
ұлыстарды жеке – дара ... ... бой ... ... ... ... ... нығайтатын шаралар қарастыра бастады.
«Жеті жарғы» заңдары. XVII ғасырдың аяқ шенінде ... ... ... ... бір ... ... толықтырылды. Тәуке хан
билік құрған кезде тұжырымдалған заңдар ... ... ... ... ... өзі ... ... «жеті ереже» деген сөз. «Жеті жарғыда» орта
ғасырдағы қазақ қоғамының ... ... ... мен нормалары баянды етілген. Ғылыми әдебиетте бұл ... ... ... ... ханның ережесі» немесе «Тәуке ханның
заңдары» деп аталады. Деректемелерде «Жеті ... ... кім ... мағлұматтар жоқ. Тарихи аңыздарға қарағанда, оны жасаушы Тәуке хан
дейді: ол Күлтөбе ... ... үш ... ... ... ... басып
қосып, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» заңдарын «Жеті
жарғы» деп аталатын нормаға біріктірген екен ... хан ... ... ... ... бір ... пікір айту
қиын, кейбір ғалымдар оның негіздерін Шыңғыс ханның Ясасынан іздейді, енді
біреулері «Жеті жарғы» Ясадан ... ... ... ... Тегінде,
«Жеті жарғының» негізгі көзі деп бәрінен бұрын қазақтардың әдеттегі байырғы
правосын, сондай – ақ Тәукеден ... өмір ... ... ... заң ... мойындаған жөн. Заңдарға негізінен алғанда қазақ
қоғамының XVII ғасырдағы әскери – саяси және ... ... ... ... ... ... ... жасау қолданылып келген әдеттегі правоның нормаларын
қазақтың феодалдық қоғамының жаңа қажеттеріне ... бұл ... ... феодал ақсүйектердің мүдделеріне сай келетіндерін ғана сақтау
мақсатын көздеді. Сөйтіп, Тәуке ханның «Жеті ... ... ... ... ... ... және ... нормалары заң жүзінде баянды етілді.
«Жеті жарғыға» әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық право нормалары,
сондай-ақ салықтар, діни ... ... ... ... яғни ... ... ... барлық жағы түгел қамтылған.
Мазмұны жағынан «Жеті жарғы» үш ... ... ... ... әдет ... ... қамтыған «Қасым ханның қасқа жолына»
негізделген, ... одан ... ... ... ішінде «Есім ханның
ескі жолына» негізделсе, үшіншіден, Тәуке ханның дәуіріне , ... ... ... ... жеті заңнан құралды :
1. Жер дауы заңы (земельный закон)
2. Отбасы - неке заңы (семейно – ... ... ... заң ... ... Сот заңы (судебный закон)
5. Қылмысты істер заңы (уголовный закон)
6. Құн заңы (закон о Куне)
7. Жесір дауы заңы ... о ... ... ... ... заманымызға дейін жеткен заңдар осындай
еді .
Тәуке ханның сыртқы саясаты атырабындағы елдермен тату ... ... ... экономикалық, сауда – саттық қарым – ... ... ... ... ... болды. Тәуке хан Бухара
хандығымен бибітшілік қарым – қатынаста болуға, Орта ... ... ... ...... ... тырысты. Қазақ хандығымен
жауласып келген жоңғар хандығына да соғысты тоқтатып тату көршілік ... ... ... би ... ... жіберген.
Ол кезде мейлінше жауласып алған жоңғарлар мен ... ... қоюы ... емес еді.
XVII ғасырдың соңы мен XVIIІ ғасырдың басында жоңғар феодалдары ... ... ... ... ... Олар ... Қазақстанды және
Сырдария бойындағы базарлы қалаларды, ... ... ең ... ... өтетін территорияны да басып алуға тырысты. 1681 – 1685 жж. жоңғар
феодалдары Оңтүстік Қазақстанға бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ауылдарды күйретті. XVIIІ ғасырдың бас
кезінде жоңғар әскерілерінің бір тобы ... ... ... ... бір
бөлігі Орта жүздің шығыс солтүстік аудандарына ... ... ... ханы ... береке – бірлікті барынша күшейтіп, сыртқы жауға
батыл күрес жұмсау үшін қажымас қайрат жұмсады. 1710 жылы жауға ... ... беру ... ... үшін ... маңында барлық қазақ жүздерінің
өкілдері бас қосты. Халықжасақтары құрылды, бұлар жоңғар әскерлерін шығысқа
қарай ығыстырды. Бірақ, бұл ... ... бола ... ... бұл ... жұм ... қазақтар бытыраңқы болды. Қазақтың феодал
шоншарларының арасындағы алаусыздық пен ... ... ... ... ... ... ... жұмылдыруға кедергі болып отырды. Бұл ... ... ... ... ... 1716 жылы ... негізгі бөлігі Іле өзенінен Аягөзге қарай ... ... ... ... ... ... ... қарай беттеп, Бие және Катун
өзендерінің арасындағы жерді басып алды.
Тауке хан Ресей мемлекетімен де ... ... ...... жасауға
тырысты.
Алайда, Тәуке хан қазақ хандығын бір орталыққа бағынған күшті
мемлекет етін құру ... ... ... ... ... ... копшілігі
көшпелі және жартылай көшпілі мал ... ... ... ... ... болып отырған елде мұны жүзеге асыру
мүнкін емес еді, оған қазақ хандығының сыртқы жағдайы да ... ... ... ... бытыраңқылық жағдайда кала берді. Әрине, бул ... Орта Азия ... ... ... шыққан көшпелі хандықтардың бәріне
ортақ жағдай еді.
Солай бола турса да, Жәңгірдің баласы Тауке хан ... ... ... ... ... ... ... Тауке хан қазақ
тарихында «Әз Тауке», «адамзаттың данасы» деп ... Ол хан ... ... қазақ хандығында асқынған ішкі феодалдық алауыздық пен бытыраңқылықты
жойып, бір орталыққа бағынған қазақ хандығын құруға қажырлы қайрат ... ... деп, ... ... ... ... шаруашылығы
Қазақ хандығы – көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы- мен
айналысқан феодалдық мемлекет болды.
Оның көшпелі және ... ... ... ... ... ... ... басым болды, ал отырықшы, егінші аймақтарда ... ... ... ... облыстық басқару жүйесі емес, ұлттық
(ру-рулар бойынша) басқару жүйесі қолданылды. Басқару жүйесінде ру-тайпалық
тәртіп сақталып отырды. ... ... он ... ... бір ... ал ... ... бірнеше ауыл бір ата (аймақ) болды. 13-15 атадан қосылатын
аймақтар бір ру болды. Осы рулардан ... ... ... қауымы үш жүзге
бөлінді. Ол қазақ хандығына бағынды. Хан – ... ... ... ... және сот ... ... ұстады.
Жүздерді кіші хандар, ұлыстарды сұлтандар, тайпаларды билер, руларды ру
басылары, аймақтарды (аталар) ... ... ауыл ... ... жеті ... ... жүйесі көшпелі екінші қазақ қоғамында тым ертеден
келе жатқан ... ... ... ... ... далалық өңірлерде қой, жылқы,
түйе және сиыр өсірді. Мал – жылдың төрт ... ... ... ... ғасырлық тәжірибеден туған шаруашылық басқару ... ... ... ... ... ... ... жайлау, қыстағы қыстау, көктемдегі көктеу, күздегі күзеу.
Көшіп-қону өрісі түрліше болды, малы көп, әсіресе түйесі мен ... ... ... алысқа көше алды (кіші және орта жүз ... ... ... ... ... ... ... 200-300 шақырым жерде әр түрлі ... ... ... Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда көшіп-қону
әлдеқайда ... ... ... ... өзінің көш жолдары болды. Басқа ... сұға ... ... дені қой мен ... ... ... ... еті
семіз, қылшық жүнді, құйрықты қойлар өсірді. Қой еті ... ... ... ... құрт, ірімшік, сүзбе, айран, сары май алды. Қой ең бағалы
шикізат -–жүн, тері, ... ... ... ... ... ... бері ... мәдениетінің бесігі
болған орын. Қазақ хандығы ... бұл ... ... ... ... ... отырды.
Сырдария Арыс, Шу, Талас өзендерінің ... ... ... ... ... ... Өзен ... тартып жер суландыратын
каналдар мен арықтар болды. Қазақ егіншілері ... ... ... ... ... тесе, кетпен, қарапайым соқа, тіс ағаш, тырма, қол
орақ болды.
Үй кәсібі мен ... ... ... ... тері илеу ... ... ... түйенің жүнінен шекпен тоқылды. Ұсақ мал ... ... ... киім ... Ірі қара ... ... кебіс-мәсі,
саптамалар тігілді. Торсық, саба істелді. Киіз басу, текемет, ... қой ... ... ... қасық, түйме, шақша жасады.
Едәуір кең тараған қолөнер ұсталық еді, олар темірден тесе, күрек,
балта, шот, ... ... ... таға т.б. ... ... ... соғыс қару-жарақтарын: қанжар, қылыш, семсер, айбалта, найза, жебе,
сүңгілер ... ... ... асыл ... ... ... жүзік, сырға, кемер белбеу, ер-тұрман саймандарын жасайтын
шеберлер – зергер деп аталды.
Орман ... ... ... ... ... ... ... қолөнері
өріс алды.
Қазақтар көктемде 22-наурызлы күн мен түннің теңелетін кезеңін ... ... атап ... ... ... ... қазақтар арасында ислам діні тарады. Алайда, ислам
діні еңбекші халық арасында терең ... ... жоқ. Оған ... ... ... ... қақтығыстар, соғыстар т.б. Сондықтан халықтың бір
бөлігі ислам дінін көпке дейін қабылдамай, тәңірге ... ... ... ... ... отты қасиеттеу үлкен рөл атқарды.
XVI-XVII ғасырларда ауыз әдебиеті кең өріс алды. Ауыз әдебиетінің ... ... оны ... ... ... ... дарынды-ақындар, сал, серілер, жыраулар еді.
Жазба мәдениеті
Сол кездегі қазақ ... аса ірі ...... (XV ... (XVI ғ.), ... (XVII), т.б. ... ... батырлар жыры
мысалы: Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын, Ер ... ... ... ... ... келе ... шығармалар. Қазақтың әлеуметтік – тұрмыстық
дастандары да (Қозы Көрпеш-Баян сұлу, Қыз-Жібек т.б.) ... ... ... ... көрсетеді.
Халық арасында ана тіліндегі жазба әдебиет діни және тарихи мазмұндағы
кітап түрінде тарады.
Дулат Хұсайынұлы Мұхаммед Хайдар ... - ... ... ... мен оған ... елдердің тарихы жөнінде аса құнды
деректер беретін «Тарихи Рашиди» кітабы мен «Жаханнама» дастанының авторы,
Жетісу ... ... ... ... ... ұрпағы. Оның толық аты-
жөні – Дулат Мұхаммед Хұсайынұлы Мырза Мұхаммед Хайдар. Мұндағы ... - өз аты, ... ... - ... аты, ... - ... ... екенін білдіретін атау (хан балаларының ханзада, сұлтан
аталатыны секілді), «дулат» - шыққан тайпасының ... ... ... ... ... ... енген қазіргі Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан және Шығыс
Түркістан жерлерінде ұлысбегі, ... ... ... ... ...... дербес басқарған. Өз әкесі Мұхаммед
Хұсайын Моғолстанның Жүніс ханының ... ... ... ... ... Әмір ... немересі Мұхаммед Шайбани хан өлтірген. Анасы Хуб-Нигар
ханым – Жүніс ханның қызы. Бұл ... ... ... ... ... ... және Үндістандағы баласы Ұлы Моғолдар әулетінің негізін қалаушы
Захираддин Мұхаммед Бабырмен бөле. Әкесі өлгеннен кейін ... ... ... осы ... ... ... ... кейін Бабырдың рұқсатымен
Сұлтан Саид ханға келіп, оның Қашқардағы сарайында тұрып, сарай қызметін
басқарады. Саид ... ... ... соғыстарына қатысады. Жан-жақты
білімді, сарай қызметін жетік білетін адам ретінде ханның ... ... ... ... ... ... ... 1541 – 1546 жж. аралығында Кашмир өлкесінде жазылған.
Еңбекте XIV ғ. ... XVI ғ. 40-шы ... ... ... Түркістанның тарихы баяндалады. Сондай-ақ, «Тарихи Рашидиде» XIV –
XVI ғ. Қазақстан, Орта Азия, Ауғанстан, Солтүстік Үндістан, ... ... ... ... мәліметтер бар. «Тарихи Рашиди» ... ... ... Ол екі бөліктен (дафтар) тұрады және 1541/42 жылы екінші
бөлік, ал 1546 ж. бірінші ... ... ... ... хронологиялық
жағынан алғанда Моғолстан мен Қашқариядағы Тоғылық Темір ханнан (1347/48 ... жж. ... ... Рашид ханға (1533 билікке келген) дейінгі кезеңді
қамтиды. 70 ... ... ... ... ... баяндау түрінде
жазылған. Екінші дәптер ... ... ... ... ... келген
кезінен 1541/42 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл дәптер 117 ... ... ... ... ... ... 4 есе көп. Кітаптың
«Тарихи Рашиди» деп аталуының үш себебі болған:
1) Тоғылық Темір ханды ислам ... ... ... ... ... Тоғылық Темір ханның өз халқын дұрыс ... ... ... жүргенінің
құрметіне;
3) Сол кездерде Қашқарда билік ... ... ... ... ... ... тарихи және мемуарлық бөліктерінде Моғолстандағы
Шағатай әулеті билеушілерінің тарихы жүйелі түрде ... ... ... ... ... тарихи жәйттер суреттеледі. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... орнығуы, Сұлтан Сайд
ханның Қашқарға баруы мен онда ... ... ... хандарының көрші
аймақтарға жорықтары, моғол хандарының Қазақ хандығымен, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... ортағасырлық Қазақстан тарихы үшін маңызы өте
жоғары. Алғаш рет бұл еңбекте 15 ғ. ортасында ... ... Шу ... ... тауы ... ... 15 ғ. ортасынан 15 ғ. 30-шы
ж. аяғына дейінші Қазақ хандығының қысқаша саяси тарихы баяндалады. «Тарихи
Рашиди» еңбегінің деректеріне ... ... ... хандарға, дулат
әмірлеріне қатысты кең таралған тарихи аңыз-әңгімелер, автордың өзі көріп,
қатынасқан оқиғаларды баяндауы, сондай-ақ, тарихшылар: Йаздидің, ... ... ... ... Жувейнидің, Абдразақ Самаркандидың
еңбектеріндегі мәліметтер ... ... ... ... ... кең тараған
және танымал болған шығарма. Көптеген ортағасырлық авторлар: Амин бен Ахмед
Рази, Хайдар бен Али Рази, Махмуд бен ... Шах ... ... Мұхаммад
Қасим Фиришта және т.б. Орталық Азия, Шығыс ... ... ... ... тарихи, географ. мәліметтерді «Тарихи ... ... ... ... әлемнің көптеген қалаларының қолжазбалар
қорында, ТМД елдері ішінде ... ... ... ... ... ... ... «Тарихи Рашидидің» деректерін В.Эрскин 19
ғ. ортасында пайдаланса, Денисон Росс 1895 ж. ... рет ... ... аударып, баспадан шығарады. Орыс тілінде ... ... ... рет ХІХ ғ. ... В.В. ... өз ... «Тарихи Рашидидің» орыс тіліндегі толық ғыл. аудармасы 1996 ... 1999 ж. ... ... ... ... (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) ... ... мен ... ... өмір ... ... жылдары),
қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис
Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы ... ... ... Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың"
тілдік құрылымын, жазу мәнерін ... ... ... ... арнайы
кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр
Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан ... ... ... ... сүйеніп келеді. Туған жері — Қазақстан ... ... ... ... ... әулеті билігінен бері үздіксіз
хан сарайында қызмет етіп, ханның ... қол ... ... Оның өз атасы Темшік Шығай ханның батыры болса, әкесі ... ... ... жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті
кітапханасына ... ... ... ... екен. Сол көшірмені шығыс
қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы ... "Біз ... ... ат ... білмейміз, бірақ кітаптың
негізгі бөлігі Рашид ... ... ... ... ... біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз". Сөйтіп, ол Қадыр
Әлі ... оның ... аты ... ... ... ... ... — "Жылнамалар жинағы" деп атауды ұсынған. ... ... ... орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші
көшірмесінде де еңбектің автор берген аты жоқ болып шықты да, ол сол ...... ... ... ... қала ... Бұл жағдай
тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің дербес деректік мәнін тура
бағалауға ... ... ... басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин
жұмысының түрікше нұсқасы ... ғана ... ... ... ... ... ... нығайды.Оның күшеюі мемлекеттік
беделін арттырып, сыртқы саясат пен дипломатиялық ... ... ... қол ... Қазақ хандығы өмір сүрген Орта Азия
хандарымен, Еділ ... ... ... ... хандығымен және орыс
мемлекеттерімен сауда және дипломатиялық қатынас орнатты.
Қасым ханның (1511-1523 жж.) тұсында ... ... ... және
экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік ... ... ... ... ... ... ... ханның тұсында Жетісу мен Тянь-Шаньды басып алуды көздеген
Моғол ханы Абд- ... ... ... ... ... Хақназар өзара
тартыста өзбек ханы ... ... ... Сыр ... ... ... өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан
Ташкенттің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары ... ... ... ... ... ... ... хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы»
деген заңдар жинапы құрастырылды.
Шаруашылықта да бірқатар өзгерістер ... Мал – ... төрт ... жайылымдарда бағылды. Талай ғасырлық тәжірибеден туған шаруашылық
басқару тәсілі ... ... ... ... тәртібін
қалыптастырды. Сырдария Арыс, Шу, Талас ... ... ... ... ... ... қойылды. Үй кәсібі мен қолөнер дамыды. Өрмек тоқу,
тері илеу ... ... ... шидем, түйенің жүнінен шекпен тоқылды.
XV-XVII ғасырларда қазақтар арасында ислам діні тарады. Алайда, ислам
діні еңбекші ... ... ... ... жойған жоқ. Оған себеп дүркін-
дүркін жүргізіліп отырған қақтығыстар, соғыстар т.б. Сондықтан халықтың ... ... ... ... ... ... тәңірге табынуға негізделген
нанымды ұстады. Қазақтар өмірінде отты қасиеттеу үлкен рөл атқарды.
XVI-XVII ғасырларда ауыз әдебиеті кең өріс ... Ауыз ... ... ... оны ... ... халық арасынан
шыққан дарынды-ақындар, сал, серілер, жыраулар еді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Жолдасбайұлы С. « ... және орта ... ... ... М.Х. « Казахское ханство во второй половине XVI-века».
А., 1985.
3.Левшин А.И. « Описание киргиз-казачъих, или киргиз-кайсацких орд и
степей». А., ... ... ... ... ... ... хан ... //
Қазақ ССР тарихы. А.,1957.
5. «Қазақ хандығының қайта дәуірлеуі. ... хан ... // ... ... 1999.
6. « XVII-ғасырдағы қазақ хандығы: Есім хан туралы» // ... ... А., ... ... С. ... ... очерктері А, 1994 ж.
8. Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы, І-том, А., 1984
9. ... ... ... ... құрылуы және Керей мен
Жәнібек cултандар.
10. http://www.testent.ru/ сайты. XV ғасыр – XVIII ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
ХҮ – ХҮІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығы39 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
Бұрындық хан6 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Тарих философиясы164 бет
ХV-XVI ғасырлардағы қырғыз-қазақ халықтарының арасындағы саяси және этникалық байланыстар7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь