Ақ Орда мемлекетінің саяси тарихы

Кіріспе

І тарау. Ақ Орда мемлекетінің саяси тарихы
І.І.Ақ Орданың астанасы . Сығанақ қаласы

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        Кіріспе
ХІІІ-ХҮ ғ.ғ. Орта Азия мен Қазақстан монғол шапқыншылығы зардабынан
арыла бастады. Әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... мен елдер тәуелсіз бола ... ... ие ... ... бірі - Ақ ... Оның ... ... Ертіске, Батыс Сібір ойпатынан Сырдың орта шеніне дейін
созылып жатты. Ақ Орданың ... ... - ... ... ... ... аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, үйсіндер,
қарлұқтар т.б. Ақ Орда ... - орда ... ... Қоныша, Баян,
Сасық-Бұқа, Ерзен, Мүбарак, Шымтай, Орыс хан, Құйыршақ, Барақ т.б. Бұлар –
кейінгі Қазақ ... ... арғы ... еді.
Ақ Орданың саяси тарихы ... ... ... Дешті-
Қыпшақ жерін ... ... ... азат ету ... ұзақ
күреспен өтеді, кейінірек Ақ Орда хандары Алтын Орда ... ... өз ... ... ... ... ... әмір Темір мен
оның ұрпақтарының басқыншылығына қарсы күреседі.
Ақ Орданың ... кезі ХІҮ ғ. 2 ... 1361 ж. Ақ ... ... Орыс хан өз ... ... күшейтіп, енді Алтын Орда тағын
иемденуге күш салды. Сөйтіп, 1374-1375 жж. Еділ бойымен жорыққа шыққан ... ... ... Хажы-Тарханды (Астраханьды) қоршауға ... ... ... ... Бірақ Орыс ханның үстемдігі ұзаққа
созылмай, келесі жылы ол Еділ ... ... ... ... ... ... ... болды. 1377 ж. Орыс хан қайтыс болды. Ақ Орда ... ... ... Темір Мәлікке көшті. ... осы ... ... ... - Жошы әулеті Түй хожа оғланның ... ... ... ... ... Темірге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін
талқандайды. Өзін 1379 жылы Ақ Орда ханы етіп ... Ақ ... ... ие болған ол, 1380 жылы ... ... және ... ... ... алды. Тоқтамыстың бұл табысы орыс жеріне
басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 ж. ... ... ... ... себебінен мүмкін болды. Тоқтамыс мұнымен тоқтаған жоқ.
Атап айтқанда, Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қамқорынан босануға тырысады. Бірақ,
1380, 1391, 1395 жж. ... ... ... ... ... аса үлкен үш
жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болып қирайды. Темірдің басқыншылық
соғыстарының нәтижесінде және ішкі ... ХІҮ ғ. соңы мен ХҮ ... ... Ақ Орда да әлсіреп қалады.
М. Әуезов «Әдебиет тарихы» атты ... Ақ Орда ... ... оқиғаларды талдай келе, көп ... ... ... ... мен ... ... ұлы батырларды
туғызды» деген пікір түйеді. Ондай ... ... ... ... «Ер ... ... ... жырларын жатқызады. Жазушы
бұл тұжырымын : ... ... басы ескі ... ... ... ... ... елінің ескілігі
жалғыз ... ... ... ... жүртының ескілігі деп саналуға
керек. Бұрынғы түрік, монғол дәуірі жүрген заманда «Алтын ... Ақ ... ... ... бар. ... ... ... Қырғыздардың
бір жалаудың астында бір ел болып жүрген ... ... ... ... ... ... ... күндері бірін-бірі
жат демей, бауыр көріп журген кездері. Қазақтағы батырлар ... ... де ... бір жік болып, кейінгі замандағы шыққандары
екінші бір жік болады. Алғашқы ... – ұлы ... деп ... ... Осы ... ... тілдес халықтардың бірлігін ... ... ... ... қарағаны үшін оған 1927-32 және 1945-51
жылдары «Ұлтшыл - ұлы түрікшіл», ... ... мен «Ақ ... ... ... ... отыр» деген айып тағылды.
Ақ Орданың саяси тарихы
ХІІІ-ХҮ ғ.ғ. басында ... ... ... ... Ақ Орда мемлекеті
өмір сүрді. Ол - монғол шапқыншылығынан кейін ... ... ... ... ірі ... Ақ ... негізін қалаушы – Жошының үлкен
баласы Орда Ежен (1226-1280 жж.). Рашид ... ... ... ... Жошы ұлысының шығыс бөлігін (сол қанатын) әкесінің көзі ... ... ұлы Орда Ежен ... ... ... ... ғ.) ... оған інісі Батухан ХІІІ ғ. орта кезінде бөліп береді. ... іс ... ... ... ... ХІҮ ғ. 2-ші жартысында
Алтын Орда билігі әлсіреп, Ақ Орда күшейіп, дамудың ең ... ... ... ... ... ... шығыста Ертіс ... ... ... ... Арал ... ... Оңтүстік Сібір ормандарына дейінгі жерлер. Астанасы – Сығанақ
(Сырдарияның орта ағысы). Халқы – түрік тілді ... ... жылы ... – 1253 жылы ... ...... мемлекетінің негізін қалаған хан (1226 – 1253), қолбасшы Шыңғыс ханның
немересі, Жошы ... ... ұлы, ... ... арғы ... ... – 1242 жылы ... батысқа жасаған барлық жорықтарына белсене
қатысты. Жошы ... екі ... ... сол қанатын Орда-Ежен, оң
қанатын Бату басқарған. Осының негізінде 13 ... ... ... қалыптасып, соңынан олар дербес мемлекеттерге ... ... сол ... ... ... ... қосылып Алтын Орда
құрамына енетін, ішкі-сыртқы саясаты тәуелсіз Ақ Орда мемлекетін ... ... ... Орда мен Ақ Орда ... олар бір-бірінен өте алыста
жатты және өзара тәуелсіз ұлыстар ... деп ... ... Орда-Ежен
өзінің ордасын әкесі Жошының орталығына ... ... ... ... ... Дегенмен, 1246 жылы П.Карпини Моңғолияға бара
жатқан сапарында оның ордасы ... ... ... деп көрсетеді. Орда-Ежен
өз беделінің күштілігіне қарамастан әкесінің орнына ... ... ... ... ... ... ... Күйікті ұлы хан көтерген
құрылтайға Жошы әулетінің ... ... Осы ... Шыңғыс хан
ұрпақтарының үлкендері ... ... ... бірігіп, көтеріліске
шыққандардың ісін ... ... ... ... саяси рөлі тек Жошы
ұлысында ғана емес, бүкіл моңғол империясында да ... ... ... ... айтуы бойынша, Алтын Орда билеушісі ресми түрде Бату болғанымен,
Мөңке хан Шыңғыс хан ... ... өзі ... ... мен
жарлықтарында Орда-Еженнің атын Батудан бұрын қойған. Орда-Ежен өлген ... ... ... ұлы ... ... Орда Ежен тегінен шыққан хандар басқарды. Алғашқы ханы ... Бұға ... ...... хан ... Ақ ... Алтын
Ордадан оқшаулануы ХІҮ ғ. 2-ші ширегінде Ерзен мен Мүбәракқожа тұсында
басталды. Мүбәрак қожа хан ... жж.) ... ... ... ... ... тырысты.
Ерзен хан 1315 — 1320 ж.ж. хандық құрған, Натанзидің мәліметтеріне
сүйенген Гаффари, Хайдар Разилер оны 1320 — 44/45 ж. 25 жыл ... ... ... ... хан ... ... ұлы Орда Еженнің ұрпағы. Ерзен ... Бұға ... ... ... ... Орда ханы ... ... Ерзен
хан әкесінің орнына отырады. Натанзи Ерзен хан жөнінде ... ... ... турашыл, діншіл және білімге құштар болды. Азғана жылда
беделі өзбек ... ... ... ... бірақ оған бағыныштылығын
сақтады. ... ... ... ... көптеген медреселерді,
ханакаларды, мешіттерді, т.б. қайырымдылық үйлерін салдырды. Әділдігі ... ... ол ... ... ... ... ... қысымшылық жасамады, жастар жасы ұлғайғандарға сый-құрмет
көрсетуден ... ... хан ... ... ... ұлт қауіпсіздігі мен
гүлденуін ешкім түсінде де көрмеді”. Ерзен хан бір деректер бойынша, 1320
ж., ал ... бір ... 1345 ж. ... ... деп ... ... қаласында жерленген. Хайдар Рази Ерзен ханның Мүбәрак қожа мен
Шымтай атты екі ұлы болғанын ... ... ... соң ... ... қожа
отырды.
Шымтайдың (1344-1361 ж7ж.) ұлы Орыс ханның кезінде (1361-76 жж.) ... ... ... ... ... хандық болып жарияланды. Ақ Орда Орыс
хан тұсында едәуір нығаяды. Әйгілі тарихшы Қадырғали ... ... хан өз ... ... да құдіретті, батыл билеушісі болған. Ол ең
алдымен Ақ ... ... ... ... ... күш ... ... саясаты негізінен Әмір Темірдің шапқыншылық жорығына тойтарыс беруге
бағытталды.» Ал ішкі ... Ақ ... ... ... ... ... ... ол ең алдымен Сырдария алқабындағы
отырықшы егінші аймақтардың егін шаруашылығын өркендетуге және осы өңірдегі
шаруашылық, ... ... ... қалаларды көркейтуге баса мән берді.
Орыс хан ... Орда тағы ... ... ... ... ... болып нығайып алған соң ішкі феодалдық ... ... ... ... ... ... ... Бұл мақсатын ... үшін 1368 ж. Еділ ... ... ... 1374-1375 ж.ж. Сарай-
Беркені, Қажы-Тарханды ... ... Кама ... ... Алтын Орданың уақытша билеушісі ... ... және бұл ... Ақ Орданың өзіне Әмір ... ... ... Орыс хан ... ... өз иелігіне қайтып оралады. Ол
өзінің қайтар жолында Алтын ... ... ... өзіне көмекке келмеген
Жошы әулетінің бірі ... ... ... Түй-Қожаны өлтіреді. Оның
баласы Тоқтамыс Әмір Темірге барып паналайды. Темір бұл ... ... көп ... Ақ ... жібереді. Тоқтамыстың
алғашқы жорығы (1374-1375) сәтсіз аяқталды, Ақ Орда ... ... ... Бұл ... Орыс ... ... Құтлық Бұқа қаза
болды. Әмір Темірден жаңадан әскер алған Тоқтамыстың ... ... ... ... ұлы Тоқтақия басқарған Ақ Орда әскерлерінен жеңілді,
тек төртінші ... ... ғана ... Ақ Орда ... ... басқыншылығына қарсы күрестің негізгі ауыр салмағы Орыс ханға
түседі. Ұрыс ... Орыс хан қаза ... ... Орыстың баласы
Темір-Мәлікті (1376-1379 жж.) 1379 ж. жеңіп, Ақ Орда билеушісі болды.
Тоқтамыс (шамамен 1350 – 1406) – ... Орда ... ... билеуші
болған Тұтқожа оғланның баласы. Жошы хан әулетінен. Әкесі Орыс ... қаза ... ... Ақ ... Әмір ... қашып
барды. 1378 – 1379 ж.ж. Әмір ... ... ... ... Ақ ... ... ... Ол Мамайдың Куликово
шайқасында жеңіліске ұшырағанын пайдаланып, Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... отырысымен Шыңғыс
хан әулетінің тақ үшін 25 жыл ... ... ... ... жүргізді. Сонымен қатар Көк Орда, Хорезм, Қажы-Тархан, Қырым
иеліктері мен т.б. ұсақ ... ... ... қуатты ... ... ... ... күш ... Алтын Ордадан
бөлініп шықпақ болған Ресей ... ... ... 1382 ... басып алып, өртеп жіберді. Бірақ Тоқтамыстың ұлы державалық
ниеттері Әмір ... ... ... ... ... ұзаққа
созылған қиян-кескі күрес ... 1387 ж. ... ... Кура
өзеніннде Әмір ... ... ... ... ... ... ... әд-Дин мен Еңке төренің одақтасқан әскерлері Самарқанд
пен Бұхараның ... ... ... ... 1391 жылы ... ... ... бойында, 1395 ж. 15 ... ... ... Әмір ... ... ... ... 1397 ж. Едігенің
қудалауына ... ... ... 1399 ж. Ұлы ... ... Витовтпен
одақтасып, Алтын Ордаға жорық жасады. 1399 ж. 12 ... ... ... ... әскерлерімен Ворскла өзені бойында ... ... тағы ... ... 1406 ж. Түменге жақын жерде Тоқтамыс Едіге мен Шәдібек
әскерлерімен шайқасып, қаза ... ғ. аяғы – ХҮ ғ. ... ... ... ауыр ... мен ... ... Ақ Орда әлсіреп кетті. Ақ Орданың әлсіреу себептері:
Әмір Темірдің тонаушылық жорықтары және ішкі тартыстар.
1423-1428 жж. Орыс ... ... ... ... уақыт бойы Ақ
Ордадағы өз әулетінің билігін ... ... жылы ... ... жоқ, 1428 жылы ... ... 1423-1428
ж.ж. Ақ Орданың ханы болды. Құйыршық ханның ұлы, Орыс ханның ... өз ... ең ... ... бірі ... ... ... басқаруға қатысты.
Алтын Орданың күйреуі кезеңінде, төре ... ... ... Ақ Орда ... ... ... ... Тақ
мұрагерлерінің бірі Барақ хан еді. 1416 ж. ... ... ... ... Ұлықбектің арасында Сырдарияның төменгі
ағысындағы жерлер үшін күрес ... Бұл ... ... жүз ... ... ... араласуына Барақ ханның одан көмек сұрауы
себеп болды. Бұл 1419 ж. ... ... ... ... ... ... ханға қонақжайлылық көрсетіп, оған көмектесуге бел
байлады. ... хан өз ... ... ... бірте-бірте
нығайта берді. 1422 ж. өзінің ең ... ... - ... ... ... кейін, Барақ хан Дешті-Қыпшақ ... ... ... ... Оның ... ... ... ағысынан
Арал теңізіне дейінгі аралықта, солтүстікте Жайық өзенінен Тобыл өзеніне
дейін, ... ... ... ... ... жатты.
1423 ж. хандық ... қол ... ... ... қарсы бағытталған саясатты ... ... ж. ... мемлекеті мен Сығанақ арасындағы шекараға ішкерілей
жақындаған ... хан ... ... Орыс ... қол ... одан ... ... алған Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ... ... 1427 ж. басында
Сығанақ түбінде Ұлықбек пен ... хан ... ... ұрыс ... ... ... ... әскерлері Самарқан
қаласына дейін ... Тек 1427 ж. ... ... ... ... ... ... араласуымен ... ... кері ... мәжбүр болды. Сығанақ қайтадан Орыс
хан ... ... ... ж. ... ... Махмұд оғланға қарсы шайқаста Барақ
хан қаза ... Сол 1428 ж. ... ... хан ... ... алған еді.
ХҮ ғ. алғашқы ... ... ... ... ... екі ... иеліктің – Ноғай Ордасы мен ... ... ... ... ... ... ... және
солтүстік-батыс бетінде бірнеше ... ... ... ... ... ... үшін күрес толассыз жүрді. Осындай
жағдайда Жошы ... ... ... ... ... ... ... саяси өмір ... ... ... ... уақытша үстемдік алды. Орталық және ... ... ... отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы
Тура өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. Оның хандығының ... ... ... Найман, Қарлұқ, Үйсін т.б. тайпалар кірді.
Шығыс Дешті Қыпшақтың ... ... ... ... ... ... яғни Әбілхайыр хандығының Қазақстан
тарихында елеулі орны бар. Оның ... ... ... ... ... ... ... Балқашқа дейінгі, оңтүстікте Арал
теңізі мен ... ... ... ... Тобыл мен ... ... ... ... ... ... басқарған 40 жылдай уақыт ішінде ... ... ... ... ... пен ... ... қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі ... ... тура ... Жошы ... оның ... Ибақ хан, Береке
сұлтан, Орыс ханның ұрпақтары ... ... ... ... ... ... 1446 ж. оған ... болып жүрген күшті шонжарлардың бірі
Мұстафа ... ... ... Сол жылы Әбілхайыр хан
Сырдария мен ... ... ... Сығанақ, Аққорған, Үзгент
қалаларын ... ... ... өз ... ... ... Әбілхайыр Мәуереннахрдағы Темір ұрпақтарының ... ... ... пен ... ... жасайды.
1456-1457 ж. ж. ойраттармен болған шайқастарда жеңіліске ... ... ... ... ете ... Оған ... ... Орыс
ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған халықтың ... 1458 ж. ... ... ... , Шу мен ... ... бойына орнықты да 1465 ж. ... ... 1468 ж. ... оған ... ... ... ... "Көшпелі өзбектер мемлекеті " ыдырап кетті. Шайбани
балалары ... ... 1499 жылы ... ... де онда Ақсақ
Темір әулетінің ... ... ... ... билеген мемлекеттің
негізін қалады.
Ақ Орданың астанасы – Сығанақ қаласы
Х ғасырда өмір сүрген араб географы аль-Мукаддаси ... ... мен ... бір егіз қала деп көрсеткен. Сығанақ пен ... ... 24 ... (160 км). ... ... ... түрікше «Қамал,
қорған» деген мағынаны ... Ол ... ... ... ... ... «Дарь-уль-Куфр» немесе «дінсіздердің ордасы»
атанып келді. Өйткені Сығанақ ХІІ ғ. соңы ХІІІ ғ. басында әлі де ... ... ... ... ... көшпенді қыпшақ хандығының шығыс
астанасы болатын. Абдулла-намеде Сығанақ туралы «Ол ежелден бері қыпшақ
(қазақ) ... ... деп ... . ... шах Атсыз (1127-1154) және
Ала ад-Дин Мухаммед дінсіздерді бағындару үшін Сығанаққа бірнеше дүркін
жайқын жорықтар ... ... ... ... ... ... ... Сығанақ Шығыс қыпшақ даласындағы гүлденген ... ... ... сығанақ дейірменінде тартылған ұн әлемнің
шартарабына таратылатыны туралы жазылған.
Сығанақ осылай құлпырып тұрған ... ... ... тап ... бастаған моңғол қолы 1220 жылы маусым айында Сығанақты қоршауға алып
қала ... ... ... ... етіп ... ... ... жібереді. Бірақ Сығанақ тұрғындары бұл талапты мойындамай Хасан
қажыны өлтіреді. Осыдан кейін Жошы қаланы күшпен ... алып ... ... ... ... ... Д′Оссон, А.М. Жувейнидің айтуынша
«Жошы Сығанақта тірі жан қалдырмаған делінеді». Менімше бұл аса ... ... Егер тірі жан ... ... Жошы ... ұлын ... басшы
етіп Сығанақта қалдырды. Одан гөрі «...Ихэд алж...» немесе «көп ... ... ... ... ... ... сенімдірек естіледі.
Осы оқиғадан кейін Сығанақ Жошы ұлысы оның әскери сол қанаты ... ... ... Жошы ... төртінші ұрпағы Сасы-Бұқаның тұсында
(1309-1315) Жошы ұлысының орталығы Ертістен – ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуірі басталды. Ерзен ханның тұсында
Сығанақта Ақ Орда хандарының атында күмістен ақша құю ... ... ... ... ... ақша соғу ... ... дербестігін көрсетеді.
Ерзен хан 25 жыл билік құрып 1344/1345 жылы дүние ... ... ... ... ... Сығанақ Жошы-хан - Орда ежен әулетінен ... Ақ ... ... ата ... ... ... Ақ ... басталған бүліншілік 16-17 жылға
жалғасты. Тек 1351-1361 жылдар ... Ақ ... 8 ханы ... 1361 жылы Орда ... ... Орыс ... ... арқасында
тынышталды. Орыс ханның таққа келуі Ақ Орда ... және оның ... ... ... ... ... ... жазылған, авторы белгісіз «Аноним Искандердің»
тұжырымына ... ... хан Ақ ... ... дербес мемлекетке
айналдырды» . XIV ғ. екінші ... Ақ Орда ... ... хан ұлысы»
атанған тұстары бар. Орыс хан Сығанақта хан сарайын ... ... ... қолы ... ... жасақтап, ақ қара ала ту алып жауға
шапты.
Ақ Орданың ... ... ... ... шарықтап өскен кезеңі
Орыс ханның тұсы. Орыс ханның атында ақша соғылды. Орыс ... елі ... ... елі» ... . ... және ... Орыс ханды
«Алаш хан» деп атап, оны қазақ хандарының атасы деп тануы тегіннен ... . ... ... ... ... «қазақ» атауының баламасы болып
табылады. Сондықтан Алаштың ... ... ... ... деп ... ... ... жайлы аса құнды дерек қалдырған авторларының бірі Мұхаммед
Шайбани ханның ... ... ... ... Ол ... ... («Бұқара қонағының жазбалары») атты еңбегінде «Дешті
қыпшақты жер ... деп ... ... ... жайы аса ... ол
Дешті Қыпшақтың шекарасы, Түркістанның орталық шебі, онда «күн ... ... ... еті қуырылып кешке қарай одан түйір де қалмайтын» деп жазған
еді.
Дештінің атақты ... ... ... ... ... жерленіп
қабірінің үстіне кесене (мавзолей) тұрғызылатыны туралы деректі ... да осы ... XIV ғ. ... қарай Сығанақ үшін күрес күшейді.
1375-1376 жылдардан бастап бұл күреске Мауеренахр билеушісі Темір ... Ол өз ... бас ... ... келген Тоқтамысқа Сығанақты сыйға
тартты. Темірдің бұл ... Орыс хан ... Ақ ... ... ... жағдайға байланысты Орыс хан 1375 жылы ... ... ... оралды.
1376 жылдың қараша күзінде Сығанақ үшін бір жағынан Темір-Тоқтамыс
қолы, екінші жағынан Орыс ханның ұлы Темір Мәлік қолы ... ұлы ... ... ... қолы ... ... ... Сығанақ Тоқтамыстың қолына
өтті. Орыс ... ... ... хан 1423 жылы ... қайтарып алды.
Сығанақ кімге тиесілі екендігін Барақтың Ұлықбекке қойған датынан айқын
көруге болады. Онда ... ... ... заң ... ... ... ... менің атам Орыс хан Сығанақта Орда тұрғызған» деп жазылған
.
Ақсақ Темір 1395-1396 жылы ... ... ... ... ... ... ... алып Сарайды жермен-жексен етіп қана қоймай
жолай сығанақты қиратты. ... ... ... қайта құлдырау дәуірі
басталды.
Сығанақты 1446 жылы ... ... ... ... ... Орыс ханның
ұрпақтары Әбілқайыр билігін мойындамады. 1456 жылы Әбілқайыр мен қалмақ
Енге - төре ... ... үшін ... ұлы ... ... ... Орыс ... шөбелері Жәнібек пен Керей бастаған Ақ Орда ... ... ... ... ... ... жасап ел
ордасын Шу бойындағы Қозыбасына әкеліп тігуі ... ... ... ... Сығанақ өлкесі территориялық тұрғысынан қазақ мемлекетінің
қарамағында қала ... ... орта ... ... талай қияметті
басынан кешірді. Ақ Орда хандары мен Темір әулеті арасында, ... ... мен ... ... хан) ... Шайбани, оның ұрпақтары арасында
Сығанақ үшін талай кескілескен ұрыстар болды. ... ... - мен ... ғ. ... қала атын ... ... да ... үйінді, төбешігіне айналып
жер астында қалды. ... ... оны ... ... деп ... орны Ташкент темір жолынан Төмен-Арық станциясының ... ... 20 ... ... ... Муин ад-Дин Натанзи, Б.Д.
Греков, А.Ю. Якубовский, А.А. Семенов, Ш.Ш. ... Н.Н. ... ... С. ... ... тарихын әрдайым Ақ ордамен
байланыстырып зерттеп келді.
Соңғы жылдары біз Ақ орда ... ... ... және ... ... ... Чин ... кезінің тарихшысы Ломаның 1735
жылы жазған «Моңғолдың Боржығын тайпасының тарихы» атты еңбегінде «Баты хан
1235 жылы батыс ... ... 1240 жылы ... ... ... ... негізінде Еділдің құйғанында Сарай қаласын тұрғызып астана етті.
Тарихта оны ... ... деп ... Арал теңізінің шығыс солтүстігін
ағасы Ордаға беріп «Ақ орда хандығы» деп атады. ... ... ... ... ол «Көк ... ... деп жазды .
Ежелгі және кәзіргі замандағы моңғол ... ... ... ... улс» ... Ақ орда ... ... аталым
қолданылады. Ш.Уәлиханов Мухамед Қайдар Дулаттың «Тарих-и Рашиди» ... ... ... Ақ ... ... ұлыстарының басқадай
ордаларынан айырып жеке атап ... [ ]. Бұл ... ... Ол ... ... «Ныне казахи занимают огромную площадь с
монотонным ... ... В XIII ... ... после жестокой
Монголо-половецской войны и была поделена между тремя ордами: Золотой или
Большой, -на Волге, Синей ... ... ... и ... и ... ... Тарбагатае и на верхнем Иртыше, на Волге из конглемерата ... ... ... орда ... ... и в ХІV в ... с
Волжской, зато Белая орда, опиравшаяся на ... ... ... до ... и ... ... и ... Сырдарьи, в то время ... ... в ... этнос, позднее экстроординарные степи
Приаралья, Мангышлак и Рынпески».
Сығанақты астана еткен Ак Орда ... ... ... ... ... қазақ халқы оның ұлттық ой санасы ... ... ... ... Олай ... ... мынада:
1. Ақ Орда Жошы Қыпшақ ұлысының әскери сол қанаты ретінде қазақ
даласының төрінде, ... ... ... ... ... Билікке
Шыңғыс хан әулеті өкілдері келгенімен қазақ қоғамының дәстүрлік сыр-сипаты
орасан өзгерістерге ұшыраған жоқ.
2. Ақ ... ... ... ... құйғаны, Саураннан-
Арал, Қараталдан Төменге ... ... ... ... ... ... ... 60-65%) қамтиды.
3. Ақ Орда халқының негізгі бөлігін қазіргі қазақ халқын құрап отырған
байырғы тайпалар (Үйсін, Қаңлы, ... ... ... ... ... ... Ақ ... шаңырағын алғаш көтеріскен Жошы хан ұлы Орда еженнің
жетінші ұрпағы Орыс хан Ақ ... ... ... ... Қазақ
хандарының атасы (Қазақ мемлекетінің алғашқы ханы) деп ... ... ... ... ресми қарулы қолы «Алаш мыңдығы» Орыс
ханның тұсында, ... ... ... ақ қара ту ... ... деп
ұрандап жауға шапты, ел, жерінің тұтастығын жанкештілікпен қорғады.
6. Ақ Орда дәуірінде Шыңғыс хан ... ... ... хандары
династиясы (Орыс ханнан – Кенесарыға дейін) қалыптасты.
7. Ақ Орда дәуірінде Алаш ұраны – ел ... ... ... ... ... ... деңгейіне көтерілді.
8. Алтын Орда, Ақ Орда дәуірінде қыпшақ-қазақ тілі мемлекеттік жазба
тіліне айналды.
9. Ақ Орда ... ... ... ... Қазақ мемлекеті қайта
құрылуының алғы ... ... ғ.ғ. Орта Азия мен ... ... шапқыншылығы
зардабынан арыла бастады. ... - ... ... ... Көптеген ұлыстар мен ... ... бола ... ... ие ... ... бірі - Ақ ... шекарасы Жайық өзенінен Ертіске, Батыс ... ... орта ... дейін созылып жатты. Ақ ... ... - ... ... ... ... қоныс аударған наймандар,
қоңыраттар, керейттер, үйсіндер, қарлұқтар т.б.
Ақ ... ... кезі ХҮ ғ. ІІ ... 1361 ж. Ақ
Орданың ... ... Орыс хан өз ... біраз
күшейтіп, енді ... Орда ... ... күш салды. Сөйтіп,
1374-1375 жж. Еділ ... ... ... ол ... ... ... (Астраханьды) қоршауға алды. Кама ... ... ... Орыс ... үстемдігі ұзаққа ... жылы ол Еділ ... ... ... Ордадағы билікті Мамайға
беруге мәжбүр болды. 1377 ж. Орыс хан ... ... Ақ Орда ... ... Темір Мәлікке көшті. Бірақ осы кезде Маңғыстау үстіртінің
билеушісі - Жошы ... Түй хожа ... ... ... Азия ... ... ... сүйеніп, Темір Мәліктің ... Өзін 1379 жылы Ақ Орда ханы етіп ... Ақ ... ... ие ... ол, 1380 жылы ... ... ... және ... ... ... алды. Тоқтамыстың бұл
табысы орыс ... ... ... ... Орда ханы Мамайдың
1380 ж. Куликово ... орыс ... ... ... болды. Тоқтамыс мұнымен ... жоқ. ... ... ... ... ... босануға
тырысады. Бірақ, 1380, 1391, 1395 жж. Ақсақ ... ... ... аса үлкен үш ... ... ... Орда ... болып
қирайды. Темірдің басқыншылық ... ... және ... ХІҮ ғ. соңы мен ХҮ ғ. бас ... Ақ Орда да ... жж. Орыс ханның немересі ... ... ... ... Ақ Орда да ... өз ... Алайда, Ақ Орданың басты қаласы ... т.б. ... ... ... ... ... ... еді. 1425-1426 жж. Барақ
Ақсақ Темірдің немересі Ұлықбекке қарсы ... ... және Сыр ... ... да ... босатты. Жорықта
жүріп Барақ қаза тапқаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... өлген соң олар Ақ ... ... ... ... ... 1227 жылы Жошы ... ... екіге ... ... ... Ақ Орда екі ... ... Ақ ... ... аудандарында ... ... ... мен жеке ... ... ... Мал
шаруашылығы да дамыды. Жер ... ... ... ... түрлері және тархандық сый тарту болған. Ақ Орданың еңбекші
халқы ... мен ... ... ... ... тағар
тәрізді салықтар төлеп тұрды. Ақ Орданың ресми тілі қыпшақ тілі ... ... іс ... ... ... ... болған, сыртқы саясатта өзіндік ... ... ... ... бар Ақ Орда ... ... ғғ. Шығыс Дешті-Қыпшақ пен Түркістан жеріндегі
этникалық ... ... мен ... ... ... маңызды рөл атқарды. Кейін Ақ Орда ... ... ... ... ... З. ... : «Бізде Керей мен Жәнібек хан 1465-1466
жылдары ... ... ... ... ... қазақ мемлекеті, қазақ елі
пайда болды ... Егер ... ... ... жоқ болса, оның ... ... ... ... ... күнде қалыптаспайды ғой. Сондықтан ол
Ақ ... ... ... ... шығыс - қыпшақ
территориясында қалыптастқан. Ал, ... ... ... негізінде
құралған мемлекет.
Орыс хан қазақ ... ... деп ... ... ... ханның жетінші ұрпағы. 1361 жылы Орыс хан Ақ ... ... ... бастап, оны қазақтың тұңғыш ... ... ... ... көп ... ... жазылған. Сондықтан,
біз, Ақ Орданы қазақтың ... ... деп ... ... ... ... ... зерттеп, Ақ ... ... ... ... қортындыға келдік », - деп
атап көрсетеді өз ... ... Ақ Орда ... ... тарихы
І.І.Ақ Орданың астанасы – Сығанақ қаласы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, ... ... ... ... - ... ... баспасы, 2011
3. Левшин А.И. « Описание киргиз-казачъих, или киргиз-кайсацких орд и
степей». - ... ... ... С. « ... және орта ... ... 2010
5. http://www.massaget.kz/ сайты материалдары.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақ орда мемлекетінің құрылуы, саяси тарихы6 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"Алтын орда."6 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
Алаш орда6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь