Мезолит және неолит ескерткіштерінің зерттелу тарихы

Кіріспе

I Палеолит дәуірі ескерткіштерінің зерттелуі
1.1.Оңтүстік Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелу тарихы
1.2.Батыс Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелуі
1.3.Шығыс Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелу тарихы
1.4.Орталық Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелу тарихы
1.5.Солтүстік Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелу тарихы

II Мезолит және неолит ескерткіштерінің зерттелу тарихы
2.1.Мезолит пен неолит дәуірлеріне қатысты тұжырымдар
2.2. Мезолит дәуірі ескерткіштерінің зерттелуі
2.3. Неолит объектілерінің зерттелу тарихы

ІІІ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАС ҒАСЫРЫ МӘДЕНИЕТТЕРІ ЖӘНЕ ДАМУ ЖОЛДАРЫ МЕН АЛАТЫН ОРНЫ

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Шығысында Ертістен, Алтай тауларынан батысы
– Еділ өзенінің төменгі ағысынан ... ... ... – Батыс Сібір
жазығынан оңтүстіктегі Тянь-Шань таулы жоталарын алып ... ... тас ... ... ... ... ... жүйелі түрде
зерттеліп келеді. Соңғы мәліметтер бойынша ... ... ... ... 40- ... мезолиттік, 800-ге жуық неолитттік
ескерткіштер анықталған. Оларды зерттеудің ... мен даму ... тас ... ... ... көзқарастарының эволюциясын
ашып көрсету, әрбір дәуірдіңиндустриялар генезисін жүйелеу еліміздің
тарихындағы аса ... ... бірі ... табылады. Осы дерек
көздерінен төл тарихымыздың бастаулары ... аса ... ... ... да ... өзіндік екершелігін көрсетеді. Тас ғасырының
зерттелу тарихына және негізгі мәселесіне арналған бұл ... ... ... ... пен терімшілік, балық аулаушылықтың рөлі, өнім өндіру
шаруашылығына көшу , ... мен ... ... ... ... идеологияның қалыптасуы және оның мазмұны мен ... ... ... мен функциялары, ерте дәуірдегі ... ... ... адам ... ықпалы секілді ауқымды тақырыптары қамтиды.
Бұлар жөнінде тарихи шындыққа қол жеткізу өз тарапында ежелгі ... да ... ... ашуға септігін тигізеді.
Бүгінгі таңда археологиялық ізденістердің кең қанат жаюы және осының
нәтижесінде тың материалдарының көбеюі тас ғасырының ... ... ... ... ... жаңа ... ... пайымдауға, зерттеу әдіс-тәсілдерін нақтылауға
сұранысты арттырып отыр. Бұл жағдай мамандардың ... ... ... нәтижелеріне тарихнамалық зертеу жүргізуді, тас ғасыр тарихындағы
«ақтаңдақтарды» анықтауды қажет ... ... ... Алғашқы қоғам дәуірін зерттеуде отандық
археология ғылымы елеулі табыстарға ... ... ... ... ... ... Бұл табыстарға жету оңай жолмен келе ... ... ... қалыптасуы ұзақ та, күрделі үрдістерді ... Оған ... ... табиғи байлықтарын патшалық және кеңестік
Ресей тұсында игеру, ... ... ... ... тар ... мағынадағы
методология, маркстік мәдени теориялар, Одақ көлемінде жүргізілген екпінді
құрлыстарды салу әр қырынан және ... бір ... ... дамуына өз әсерін тигізген болатын.
Отандық археологтар К.А.Ақышев [1] , К.М.Байпақов [2], М.Е.Елеуов [3],
Ж.Қ.Құрманқұлов, З.С.Самашев ... де ... ... ... ... Олар Қазақстан аумағындағы бұрынғы және қазіргі
мекемелер мен археологиялық экспедициялар ... ... ... ... ... ... көрсетті. Негізінен, бұл ғалымдар
кейінгі тарихи кезеңдер ... ... ... ... ескерткіштер тұңғыш рет 1960 жылы жарық көрген
«Археологическая карта Казахстана» атты ұжымдық жұмыта жүйеленді ... ... ұзақ ... ... ... ... ... археологиялық
ізденістерді қорытындыланды.Картаға 200-ден астам тас ғасыры объектілері,
кездейсоқ табылған материалдар енгізілген. Отандық археология жетістіктері,
табыстары мен кемшіліктері картадағы кіріспелік «Қазақстанның археологиялық
зерттеу ... ... атты ... сөз ... оны ... ... А.Г.Максимова тас ғасырына жататын көне деректермен тас ғасырын
зерттеуші ғалымдар ізденістеріне шолу жүргізді.
Тас дәуірі ... ... да ... ... ... ғалым болашақта зерттеу жүргізу қажет ... ... ... Ол ... ... ... археологиялық экспедициясы Сарыарқа
жерінде неолит пен энолит дәуірлерінің тұрақтарын, ... ... ... ... ... ... мен ... жазған
«Археологические работы и находки на территории Казахстана» деген мақалада,
1926-1946 жылдар аралығында әрбір облыстан ... ... ... ... қазба жұмыстары нәтижелерімен қатар, кездейсоқ әрі жекелеген ... ... ... де құнды пікірлер білдірді [5].
Өткен ғасырдың 50-ші жылдар ортасындағы Қазақстанда ежелгі палеолит
ескерткіштерінің ашылуы археологияның назар ... ... ... ... ... ... Х.А.Алпысбаев Қартаудан тапқаннан бастап
отандық археологияда палеолиттанудың негізі ... Ұзақ ... ... бұл өңірде түрлі дәуірлерді қамтитын 210-дай объектілер ашты.
Ғалымның «Некоторые вопросы ... ... ... века ... атты ... революцияға дейінгі және кеңестік дәуір
кезіндегі нысандардың ... ... ... [6]. ... 1979
жылы жарық көрген «Памятники нижнего палеолита ... ... ... ... Бөріқазған, Тәңірқазған, Кемер т.б. тұрақтардың
материалдары зерттелді. ... ... ... ... палеолит
ескерткіштерінің зерттелу тарихы, Орта Азиядағы аталмыш дәуірге жататын
маңызды нысандардың ... ... т.б.), ... сала ... ... іздестірудегі жетістіктері сараланған. Ғалымның отандық
палеолиттануға ... ... ... мен ... ... исследования в Южном Казахстане 1970-1980 » ... ... ... [7]. Онда ... 1970 ... ... ... шолу жасалып, Қазақстан жеріндегі ерте
палеолиттің әлемдік палеолит мәдениеттерінің ... ... ... ... Маңғыстау, Солтүстік Балқаш өңірінде жүргізген
археологиялық жұмыстарының да палеолит ... ... орны ... Онда әр ... археологиялық экспедициялардың жұмыстарына қысқаша
сипаттама берілген. Сарыарқада М.Н.Клапчук та бірқатар палеолит орындарын
тапты. А.Г.Медоев пен ... осы ... ... жұмыстарына
В.С.Волошин өзінің «Из истории изучения ... ... ... тоқталды. Ол аталмыш ғалымдардың ғылыми жаңалықтарын Қазақстан
палеолитіне қосылған орасан зор үлес ... ... ... ... ... ... ... палеолиттен В.С.Волошин, ... ... ... зерттеулер жүргізіп Қазақстанның
түрлі түкпірлерінен байырғы ... ... ... ... да, еңбек
құралдарына салыстырмалы-типологиялық сипаттама және әрбір ескерткіш ... ... ... ... осы ... ... 80-ші ... бас кезіне дейінгі ғылыми айналымға енген басты-
басты археологиялық объектілер материалдарына ... ... ... заңдылықтары анықталды. Ә.Х.Марғұлан, Х.А.Алпысбаев, А.Г.Медоев,
А.П.Окладников, М.Н.Клапчук, В.С.Волошин, т.б. ... ... ... ... мен даму ... ... ... [10].
Қазақстан-Ресей біріккен археологиялық экспедициясы жүргізген қазба
жұмыстары нәтижесінде ғылыми ... қол ... ... ... шығыс, оңтүстік, батыс өңірлерінде атқарған зерттеу
жұмыстарының нәтижесінде тас дәуіріне қатысты мол ... ... [11] мен ... [12] ... және ... ... дәуірі жөнінде еңбектер жарияланды. Аталмыш
ескерткіштерде А.Г.Медоев, Б.Ж.Аубекеров, О.А.Артюхова, т.б. ... ... ... ... тарихы, әр жылдары алынған
нәтижелері жарияланды.
Отандақ археология ... ... ... әлі ... тарқырып санатына жатады. Алғашқы мезолиттік ескерткіштер ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... ... Г.Б.Зданович, В.Ф.Зайберт, В.Н.Логвин сынды ... ... ... жұмыстарының нәтижесінде ашылған ... ... ... ... средней Азии и Казахстана» деген
еңбегінде жүйелеп, мезолиттің негізгі проблемаларына сипаттама берді [13].
Жоғарыда ... ... ісін ... ... ... ... Ғ.Т.Бексейітова, т.б. жалғастырды.
Нәтижесінде ескерткіштер саны көбейіп, қазір мезолит ... сәл ... ... ... жасауға ғылыми негіз қаланды.
Неолит дәуірі жөніндегі әртүрлі ізденістердің жарық ... ... ... ... жоқ ... ... Тек 1970 жылы ... Л. А. Чалаяның «Некоторые вопросы истории ... ... атты ... ... ... ... жаңа тас ... зерттелу тарихына шолу жасаумен ... [14]. ... ... ... А. А. ... С. С. ... В. Н.
Чернецов, П. П. Ефименко, А. П. Окладников, А. Г. Медоев, сынды ғалымдардың
неолитке қатысты ғылыми көзқарастарына ... ... В. Ф. ... Н. Логвин, Ж. Қ. Таймағамбетов пен Т. И. ... ... ... ... ... ескерткіштерінің зерттелу тарихына біршама орын
берілген. В.Ф.Зайберттің «Атбасарская ... атты 1992 жылы ... ... ... ... В. ... ... Г.Б.Зданович, т.б. ғалымдардың тас дәуірі археологиялық
материалдарды жинап, жүйелеудегі жетістіктері сөз болады.
2006 жылы К.М.Байпақов, Ж.К.Таймағамбетов, ... ... ... ... ... археологиясы» еңбегінің де алатын
орны зор.Онда Қазақстан археологиясының даму ... мен ... ... ... ... бірінші бөлімінде
Қазақстанның тас ... ... ... ... ... ... негізі. Тақырып бойынша дерек көздеріне
Қазақстан палеолит музейі ... ... ... ... Қазақстан орталық музейлеріндегі археологиялық артефактілер жатады. ХХ
ғасырдың 50-ші жылдарындағы Шығыс Қазақстан ... ... ... ... 1946 жылы ... Орталық
Қазақстан (жетекшілері - Ә.Х.Марғұлан, М.Қ.Қадірбаев, Ж.Қ.Құрманқұлов) және
1967 жылы ... ... ... ... - ... ... ХХІ ғасыр басына дейінгі ғылыми мақалалары
мен іргелі еңбектерін атауға болады. ... ... 1957 жылы ... құрылған Қаратау палеолит, Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тас ғасыры
ескерткіштерін зерттеу, (жетекшілері - Х.А.Алпысбаев, ... ... ... ... экспедициясының палеолит отрядтарын
(жетекшілері - Х.А.Алпысбаев, ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар 1960-1970 ... ... ... ... ... ... (жетекшісі -
В.С.Волошин), 1988 жылы ... ... ... - ... ... мүшелерінің ізденістерін де қосуға болады.
Мәскеу Мемелекеттік университеті Хакас археологиялық ... ... ... ... ... - ... 1960-1970
жылдардағы қазба жұмыстарның нәтижелері де тақырыптың деректік негізін
құрайды. 1970-2000 жылдар ... ... ... ... ... археологиялық экспедицияларының 1983-1989 ... ... ... ... ... тас ... ... - А.Чиндин), 1990-ші ... ... ... ... ... (жетекшісі - З.С.Самашев) және 2001-ші ... Орал ... ... ... тас дәуірін зерттеумен
шұғылданатын отрядының (жетекшісі - О.А.Артюхова) ғылыми ... ... ... ... әр ... ... жұмыстар жүргізген халықаралық Қазақстан-Ресей археологиялық
экспедициясының (жетекшісі - А.П.Деревьянко) ... ... мен ... негізгі дерек ретінде пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... мен міндеттері тақырыптың өзектілігі және оның
қамтитын хронологиялық ... ... ... ... ... ... неолит ескерткіштерінде жүргізілген
ізденістер кезінде алынған ... ... ... ... соның
негізінде отандық тас дәуірін зерттеудің қалыптасу, даму жолдарын ... ... ... ... орай ... міндеттер
туындайды:
- деректемелік негіздегі түрлі бағыттағы материалдарды қолдану ... тас ... ... ... ... ... тас ғасыры проблемаларының теориялық-методологиялық негіздерін
қолданылып жүрген ғылыми әдістерін ... ... ... ... ... ... ... жазған
отандық және шетелдік ғалымдар еңбектерін сараптау, талдау.
-тас дәуірінің жергілікті және аймақтық ерекшеліктерін, генетикалық
байланысын ашып көрсету.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... және тас ... зерттеу
әдістемесін қамти отырып, қазақстандық және шетелдік мамандардың ... ... ... ... ... де, жергілікті
индустриялар генезисі ашылып көрсетіледі.
- палеолит, мезолит, неолит дәірлеріне және олардың ... ... ... ... жүргізілген.
I Палеолит дәуірі ескерткіштерінің зерттелуі
1.1.Оңтүстік Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелу тарихы
Палеолит ескерткіштері ең көп ... ...... Ол — Тянь-
Шань тау жүйесінің ... ... ... тау ... Оның ... Сырдария, солтүстік-шығысын Талас өзендері алаптары алып жатыр.
Жота қатарласа жатқан Кіші және ... ... ... ...
Боралдай, Бөген, Шаян, Арыстанды т.б. Кіші Қаратау негізінен протерозойлық
тақтатас және ... ... ... ... ... құмтас,
конгломераттардан және девонның жанартаутекті ... ... ... ... ... ғалымдар В.Н.Вебер, М.С.Волкова,
В.В.Галлицкий, Г.П.Герасимов, П.И.Чихаев, Қ.И.Сатпаев т.б. ... КСР ... ... ... ... ... мен Ғылым академиясының Қаратау ... ... ... және ... ... тас бұйымдарын кездестірген.
Кешенді геологиялық жұмыстарға академик Қ.И.Сатпаев ... ... ... еді. ... ... ... ... көп
өңірлерінен тас дәуіріне жататын объектілер ашылды. 1945 жылы ... ... ... мүшесі Р.В.Смирнов мустье дәуірінің
артефактыларын Піскем өзенінің үшінші саты-жазығынан ұшырастырған.[10]
Кіші ... ... ... ... ... ... 1956 жылы ... пен ... ... ... ... 6 орыннан ... ... ... ... ... ... ... мен
К.А.Ақышевқа тапсырылады, кейінірек ... ... та ... ... ... палеолит дәуірімен кезеңдейді. Жиналған
30-дан астам құралдардың кейбіреулерін А.П.Окладников кейінгі ашель немесе
ерте мустье уақытына жатқызған.[16]
ҚазКСР ҒА ... ... ... ... ... ... 1957 жылы ... Үлкен Қаратауды
(Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... тас ... ескерткіштерін зерттеу отрядын
құрды. Оған Х.А.Алпысбаев басшылық жасады. ... ... ... 1957 жылы ... "Қазақ ССР тарихы" деген ұжымдық еңбектің 1-
томында ... ... ... палеолит пен неолит дәуірлерінің бірлі-
жарымды ескерткіштері ғана ... ... ... ... ... ... ... толық негіз бар. Оған 1998 жылы күзде Түркістан ... ... век ... и ... ... атты ... 70 жыл ... арналған халықаралық конференция материалдары да
дәлел. Конференцияда ... ... мен ... ... ... археологияға
қосқан үлесі жөнінде Ж.Қ.Таймағамбетовтың ... ... ... ... төл ... ... ... ... ... ... ... ... ... Н.Г.Панның "Көне
дүниенің қажымас зерттеушісі" және басқа да ғалымдар баяндамалары
мен естеліктері тыңдалды. Сөз сөйлеушілердің ... ... ... ... ерте ... ... көп ... негіздеуге
үлгере алмағандығына және оның мұрағатын зерттеу керектігіне, қазіргі ... ... ... ... мен ... ... ... жазған "Памятники нижнего палеолита Южного Казахстана" атты
еңбектің ғылыми ... ... ... ... айтып өткен
пікірі ден қоюға тұрарлық деп ... ... ... ... "Автор
еңбегінде Қазақстан өте ерте кезде адамның ... ... ... ... тас дәуірі кіндік Азияның көне тас
заманымен бір тұтастықта болғанын ... ... ... олдувей
мәдениетімен бірдей уақытта болғандығын көрсете алды" — деп жазған еді.
Конференция ... ... ... көрнекті археолог В.А.Ранов
қазақстандық әрбір ... ... ... ... да, олардың
ғылыми құндылықтары мен кемшіліктерін әділ бағалай келіп, ... ... тас ... ... ... бір ... ... қалыптасқандығы
туралы қорытынды жасады. [17]
Х.А.Алпысбаев Қаратау өлкесінен 200-ден ... тас ... ... ... ... айналымға енгізді. Ол әрбір ... аса ден ... ... өлкелердегі басты-басты ескерткіш
коллекцияларымен салыстырып, байыппен қарастырған. Өмірінің ... ... ... ... ... ой елегінен ұзақ уақыт
өткізіп, маңызды қорытындылар жасауы соған дәлел бола алады.
Оңтүстік Қазақстанды зерттеу ... 1957 жылы ... ... Тоқалы-1, 2, 3 секілді тұрақтардан төменгі ... ... тән ... ... ... келесі жылғы жұмыстар кезінде
көптеген кұралдар сақталған шелль-ашель орындарын анықтады. ... ... ... ... ... ... палеолит ескерткіштері де бар.
Тоқалы-1, 2, 3 орындары Көктал ... 5 ... ... ... ... маусымда әлемге әйгілі болған ... ... ...
Бөріқазған мен Тәңірқазған ашылған еді. Бұлар — ... ... ... ... тауының оңтүстік шеткейінен табылған. Бұл объектілерден
алынған құралдарды Х.А.Алпысбаев төртке бөледі: 1) екі немесе бір ... ... 2) ... 3) көне ... тас ... 4) ... ... Бұл тұрақтарды кезеңдеу ... ... де ... [19] ... 200 ... ... ... Тоқалы-3-тен 57 дана тас бұйымдары терілсе, Бөріқазғаннан 442 зат,
Тәңірқазғаннан 300-ден астам құралдар жиналған ... Бұл жылы ... ... ... ... Жамбыл облысындағы Байқадам ауылынан
20 шақырым оңтүстік-батыстан табылады.
Қаратау палеолит отряды осы жылы ... ... өзен ... жаңа ... ... ... ... Қарасу, Алғабас, Кеңестөбе, Боралдай мекендерінен әр ... ... ... объектілер барлау жұмыстары нәтижесінде белгілі болды.
Шолақтау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 ... ... 6 ... ... 22 ... ... ... 2, Қаратау қаласынан
35 шақырым солтүстікке қарай Ұзынбұлақ-1, 2 және ... ... ... ... ... ... 2, 3 секілді тас дәуірінің объектілері
де осы жылы ашылған еді. Аталған ... ... ... кешендерін
Х.А.Алпысбаев Тәжікстандағы Гиссар аңғарының палеолитімен жақындастырады.
Бүркітті ... ... ... ерте ... ... ... палеолит ескерткіштері арасында алғашқыда Қарасу,
кейінірек Ш.Ш. ... ... ... ... ... ... ... қабаттылығымен, мерзімділік жайымен, тас құралдарының сақталу
жағдайымен ерекшеленеді.[20] Сол қалпында ... тас ... ... ... ... палеолит орындарымен ара қатынастылығын білу үшін,
сондай-ақ Қазақстан палеолитінің көп проблемаларын шешу үшін ... ... бар. ... ... ... саны ... ... екінші және үшінші мәдени қабаттарынан алынған тас құралдары
жасалуы жағынан Ертіс жағалауындағы Қойтас, ... ... ... ... ... сияқты [21]. Ескерткіш коллекциясы ... ... тас ... ... байланыстырыла қарастырылып
отырылса өте келелі істер жүргізуге ... ... ... ... ... сынды геолог мамандардың араласуы Қаратаудағы
ширектік дәуірі антропогендік шөгінділерінің жас мөлшерін анықтауға жағдай
туғызды. Олардың мағлұматтары ... ... ... ... Тұрақтан дөңгелек өзектас және бұлардан жарып алынған үшбұрыш
пішінді тас жаңқа, қырнауыш, қырғыш т.б. жинастырылды.
Х.А.Алпысбаев ... ерте ... ... ... ... ... ... толық өткізе алмаған еді. Оның зерттеулерін
1983 жылы Ж.К.Таймағамбетов қайта жандандырды.[22] ... ... 1990 жылы ... ... ... "Палеолитическая стоянка им.
Ч.Ч.Валиханова" атты монографияда жарияланған болатын. Онда ... ... ... ... ... ... ... де коллекциялары талданып, жүйеленді. Қазіргі ... алты ... ... ... ... ... ... туралы жаңа
мағлұматтар алынып отыр. Мәдени қабаттар 2,3 метрден 7,2 ... ... ... оны қазу да оңай емес еді. ... адамдар
тұрақты мустьеден соңғы палеолитке дейін үздіксіз мекендеген деп санайды.
бұл — Қазақстандағы тас бұйымдары мен мәдени-тұрмыстық ... ... ... ... ... Оның ... мустьелік Тешік-Таш,
Көлбұлақ, Ходжекент, Ильск, Молдова-5 тұрақтарымен ... мен ... ... ... Х.А. ... ... қабат ашса, алтыншы мәдени қабатты осы жылы Ж.Қ. Таймағамбетов
ашқан еді. ... жылы ... ұзақ ... жарық көрмеген ескерткіштер де бар.
Олар Дегерез, Дарбаза, Сүлейменсай, Дәуренбек. Бәрі — ... ... ... ... ... ... Бұл жерде
екі шеті өңделген шабатын қарулар, өзектас ... ... ... ... тас ... ... тас жаңқалары, өңделмеген тас жаңқалары
мен шой балғалар жиналған. Дегерез ... ... ... ... ... ... Дарбаза-3 материалдары ұқсас. Дегерезден
118 дана бұйым шықса, ... ... саны 111 ... Екеуінің
кейбір заттары ашель-мустье уақытына келіңкірейді. Х.А.Алпысбаев ... ... 4, 31-34 ... да ... ... көбі
дефляцияға ұшыраған. Алғашқы екеуінен 66, соңғы төртеуінен 139 тас ... ... ... осы ескерткішпен аттас бұлақтан 1,5 және
3,5 шақырым солтүстік-батыста. Мұндағы жинастырылған заттар да дефляцияға
ұшыраған. [18]
1961 жылы ... ... ... археологиялық барлау
барысында төменгі палеолиттік Ақкөл, Кемер-1, 2, 3 ескерткіштері ашылған.
Олармен қатар осы ... ... ... ... ... ... ... де белгілі болған. Х.А.Алпысбаевтың Шудың төменгі
тұсынан, Бетпақдаладан тапқан Қазанғап төменгі ... ... ... ... осы ... арқылы Х.А.Алпысбаев Қаратау палеолиттік
кешендерін Бетпақдаламен, одан ары Сарыарқа тас ғасырымен байланыстыруға
тырысқан ... ... ... ... 170 шақырым солтүстік-батыста. 20x10 м
алаңқайдан ежелгі адам жасаған 117 тас бұйым жиналған. ... ірі ... көп. ... ... ... ... типологиялық
жағынан былайша топтастырады: екі жақты шапқы ... 18 ... ... ... қол шапқыла 2 дана; тас жаңқасынан жасалынған құралдар 5 дана; өңдеу
іздері жоқ тас ... 86 ... Осы ... ... ... ... ... кезеңдеген. Аталмыш уақытқа Қаратау қаласынан 25
шақырым солтүстік-шығыста жатқан Кемер шатқалындағы аралары ... ... ... ... 2, 3 ... ... де ... Кемер-1
пунктінен табылған 218 тас бұйым негізгі 7 топқа бөлінеді: екі ... ... ... Құралдар 22 дана; қол шапқылар бифастар -5 дана;
унифастар- 6 Дана; қырғыштар тас ... ... -8 ... тас жаңқадан
жасалған құралдар 3 дана; ... 10 ... тас ... 168 ... ... ... ... Кәкіш деп те ... Одан ... ... екі шеті ... шабатын құралдар 20 дана ; дөңгелек
бұйымдар 9 дана; қол шапқылар 2 дана; өзектас тәріздес ... 12 ... 3 ... тас жаңқа құралдары 12 дана; екінші рет өңделмеген ... 37 ... Ал, ... ... мынадай: екі шеті өңделген
шабатын құралдар 25 дана; диск тәріздес бұйымдар 7 дана; қол ... ... ... ... ... 5 дана; тас жаңқалы бұйымдар 8 ... рет ... тас ... 32 ... ... Кәкішке қарағанда Кемер-
1-ге хронологиялық түрғыда жақын. [7]
Қызылрысбек — Жамбыл облысындағы Ақкөл ауылынан 18 шақырым ... ... ... ... ... ... ... топқа жіктеледі: екі жағы өңделген чоппинг-тул 7 дана ; ... ... 4 ... ... тәріздес бұйымдар 3 дана; унифастар 2
дана; тас жаңқадан жасалған ... ... 3 ... тас ... ... ... ... Х.А.Алпысбаевтың тоқтаған пікірі — ... ... ... Тараз қаласынан 280 ... ... Бір ... ... ... саны ... ... екі шетті
шабатын құралдар 11 дана; бір шетті шабатын кұралдар 3 ... ... ... ... ... шабатын құралдар 5 ... қол ... 4 ... 5 дана және ... ... ... 10 ... тас жаңқалары 242.
Соңғы құралдардың 215 ... ... ... ... Леваллуа тас
тіліктері — 15 дана. Мақалада тас ... ... ... суреттелмеген
деуге болады. Қазанғаптың тарихи маңызы оның ... пен ... ... ... ... ... Отандық
палеолиттануда мұндай құралдары бар ескерткіштер ... ... ... Ертіс пен Алтай, Сібір, ... ... тас ... жасауда Қазанғап секілді объектілердің зор маңызы бар.[23]
1957 жылы Х.А.Алпысбаев ашқан Тұрлан асуынан табылған ... ... ... мен А.К.Бойко да зерттеулер жүргізеді. Жиналған
негізгі құралдар: ұсақ қырғыш, қашау тәріздес құралдар, сүйіртастар, ... ... ... ... ... ... саны ... тарапымыздан тұрақ материалдарына талдау жасауға көп мүмкіншілік
бермеді. 1969—1970 жылдары Х.А.Алпысбаев Оңтүстік Қазақстанда ежелгі ... ... тек ... іздестірді. Өгем өзенінің сол жақ тармағы
— Азартек үңгірлерінен мустье тас ... ... ... 5 ... ... ... көлі ... қасынан мустье құралдары Каржантаудан, Өгем өзені -аңғарына түскен
жерде ... ... тас ... мен ... ... ... ... сол тармағы - Бесағаш өзенінің Жоғарғы тұсынан ... саны ... ... ... 2 ... шығысқа қарай биік
жартас түбіндегі кірер аузы ... ... ... ... ... одан тістік және ойықтық ізі бар құралдар алынады, ... 10 ... ... ... Алтынсай үңгіріне тікқазба
түсірілгенде одан 1,2 м ... тас ... ... ... ... шақырым солтүстік-шығыста — Құрсай өзеніндегі ... де ... одан ... ... ... ... ашель-мустье дәуірлеріне
жататын, тіпті одан да ... ... ... ... ... ... ... аңғарындағы осы аттас орыннан 1 палеолит бұйымы,
түз аңдарының сүйек қалдықтары байқалған. [24] 1971 жылы ... ...... Ол Өгемнің жоғарғы ағысында. Х.А.Алпысбаев мұны мустье
уақытына жатқызады. Онда қызыл және қарақоңыр ... ... ... ... ... ... Шұбар, Коммунизм ауылдарының төңірегінен де
бірлі-жарымды ежелгі адам құралдары табылды.
Х.А.Алпысбаев 1973—1974 жылдары көптеген ... ... ... Олардың арасынан Жамбыл облысы Талас ауданындағы Қызылкіндік,
Жаңатас, ... ... ... атап ... ... 228 дана бұйым шықты. ... ... бәрі ... екі шеті өңделген шабатын құралдар, қол шапқылар, өзектас тәрізді
бұйымдар, ... тас ... ...... Бүркітті
өзенінің оң жағалауындағы Жаңатас ... ... ... дана тас ... ... ... Өзбекстандағы Кулбулаққа ұқсас.
Көкталдан ... дана ғана зат ... ... олардың тас дәуіріндегі
нақты орнын анықтау да қиын. Суреттерге қарап Байқадам құралдары 47 ... ... ... ... ... келісуге болады."О находках индустрии каменного
века в Каржантау и ... ... ... ... [25] ... 2, 3, ... 2, ... Өгем , Қаржантау, Жаужүрек,
Шағалысай, Жиенқүм, Қызылжар, ... ... III, ... ... т.б. мәдени орындар жайлы сөз өрбіте келе соңғы тұраққа
қатысты ... ... ... ... ... ... ... индустриясымен генетикалық байланыста" деген қорытындыға келеді. Бірақ,
тас индустриясының генезисін нақты ашып ... Осы ... ... ... ... Оңтүстік Казақстан облысы Ленин
ауданындағы Сусынген өзенінің шығыс жағалауынан 3 ... 1 тас ... ... ғалым ежелгі ашельмен мерзімдейді. Ашель-мустье ... ...... ... 13 тас жаңқа, 1 ... ... ... Шаян ... ... ... құяр жерінде,
соңғысы Қызылжар ауылынан (Ордабасы ауданы) 12 шақырым ... ... екі ... ... ... бұйымдары
жинастырылған. Осы уақытқа жататын ... 2 ... ... ... 23 шақырым оңтүстік-шығыстан табылған. Құралдар саны
жайлы мәлімет жоқ. Зерттеуші тоқтап өткен тек леваллуалық өзектас ... мен ... ... ... дәуіріне жататын ескерткіштер
де көп. Х.ААлпысбаев анықтаған Жалпақсу-1, 2, Қияқты, Қаржантау, Жаужүрек
орындары мен Шаян өзенінің ... ... тас ... ... ... әрі ... дәуірінен толыққанды мағлұмат береді дей қою да екіталай.
Бұл жерлер қайтадан зерттеуді ... ... деп ... ... ... Оңтүстік Қазақстан, Қазығүрт ауданындағы Абай ауылынан 18 шақырым
түстікте жатыр. 1961 жылы бұл ... ... ... ... ... бірнеше тас жаңқаларын тапқан болатын. 1973 жылы да
осындай заттар ... ... 1960 ... ... ... ... аңғарынан үшбұрышты тас тіліктері табылған. 1973 жылы ... елді ... ... ... ... ... үш тас
жаңқа шыққан. Осындай көлемде тас бұйымдар алынған объект — Қаржантау. [25]
Ол да Өгем аңғарында. Қияқты ... ... ... 25 және ... ... Олардан тілікшелі тас жаңқалар т.б. ... ... ... ... ... анық ... Өгем
мен Сусіңген өзендерінің қиылысар тұсынан 11 шақырым оңтүстік-шығыстан
үшбұрыш тұрпатындағы тас ... ... Ол орын ... ... ... ... және ... .кеңшарлары шекарасындағы Шаян
өзенінің палеозой конгломераттарынан от орындары ... ... ... саны — 29. Жалпақсу-3 заттары да осы ... ... ... ... бұйымдардың суреттелуі болмаса,
олардың жалпы саны туралы мәлімет жоқ. Шағалысай өзеніндегі Дарбаза — ... ... ... ... ... заттар ұсақ тас жаңқалары мен
қабыршақтары, бір үшбұрышты симметриялы сүйірұш. Ал, Оңтүстік Қазақстандағы
Алғабас ... ... ... 11 ... түстікте, Арыстанды
өзенінің оң жағасынан шыққан 13 төменгі палеолит тас жаңқаларында шағылып
алынған жарықшақ ... бар. ... ... ... ... бұл ... ... тас жаңқалар тұрпатын тікбұрышты, сопақша
және үшбұрышты деп бөлуге болады.
Кейінгі палеолитке ... ... ... ... ... және
Жамбыл қаласынан 50 шақырым батыста орналасқан Майтөбе орындары ... де ...... ... мен ... ... тас
жаңқалары, тас тіліктері жиналған. Материалдары ... ... ... ... ... тұрағының құрал-саймандарына жақын. Шикізат
көзі ретінде де қызғыш халцедон пайдаланылған.
Х.ААлпысбаевтың ғылыми ізденістерін қорытындылайтын ... ... ... ... адам ... ... 800 мың жылдай бұрын
мекендеген дейтін тұжырымға ... Оның ... ... ... ... тас ... ... бел ортасынан орын алары анық.
Зерттуші ... ... ... ... ашылған объектілер
материалдары Алдыңғы Азия көне тас ... ... ... Соан ... бір ... ... көрсетті. Ғалымның
өз ойын негіздеуге арналған ғылыми еңбектері де жетерлік. Оның ... ... ... мұрасын жүйелеу, экспедициялық ғылыми есептерін
жариялау және де барлық ... ... ... ... қажет деп
санаймыз. [26]
Артында өшпес мұра қалдырған Х.А.Алпысбаев ... тас ... ... ... ... кетті. Зерттеуші тапқан Бөріқазған,
Төңірқазған сынды бүкіл өлемге танымал ескерткіштер ... ... ... нөтижесінде көбеюде. Қазіргі таңда ол барлау жүргізген Соркөл,
Үшбас т.б. ескерткіштер ... ... ... отыр.
Ж.К.Таймағамбетов, О.ААртюхова, ... ... ... Ғ.Т.Исқақов және басқа да отандық археологтар еңбектерінде
бұрын Хасан Алпысбаев бастаған тас дәуірінің ғылыми ... көші ... ... ... жалғасын табуда. Әсіресе Қазақстан—Ресей біріккен
археологиялық ... ... ... ... ... ... ... Экспедиция 1992 жылы Ресей Ғылым ... ... ... және этнография институты мен ҚР ҒА Ә.Х.Марғүлан
атындағы Археология институты және әл-Фараби ... ... ... ... және ... ... негізінде құрылған
болатын. ...... ... ... жағынан отрядқа
Ж.Қ.Таймағамбетов жетекшілік ... ... ... голоцен
дәуірлерінің бірқатар ескерткіштерін зерттеді. Олар зерттеген объектілер
арасынан әсіресе ... 2, ... 2, 3 ... Қазақстан)
травертиналық ескерткіштері әлемге танымал болып отыр. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет
ашылып, зерттеліп отыр. Аталмыш ескерткіштер ... ... ... ... ғылыми мақалалар жарияланды. Қошқорған кешені
геолог, палеозоолог т.б. мамандар тарапынан Қошқорған тас ... ... ... ... ... Ол 1986 жылы ... нәтижесінде
алынған артефактылардың көлемі кіші екендігін ескеріп "шағын индустрия" деп
ажыратып көрсетуге тырысты. О.А.Артюхова тереңдігі 4 м, ... ... ірі ... ... ... 2219 дана ... ... Мұнда Ф.Борд саралаған Құралдардың 48 түрі кездеседі. Олар
зерттеуші ... ... ... ... — 12,5%; ...
53,3%; кейінгі палеолит — 2,6%; тістік — 6,5%. ... ... ... ұшырасады. Технологиялық, типологиялық ... ... ... ... ... Ал, ... бір
бөлігін кейінірек ғылыми талдаудан В.С.Волошин өткізеді де, О.А.Артюхова
тұжырымдарының дұрыстығын мақұлдады. [27]
Казақстан—Ресей біріккен ... ... ... ... мамандарын (геолог, палеонтолог, палинолог, палеопедолог, гидролог)
тарта отырып ... ... ... төңірегіндегі Қошқорғанда,
Қошқорған-2 және Шоқтас-1, 2, 3 ескерткіштерінде кең көлемді ... ... ... Ерте ... ... бұл ... жағдайы қайта жаңғыртылды. Кешендер материалдарына
техникалық-типологиялық сипаттама жасалып, Евразия ... ... ... осы ... орны ... Қоныстарға немесе
тұрақ-шеберханаларға тән техникалық-типологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... индустриясын жеке
бөліп қарастыруға мүмкіндік берді. [28] Оның ... ...... ... ... ... 3-5 см). ... дайындауда
негізінен кішігірім ... ... бұл ... ... дәстүр болғандығын көрсететін секілді. Ежелгі адам ... ... ... ... өмір ... ... ... қатып-семіп жатыр. Сондықтан да ... ... ... адам ... ... ... күнделікті тіршілік
үшін дайындалған еңбек құралдарының эволюциялық дамуын ... ... зор ... бар. ... ... жылдары
3436 дана-артефактылар жиналған. Негізі шикізат көзі — ... ... ... саны 1564 дана (46%). 1631 дана ... мен ... ... мен олардың сынықтарын, тас қабыршақтарын
қоспағанда алғашқы жарықшақтанумен 1805 ... ... ... ... — 191, ... құралдарының жиынтығы — 428 ... Ал ... ... коллекцияда 226 дана артефакт бар. ... ... ... ... бәрі ғылыми таңдаудан өткен. ... ... — 33, ... ... — 19 ... Жалпы, бұл объектіден
жинастырылған барлығы 5144 артефакт ғылыми ой ... ... ... ... ... 1 ... кіші тас ... ісі жүргізілген жоқ.
Қошқорған-2 ескерткіші Қошқорған-1 ескерткішінен 2,4 шақырым солтүстік-
шығыста орналасқан. 1997—1998 ... ... ... саны — ... 26 ... ... ... алынса, 18-і жер бетінен жиналған. 1999
жылы 13 дана ғана қосымша артефакт алынады. ... ... ... ... ... Зерттеушілер екі ... яғни ... ішкі жағы мен ... алынған
коллекцияларды бір-бірімен салыстыра зерделеді. Әрі бұл ... ... ... жасалды. Түрлі геологиялық қиындылардан
алынған артефактылар ескерткіш мерзімділік ауқымын көрсетіп қана ... ... ... ... рет мекендегенін де айғақтайды. [29]
Шоқтас-1 материалдарының мерзімі Қошқорған ескерткіштерімен ұқсас. ... ... 12,7 ... солтүстік-шығыста орналасқан. Басқа
травертиндік объектілерге қарағанда қазба жұмысының ұзақ ... ... ... ... ... шешуге жағдай жасады. Мәдени
қалдықтарды өз құрамында ... ... екі ...... дендрит (жоғарғы) болып бөлінеді. Қошқорған мен Шоқтас травертин
шөгінділерінің қалыптасуында бес ... ... ЭПР ... алты ... ... бұрынғы 500+70 мыңжылдықтар мен 40±12 мыңжылдықтар
аралығында. ... ... ... ... бұрынғы 501±23, 487+20,
470±35, 427±48 мыңжылдықтар. Шоқтас 1-де ені 1,5 м, ұзындығы 5 м ... ... ... ... ... қамтылады. 2000 жылы
бұл траншея солтүстік шығысқа қарай (ені 2 м) 11 м-ге ... 3,1 ... су ... соң жұмыс тоқтатылады. Алынған материалдар бұрынғы
мәліметтерге еш өзгеріс әкелген жоқ. ... 5 ... ... тікқазба түсірілген. Шартты түрде бөлінген мәдени қабаттардан
алынған № 1 ... 410 ... № 2 ... 1928 ... № 3
коллекцияда 1479 дана, № 4 ... 336 ... № 5 ... 280 ... 6 ... 14 дана ... бар. Олар техникалық-типологиялық
жағынан Қошқорғанға жақын.Осы ескерткіштен 800 м ... ... Жер ... 178 дана ... ... ... көзінің
үлес салмағы, алғашқы жаңқалану мен ... ... ... ескерткіштер материалдарына, әсіресе № 2 коллекцияға ұқсас.
Бұдан 1,44 ... ... ... Шоқтас-3 материалдары (155 дана) да
осы № 2 коллекциямен сәйкес.
Бұл ... ... ... ... ... деректері
Қазақстандағы палеолит мәдениеті эволюциясын түсінуге, осы өңірде ... ... ... шаруашылық жүйелерін қалпына келтіруге ... ... ... бірінші ерекшелігі сыртқы құрылысында
болса, екіншісі тас ... ... ... Осы экспедиция зерттеген
өзінің маңыздылығы жағынан жоғарыдағы ескерткіштерден кем ... ... ... бірі — ... Ол ... қаласынан
солтүстікке қарай 20-22 шақырым жерде орналасқан. 1994—1996 жылдары зерттеу
барысында алынған құралдар саны 17,5 мың данаға жуық. Олардың бес мыңы ... ... ... ... ... басқа бірнеше орындар белгіленгенімен,
әлі жарияланған жоқ. Қызылтау-1 материалдары алғашқы жаңқалану мен құралдар
жиынтығы ... екі ... ... ... ең ... Бөркіқазған,
Тәңірқазған ескерткіштеріне ұқсас. Дефляциясына қарай құралдар индустриясын
өте қатты, орташа, әлсіз (дефляциялы) түскен деп үш топқа ... ... ... ... ... ... технологиясымен
сипатталынады. [29]
Экспедицияның барлау ... ... орта ... ... су қоймасын
зерттеу барысында 70 ... ... 45 дана ... теріп алады. Олар: алғытұрпат (преформа) – 5 дана, өзектас – 5
дана, өзектас секілді ... – 1 ... ... ... – 1 дана,
сияқты құрал – 1 дана, ... – 3 ... ойық ізді ... – 1 ... ... – 2 дана, түзетілген тас тілігі – 1 дана, тас ... – 24 ... тас ... медиаль бөлігі – 1 дана. Dejete түріндегі қарулар
Алтай ескерткіштерінде көп кездеседі. Соған ... ... ... осы ... ... ... ... материалдарына
ұқсас деп табады да, алынған құралдарды кейінгі мустье уақытына жатқызды.
Қаратау ... ... ... ... ... ... аймақ соңғы 50 жылда ғана зерттелді. Арасында үзілістер көп ... Айта кету ... ... ... ... көптеген проблемаларды
шешуге осы уақытқа дейін жиналған тас құралдары жеткілікті. ... ... ... мен ... ... біршама жұмыстар
жүргізілген. Бұл мәселелер жөніндегі ... ... ... көп. Айта ... бір ... мустье
кешендерінің материалдары басқа дәуірлерге қарағанда өте көп ұшырасады.
[30]
Республикада мустье сипатын ... ... ... ... ... бірі — О.ААртюхова. Ол мынадай ой ... ... ... ... ... ... тұрады:
мустье леваллуа (Ақтоғай); типті мустье (Қошқорған); мустье-соан (Мұзбел);
тісті (зубчатое) мустье; леваллуа ... ... ... ... ... ... ескерткіштер)". Мустьемен қатар Қазақстанда
леваллуа-ашель мәдениеті байқалатындығы да айтылады.
Отандық палеолит кешендерінің, әсіресе кейінгі палеолит ... ... ... ... Оны ... ... - ... тас дәуірі объектілерінің әлі тыңғылықты зерттелмеуі, екіншіден —
тас артефактыларының жер бетінде ашық ... ...... ... ... өз ... пікірлерінің алшақтығы
кедергі болып отыр. Қазақстан ... ... тас ... ... ... біз Қаратаудағы (Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тұрақ,
Қызылрысбек, Байқадам т.б.), ... ... ... ... Жамбыл
т.б.) ескерткіш материалдарында кейінгі палеолитке жататын ... ... ... ... ... ... аймағын зерттеушілердің алдында тұрған ... бірі ... ... ескерткіштер орналасуын шағын аудандарға бөлу арқылы
ескірткіштердің ... жеке және ... ... ... ... ... ... Х.А.Алпысбаев талпынған еді. Зерттеуші Қаржантау мен
Қараоба өңірін жеке мәдени ... ... ... ... Алынған мағлұматтар
іргелес өңір материалдарымен байланыстырыла қарастырылған еді. Мұндай шаруа
еңбек кұралдарының тек ... ... ғана ... ... негізделуі керек. Яғни қарулардың қолданыстағы
қызметін, экологиялық жағдай, алғашқыда таңдап алынған материалдардың ... ... ... ... тас ... сапасын, тұрақ
сипатын, егер бірнеше мәдени қабатты ескерткіш болса, онда әр ... ... ... көрсеткен жөн.
1.2.Батыс Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің
зерттелуі
Қаратаудан кейін ... ... ... назарына іліккен
Каспий теңізі мен Үстірт аралығындағы Маңғыстау болып ... ... ... шығанағымен және Өлі Қолтық сорымен, оңтүстігінде
Қарабұғазкөл шығанағымен шектесіп жатыр. Түбектің ... ... ... және ... жоталарына бөлінеді. Жоталар пермь, юра, триас
және бор дәуірлерінің кұмтас, бор жыныстарынан түзілген. Көптеген ... ... жер ... ... ... ... тас ... А.Г.Медоев 1967 жылы мамырда КСРО ҒА ... ... ... және философия институты Археология секторы кеңейтілген
мәжілісінде өзі ... ... тас ... ... ... отырып
баяндама жасап, көпшіліктің ықыласын аймақ тас дәуіріне аударған еді.
Маңғыстауда АТ.Медоев 1966—1969 ... ... ... ... Бір ... солардың ешқайсысы да толығымен жарияланған жоқ.
Қазіргі таңда ... пен оның ... ... мен ... ... ... ... аралығында жинаған 200 мың тас
құралдары, әсіресе Маңғыстаудан алынған заттар әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ҒА ... бөлімшесі Археология институтының Астрахань
экспедициясының жетекшісі — А.Н.Мелентьев Батыс Қазақстанда археологиялық
ескерткіштерге 1967—1969 ... ... ... ... Маңғыстаудан,
дәлірек айтсақ Түйесу құмдарының оңтүстік жиегінен Сенек ауылының жанынан
жоғарғы ... ... ... ... Мұнда Шақпақ тастан дайындалған
тас ... ... мен ... тас ... ... [31]
1985 жылы Маңғыстау тарихи-өлкетану ... мен ... ... ... және ... институтының тас ғасыры
ескерткіштерін зерттеу отряды ...... ... төңірегінен палеолиттік Өнежек-1, 2 тұрақтарын ... ... ... көп. ... материалдар типологиялық жағынан әркелкі.
Өзектастар мен олардың тұрпат-дайындамасы , симметриялық тас тіліктері бар.
Екінші рет ... ... аз. ... бұл өңірде жүргізген
жұмыстары А.Г.Медоевтың ерте тас дәуіріне қатысты пайымдауларын айқындай
түсті. Себебі ... ... ... тас жаңқасынан жасалған
кливерлер, ... ... ... үндеседі. Ол Қазақстан аумағы,
оның ішінде Маңғыстау жері Ескі Дүниеге кіретіндігін тағы да ... ... ... экспедициясы 1998 жылы
Маңғыстауда ... ... ... ... ... ... бетінде ашық жатқан 6 палеолиттік орын белгіленді. Бұл орындардан
алынған коллекциядағы материалдар морфологиялық нышандары ... ... ... ... ... бұйымдар да бар. 1999 жылы ... ... ... тұрған ойыста, Үстірттің батыс кертпешінде,
Бостан құмдарында, Құланды кертпешінде, Қарашек тұзды көлі ... ... ... 11 жаңа ... орындарын ашты. Зерттеушілер көл
маңындағы 9 және 13 пункттерді ... ... ... жұмыстарындағы
маңызы зор орындар деп есептеп отыр.Кезінде А.Г.Медоев Маңғыстауда адам
баласы кейінгі плиоценде өмір сүрді ... ... ... ... ... ғасыры мәдениеттерін былайша бір ізге салды: протолеваллуа-ашель,
леваллуа-ашель-1, 2, шақбақата-1 ... ... ... ... қалақшалы неолит индустриясы. Оның тұжырымы кейінгі
зерттеушілер тарапынан одан әрі ... ... өз ... ... ... ... топография
мағлұматтарына сай ұштастырғандықтан, зерттеушінің соны ... ... ... жоқ. ... ... жатқан Үстірт ерте голоцен дәуірінің
ескерткіштеріне бай. ... ... ... ... ... ... ғасыр ортасында С.П.Толстов басқарған Хорезм ... ... ұзақ ... бойы ... белгілі. Мұнда
кейінірек Е.Бижанов палеолит ескерткіштерін ашып, зерттеген. Н.З.Настюков
пен Н.Д.Праслов Үстірттің батыс ... ерте және орта ... ... (1970 ... ... ... ... ылдиынан 42 шақырым
солтүстік-шығыстағы Қарын-Жарық ... ... ... тас
жаңқаларын, бифас, екі жағы өңделген құралдар жинаған. ... 50x40 ... 500 ... жуық ... ... ... ... нобайы
призма тәрізді тас тіліктеріне және өзектастар сынықтарына қарап ғалымдар
тұрақты кейінгі палеолитке ... ... ... ... ... ... ... оның орны, құралдардың үлес салмағы, қоршаған
орта, т.б. анықталмаған.
Үстірттің шығыс ... ... ... ... ... Арал ... замандардан белгілі. Оған түрлі ... ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады.
Соңғы жылдардағы ізденістер Арал ойысы жоғарғы плиоценде жер ... ... ... ... ... отыр. XIX ғасыр ортасынан
бастап ғылыми тұрғыдан зерттеле бастағанына қарамай, ұзақ ... ... ... ... ... ... болған деген пайымдау үстем болды.
С.П.Толстов басқарған Хорезм ... ... ... ... ары аса ... еді. Экспедиция
материалдарына сүйенген геолог, геоморфолог, географ мамандар Әмудария мен
Сырдарияның ... ... ... да, ... ежелгі дәуіріне қатысты
қорытындылар жасай алған жоқ. Сондықтан да ... Арал ... ... ...... Географиялық қоғамының 1985 жылы болған II съезінде
және 1986 жылы ... ... ... VI ... ширектік кезеңді
зерттеуге арналған жиында ғалымдар тарапынан сын көзбен, сенімсіз түрде
қарсы алынды. ... өз ... ... ҒА ГҒИ ... Арал ... ... ... ... құмдарынан 1979 жылы ... ... және ... жылдары Д.П.Позднышеваның, өзінің, А.А.Словарьдың Арал ... ... ... ... ... ұшырастырған палеолит
ескерткіштерне негізделді. Баяндамасы күмәнмен тыңдалып, талқыланған ... ұзақ ... Арал ... ... ... ... жоқ. [33]
1998 – 1999 жылдары Казақстан – Ресей - Өзбекстан археологиялық
экспедициясы ...... ... ... ... ... ... іздестірді. Жұмыс барысында экспедиция Аралдың
солтүстігінен ... ... ... ... ... Алғашқы жылы
Бутаков шығанағының шығысынан, Аққұдық жанынан екі ... ... 2 ... ... көзі — ... ... Алынған материалдар мустье
дәуірімен мерзімделген. Келесі жылы Сырдарияның солтүстігін бойлай жүріп,
Қамыслыбас көлінің солтүстігінен бес ... ... ... ... ... ... белгіленді. Арал-6 орнынан ашельдік бифас
сынығы табылуы археологтарға жұмыстарын одан ары ... ... ... ... 12 шақырым оңтүстікке қарай Арал А, В, С
пункттері ашылады. ... ... Арал ... ... ... ... көп ... объектілер де бар деп жобалайды.
Экспедиция жұмыс нәтижелерін қорытындыласақ, Арал өңірін ежелгі адам
плейстоценде мекен еткен ... ... ... ... тас құралдарының
саны, қоршаған орта ... ... ... ... ... ғана ... ... Экспедиция материалдары Арал
теңізі голоценде қалыптасқан деген ... ... ... да, ... ... ... ... таралу кеңістіктері қатарына қосты.
Республиканың басқа ... де осы ... ... ... ... отыр.
Оған дейін Үстірт палеолиті және Арал теңізінің голоценге дейінгі
геологиялық ... ... ... ... ... ... кейін ғана О.А.Артюхова өткен ғасырдың 70-80-ші жылдарында
теріліп алынған материалдарды толыққанды жариялай ... Енді ... ... ... ... ... бұйымдарға қарағанда ... ... ... ... тек ... ... Арал 3 ... — ежелгі, Арал-2 — кейінгі және ежелгі (аздап неолит
дәуірінің ... ... ... ежелгі палеолит бұйымдары
басымырақ деп есептейді. Оларға қатысты негізгі ... ... ... ... ... ... ашып ... Зерттеуші коллекцияларды кезінде А.Г. Медоев ... ... ... деп ... ... Арал-1-3 кешендерінің басқа аймақтардағы
ашельдік немесе мустьелік ... ... ... ... аймағындағы палеолит орындарында археологиялық жұмыстар енді ғана
басталып, ... қор ... ... ізденімтер ең алдымен Арал
теңізінің ерте плейстоцендегі жиегінде немесе ... ... ... ... оны дәл таба қою оңай ... ... Ширектік дәуірдің әр
кезеңінде теңіз суы әркелкі болып тұрса керек. Соңғы плейстоцендік мұздық
уақытында Арал ... ... ... ... әлдеқайда үлкен болған
сияқты. Оны көптеген ... ... және ... ... жататын
ескерткіштер де нақтылай түседі. Арал палеолиті әсіресе теңіздің батыс
жағалауында және ... ... көп ... ... Палеолит
ескерткіштері көбіне денуда-циялы және денудациялы-эрозиялық биік
террасалардан ... ... өзі ... ... ... ... бірқатар
аумақты су басып жатқандығын көрсетеді. Болашақтағы ізденістерде осы ... ... ... ... ... тағы бір ... мәдениеттері көп табылған
аймақ бар. Ол — Оралдың жалғасы болып табылатын, оңтүстік және ... ... ... таулары. Тау жыныстарының петрографиялық
құрамы әркелкі. Өңірде шөгінді ... ... мен ... ... ... Ор т.б.) мол ... ежелгі адамға түз аңдарын аулауда ... ... ... ... ... ... (1979 жылы), одан кейін (1999— 2001
жылдардағы) Қазақстан—Ресей ... ... ... соң ... ... ... [12] Мұнда Ембі өзені
алабынан ... ... ... кезеңдеріне жататын 40 шақты орындар
анықталып, ежелгі адам тас индустриясына қатысты ... ... ... жылы (1999) ... ... ... ескерткіштері
ашылып, зерттелді. Көбі Ембі ... ... ... екі жағы ... ... ... ұзынша келген
бифастар, қырғыштар жиналды. Бұйымдары ең аз орын — ... (16 ... көп ... — Мұғалжар-4 295 дана. Соңғысында құралдар саны көп
болғандықтан зерттеушілер оны қоныс деп ... ... ... жылы 30 ... ... 7-30 ... Жалпы, 1999—2001 жылдар аралығында бұл
экспедиция 59 ескерткіш орнын ... ... ... басым бөлігі
кейінгі палеолит дәуіріне жатады. Мұғалжар-31-59 ... ... ... ... ... жоғары ағысындағы бұл объектілерді ғылыми
талдаудан өткізген ... ... ... ... ... бір даму ... жүрді деген қорытындыға келеді. Мұғалжар тас
индустриясының кешендерін зерттеген ғалымдар оның ... ... ... бар деп ... ... Солтүстік Балқаш
(Семізбұғы) және Ертіс маңындағы ... ... ... ... ... палеолиті, жөнінде барлық мәліметтер әлі толық жарияланған
жоқ. Тек 2001 жылы ... ... ... ... ... ... баспадан жарық көрді. Онда алты объект тас ... ... ... Орта Азия мен ... ерте ... төрт даму
сызығы негізінде дәуірлеу проблемасы айтылады. Ол жолдар: а) ... ... ... ... б) мөлтек индустриялы (Кұлдара,
Қошқорған, ЦІоқтас); в) тісті (Күлбұлақ, Селүңгір); г) ... ... ... Шақбақата, Тәңірқазған,
1.3.Шығыс Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелу тарихы
Қазақстан ... ... ... де айрықша орын алады.
Қытайдағы моңғолдық Алтайдан бастау алатын бұл өзен ... ... ... ... ... солтүстік-батыс баурайын, Сарыарқаның
бүкіл солтүстік-шығысын, Ресей ... ... ... ... мен Шығыс Орал
етегін қамтиды. Өлкенің табиғи ... ... ... ... ... ... де ... бола алады.Өткен
ғасырдың ... ... ... ... ... бар ма деген ... ... ... ... Ертіс аңғарынан кездейсоқ ұшырастырылған тас құралдарды алға
тарта отырып, бұл өңірде археологиялық зерттеу жұмыстарын ... ... атап ... Ол 1928 жылы ... ... су айрығынан
Түркістан—Сібір темір жолын салу барысында 2 м тереңдіктен табылған ... жаза ... ... ... да баса ... ... [35]
Г.П.Сосновский сөздерінің дәйекті екендігін Ертіс маңында ... 50-ші ... ... басқарған Шығыс Қазақстан археологиялық
экспедициясының жұмыстары да көрсетті. Ертісте ... ... ... ... ... нәтижесіңде кейінгі голоцендік
ескерткіштермен қатар палеолиттік Қанай, Свинчатка, Пещера, ... да ... Тас ... ... ... Э.Р.Рыгдылон,
И.И.Гохман, А.А.Крылова секілді экспедиция ... көп ... ... және ... ... ... жұмыс қорытындылары бірсыпыра
жинақтарда, басылымдарда жарық көрді. Аталмыш экспедиция еліміздің тас
ғасырын ... ... үлес ... ... 1955 жылы ... ... де жоғарыдағы палеолит ... ... ... ... ... Қазба кезінде (Пещера) Ертіс бойын мекендеген
15 түрлі жан-жануар ... ... ... мамонт, мүйізтұмсық, құлан,
жайран т.б.) сүйектері анықгалды. Кейбір ескерткіш орындарында ежелгі адам
еңбек құралдары аз. Оларды ... ... ... Мәдени қабаттар
археологиялық жұмыстар барысында нақты анықтала қоймаған. [10]
Осы жұмыстардан ... ... ... тас ... ... ... дейін
зерттелген жоқ. Ертістің сол жақ ... ... ... рет ... ... деп қарастырған еді. Бұл жер Сарыарқа даласына кіргенімен,
табиғи жағдай мен табылған ... ... ... ... оны ... ... ... секілді. 1960 жылдар ортасында Б.Ж.Аубекеров
Ертіс—Қарағанды каналы аймағындағы ... ... 3000 ... ... ... алып ... тапсырады. Бұйымдар АТ.Медоев пікірінше
ежелгі палеолиттен ... ... ... ... мерзімдік шекті
қамтиды. Ол Бігеу 64, 6, 36, 1 және ... 34, 3, 16, ... ... — 207, ... — 115 ... шыққан) үлгілерді
"Стоянка-мастерская у озера Кудайколь" деген мақаласында талдап, леваллуа-
ашель мәдениетіне жатқызады. Ал қалған ... сол күйі ... ... ... А.Г.Медоев Қарасор көлі маңында шоғырланған пункттерге
(7, 8, 11, 16, 23, 28) қарап "Қарасор мәдениетін" ... ... ... көл ... ... ... ... өзектастар, бифастар,
жарықшақтар төртінші террасадан, кейінгі дәуірлерге жататын ... ... ... ... ... ... ... бөлген
еді. Бірақ тас құралдар эволюциясы нақты суреттелініп көрсетілмегендіктен,
әрі онымен іргелес кешендер материалдарымен өзара ... ... ... ... бұл мәдениеттің орны әлі анық
емес.
Осы жылдары М.Н.Клапчук Екібастұздан ... ... 60 ... ... ... 1 ... палеолиттік шеберханасынан арасында дөңгелек
өзектастар, 50 ... ... ... ... бірен-саран қырғыштар бар
500-дей бұйымды ... ... Одан ... ... 26 ... жерде
Ангренсор 2 орны ашылды. Алынған 1088 дана материал арасында ... тас ... тас ... ... тәрізді құралдар,
кескіштер, қырғыштар бар. Құрамында жоғарғы ... мен ерте ... ... ... ... шәкірті В.С.Волошин осы
Ангренсор көлі маңынан 80-ші ... ... ... 3-7 ... ... ... олар ... тиянақгы ештеңе айтылмай
келеді.
1977 жылы Ертістегі ГЭС құрылысына байланысты КазКСР ҒА ... ... ... және ... институты Шүлбі археологиялық
экспедициясын ұйымдастырды. Экспедицияның палеолит отряды (жетекшісі —
Х.А.Алпысбаев) тас ... ... ... ... ... Шүлбі,
Оба, Осиха, Қызылсу өзендерінің алаптарында ... Тас ... ... ... ... ... те көп ... сіңірді. Ол
кейінірек 1980-1983 жылдары осы аймақтан тас ... ... ... [36] ... ... ... ... қамтитын
бірқатар объектілерде (Қарашат, Бөдене 1, ... ... ... ... т.б.) ... жұмыстары жеткілікті дәрежеде жүргізілген жоқ. Құралдар
саны, ... ... ... ... ... ... 5000-нан
астам тас бұйымдар алынды. Екі мәдени қабаттан тұратын бұл объектіден өзен
малтатастарынан соғылған ошақ ... ... ... ... ... үш ... ... өзені аңғарында палеолит мәдениетінің
бірқалыпты дамуын мустье дәуірінен ... ... аяғы мен ... дейінгі кезеңді көрсетеді. Мұндағы мустье ... 70 мың ... ... кейінгі кешені 45-43 мың ... ... ... ... ... ерте голоцендік кешен палеолит-мезолиттік заманға
жатады. ... ... бұл ... ... толыққанды зерттелген
тас ғасыры объектілерінің бірі. [37]
Осы жылдары Павлодардан 60 ... ... ... ... көлі маңынан
Маралды-1-2 орындарынан Л.Л.Гайдученко көптеген тас ... ... ... ... ... техникалық-типологиялық талдау
жүргізіп "Палеолитические местонахождение на озере Маралды в Северо-
Восточном Казахстане" атты ... ... ... ... ... уақытына жатқыза отырып, төменгі ... ... де бар ... ... [10] 1972 жылы ... қаласында
Ертіс жағалауындағы жырадан Л.Л.Гайдученко тас жаңқаларын, мамонттық ... ... ... Уақытында зерттелмегендіктен бұл жер кұрылыс
астында қалды. Сөйтіп, Павлодар өңіріндегі ... ... ... ... ... және ... ... жарияланбай жатты.
Осы олқылықтарды толықтыру мақсатында 1995 жылы Павлодар облыстық ... ... пен ... ... ... ... ... іздеді. Жұмыстары нәтижелі болып екі ... ... ... ... ...... ... солтүстік-батысқа
қарай 2,5 шақырым жердегі Қаратерек сайынан табылды. Одан 9 қару шықты.
Кейінгісі — Лебяжье ауылынан 3 ... ... ... ... екі құрал және
фауналық қалдықтар шыққан. Авторлар ... ... ... (ірі ... қарап бұл орындарды орта плейстоцен кезеңіне жатқызады. Бірақ,
мақаладағы ... ... ... әрі түз аңдарының сүйек калдықтарын
арнайы білімі бар маман қарамаған, яғни қай ... ... ... ... ежелгі уақытқа жататын ескерткіштердің бірі —
Қозыбай. Ол Күршім ауданындағы Қаратоғай ауылының батыс жағында 2 ... ... ... ... ... ... ... тасөзегін Қазақстанның өзге аймақгарындағы (Қаратау, Балқаш) ерте
палеолиттік орындарынан да ұшырасады ... [38] ... ... ... шағын мақаласында басқа ... ... ... (нуклевидные сколы), тас жаңқалары айтылғанымен, кұралдардың
нақты саны, суреті көрсетілмеді.
1989 жылы ... ... ... ... және ... ... ... құрамындағы Павлодар
археологиялық экспедициясының жетекшісі — ... ... ... ... ... жүргізеді. 1992 жылы осы Павлодар
археологиялық экспедициясы Құдайкөл көлінің күнгей тұсынан 30-дан ... ... ... ... ... бірқатары араға жылдар ... бір ...... Оны 1990 жылы ... осы аттас
көлден түстік-шығысқа қарай 1,5 ... ... ... ... ... ... орындары да айтылғанымен көбі жариялана
қойған жоқ. ... ... ... Жүргізілген Екібастұз-20-да 350 шаршы
метр аршылып, автор материалдарға(мөлшері айтылмаған) талдау ... ... ... ... деп ... ... барлық
бұйымдарды үш хронологиялық серияға бөледі. Біріншісі — ерте ашель (олар
Құрама, Құдайкөл-1 ... ... ... — орта ... ... 3-4, Мизар ескерткіштеріне ұқсас); үшіншісінің басқа
орындармен тікелей ... жоқ, әрі ... ... ... ... ... ... әдісіне В.С.Волошин ықпалы
аңғарылады. Бірінші хронологиялық серия бұйымдарына Павлодар ... ... жаңа ... ... да ... ... хабарлама
айтылды. Әзірге аталмыш кешендер жайлы мағлұмат жоқ. [39]
Қазақстан — Ресей — Өзбекстан археологиялық экспедициясы 1999 ... ... ... ... ... ... ... көлі
маңында, Бұқтарма мен Шулбі және Шар су ... ... ... ... тас ғасыры объектілері ашылды. Бұқтарма шығыс
жағалауындағы Большенарым мен ... ... ... 5 ... 1-5) аз ... ... да ... тас кұралдары табылды. Күршім
өзенінің оң жақ сағасынан 10 дана тас зат шыққан. ... ... ... ... ... ... ... тұрағынан қайтадан 71 бұйым
теріліп алынды. Үбі ... ... ... ... 2 ... жиналған тас
жаңқалары онша анық емес. Оған қарағанда типологиялық талдау жүргізілген
Шар-1 ескерткішінен жиылған ... (125 ... ... көп. ... жинастырылған құралдарды зерттеушілер мустьеге дейінгі, мустье
және кейінгі ... ... жылы ... ... ... ... ... барысында, Быструха өзені аңғарындағы екі пункттен
мустьелік ... ... ... 27, ... 14 ... ... бұл ескерткіштер материалдары Алтайдағы Денисов,
Ануй-1-3, Кара-Бом, Кара-Тенеш секілді ... ... ... деп есептейді. [40]
2001 жылы осы экспедиция Құдайкөл мен Қарасор көлдері ... ... ... ... ... Жинастырылған тас
коллекция көлемі 30-50 ... ... ... ... ... ... ары ... деп есептеп отыр. Құдайкөл-3-5
объектілеріндегі үлкен көлемді жарықшақтарға ... ... ... ... деп ... қорытындылар болсақ, Ертіс өңірінің тас ғасырын зерттеуде
үзілістер көп болды. Жұмыс ... ... ... бұл өлке тас ... ... ұзақ ... ... жатты. Өңір ескерткіштерін көбіне
Алтай мен Сібір объектілерімен байланыстыру ... ... ... қана ... ... ... өлкелерімен (Қаратау,
Балқаш маңы) қатысы бар тұрақ деп ... ... ... ғалымның
көзкарас эволюциясы тереңірек үңіліп, басқа да еңбектермен ... ... ... ... ... тас ... ескерткіштерінің зерттелу тарихы
Сарыарқа жері де археологиялық көне мұраларға бай. Ол солтүстігінде
Батыс Сібір ойпатынан басталып, оңтүстікте ... ... ... ... ... батыста Торғай үстіртіне ұласады, Сарыарқаның шығыс шекарасы
Балқаш көлінің солтүстігінен басталып, Тарбағатай бөктерлерін, Зайсан қазан
шұңқырының ... ... ... ... ... ... кең территорияда
палеолит мәдениеті шоғырланған бірнеше ... бар. ... ... ... ... ... ... болатыбыз.Ендігі сөз етпегіміз —
Балқаштың солтүстігі.
Алғаш рет бұл өңірден 1950—1951 жылдары КазКСР ҒА ГҒИ ... пен ... тас ... ... еді. ... тауынан солтүстік-шығысқа қарай 10 шақырым ... ... оң ... ... ... ... ... өзені
және Целиноград облысындағы Қарасу өзені аңғарларынан ... ... ... ... А.Г.Максимоваға тапсырады. Материалдарды қараған ол
коллекцияны Ново-Никольское, ... ... ... ... деп
табады да, барлық орындарды жоғарғы палеолитпен дәуірлейді. Қазақстанда
палеолит дәуірі ескерткіштері ... ... ... ... оларды шығыс
өңірмен байланыстыруы заңды құбылыс еді. Бірақ қазір ғалымдар А.Г.Медоев,
О.А.Артюхова, Ж.К.Таймағамбетов ... ... ... ... ерекшеліктері бар екендігін айтуда.
1960 жылы Геология ғылымдары институтының геоморфология мен ширектік
геология секторы және Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... институтының Археология бөлімі ... ... ... ...... құрамында палеолит отрядын
(жетекшісі — АТ.Медоев) жасақтады. Алғашқы жылы отряд ... ... ... ... ... орындарын ашты. Геологтармен
бірігіп жұмыс жүргізген бұл палеолит отряды тұңғыш рет өлке ... ... ... дәлелдеді. Келесі маусымда, 1961 жылы
Т.Н.Жұркашев, Б.Ж.Аубекеров, А.С.Сарсеков, ... ... ... геологтар жәрдемімен жұмыс ауқымы кеңейтілді, ... ... ... солтүстік-батысында, Шыңғыс тауының жотасында
атқарылған ғылыми ізденістер ... ... ... ... ... ... үшін де аса ... біршама тың мағлұматтар
алынды. Алғашқы мақалада жарияланған 5 орын және келесі жылғы материалдар
маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Семізбұғы тауындағы тұрақ-шеберханаларға А.Г. Медоев ерекше ... Ашық ... ... ... ... ... ... жасалған
түрлі бұйымдар (шапқылар, бифастар, үшкір тас, тас жаңқалар, тас тіліктері
т.б.) алынған. Ежелгі палеолиттен (ашель, ... ... ... ... кейінгі палеолит мәдениет фациялары сібір-қытай немесе ... тас ... ... ... Одан кейінгі жұмыстар
барысында Семізбұғы тауының оңтүстік-батыс бөлігінен де палеолит бұйымдары
табылып, ашель, мустье және саяқ мәдениеттерінің ... ... ... ... ... ... ... он бір негізгі орынға
бөлуге болады.
Семізбұғы тауларынан, ... мен ... ... жинастырылған барлығы 100 мыңдай заттың 1961—1962 жылдары тек
20 мыңдайы ғана лабораторияға ... ... ... ол ... ... 1965 жылы Шу—Іле геологиялық-геоморфологиялық
экспедициясының және ... ... ... ... ... ... 1969 жылы ... палеолит экспедициясының
құрамыңда қызмет еткен. Жинастырған материалдарын ғылыми талдаудан ... 1990 ... ... РҒА СБ ... және этнография институты
мен Қазақстан Республикасы ... ... ... атындағы
Археология институтындағы тас ғасырымен ... топ ... ... ... деректемелік артефактыларды жарыққа шығару
көзделді. 1993 жылы "Палеолит Северного Прибалхашья" деген ... ... ... көрді. [11] Онда Семізбұғы 2 тас бұйымдар түріне талдау
жасалынған, ... 2-ден ... ... (1611 ... ... ... ... палеолит аралығында. Мұнда бифас, леваллуа өзектастары,
тісті-ойықты құралдар бар. Ал 2001 жылы Семізбұғы палеолит кешендеріндегі ... ... ... орта, кейінгі палеолит) ғылыми ... ... ... [41] ... ... (дефляциялы) (470 дана), ... (53 ... 74 ... ... ... бар. Өте қатты
дефляцияға ұшыраған артефактылар — 32 дана. Авторлар ... ... ... да құралдарға барынша тоқтап өтеді де, Солтүстік
Балқаш төңірегіндегі палеолит мәдениеті автохтонды екендігін нақгылайды.
Балқаштың ... ... ... ішінен тас
индустриясының саны 10 ... ... ... ... ... Мустье уақытына жататын бұл кешенде леваллуа фациясындағы ... ... ... ... ... рет ... ... жатқан Жамбыл тауындағы жағдай да осыған ұқсас. Хантаудан
леваллуа техникасындағы езектастар, бифас, үшкір тас, қырғыш, т.б. ... А.Г. ... ... ... ... коллекциясына
типологиялық-статистикалық талдаулар жүргізілмеді.
Балқаш көлінің солтүстік-батыс тұсындағы Бәле ... ... ... ... ... ... ... жатқызған.
1963 жылы Солтүстік Балқаш ... ... ... палеолит отряды (орындаушы —
А.Г.Медоев) Балқаш-Ертіс өңірінен немесе Басты су айрығынан ашық жатқан 73
тас ғасыры ... ... ... 13-1 палеолитке, қалғандары бұлаққа
негізделген микролиттік дәуірге жатқызылады. Басты су ... ... ... қауымдық мәдениеттер эволюциясының тізбесі А.Г.Медоев
пікірінше "шелль-ашель, ашель, мустье ... ... ... тас ... ... ... тас (микролит) дәуірі" болып табылады.
Автор тұрақгар мен тұрақ-шеберханаларды картаға түсірген. Дегенмен ... ... ... ... ... негізгі тұжырымы болмаса нақты
ешқандай ескерткіш құралдары, олардың саны, үлес ... ... ... ... ... ... ... көбіне таңдап алынған тас
құралдарға негізделетін секілді.
А.Г.Медоев жұмыстарын әрі ... тек 1990 ... ... ... ... ... ... болатын.
Шығыс және Солтүстік Балқаш төңірегіндегі 1999 ... ... ... ... ... ашылды, [42] соңғыларынан
тас бұйымдарының аз шығуы, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермейді.
Балқаш-1, 4 мустье, қалғандарының дені ... ... ... ... саны 30-40. ... ерекше ілініп ... ...... ... артефактылардың ... ... ... ... ... ... мәдениеті проблемаларын айқындай түсу
қажеттілігі себеп ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Көлемі 6 шаршы метр болатын Саяқ-1а
пунктінен 6 ... ... және ... 15 ... ... ... пункт
алаңқайынан 10 мыңнан астам тас ... ... ... және техникалық-типологиялық талдау ... ұсақ ... ... Өзектастар мен олардың калдықтары да
жеткілікті. Кейінгі пункт одан ... метр ғана ... ... ...... ... ... ұшыраған
және ірі бұйымдар үлес ... мол. ... ... анық. Призма тұрпатты өзектастар да кездеседі, Саяқ-1
пункті – шеберхана. ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... Ғалымдар
ескерткіш уақытын (аралас кешен болғандықтан) дәл анықтай қойған ... ... бір ... ... палеолитке жататыны анық.
О.А.Артюхова Семізбұғы-4 ескерткішіндегі дефляцияға аздап қана ... ... ... ... ... ... ... кейінгі
палеолиттік "саяқ" мәдениетін жоғарыдағы экспедиция мүшелерінің
жұмыстарына ... ... ... берген. Зерттеуші еңбегінде
аталмыш индустрия Евразиядағы ... ... ... ... ... да, оның ... белгілері, өзгешеліктері
көрсетіледі.
Экспедицияның жинастырған материалдары Новосібір қаласындағы РҒА ... және ... ... палеолит секторының тас ғасыры қорында
сақтаулы. "Саяқ" мәдениетіне қатысты А.Г.Медоев тұғырнамасына тереңірек
үңілу үшін осы ... ... ... ... ... керек
сияқты. Сондай-ақ аталмыш ... ... ... ... ... проблемаларын дәлірек қарастыруға жәрдемдесер еді.
А.Г. Медоев ... ... ... ... Сарыарқа
палеолитімен тығыз байланыста қарастырып, Орталық Қазақстаңда ашель мен
мустье секілді екі ... ... ... ... ... ... "саяқ" мәдениеті қалыптасты деп есептейді. [8] Қазақстан аридтік
облыстарындағы мустье индустрияларын дәуірлеген О.А.Артюхованың ойынша орта
палеолиттік индустриялар ... ... ... ... ... ... емес ... дәстүріндегі мустье ... 10А), ... ... ... және тісті мустье (Бұрма,
т..б)". [44] Бұл ... ... ... ... келе "Қазақстан
палеолит тұрақтарының басты белгісі ашель, мустье, кейінгі ... бір ... ... және ... ... ... жоқ" ... Жалпы алғанда Балқаштың солтүстік төңірегіндегі соңғы
кездегі ... ... 4, ) осы ... ... кезеңдердегі
алғашқы жаңқалануда леваллуа техникасы үстем болғандығын ... ... ... ... ... одан ... ... түріндегі
өзектас пен бірқатар тұрпаттар да алынған. Балқаш төңірегінде ... ... ... ... ... өңірі, Орталық Қазақстан)
ғана емес, алыстау жатқан территориялармен де ... ... Оны ... ... ... Орталық Азия (Кульдара, Қаратау, Лахути) мен
Кавказ (Сатани-Дар, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ежелгі тас дәуірі қазіргі ... ... ... ... ... ... М.Н.Клапчук, Ж.К.Таймағамбетов,
Б.Ж.Аубекеров, О.ААртюхова, В.С.Волошин т.б. ... ... ... көне ... ... ... Нұра, Есіл т.б. өзен аңғарларынан
көптеп ... ... ... ... ... қарағанда біршама жүйелі
зерттеліп келеді.
Палеолит жөніндегі хабарлар өткен ғасырдың 40-50 жылдары келіп түсе
бастағандығын ... ... ... ... еңбектерінде жазылған. Ә.Х.Марғұланның 1946 жылы ұйымдастырған
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы Нұра, Сарысу мен ... ... ... тас ... ... ... болашақ
ізденістерге бастама ... ... ... ... ... 60-шы ... ... 1960 жылы Л.С.Симутин
Сарысу алабындағы ... ... ... ... ... ... теріп алды. Нәтижеде бұл өңір палеолитін зерттеу қолға
алына бастады. 1962 жылы В.С.Танцюра Ертістің сол жақ ... ... ... ... ... ... 40 жылдан ... ... ... ... ... ... ... облыстық
тарихи-өлкетану музейінің қорында бұл ескерткіш коллекциясы 86 заттан
тұрады. В.С.Волошин ... ... ... ... ... ... зерттеуге М.Н.Клапчук зор үлес
қосты. Ол 1960 жылы Кенжебайсай-7, Сарысу ... ... ... оны орта ... ... ... ... екі жақты
дөңгелек өзектас табылды. Бұйымдардың типологиялық ерекшелігі және оларды
жауып тұрған споралы-тозандар ... ... бұл ... да ... мерзімдеуге бағыт береді. Ал Жамантаудағы кұралдар ... ... тас ... мен ... ... ... ... кейінгі палеолитпен мерзімдейді. 1963 жылы Батпақ ... ... ... ... ... ... Одан ... тас
жаңқа, жарықшақ және қырғыш, тескіш табылған. [10]
Ғалымның 1964-1968 ... ... ... ... ... орын алған бірқатар ескерткіштер ... ... 1964 жылы — ... пен ... ... 1967 жылы —
Обалысан, Мұзбел-1 және Айдарлы-2, 1968 жылы — Қосқұдық, Сорқұдық ашылды.
Егер 1960 жылы ... ... ... ... тас ... ... белгілі болса, олардың саны 7-8 жыл ішінде 300-ге жетті. 1958-
1966 жылдары М.Н.Клапчук тапқан Батпақ-7-12; Қарабас-3; ... ... ... ... ... ... ... да ерекше
атап өткен жөн. Енді осыларға тоқталып кетелік.
Сарысу алабындағы басты ескерткіштің бірі — ... ... ... ... ... 150 ... ... орналасқан.
Ескерткіштен 1964-1968 жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... ... 70%-ін жарықшақгар, 10
процентін өзектастар мен екінші рет өңделген бұйымдар, қалғандарын ... ... деп ... ... ... ... арасындағы дөңгелек
және жалғыз алаңқайлы, көп алаңқайлы өзектастарға, ірі жарықшақтар мен ... ... ... ... ... байланысты бұл
қазбаларды Жаман-Айбат-4-ті кейінгі ашель уақытына ... Осы ... ... 1964 жылы ... ... ... 10 ескерткіштің
арасынан Жаман-Айбат-5 материалдары да осы кезеңге ... деп ... ... да ... ... ... ... ауданындағы
Жетіқоңыр кеңшарының оңтүстік-батысына қарай 4 ... ... ... ... шапқы қару мен екі өзектас Қаратау (Бөріқазған,
Тәңірқазған) жотасындағы ... ... ... де айта кету қажет.
Осыларға қарап М.Н.Клапчук ескерткіш жасы төменгі ... соңы ... ... бас кезі деген мерзімді ұсынады. Бірақ табылған
коллекцияның аздығы бұл ... ... ... Бұл ... Н.Л.Габай деген
геологтың ауызша айтқан геологиялық тұжырымдарын негізге алған тәрізді.
Одан басқа малта тас өндірісін М.Н.Клапчук 1967 жылы ... ... ... ... мен Талдысай өзендерінің қиылысар тұсынан
ғалым 114 бұйым (чоппер, чоппинг, дөңгелек өзектастар т.б.) ... ... ... ... ... плейстоценнің бас кезіне
жатқызылған. Алайда жұмыртас ... ... ... ... ... одан да ерте ... ... ықтимал екендігін ескерген
дұрыс. [40]
Бұларға қарағанда Жаман-Айбаттан 50 шақырым солтүстік-шығыста орналасқан
Айдарлы-2 бұйымдары өзгешелеу. ... ... ... ... коллекцияны
саралай келе одан шыққан негізгі материалдарды М.Н.Клапчук "леваллуа-мустье
сипатында" деп есептейді. ... ... (30 ... және 13 ... бір ... ... леваллуа жарықшақтары, 4 шапқыш, 10 бифас)
да әркелкі. Ал Сарысу алабындағы (М.Н.Клапчук мустьеге жатқызған) Қызыл-Жар-
3-те 1,25 м тереңдіктен бар ... ... ... ... тас ... шығуы көңілге күдік ұялатады.
1966 жылғы қазба жұмысында М.Н.Клапчук басқарған ... ... ... ... отряды Передержка-1, Қарабас-3, Батпақ-12
ескерткіштерін де ашады. [45] ... ... 2136 ... ... ... түрін байқауға болады. Передержканы М.Н.Клапчук мустьеге
жатқызғанмен кейбір материалдары одан кейінгі уақытқа жатқызылуы да ... ... ... Порфирит пайдаланылған негізгі зат (172
дана) түрі — тас жаңқалары мен ... ... ... екі ... ... ... ізі қалған алты ұра тас, үш добал қалақ, шапқы
құрал және сүңгі ұшының сынығы бар. Батпақ-12 ... 1038 зат ... 807 ... ... тас ... ... тәріздес және үш бұрышты тас
тіліктер (30 дана), монофас, дөңгелек өзектас қалдығы т.б.
Батпақ-7 мустьелік ... ... ... ... ... ... бар. ... құралдарынан басқа ондағы сүтқоректілердің сүйектерін
палеозоолог Б.С.Қожамқұлова мамонт фаунасына ... ... ... ішінен үшбұрышты және трапеция тәрізді болып шығатын ... тас ... ... және екі ... ... жасалған жапырақ тәрізді
найза ұшы ерекше көзге түседі.
В.С.Волошин басқарған Целиноград археологиялық экспедициясы ... ... ... ... ... Батпақ-7 тұрағында қайтадан кең
аумақты ... ... ... ... ... палеолитке жатқызған
кешендер енді мустьемен мерзімделді. 520 шаршы метрге, терендігі 7-8 метрге
жеткен қазба алаңқайдан 218 тас ... және ... ... 1987 жылы ... ... ... батпақтықтар зубр, жылқы, мамонт, эласмотерий, жүнді мүйізтұмсық,
кұлан, түйе аулағандығын ... Ал, тас ... туф, ... В.С.Волошиннің Батпақгы "мустье I", "мустье II", "мустье III"
деген хронологиялық топтарға бөлуінің негізсіз екендігін, ... ... ... ... ... ... ... сүйектерін С14
әдісімен 24650±305 жыл деп ... тас ... мен ... уақыттарының
арасындағы алшақтықты көрсетеді. Сондай-ақ кезінде М.Н.Клапчук ... ... ... ... бір ... (6,3 м) ... ... жүнді мүйізтұмсық және мамонт қалдықтарының радиокөміртекті мерзімін
жасаған Е.И.Нурмамбетов пен ... ... ... ... жыл деп ... отыр. Демек, М.Н.Клапчук тұжырымы ... ... ... ... де ... орта-кейінгі палеолитке
жатқызылуы әлі де айқындай ... ... ... секілді. [46]
1968 жылы ... ... ... ... ... ... Одан 10 бір алаңқайлы бір шетті өзектас, 6 ... 6 ... ... ... 45 ... ... ... және 170
жарықшақ сынықтары алынған. Павлодар ... ... ... ... ... жатқан Тасқұдық-1 кейінгі палеолит шеберханасынан ... ... ... жапырақ тәріздес 55 найза ұшының қалдықтары, 4
қырғыш, 18 тас тіліктері, 245 тас жаңқалары, 120 жарықшақ сынықтары ... ... ... ... ... Қонайбек секілді Сарысу
алабындағы палеолиттік орындар жайлы айтылғанымен, жоғарыда аталып кеткен
ескерткіштер ... ... ... да ... ... туралы, археологиялық заттардың стратиграфиялық
маңызы жөнінде, палеоклиматтық жағдайлар жайлы М.Н.-Клапчук ғылыми ... ... ... ... ... пайымдаулар айтқан. Ол Сарыарқа кейінгі
палеолитінен Ағайдар мен ... ... ... ... мәдениетін
ғалым кейінгі палеолиттің ерте ... ... ... ... 2) кейінгі леваллуа-мустье уақытына кіргізілген болатын. Ол
Ағайдар-1 мен Оби-рахматтың жоғарғы қабаттарын үндестіре ... ... ... мен ... ... ... ... ықпал тигізген
деп есептейді. Ал батпақ мәдениетіне ... ... ... ... ... жатқызылған. Бұл индустрияның негізгі
сипаттамасы: дөңгелек және алаңқайлы өзектастар, клектон және ... ... ірі ... және ... екі ... ... тәрізді
кұралдар. Ал Ағайдарға леваллуа-мустье жарықшағы (сына ... ... ... (остроконечники), тісті-түзетілген тас тіліктері
т.б. тән. ... бұл ... ... ... ... ... ... болады. Оған біріншіден М.Н.Клапчуктың дүниеден ерте кетуі, екіншіден
материалдарды Х.Мовиус тұжырымдамасына сай ... ... ... ... Ағайдар-1 т.б. ескерткіштердің Есіл, Ертіс, Балқаш алаптарындағы
палеолиттік орындармен байланысы толық айқындалмаған. Соңғы ... ... ... ... ... ... одан ... зерттеушілер алдына тың проблемалар қоюда.
1984 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының тас ғасырын
зерттеу отрядыың жетекшісі — ... ... ... ... ... ... 2 ... ашады. [47] Мұнда тас бұйымдар
бұлақ жанындағы аласа төбе ... ... ... ... 252 ... ... ... қырғыштар, екі жағы өнделген
құралдар және тас ... бар. ... (600 м ... ... 79 ... ... дөңгелек протопризмалық өзектастардың және шеті
симметриялы үшбұрышты келген тас ... ... ... бұл ... ерте ... ... ... уақытына да
жатады деп топшылайды. Келесі жылы ... ... және ... 30 ... ... пен ... орындарын анықтады. Сондай-ақ
Үлкен Ақмая, Кіші Ақмая, Қойшоқгы тауларынан және ... ... ... ... ... ... ... Бұйымдар арасында
өзектас, қырғыш, ойықты ... тас ... бар. ... ... ... ... ... ашель дәуірінікі деген ой айтады.
Бірақ бифастың қай ... ... ... ... жоқ. [48]
М.Н.Клапчук ізденістерін Сарыарқа жерінде ары қарай жалғастырған.
В.С.Волошин 1968-1971 жылдары Есіл ... ... ... ... ... ... 3, 4 ... ашып, 1975-1980
жылдары қазба жұмыстарын ... де, ... ... ... ... тұратындығын анықтайды. Ең көрнектілері — ... 4, ... ... зат ... екі хронологиялық кешенге бөлінеді.
Вишневка-3 ашель бифастары жөнінде ғалым еңбектерінде жазылғанын да ... жөн. ... ... әр ... ... ... ... морфологиялық өзгерістерге ұшырауын тиянақты қарастырмайды.
В.С.Волошин 1970 жылы Сарысу-Теңіз су айрығынан — ... ... ... ... ... ... және оның қасынан Досан-1,
Целиноградтан (Астана) 150 ... ... ... ... өзеніндегі Мирное, Түйемойнақ разъезі төңірегінен жаңа
палеолит тұрақ-орындарын табады. ... 2 мың зат (тас ... тас ... ... ... ... т.б.) және Досан-1-ден 200-ден
астам бұйымдар жиналған. Қалғандарынан да ... ... ... ... саны ... ... ... (Ақмола) облыстық музейінің экспедициясы
1976 жылы 16 жаңа палеолит пунктін (Жиделі-1, 2; Садовое-5, 6, 7; ... ... ... т.б.) ... Бұл ... ... ұзақ уақыт ештеңе айтыла
қойған жоқ. Тек соңғы жылдары ғана ... ... ... ... ... ... жарияланды. Мұнан жиналған археологиялық материал саны
38 және олар екі хронолгиялық серияға бөлінеді. Ерте кезіне 21, ... ... ... ... Біздіңше барлық коллекцияны (өзектас, чоппер,
сүйірұш, тас жаңқа) ежелгі палеолит ... ... деп айта қою ... кейбір чоппер Ақ-Қошқар-1, 6 ерте ашель кешендерінікіне,
қырғыштар жоғарғы есілдік кешендерге ұқсас ... ... көбі ... ... 15 және Құдайкөл серияларына да ұқсас. ... ... дәл ... ... ... Себебі Үлкен Құндызды материалдарының
біразы (тас жаңқа, сүйірұш) кейінгі ... ... ... ... т.б.) де ... ... жылы ... алабынан В.С.Волошин Түйемойнақ-1 және ... ... ... ... ... 1977, 1982 және 1991 жылдары ол
Мүзбел-1, 2, Обалысан-1, ... 5, ... ... жұмыстар жүргізілуімен қатар жаңа орындар да тауып отырған.
1977 жылы Мүзбел-3, Шілік-Құдық, Сарыөзен-6, ал 1991 жылы Азат-1, ... ... 5, 6, 8, 9 және ... ... ... болады.
Түйемойнақтан порфириттен істелінген 2043 заттар арасындағы 218 өзектас,
891 тас жаңқа, 80 ... ... өте ... ... ... ... хронологиялық серияларға бөлінген.
Ол тапқан кейбір тұрақтар туралы қысқаша хабарламалардан басқа мәліметтер
берілмеген. Айталық Жиделі-1, 2, ... 5, ... ... Қызылтаудан табылған үш тұрақ жайлы мағлұматтар тым мардымсыз. ... ... ... ... мен ... ... ... деректер
де аз. Каменка, Құрома-14-15, Вишневка-3-6 ескерткіштеріндегі төменгі
палеолитпен мерзімделуі де күмән ... ... ... ... ... ... ... суреті мен сипаттамасын
жасамағандықтан ескерткіштердің мерзімдік шегін анықтауға толық мүмкіндік
жоқ. ... ... ... ... ... Ақ-Қошқар деп аталған
тұрақтар Қыпшақ пен Керей өзендерінің айрығында орналасқан. ... №1, ... 8 ... ... мың артефактылар жинастырылған. Арасында
өзектастар, жарықшақтар көп. Кварцитті құмтас және аздап ... да ... ... ... Ірі бифастар, үшкіртас (остроконечник), тісті-
ойықты бұйымдар да бар. ... ... ... ... уақыттарды
камтиды.
Ақгасты-1, 2 индустрияларын аймақтағы палеолиттің ежелгі фациясы деп
В.С.Волошин аталмыш кешендерді әрдайым жеке ... ... ... ... ... тас жаңқалары, кішігірім жарықшақтармен
екінші рет өңдеу және ... ... түсе ... ... бар. Ерте
индустриясы төменгі-орта апшерон, кейінгісі жоғарғы апшерон ... ... ... ... ... ... соңғысын Оңтүстік
Тежікстандағы Күлдарамен салыстыра қарастырады.
1980 жылы В.С.Волошин теңіз даласынан Баршын-3 ескерткішін ... ... 80x70 м ... ... ... ... барлығы 622 бұйым
теріліп алынады. ... ... ... ... ... ... ... секілді. Өйткені Баршын кешенін жас ... ... ... жаңа ... деп ... тырысатындығы да аңғарылып қалады.
[50]
Одан бергі уақытта ... ... ... ... еңбектер
жариялады. Вишневка-4, 6, Түйемойнақ-1, Батпақ-7 нысандарынан алынған найза
ұштарын зерделей ... ... ... техникасынан мынадай белгілер
анықтайды: а) құрал дайындауда ... ... ... ... ... ... ... жасау әдісімен жүргізілген; в) құралдың төменгі тұсы кең әрі
жалпақ етілген; г) жоғарғы тұсы төменгі ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы Есіл төңірегіндегі ескерткіштерде
ірі бифасты жапырақ тәрізді найза ұштары басым, Түйемойнақ-1-де ... ... ... ... 1998 жылы ... ... ... өткен "Қазақстан және онымен іргелес территориялар тас
ғасыры" деп ... ... ... ... алабындағы жаңа
палеолиттік ескерткіштер" атты ... XX ... 90-шы ... ... ... ... ... сөз қозғады. Мақалада ол Обалысан-1,
Азат-1, Мүзбел-3 индустриясына техникалық-типологиялық талдау жасап, Қазбек-
1-2, Сарысу-8-9 және ... да ... ... шекаралас өңірлер
тұрақтарымен ара-қатынасын анықтаған еді. Ғалым Обалысан-1-ден ... ... 3 ... ... материалдарын (98 зат) 4 серияға және Мұзбел-3-
тен 1981 жылы ... ... 4 ... ... қарастырған. Құралдар
арасында бифас, тас тіліктері, қырғыш, пышақ, тас жаңқалары бар. Азат-1
қазба орны Бетпақдаланың ... ... Азат ... 8 шақырым
солтүстік-батыста орналасқан. Біраз құралдары жасалуына қарай ... ... ... Азат-1 тұрақ-шеберханаға жатуы ықтимал.
Өзектастар, тас жаңқаларының көп болуы, біз ... ... ... ... ... ... анықтамасына ұқсауы
соған меңзейді. [51]
Орталық ... ... ... ат ... археологтардың
бірі О.А.Артюхова Қазақстандағы мустье дәуірін леваллуа-мустье, ... ... ... ... және тісті мустье деп жіктейді. Ең
соңғысына оның ойынша ... ... ... ... ... мәлім болған барлық Құралдардың 40,2%-ын тісті құралдар ... ... ... ... тас тіліктеріне қарағанда призмалық жүйедегі
өзектастар басымырақ. Автордың байқауынша Бурма ... ... ... (Орта Азия) және Ябруда-1 тоғызыншы мәдени қабатындағы (Жерорта
теңізінің шығысы) индустрияларымен ұқсас келеді.
Сарыарқа палеолиті мәселелері ... сөз ... ... ғалымдар
(М.Н.Клапчук, В.С.Волошин) Сарысу, Нұра, Есіл өзендері алабындағы, ... ... ... Ж.К. ... ... ... материалдарға сүйенеді. Сондықтан да үлкен аумақты алып
жатқан ... ... ... сан алуан пікірлер бар. Хронология,
кезеңдеу, басқа территориялармен өзара байланыс ... әлі ... ... ... ... ... ... В.С.Волошин схемасы
төмендегідей: "Ақтасты-1, 2; ерте ашель (жұмыртас индустриясы, Ақ-Қошқар
кешені); ... ... . Одан ... ... I, ... II, ... ... Батпақ мустье кешені мен Орталық Қазақстан солтүстігіндегі
бифастық дәстүр қатарласа ... ... ... ... ... сол ... ... Екібастұз кешенінде, Талдыөзек
кешенінде тоғысқан. Бірінші (Баршын) кешен мен дамыған палеолит ... ... ... мустье, ерте мустье, кейінгі ашель тұр. ... ... ... ... ... кешені арқылы мустьемен (III, II,
I) ... ... ... төртінші сериясы мен Құдайкөл бесінші
сериясымен және Вишневка-4 үшінші сериясы мен Құдайкөл ... ... соң ... ... ... мен Құдайкөл-4 сериясымен
байланысады. Әлбетте автор ... ... ... шүбә жоқ. Бірақ біздің ойымызша дамыған ашельден кейінгі
кезең үзіліңкіреп ... ... ... ... ... ... коллекциясы" деген мақаласы біршама толықтырады. Онда
бірқатар ескерткіштерден (Шыңғыс, Қошқорған, ... ... ... ... техникалық және типологиялық көрсеткіштер ... ... ...... ашель дәстүріндегі
мустьелік леваллуа және ... емес ... ... ... және ... деп бөлінген. [52]
Басқа дәуірлерге қарағанда мустье хронологиясы, кезеңдеуі мен өзара
байланысы ... ... ... ... Бұл ... шешу үшін біріншіден — соңғы ғылыми жетістіктерді пайдалана отырып
жекелеген ... ... ... ... өткізу, екіншіден —
бір техникалық-типологиялық дәстүрге ... ... тас ... ... — жақын маңдағы көршілес ... ... ... ... ... ... оның рөлі мен орнын, сондай-
ақ сол өңірдегі ескерткіштермен қаншалықты қатыстығын ажырата көрсету,
үндестігін анықтау қажет.
Орталық және ... ... ... Шыңғыс тау жотасынан
АГ.Медоев 1961 жылы бірқатар тас ғасыры ескерткіштерін ... Бір ... ... және ... ... ... бар 200-дей бұйымдар
жинастырылған. Өкпекті тауларының оңтүстік-шығыс беткейінде орналасқан бұл
орын археологиялық әдебиеттерде жиі ... оның ... және ... талдау
жасалынбаған. Араға 40 жылдай уақыт салып ... ... ... ... ... 1998 жылы ... ... өткен
халықаралық конференцияда баяндады. Оның айтуынша ... 122 ... ... ... табылады. [52] Мұндағы құрал категориялары: өзектас
және өзектас дайындамасы, бифас секілді өңделген бұйым; бүтін және жартылай
шетті, түзетілмеген жарықшақ, тас ... ... тас ... т.б. Бәрі ... ... ... ... (дефляцияға ұшыраған). Осы категорияларға
байланысты зерттеушілер пікірлерінде біршама қайшылықтар ... ... ... ... ... жоқ десе, О.А.Артюхова 5
дана өзектас бар деп санайды. Соған ... ... ... ... де ... ... А.Г.Медоев кешенді ашель дәстүріндегі мустьелік
леваллуа фациясы деп атаған болса, О.А.Артюхова типті ... ... ... археологтың ойынша Шыңғыс жотасындағы мустье индустриясы
техникалық-типологиялық жағынан ... ... ... Оның ... ... ... Сарыарқа палеолиті жөнінде,
археологиялық заттардың стратиграфиялық маңызы туралы пайымдаулары аталмыш
өңірдегі тас ... ... ... көп ... ... ... болғанмен Шыңғыс жотасын отандық палеолиттану
кеңістіктерінің бірі деп ... ... ... ... ... ... ... тарихи орындар әлі қарастырылмай жатыр. Егер болашақта
археологиялық жұмыстар қайта жандандырылған жағдайда отандық тас ғасыры
туралы тың ... ... ... ... анық.
Зерттеуді қаже етіп отырған өңірлердің бірі — терістікте Балқаш,
солтүстік-шығысында Сасықкөл мен Алакөл, ... ... ... ... оңтүстігі-батысында Солтүстік Тянь-Шань жоталарымен шектесетін ... 1986 жылы ... ҒА ГҒИ ... ... ... ... Кіші Қаратау жотасындағы Құйғанкөл-1, 2 тұрақтарынан басқа
Жетісу өңіріндегі Шарын ... сол ... ... ... 1,5-2 шақырым шамасындағы бес жерден тас дәуірі орындарын табады.
Ақтоғай-1-ден алынған артефактылар саны 122 ... ... ... ... ... ... ... тас жаңқалары, леваллуа үшбұрыш
жарықшақтары, қырғыштар т.б. заттар бар. ... 2,5 ... ... 18 ... ... 15 ... Ақтоғай-4-тен 7
дана артефактылар жинастырылған. Ақтоғай ... ... ... ... және типологиялық белгілері бойынша бір-біріне ... ... ... ... леваллуа жарықшақтары басым. Геологиялық
және геоморфологиялық мәліметтер бойынша зерттеушілер Ақтоғай-1-4 орындарын
жоғарғы плейстоцен ортасына жатқызған. Алынған материалдардың бірі ... см) ... ... ... О.А.Артюхова мақаласындағы суретте
көрсетілген леваллуа тас жаңқаларының кейбіреулері біздіңше тас тілікшеге
келіңкірейді. Ақтоғай-1-4 ... ... ... ... ... ... Орталық Азия өлкелерінің палеолиттерін байланыстырып тұрған кешен.
Жетісу жеріндегі өзен алабтары да (Іле, Қаратал, Көксу т.б.) ... ... ... ... ... ... осындай өңірдің бірі Торғай даласы болып ... ... ... ... ... ... ... да, Қайыңдысор көлі
маңынан, Қараменді оқшау қыраты мен Шортанды өзені аймақтарынан бірен-саран
теріліп алынған тас саймандар бар. 1978 жылы ... ҒА ... ... неолиттік орындар арасынан Қайындысор-2, 4, Үркаш-1 тұрақтарын
О.А.Артюхова ... деп ... ... ... өзектастары
леваллуалық және сына тәріздес болып келеді. Осыған қарағанда Торғай
даласында ... ... ... мүмкін. В.Н. Логвиннің бұл
аймақта палеолит жоқ, мұндағы ерте голоцендік ескерткіштер оңтүстік Оралдан
бастау ... деп ... ... ... деп ... ... болар еді.
1.5.Солтүстік Қазақстан тас ғасыры ескерткіштерінің зерттелу ... ... ... да ... ... ... ... қолда бар мәліметтердің өзі-ақ Солтүстік ... адам ... ... жалғаса берді деген қорытынды жасау үшін
әбден жеткілікті. Бұл аймақтағы палеолиттік мұралардың ... ... — тың және ... ... ... басталғалы бері егістік
алқаптардың археологиялық мұралардың бұзылуы, екіншіден — геологиялық,
геоморфологиялық және ... ... ... ... болмауы кері әсерін тигізуде. Бүгінгі күні мұндағы ... ... ... ... ... Ақтас тұрағын 1982 жылы ҚазКСР ГҒИ-ның
қызметкері ... ... ... ... ... ... Зеренді
ауданындағы Жамантұз ауылынан 3 шақырым оңтүстік-батыста орналасқан.
Жамантұз ... ... ... ... зерттеулер
барысында келемі 2,5x3x4 м қазбадан бірнеше мың -хайуанаттар сүйегі шығады.
1983 жылы қазбаның шығыс және батыс шетінен ... метр жер ... ... екі ... қазба жүргізіледі де, алғашқысынан хайуанаттардың 137 тісі
және сүйек қалдықтары жинастырылады. Алынған материалдардан Б.С.Қожамқұлова
мамонттық фаунаның 18 ... ... ... тастан жасалған еңбек
құралдары мен анықтала қоймаған жартас суреттеріне ... ... жете мән ... Олар ... ... ... ... ежелгі адам кемінде бес рет мекен еткен деп топшылайды.[53]
Айтылған ой-пікірлерді түйіндей ... ... ... ... ... ... ... өмір сүруі үшін
қолайлы болған деген тұжырым жасауға болады. Қаратау ... ... ... ... аудандарда ширектік дәуірдегі ... ... ізі ... ылғалды, жылы климат және әрқилы фауна мұнда ежелгі ... ... ... ... ... еді. ... ... ескерткіштер:
протолеваллуа-ашель индустриясы бар Маңғышлақтағы Шақпақата мен Қаратаудағы
Арыстанды. Ғалымдар ашель заманының ... өте көп дей ... атап ... ... Шақпақата, Құмақапа, Ертістің сол
жағалауындағы Құдайкөл мен Қарасор, Арал маңындағы Арал 1-3 пен ... ... ... Мұғалжар кешендері, Қаратау жотасындағы
Тәңірқазған, Бөріқазған, т.б., Балқаш маңындағы ... ... ... ... ... ... ... Қозыбай, т.б.
Қазақстан палеолит ескерткіштерін стратиграфиялы және ашық деп _ ... ... ... ... ... ескерткіштеріне Шоқтас, Қошқорған,
Батпақ, Шүлбі, Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... қарағанда ерекшелігі сол түрлі ғылыми әдістерді
қолдана отырып палеолиттанудағы хронология, палеоэкология, кезеңдеу мен
стратиграфия ... ... ... ... маңызы зор. Ал топырақпен
бүркелмеген және ашық жатқан ... ... ... ... т.б.) ... ... ... тек тас
артефактілеріне сүйену орын ... да, ... ... ... ... ... ... пайдаланылған. Осыған қарамастан
ғалымдар ашық ... ... ... ... ... ... ... сақталған ескерткіш материалдарымен ... ... ... ... ... ... ашель, мустье,
кейінгі палеолит индустриялары.
Қазақстан палеолит ... ... ... ... ... ... негізде қарар болсақ аса күрделі
мәселелердің бірі. Өйткені ... көбі кең ... ... ... де, оларды ... ... ... ... ... ... соғады. Бұл тас құралдар бүркелмеген
және үстін топырақ баспаған күйде ... ... ... ғана ... ... тұрақтарға да қатысты.
Қазіргі уақытта Қаратаудан, Маңғышлақтан және Сары-Арқадан ... ... ... эоплейстоцен ақырғы кезіне жатқызуға болады. Бірақ
ол көпшілік тарапынан әлі ... таба ... жоқ. ... ... ... палеолит ескерткіштері шоғырланған аймақтардың
бәрінде бар. Осы ... ... ... ... ... т.б.) орта
плейстоценмен ұштасады да, жоғарғы плейстоценде олардың ... ... ... ... ... плейстоцендегі мустье дәуірі
жүйелі түрде жақсы зерттелгенімен, кейінгі палеолит индустриясы жеткілікті
дәрежеде ... ... Оны ... ... ежелгі адамдар өміріне тікелей әсер еткен палеогеографиялық
жағдайларға байланысты деп ... Нақ сол ... күн ... болған, мұның өзі адамдардың тіршілік ... ... ... ... ... ... мұз басуында өте суық және құрғақ
климаттың калыптасуы алғашқы адамдардың қысқа қарай хайуанаттар ... ... ... ... ... Оны ... өзендер (Сарысу, т.б.)
бойындағы тізбектеле орналасқан тұрақтардан ... ... ... мен ... ... аралығы да ғылыми ізденістерде тиянақты
қарастырылмай жүр. Кейінгі палеолиттің ... шешу үшін ... ... ... ... ене ... ... маңындағы Арал 1-3 пен
Аққыр, Мұғалжар тауларындағы Жалпақ, Мұғалжар ... ... ... ... т.б. Балқаш маңындағы Семізбұғы,
Тұранға мен ... ... ... ... ... Қозыбай,
т.б.
Қазақстан палеолит ескерткіштерін стратиграфиялы және ашық деп _ екі
түрге бөлуге болады. ... ... ... ... Қошқорған,
Батпақ, Шүлбі, Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тұрақтарды ... ... ... ... ерекшелігі сол түрлі ғылыми әдістерді
қолдана отырып палеолиттанудағы хронология, палеоэкология, ... ... ... ... ... шешуде маңызы зор. Ал топырақпен
бүркелмеген және ашық ... ... ... ... ... т.б.) ... мәселелерді шешуде тек ... ... орын ... да, ... ... ... техникалық-
типологиялық, статистикалық әдістер пайдаланылған. Осыған қарамастан
ғалымдар ашық ... ... ... ... дәуірінің негізгі
кезендерінде статификациясы сақталған ескерткіш материалдарымен ... ... ... ... ... ... ашель, мустье,
кейінгі палеолит индустриялары.
Дегенмен, Қазақстан палеолит индустриясының геологиялық ... ... ... фактологиялық негізде қарар ... аса ... ... ... ... көбі кең ауқымдағы хронологиялық
шеңберде мерзімделеді де, ... ... ... ... ... ... ... соғады. Бұл тас құралдар бүркелмеген
және үстін топырақ ... ... ... "ашық" кешендерге ғана емес,
стратиграфиясы сақталған тұрақтарға да ... ... ... ... және ... ... кейбір
кешендерді (А.Г.Медоев) эоплейстоцен ақырғы кезіне жатқызуға болады. Бірақ
ол көпшілік тарапынан әлі ... таба ... жоқ. ... плейстоцен
ескерткіштері отандық палеолит ескерткіштері шоғырланған аймақтардың
бәрінде бар. Осы заманғы еңбек ... ... ... т.б.) орта
плейстоценмен ұштасады да, жоғарғы плейстоценде олардың ... ... ... ... Жоғарғы плейстоцендегі мустье дәуірі
жүйелі түрде жақсы зерттелгенімен, кейінгі ... ... ... ... ... Оны ... (Ж.К.Таймағамбетов,
Б.Ж.Аубекеров) ежелгі адамдар өміріне тікелей әсер еткен ... ... деп ... Нақ сол ... күн ... болған, мұның өзі адамдардың тіршілік етуіне қолайсыз ... ... ... ... мұз ... өте суық және ... ... адамдардың қысқа қарай хайуанаттар соңынан жылы жаққа көшуіне
әкелсе керек.
II Мезолит және неолит ... ... ... пен ... ... ... ... жылдарда жүргізілген Қазақстандағы жаңа зерттеулер нәтижесінде
мезолит пен неолит ескерткіштер тобының ... ... және ... ... ... ... ... түсетін ізденістер
жарияланып отыр. Еуразиядағы тас ғасыры проблемаларын шешу үшін ... ... ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарында қайшылыққа ұшырамау мүмкін емес. Алайда Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... қиындығы бар.
Өйткені шөлді және шөлейтті өңірлерде объект жасайтын жүйелі қабат немесе
горизонт сақталған ... аз. Жаңа ... ... ғылымдарының жетістіктерінің арқасында ... ... ... ... ... ... ... өлшемімен арақатынасын ашып көрсетуге
мүмкіндік бар. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... хронологиялық өлшемнің болмауы, кезеңдеу
және ескерткіштердің бір-бірімен байланысын тиянақтаудың жасалмауы едәуір
кедергі келтіруде.
Ұзақ ... бойы ... ... ... ... және энеолит
дәуірлерінің археологиялық материалдары өз алдына жеке ... ... ... ... ... ... Адам өмір ... көп
салаларында аса маңызды өзгерістер жүрген голоцен кезеңінің алғашқы
жартысын ... ... кез ... ... түрде зерттелмейінше
палеометалл дәуірінің бірқатар мәселелерін шеше қою мүмкін емес. Себебі
қару-жарақ, шаруашылық ... ... ... ... ... ... жетілу тарихы осы заманнан бастау алады.
Мезолит дәуірі отандық археологиядан соңғы 20-30-шы ... орын ... ... жұмыстардың жүргізілмеуімен, екіншіден ... ... ... әлемдік ғылыми әдебиетте бұл атаудың ұзақ
уақыт пікір таластан соң, тек ... ... ... ... ... ... ... Мезолиттің тас ғасырынан алар орны жайлы
отандық және ... ... әлі бір ... келе ... жоқ. ... көзқарас ерекшеліктеріне, ортақ пайымдауларына тоқтала кету артық
етпейді. [40]
Л.Р.Бинфорд жазуынша палеолит пен ... ... ... ... ... тас ғасырын шағылған және жалтыратылған дәуірлерге бөлген кезден
басталады. Сол кезде бұл ... ... үшін ... ... ... ... жерде бірден кабылдана қоймағанын Г. де Мортилье, Г. Даниль,
Н.О.Бадер, М.В. Воеводский, В.А. ... Г.Н. ... және ... ... ... XIX ... соңғы ширегінде терминді алғаш
енгізгенде А.Карлайл сегмент, трапеция және , ... ... ... палеолиттік және керамикасы бар ... ... ... де, бұл ... мезолит деп атайды. 1879 жылы -
Э.Вьей Фер-ан-Тарденуаздан, 1887 жылы Э.Пьетт Мас д' ... ... ... ... тапқаннан кейін Еуропадан мұндай тұрақ орындар көптеп
ашыла бастады. ... ... Сен, Ж. де ... ... ... ... ... керектігін жазғанымен, XX ғасырдың 30-шы жылдарына дейін
ол қолданыска толық ене қоймады, ... ... ... ... ... ... атаулар кеңінен пайдаланылды.
Кеңестік дәуірде Орта Азия мен ... ... ... А.П. ... ... ... ... тас дәуірі өзгешелеу
екендігін көре білді. ... ол ... ... даму ... соқпай
өтіп кетті деген тұжырым жасаған болатын. Бұл тұжырым да ... ... ... ... ... ... Г.И.Медведев, М.П.Аксенов қарсы шықты да,
мезолит ғылыми мәні зор әлеуметтік-экономикалық дамудың ... ... ... ... ... елдерінен табылған заттармен арадағы ұқсастықты алға
тартты. Олар Усть-Белая, Макарова-ІІ т.б. ... ... ... еді. Осы ... ... ... ... толығымен дәлелдеп берді.
Мезолитпен қатар "эпипалеолит" термині де археологиялық дәуірлеуде кеңінен
қолданылды. "Азиль", "тарденуаз" терминдері бұл ... ... ... және негізсіздігін айтқан А.Брейль мен Г.Обермайер еді.
Соңғысы 1908 жылы осы ... ... ... ... ... ... ... палеолит мәдениетінің аяқ кезіндегі уақытпен
мерзімдеді. Ал неолитке өтер тұсты "пренеолит", ... ... т.б. ... сипаттады. Алғаш рет 1893 жылы А.Броун енгізген
"мезолит" термині кеңестік тарихнамада 1950 жылы ... ... ... ... ... атты ... ... орныға
бастағанын айта кету керек. Ол оның мынадай белгілерін атап ... 1) тас ... ... ... ... пен жебенің және күрделі
қыстырғыш құралдардың ... 2) ... ірі ... ... ... ... ұсақ ... аңшылыққа көшу, балық аулау мен
терімшілік рөлінің күшеюі; аймақтарда шаруашылыққа мамандана бастау; ... ... өту; 4) ... ... ... ... тайпалардың қалыптасуы. [29]
Зерттеушілер көбі осы пайымдауды қолдайды. Сонымен ... ... көшу ... ... ... Әлбетте оған
бірінші себеп мұздықтың еруі. Сол уақыттарда казіргіге жақын гидрографиялық
желі орнықты. Адам ... ... ... ... ... ... баласын тіршілік үшін жаңа әдістерге ... ... ... ... ... аймақтарда егіншілік пен мал шаруашылығының
элементтері пайда ... ... ... ... балық-аулаумен
айналысты. Сондықган да Алдыңғы Азия мен Қазақстан мезолитін хронологиялық
шеңбер тұрғысынан алғанда аздаған өзгерістерді аңғаруға болады. ... ... ... ... ... ... неолит шамамен б.з.б. VI—IV
мыңжылдықтарды, Алдыңғы ... ... ... ... ... неолит дәуірін б.з.б. V — III мынжылдықтар шеңберінде белгілеу
бүгінгі күні кең орын алған. ... ... ... бір ... археологтың неолит хронологиясына қатысты айтылған тұжырымдамасын
бүкіл Казақстанға тели салу да ... ... ... ... ... ... жатады. Әрбір ... ... ... ... бар. ... ... ... айтарымыз еліміздің аумағынан өте алыс жатқан
өңірлердегі тұрақтармен республика жеріне ... ... аса ... байланыста зерттеудің жөні жоқ. Өйткені табиғат
жағдайларының ерекшеліктеріне қарай өндіруші ... ... ... ... ... ... ... тас ғасырының қай кезеңін
қарастырғанда да бағыт-бағдарды көбіне ... ... ... ... ... Ғалымдардың мезолитке деген көзқарастары бастапқыда, тіпті
қазір де мұндай жолды ... әр ... ... да ... ... ... ... Д.Я.Телегин, Г.Чайдц, Н.Н.Гурина,
В.АЛынша, В.М.Массон, В.В.Питулько, Н.Н.Диков және басқа да ... ... ... ... ... ... қатысты
көзқарастарын бірнеше топтарға бөлуге болады: 1) үғымның хронологиялық мәні-
мағынасы бар; 2) экологиялық ... және ... ... ... өзгерістердің әсері басты кезекте тұрады; 3) деректанулық,
типологиялық (технологиялық та) тұрғыдан ... Бұл ... ... ... ... ... келсе, оны құру үшін археологиялық
белгілерін көрсетуіміз керек. Сол арқылы ол басқа ... ... ... ... мәнге ие болуы қажет. [54]
Алғашқы қауым техникасы бір жүйе ... ... ... ... Олар: шикізат, өңдеу әдістері (алғашқы, екінші рет),
құралдар формасы, т.б. Өз кезегінде ... жеке ... ... ... ғалымдар арасында көп пікірлер айтылған болатын. Мысалы,
Г.П.Григорьев пен ... ... ... тастар (микролит)
бойынша, Н.Н.Диков призма, қалам, конус түріндегі шағын өзектастарға карай,
В.А.Лынша қыстырғыш техникасының енуімен жіктей ... ... ... бөлу мүмкіндіктерін көрді. Осының өзі-ақ ғалымдардың көпшілігі
бұл дәуірге деректанулық, типологиялық жағынан мән беретінін білдіріп отыр.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ретіңде
қарастыруға талпынуда. Бұл кезеңдегі тас құралдарында айтарлықтай өзгеріс
жоқ деп есептеу басым. ... ... ... голоцендік" дәуірмен
алмастырылады.
Кезінде Г.Н.Матюшин «мезолит» терминіне ... ... ... екі
кезеңге бөлген еді. Алғашқысына XIX ғ. Соңы мен XX ғасырдың бастапқы ширегі
жатады. Бұл кездері аталмыш ұғым технологиялық ... ... ... ... ... ортасынан) ол ұғым тарихи-экономикалық ... ... ... ойымызша, аталмыш мәселені кеңестік тарихнамаға қарап 1950
жылдармен бөлген дұрыс сияқгы. Өйткені ... де, оның ... ... ... ... жарық көргеннен кейін ғылыми әдебиетте кеңінен
қолданыла бастады деп жоғарыда ... ... ... ... ... қай регионда болмасын неолитке қарағанда
мезолит кезеңі аз зерттелген. Оның ... ... ... XX ... ... айтылғанымен, тек 70-80-ші жылдары ғана В.Ф.Зайберттің
Есіл ... ... ... ... мен ... даласында
жүргізген далалық зерттеу жұмыстарының ... ғана ... ... жинақталынды. Мұндағы мезолит тұрақтары көл, өзен ... Ал, ... жиі ... аңы көп ... ... ... ... отырғандықтан мезолиттік қоныстарды табу қиын болып отыр.
Әйтсе де бұл жайтты Х.А.Алпысбаев республика жерінде ... ... ... тек оны ... ... ... еді. Ол бір ... көршілес орналасқан,
бірақ әрқайсысының өзіне тән тас индустриясы болған ... ... өмір ... ... ... Шаян өзені алабынан (Қаратау жотасы)
өзі ашқан Жаңашілік-1-3, Маятас кешендерінде кейінгі палеолит пен ... да бар деп ... ... ... Тұрлан және Көктас
тұрақтарының шығу тегін Ш.Уәлиханов атындағы ... ... ... Ал ... ... мәдениеті жергілікті Тұрлан тұрағының
мирасқоры. Автор ... тас ... ... кезендерін бір-бірімен
жалғастыруға талпынғанымен, пікірін аяғына дейін дәйектей алмады. [55]
Ал А.Г.Медоев ... ... ... Азия, соның ішінде
Сарыарқада шағын тас мәдениеті келгенде үзілген деп топшылайды. ... ... ең ... ... тек ... тас ... ғана деп есептейді. Бұл
кейінгі палеолит пен қола ... ... ... ... ... мезолит заманы қай кезбен белгіленеді деген сұрақ ... ... ... ... ... шекарасы
плейстоценның соңына жатады. Оның ... ... ... ... Ғалымның пікірінше Азияда кейінгі палеолит голоцендік
те бола алады. "Голоцендік палеолит пен эпипалеолит — деп ... ... ... екі бөлек кұбылыстар, біріншісін жас, кейінгі палеолит немесе
тоқырауға ұшыраған (застойный) деп ... ... ол ... ... — трансформациялық кезең, ол плейстоцен аяғында кейбір кейінгі
палеолиттік кұралдардың эволюцияға ұшырағандығынан ... және ... ... ... ... ... егер құралдар көлемінің ... ... онда бұл ... ... Бұл ... маманның техникалық-
типологиялық көрсеткіштерге сүйенетіндігін аңғартады ... ... ... Ертіс маңындағы Құдайкөл-
3 материалдары элипалеолитке ... ... ... финалдық
фазасына жатады. Сарыарқа мен Маңғыстаудың кейнгі палеолиттегі леваллуа
техникасы пышак, тәрізді тас ... ... ... ... ... ... сөз ... А.Т.Медоев үшбұрышты және
трапеция тәрізді кесіктерді, ... және сына ... ... ... ... бифастарды, ұсак тас ... ... осы ... ... Ал шағын тас дәуірінде тас жаңқаларынан
жасалған ... ... ... ... т.б.) ... шағын тастар сирек ұшырасады дейді. Дегенмен, ... ол ... ... керсеткіштерден гөpi
көбіне геологиялық мағлұматтарға сүйеніп отырса ... ... ... айналысқандықтан оның мезолитке, неолитке қатысты көзқарастары
нақтыланбаған. А.Г.Медоевтың бірнеше ғылым ... ... ... әpi өзектілігін жойған жоқ. Сондықтан оның отандық ... ... ... ... зерттеуді қажет етеді. [8]
Есіл бойында, Нұра ... ... ... ... нәтижелі жұмыстар жүргізген.Мұндағы ... ... әрі ... ... жасаған В.Ф.Зайберт ... ... ... ... Тельман, Аққан, Қорғалжын топтарына
бөледі. Қазба жұмыстары, зерттеу ici ... ... ... саны ... ... бұл ... іргелес жерлерден косымша алты ескерткіш
енгізген. Әрине автор 300-ден астам олардың бәрін қарастыра алған жоқ. ... ... ... ... ... ... кешендері бар екендгін
жазады. Ол типологиялық, және ... ... ... екі ... ... X ... кем емес) және кейнгі (б.з.б. VII мыңжылдыққа ... ... ... деп ... ... мезолиттік хронологияны бұлай бөлу кезінде Орта Азияға
арналған Г.Ф.Коробкованың б.з.б. XI—VI мыңжылдықтар деген ... ... Ол ... мен Машай объектілерінен алынған радиокөміртекті
мерзімдестіруді тілге тиек еткен. Алғашқысының индустриясына ... ... ... тігінен түзетілуі тән. Тәжікстанда одан басқа
Тұтқауыл, ... ... ... секілді мезолит кешендері бар.
Г.Ф.Коробкова Орта Азия ... ... ... ... негізінен Дам-
Дам Чешме-1, 2, Қасқырбұлақ, Жебел, Қожасу-1, ... ... ... сияқты кешендер материалдарына сүйеніп отырған. Қазақстан жерінде
Дам-Дам Чешме, Жебел жақын десек, олардың материалдарын Үстірт, ... ... ... ... ... ... қатар
Г.Ф.Коробкова Каспий маңынан балхан және зарзий ... ... ... ... ... ... ... сероглаз және төлес
мәдениеттеріне жататын ескерткіштерді анықтады. Сероглаз ... ... ... ... ... ... маңынан П.С.Рыков
жинастырған алғашкы табылған материалдарға қатысты ғылыми айналымға ... ... ... ... ... осы ... ... l967 жылы ашқан. Құралдар арасында түрлі
қыстырмалар, геометриялық ... ... ... ... ... ... көп. Төлес мәдениетінің аумағы Оралдан шығысқа қарай Солтүстік-Шығыс
Каспий төңірегіне ... ... ... ... ... енгізген кельтеминар мәдениетінің батысқазақстандық
ескерткіштер нұсқасын жоққа шығара отырып, оның тас ... ... қыш ... басқа хронологиялық кезеңге жатқызады.
Кешендерді бұлай ... ... ... ... Тас ... мәдениеттерін
құралдарға қарай емес, қыш ыдыстарға (керамика) қарап бөлген дұрыс. ... ... ... ... ... жерде көбіне бірдей. Жалпы, осы
мәселеге қатысты зерттеушілер арасында ... әлі ... ... жоқ. ... А.Я.Брюсов және тағы басқалар мәдениеттерді
айқындауда керамикаға жүгінсе, А.А.Формозов, ... және ... ... сүйену керек деп пайымдайды. ... тас ... ... және ... ... ... рөлін жоққа
шығаруға болмайды. Әйтсе де тас ... тек ... ... кезді ашып
көрсетуі мүмкін, бірақ одан кейінгі уақыттарға оларға иек арту дұрыс емес.
Әрбір зерттеуші жекелеген тас құралдардың қызметін ... ... ... ... ... ... аз ... ол да
жергілікті мезолит материалдары негізінде қалыптасқан неолит мәдениеті
деуге болады. Аталмыш ...... ... ... Орал ... ... ... белгілі болып отырған неолит ... ... пен ... ... тас ... ... ... құралдар мен бұйымдардың үлес салмағы және де керамиканың
тұрпаты мен өрнегі бойынша өзгеше.
Екеуі де ... ... ... бip ... ... Плейстоцендік кезеңде мұнда бірнеше рет табиғат жағдайлары
өзгеріп тұрғанымен, голоценде біркелкі болғанға ұксайды, сероглаз бен ... ... тек бip ... ... ... ... жағынан өзгеше болғанымен, шаруашылық-экономикалық ... ... ... этнографиялық өзіне тән технологиялық-типологиялық
дәстүрін палеолиттік мәдениеттен сақтап калуы да ... ... ... бұл ... ... дұрыс жолға койылмай келеді.
Б.з.д. VI—V мынжылдыктар шеінде белгленетін, бастауын ... ... ... 6ipi — ... Оньң ... ... ... түбегі,
Түйесу кұмдарынан көп табылып отыр. Мезолитпен салыстырғанда ассимметриялык
трапециялары саны кемиді, ... ... ... үш
бұрыштардың, ipi параллелограммалардың, ұшы шабылған кыстырмалардьң, ... және ... ... ... пайда болуы осы мәдениет
ерекшеліктері болып табылады. Ыдыстар ... ... . ... ... ... 1958—1959 жылдары ММУ мен Туркменстан
тарих археология жэне этнография институттары құрган ... ... ... (жетекшісі Г.Е.Марков) жұмыстары кезінде
табылған ... ... ... ... көп ұқсай бермейді . Соған
карағанда З.С.Самашев, А.Е.Астафьев зерттеген тұрақгар (Шебір-7, Сенек-1,
4, 5, 8) ... ... ... бар ... керек. Негізінен неолитке катысты
жұмыстар "археологиялық мәдениет" мәнін ашатын біртұтас ... ... ... ұшырауда. Әлі күнге дейін бұл терминнің этномәдени сауалы
қандай ... ... жоқ. ... ... нұсқалары", "мөдениет",
"мәдени облыс немесе аймақ" секілді ұғымдар туралы ... ... ... Неолит дәуірінде жоғарғы немесе төменгі дәрежедегі ... өмір ... ... ... жоқ ... оған ... ... отырған сияқты. Өйткені "мәдени ... мен ... ... ... шатастырылады. Мұны этнолог мамандармен бірге
қарастыру қажет.
Мезолит ескерткіштерін 2001 жылы О.ААртюхова мен Ғ.Т.Бексейтов ... ... . Олар ... ... ... (жалпы саны 24)
кейінгі палеолит пен ... ... ... Бұл ... тас ғасырын
зерттеудің зор маңызы бар. Осы арқылы Солтүстік, Солтүстік-Шығыс Каспий
төңірегіндегі ескерткіштерді оралдық ... ... ... ... ... ... ... ықпалын
кельтиманар садақ ұштарының таралуына қарай ашып көрсетуге талпынған еді .
Ол еліміздің Үстірт, ... Арал ... ... ... мен Жайық, Ертіс өңірлерінен кельтеминар садақ ... ... ... ... Бұл ... ... ... ұштары арасында
сәйкестік солтүстікке қарай екі бағытта таралған деп ... ... ... ... ... ... айналып, оның солтүстік-шығыс өңірі
арқылы өтуі ықтимал . А.В.Виноградов Қазақстанның шығыс ... ... Жаңа ... ... да ... ... Казақстандағы Караүңгірден
тіпті Қызылқұм нұсқаларындағы садақ ұштарына да ұқсатады. Үңгірден табылған
шақпақ тас индустриясы, керамика да оның ... ... ... жылдары Қазақстан—Ресей біріккен ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. Бұл ретте Қараүңгір керамикасы ортаазиялық
керамикаларға қарағанда маханжар мәдениетіне ... ... ... ... әлі-ақ Қазақстанның үлкен ... ... ... ... ... ... ... автордың топшылауы ғалымдар тарапынан
қолдау тапқан жоқ. Жалпы бұл археологтың Торғай өңіріндегі жұмыстарынан
неолит ... ... ... ... ... көрсетеді.
Негізгі (эталонды) ескерткіш — Евгеньевка-1. Оларда шағын тас тілікшелері
(54%) басым. Тұрақ материалдарын автор Жебел ... 5а, 5-6 ... ... заттармен мерзімдеуге болады деп санайды. Жалпы
республиканың ... ... ... ... ... ... ... бастау алады деуге болады. Шамамен б.з.б.
XI—Х ... ... ... өту ... алғашқы "мезолит
элементтері қалыптаса бастаған. Табиғи жағдайлардың өзгеріске ұшырау
териофаунаға әсер ... ... пен ... ... бітсе, бұғылар,
бизондар, жылқылар ... ... ... ... ... ... ... құрал-саймандар жасалып, бірқатар кейінгі кез
мәдениеттері де анықталды. Г.Н.Матюшин мен ... ... және ... ... ... ... ... алады деген жорамал
жасайды. В.Н.Логвин ... ... ... ... ... ... ... десе, кейінгі ізденісінде бұл пікірінен айнып
отыр. Ол неолит пен кейінгі энеолит арасында үлкен уақыт ... ... ... орта ... ... әлі жөнді қарастырыла қойған
жоқ деген пікірін алға тартады. ... ... ... ... ... ... ... тікелей байланыста. Дегенмен автор орта
энеолит дәуіріне Дүзбай-2, 3, ... ... ... ... кейбір бұйымдарын жатқызған. Соған байланысты бұл өңірде
голоцен ... ... ... деп ... ... болады.
Қазақстандағы тұрақтарда геометриялық шағын тастар үлес салмағы бірдей
емес. Қаратаудың ... ... ерте ... ... ... өте аз. Оны Ғ.Т.Бексейітов осы өңірдегі мезолит ерекшелегі
деп көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... В.Т.Петрин ұсынған "ерте голоцен" терминін өз ізденісінде
пайдаланады. Дегенмен, әрбір объект тас индустриясының ... ... ... ... ... ... элементтері басым болса,
келесісінде — орташа, үшіншілерінде тіптен жоқ. ... ... ... мен оның ... ... ... ... қоршаған ортаға шебердің көзқарасы мен дүниетанымы адам баласына
әр дәуірге тән артефактылар ... әсер ... ... ... жағынан тас бұйымдарды әр зерттеуші өз білімі мен тәжірибесі
бойынша түсінеді. Соған байланысты кейде ... ... ... ... ... ... ... [54]
Айталық, А.Л.Чиндин өткен ғасырдың 60-шы жылдары зерттелген Қарағанды-
15 тұрағының неолиттік ... ... ... IV—VI ... ... мезолитке жатады деген ... ... ... еді. ... оның пікірін дамыта келе, Карағаңцы-15 тұрғының
барлық қабаттарында түрлі пайыздық ... ... ... бар деп
пайымдайды. В.Ф.Зайберт болса ескерткішті ерте ... ... ... ... табылған материалдарға Әкімбек тұрағының төменгі
қабатынан алынған ... да ... ... ... ... ... ... кейінгі мезолитке жатқызады.
Сарыарқада мезолит ескерткіштерінің болмауын М.Н.Клапчук палеоклиматтық
жағдайдың ... ... еді. Бұл ... ... та ... ... Сол себепті де В.С.Волошюг еңбектерінде ... ... ... кеңінен қолданылады. 1989—1991 жылдары Целиноград
археологиялық экспедициясы Ертістің сол жағалауындағы ... ... ... Тарыап-1 тұрағын тапты. Оның жоғарғы мәдени қабаттары неолитке,
төменгісі эпипалеолитке ... ... ... тас ... ... тас ... ... басым. В.С.Волошин өзі ... ... ... ... ... деп ... Жоғарғы неолит
қабатының материалдары да ... ... ... ... ... ... генетикалық байланысы туралы түрлі топшылау жасауда.
В.С.Волошиннің ... ... ... ерте ... жатқызуымен келісуге болады. Суретте
берілген тас ... ... ... ... Автор Ангренсор-2 материалдарын да мезолитке жатқызған.
Ертіс алабындағы бірқатар ескерткіштер мезолитпен мерзімделгенімен
құралдар саны мен ... ... бұл ... ... ... ... ... картасындағы
"ақтаңдақтардың" бірі болып келеді. Кезінде ... ... ... бұл әлі күнге дейін белгісіз неолиттік мәдениет деген болатын.
Шығыс Қазақстанда кейінгі палеолит пен неолит ... ... ... ... дәуірі тіптен жоқ. Бірақ болашақта оның ... ... Оны ... ... ... ... да, ... жағдай да меңзейді. АЛ.Крылова, Ж.К.Таймағамбетов, В.К.Мерц т.б.
ғалымдар ізденістері бұл өлке ... ... ... ... Соңғы аты аталған ғалым Шідерті-3 тұрағынан табылған адам қаңқасы
арқылы антропогенез бен ... ... ... жүр. Осы объект
материалдары негізінде голоцендік ескерткіштер даму эволюциясын көрсетуге
талпынғанымен, әлі ... ... ... ... ... ... жоқ. ... жайттар мен ой-пікірлерді түйіндей келе, ежелгі ... ... ... ... ... ... негізінен бастау
алады деуге болады. Әрине, шектес жатқан өлкелерді ... ... ... ... ... да болғаны рас. Плейстоценнің аяғы мен
голоцен басында Қазақстанда мезолит индустриясының ... ... сай ... ... алып ... ... бәрінен бұрын
шаруашылық түрлеріне әсер ... Оны тас ... ... ... ... Леваллуа техникасы одан сайын жетілдіріліп,
қоғам кажетіне сай пышақ ... тас ... ... ... құралдарды
дайындауда да (бифас т.б.) ежелгі ... ... ... ... ... мен 8 мыңжылдықтар шамасында эко-әлеуметтік ... ... шегі ... ... ... Бұл мезолит ескерткіштерін
ерте және кейінгі деп бөлуге әкелген еді. ... ... өмір ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы аңшылық, ... мен ... ... ... да ... ... аймақтар біртұтас табиғи-шаруашылық облыстарын құрай алады. Олар
өз кезегінде неолиттік мәдениеттердің ұйытқысы,болған ... ... ... ... ... ... тұрақты
болған секілді. ... ... ... ... ... нышандары ... ... ... туғызды. Халықтың саны да өскен. Оны бұлаққа негізделген көптеген
неолит ескерткіштері де айғақтаса ... ... 50-ші ... ... ... ... ... үш аймақты атады. Олар: Оңтүстік-Орал, Арал маңы,
Семей. Оны алғашқыда С.С.Черников ... ... ... ... ашылуына байланысты бұл тұрақты жеке мәдениет ретінде қарастыруға
болады деп есептеді. Кейінірек зерттеуші Қазақстан голоцендік тас ... "бір ... ... ... да, ... ... ... алты локальды топқа бөледі. Олар — Шығыс
Қазақстан, Солтүстік-Батыс Қазақстан, Солтүстік Балқаш маңы мен ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан, Арал маңы мен
Оңтүстік-Батыс Қазақстан. Бұған Жетісу, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... де айтты. Оның ойынша көрсетілген
топтар ... ... қыш ... бойынша ерекшеленеді. Бірақ зерттеуші
тыңғылықты дәрежеде тас құралдарына техникалық-типологиялық талдау жасап
бермеді. ... ... ... ... ... және
басқа да зерттеушілердің неолитке қатысты жасаған пайымдауларын талдап,
мәдени-тарихи қауымдастық ... ... ... шолу ... ... өзі ж-
Железинка, Усть-Нарым, Қараторғай-Балқаш, Қарағанды секілді төрт неолит
ескерткіштері ерекшеленетін ... ... ... ... көптеген мамандардың неолит ескерткіштерінің ... ... ... ... ... тарапынан қолдау
тапқан жоқ. Оған біріншіден — Қазақстан ... ... ... ... әлі де ... зерттелгендігі себеп болса керек. Жалпы, бұл
жылдары тас ... қай ... ... ... (А.Г.Медоев,
А.А.Формозов, Л.Я.Крижевская т.б.) тарапынан осындай аймақтар ... ... ... ... ... тас ... ... бірнеше
мәдениеттер ашылып отыр.
2.2. Мезолит дәуірі ескерткіштерінің зерттелуі
Елімізде алғаш рет мезолит ескерткіштерін зерттеу 1950-ші жылдардың
аяғы мен 60-шы ... ... ... және ... Қазақстан
археологиялық экспедицияларының жүйелі зерттеулерінен бастау алады. Дәлірек
айтқанда, оңтүстікте Х.А.Алпысбаев, ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын
жүргізді. Соңғы кезендерде А.Чиндин, В.С.Волошин, Ғ.Бексейітов, К.Искақов,
О.А.Артюхова т.б. ... бұл ... ... жалғастырып
келеді
1958-63 жылдары Х.А.Алпысбаев ... ҚР ... ... ... ... ... ... институтының
Қаратау отряды оңтүстік ... ... ... ... ... ... қатар отряд Жамбыл облысы, Сарысу ауданы ... ... ... 2-ші текпішекті қазу кезінде 0,9-1,4 ... ... атап ... ақ ... дайындалған 140-тан астам
жарықшақтар, өзек таста; пышақ ... зат және бір басы ... тең емес ... тас ... ... Оны суреттей келе,
Х.А.Алпысбаев: "Мұндай геометриялық тұрпаттаға мезолит құралдары қыстырма
немесе кескіш қызметін атқарған жоңғыш" — деп, ... ... ... ... ... Осы ... жасалу жолына және
өзіне сүйене отырып, Бүркітті мекенін Г.Ф.Коробкова мезолит ... ... жылы ... ... еткен Оңтүстік Қазақстан кешенді
археологиялық экспедициясының тас ғасырын зерттеу ... ... ... мен
оның сағалаларында жұмыс істеді.Оның болжамы бойынша осы ... ... ... неолиттің соңына дейін мекен еткен. Х.А.Алпысбаевтың осы
кездегі жұмыстарының нәтижелері 1977 жылғы "Археологические исследования в
Отраре" жинағына ... [55] ... ... 2, 3 және ... ... аударарлық. Жаңашілік-1, 2, 3 тұрақтары Оңтүстік Қазақстан
облысы, Отырар ауданы Шаян өзенінің оң жақ жағалауынан 2-3 ... ... ... ... ... ... ... 1-3 км аралығында бір-
бірінен арасы 600-800 м қашықтықта орналасқан "Қарақұм" ... ... ... ... ... ... ... әрбір тұрақтың орны, табылған бұйымдар ерекшеліктері,
жасалу жолдары нақты көрсетілген және де әлем ... ... ... Мәдени қатпардан өзектастар, тас қабыршақтары
(чешуйка) мен ... ... ... тас ... ... (сегмент) мен қабырғалары тең емес төртбұрыш тас құралдар
(трапедия), ... тас ... ішкі ... ... ... және т.б. ... ... қатар күл, хайуанаттар
сүйектері, құмдақ тас пен ... ... ... ... ... 2, 3 ... тас ... немесе жарықшақтары басым.
1974 жылы ашылған тағы бір ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығысқа қарай 7 шақырымда осы аттас елді мекеннен
табылған. ... ... ... ... ... тас тілікшелері,
кескіштер, үшкір тастар, тас жаңқалары және қабыршықтары ... ... көзі — ... ... ... ... ... кішкентай
жұқа етіп жасалынған бес тас қабыршақтары еріксіз назар аудартады. Өйткені,
олардың бәрі де Жаңашілік-1, 2, 3 ... ... ... ... Тас ... ... ... ұқсастық та бар.
Ойымызды қысқаша ... бұл ... ... ... ... ... ... бір кезеңнің туындылары болып табылады және
Шаян оазисіндегі өзіндік ... ... ... ... ... кейінгі жылдары өз жалғастығын
тауып отыр. 1990 жылдар басында Шымкент облыстық мұражайы қызметкерлері мен
ХҚТУ оқытушылары ... су ... ... ... ... ... ... мезолиттік құралдар табылғандығы жөнінде
хабарлама жасалды.
Ал, Қазақстан—Ресей археологиялық экспедициясы жотаның ... ... ... ... табады. Мезолит дәуіріне жататын
Шахантай-1, Соркөл-1, 2 объектілері толық ғылыми талдаудан өтті. Шахантай-1
ескерткіші Ақкөл ... 2-2,5 ... ... ... ... 1997-1998 жылдары жинастырылған тас бұйымдарының саны — 2538 ... саны (119), ... ... (260) да көп. ... құралдары
— 297 дана. [54]
Соркөл-1 ескерткіші Жамбыл облысындағы Саудакент ауылына 25-26 шақырым
шығысқа қарай бұлақ ... ... ... жылдары атқарылған жұмыстар
барысында 634 дана тас құралдары, өзектастар (125), ... ... ... ... Осы ... ... ашылған Соркөл-2 ескерткішінен 955
тас артефактылары жиыстырылған. Олар халцедон, шақпақтас ... ... (159), ... құралдарына (128) т.б. толық ... ... ... ... пікірінше Тәжікстан мен Өзбекстан
аумақтарындағы мезолиттік марқансу, неолиттік гиссар, орталық ферғана
мәдениеттеріне ұқсас, ... ... ерте ... жату ... айтылады. Осыларды ескеріп зерттеуші Шахантай-1, Соркөл-1, ... ... тас ... ... XV—V ... бас ... ... әдебиеттерде Соркөл кешендерінің өзектастары палеолит
дәуіріне де жатқызылып жүр. ... ... ... ешбір тас дәуірі
ескерткіштерімен жоғарыдағы объектілерді ... ... ... ... деп ... тырысады. Біздіңше, кейбір құралдар (кескіш,
жонғыш) осы маңайдағы Бүркіттіден ... ... ... жылы ... ... ... ... Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы, ... ... ... ... ... облысында зерттеу
жұмыстарын жүргізді. Оған Г.Б.Зданович басшылық жасады. ... ... ... ... ... қазба жұмыстарын атқарып, жалпы
көлемі 25 шаршы метр шамасында 15-20 см ... ... ... ... саны 743 дана. Олар сұрғылттау яшмадан даярланған. Пышақ ... ... де бар. Тас ... ... ... Ал ... оңтүстікке қара Шағалалы өзенінің сол жақ ... ... ... ... ... нуклеустер, пышақ тәрізді тас
тілікшелер саны 1092 дана. Бұл ... ... ... ... ... ... тоқтаймыз.
Мезолит дәуіріне Батыс Қазақстандағы Сары-Айын көлінің ... ... да ... жүр, ... одан ... тас ... аз
және де осыған ұқсас аталған өңірде кешендер тіпті жоқ. Тек ... ... ... ... мирасқорларымен ұқсас келетін, оларға
бірден-бір тән ескертікштер болуы мүмкін.
Тек 2001 жылы ... ... ... ... ... (жетекшісі — К.М.Байпақов) аз уақыт ішінде болса да, Батыс
Қазақстан облысында көптеген ғылыми ізденістер ... ... ... ... отрядының мүшелері (О.А.Артюхова, т.б.) Ақжайық
ауданынан мезолит ... ... ... ... ... ескерткіштерін
ашты. Алғашқысы Лбищенское ауылынан 1,5 ... ... ... сол ... табылған. Халцедон, яшмадан жасалған отыз шақты
еңбек ... ... ... ... ... ... ... сақталғандығын көрсетеді. Зерттеушілер тұрғын жай материалдарын өте
ерекше голоцендік мәдениет варианты болуы мүмкін деп жазады.
Ал Шәуші тұрағы болса Калмыково ... 24 ... ... Одан 107 тас ... ... ... жататын керамика
қалдықтары жинастырылған. Еңбек құралдары тас жаңқа, тілікше, жарықшақ
жоғары ... ... ... екі ... ... ... атындағы Археология
институтының қорында танысуға бізге мүмкіндік туған болатын. Авторлардың
объектілерді мезолитпен ... ... ... ... ... ... ... жатуы мүмкін. Оны зерттеушілердің ... ... ... де ... ... жылы В.Н.Логвин Қостанай облысынан келетін Тобылдың ... 16-20 ... ... ... тұрағын ашты. Мәдени
қабат түгелдей бұзылған. Құралдар ... ... пен ... Оларда мөлтек тас тілікшелері (54,8%) көп. В.Н.Логвин 450-дей
тас құралдарын қазып алады да, олардың жасалуына ұқсас ... Орал ... ... ... ескерткіштер дәуіріне (Жебел) жатқызады. ... да ... ... ... ... біршама көп болуын,
белгілі ғалым Ж.Таймағамбетов палеолит кезіндегі адамдардың тіршілік ... ... ... солтүстікке) қоныс аударуынан деп есептейді,
[56] Солтүстік ...... ... жазығының оңтүстік шетін және
Сарыарқаның қиыр солтүстік ... алып ... Онда ... ... ... ... ... экспедициясы нәтижелі жұмыстар
жүргізген еді. Сол кезеңде тас дәуіріне ... ... ... Есіл
өңірінен 30-дан астам тұрақтар мен қоныс орындары ашылды. Олардың барлығына
В.Ф.Зайберт "Памятники ... века ... ... ... ... Қысқаша тоқтап өткен. Мұнда ол Солтүстік Қазақстаннан
табылған тас ... ... 3 ... бөледі. Мезолит дәуіріне
қатыстысы- Явленка тобы. Алты тұрақты Явленка ауылынан ... ... жылы ... ... В.Ф.Зайбертің бөлген алғашқы топтың
ішіндегі маңыздылары — Явленка-2, Мичурин-1, Бескөл-2, Боголюбов-1. Бәрінде
шикізат көзі ретіңде ... тас, яшма ... және ашық ... ... ... ... саны жағынан тас тілікшелері алдыңғы
орында. Тас құралдар жиынтығы — тас ... ... ... ... ... тастармен, жонғы, мөлтек
кескіштермен, жонғыштармен (скобели), аркд түсы мұқалган тас тілікшелермен,
тузетілген кеспелтекпен, ойықпен және де ... ... ... ... ... ... Садақ оқтарының ұшындағы тас
тілікшелері, төрт қабырғалары тең емес тастар ... тас ... аз ... ...... ... ... арасы Қорған, Омбы, Торғай, Семей
қалаларының аралығы, В.Ф.Зайберт пен Т.М.Потемкинаның ... ... ... ірі ... аймағы болып табылады. 60-шы
жылдардың ... ... ... ... ... ... ... зерттеуі, осы өңірге жақын болғандықтан, аталған дәуірге
деген ғылыми қызығушылықты біршама күшейтті. ... ... ... мен ... В.В.Волошин Целиноград пен Павлодар
облыстарында көптеген істер атқарылады. Жұмыстар туралы ... ... ... ... дер ... кірмей, тек 1970—78
жылдардағы "Археологические открытия" ... ... ғана ... ... ... жылдар бойы Торғай және Қостанай археологиялық экспедицияларының
жетекшісі — В.Н.Логвин Торғай даласынан екі ... ... ... ... ... ... ... болатын. Олардың 22-інде
стационарлық жұмыстар жүргізілген. ... ... ... ... ... 2002 жылы тас ... ... В.Н.Логвин толық жүйелеп,
тас құралдар индустриясына ғылыми талдау жасап шықты. Көпжылдық жұмыстарды
қорытындылаған ... ... ... мезо-энеолиттік объектілер
технокешендеріне анықтама жасалады. Ол ... ... ... ескерткіштерінің материалдары басқа ... ... ... деп ... де, ... ... ... қарап бұл объектілерді жеке топқа кіргізеді. Келесі топқа тас
коллекцияларында трапеция, шеті мүжілген ... ... ... ... Конезавод-3 тұрақтары жатқызылады. "Таза" ескерткіштерге
тоқтап кетер болсақ, Евгеньевка-1 жөнінде ... ... ... ... ... Атағай өзенінің оң жағалауында орналасқан. Қазба барысында
176 шаршы метр жер ... ... ... ... ... және
олардан алынған жарықшақтар, бүйірлі кескіштер, ... тас ... ... ... ... ол осы ... ... солтүстік жағалауынан табылады. 600
шаршы метр алаңнан өзектастар, асиметриялы ... ... ... ... ... ... Торғай объектілерінің басым
бөлігін Орал төңірегіндегі ескерткіштермен ... ... ... ... ... ... ... Сарыарқа жеріңдегі
өзге объектілермен корреляциясы ... ... ... ... жүргізген археологиялық жұмыстар нәтижелерінен
де бейхабар. [54]
1998-1999 жылдары Қостанай облысы Лисаковск қаласынан 15 ... ... ... ... ... ... ескерткшітер тобын
тапқан болатын. Ерте голоценге зерттеуші пікірінше Қарасор-5, 6 объектілері
жатады. Бұл тұрақтардан халцедонолит (83%) пен ... (14%) ... ... мен ... ... ... ... өзектас, кескіштер табылған.
Коллекцияларды Е.В.Подзюбан ... ... ... ... ... жасалуы жағынан өте ұқсас деген пайымдау айтады.
Тобыл мен Ертіс өзен аралығындағы ескерткіштерді топтап, бір жүйеге
салған - ... пен ... ... үш мөлтек ауданға
бөледі. 1) Қорған облысы аумағындағы орманды-далалы ... ... 2) ... ... 3) ... жоғарғы жағы.
Біріншісіне қатысты оннан астам мезолит дәуірінің ... ... тек ... ... ғана ... ... жұмысы
жүргізілген. Тұрақ Обағанның Тобылға құяр жерінен 250 м ... ... ... ... ... барлығы 280 шаршы метр жер
аршылды. Екінші мәдени қабатын қазу кезінде мезолит бұйымдары ... ... ... ... тазалау барысында көлемі 80 ... ... ... ... қоныс-үй орны білінеді, сондай-ақ 49 бағаналық
және 13 шаруашылық шұңқыр орындары анықталған. ... ... ... сопақша келген (1,1-0,8) ошақ калдығы,
хайуанаттар ... ... Күл ... 4-6 ... ... ... ... бұйымдар 50-ден астам. Олар — екі өзектастар, 40-
тан астам шағын тас тілікшелері, тас ... мен ... ... ... ... тас пен ... ... жасалынған.
Екінші, мөлтек ауданнан 100-ден астам тас ... ... ... ... тек бірен-сарандарында ғана қазба жұмыстары
жүргізілген еді. Арасындағы Виноградов-12 ... ... ... оң ... табылған. Қазу барысында 44 шаршы метрден ... 942 ... ... Өзектастар 10 негізінен сына 8 тұрпаттас, монофронтальды
және биіктігі 1,4-тен 5,3-ке дейін қосымша — сына тәріздес, тас ... ... ... ... ... 49 дана. тас жаңқалары 600 дана өте ... ... сол жақ ... ... Виноградов-2 тұрағы екі
мәдени қабаттан тұрады. Мезолит дәуіріне жататын 58 дана ескерткіштен
алынған бұйымдар жайы ... ... ... ... ... ... ... түзілген. Осы мөлтек ауданға жататын тағы бір ескерткіш -
Куропаткин-1 тұрағы. Ол Шағалалы ... оң жақ ... ... ... ... 40 ... жерде орналасқан. Басым
бөлігі қираған тұрақтан ешқандай құрылыс іздері байқалмайды. Тұрақтан 2433
құралдар мен жануарлардың ... ... ... шыққан. Өзектастар 10
конус, сына және призма тұрпатында. Тас тілікшелердің 86 тек 4 ... ... Тас ... саны 2324 ... ... тек 1,8% ... 10 ұзын тас ... дайындаған. Куропаткин-1-ден жонғы,
кескіш 2 те ... ... ... ... бұл тұрақ шеберхана
болғанға ұқсайды.
Тельман шағын ауданы немесе Есілдің жоғарғы жағынан табылған ... 8, 9, 14 ... ... пен ... ... ерте ... 8, Звериногов-6, Жоғарғы Алабұға, Камышное-
1) және кейінгі (Обаған-1, 5, 7) деп ... де, ... ... ... ... ерте ... ... Виноградов-
2 (төменгі кабаты) тұрақтарын жатқызса, кейінгіге Виноградов-12 және 2
(үстіңгі қабаты) тұрақтарын кіргізеді.
1976 жылы ... ... ... экспедициясының Петропавл
отряды тарихи ескерткіштерді картаға түсіру мақсатында Есіл өзеніне кеуіп
кеткен Камышов өзенінің ... көл ... ... ... Отряд Петропавл қаласының оңтүстік-батыс жағындағы "Мичурин"
кеңшары орналасқан тұстан шақпақтас заттарын, керамика сынықтарын ... саны 24 ... Бұл ... ... Солтүстік Қазақстандағы:
Явленка-2, Жабай Покров-1, Тельман-7 секілді мезолит ... тән деп ... ... тас құралдарының ерекшелігі
мен жасалуына қарай, Мичурин тұрағы мезолит ... ... ... ... [54]
Сол жылы осы отряд қазіргі Ақмола облысы, Атбасар ... ... Есіл ... ... тас ... ... зерттеуді
одан әрі жалғастырады. Мезолит ескерткіштерінің ішіндегі ең ... ... ... Мәдени қалдықтар 40-60 см ... ... ... ... кезінде тереңдігі 10-20 см, диаметрі 15-25 см
30 бағаналық шұңқырлар орны білінді. Зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... 2084 зат алынған. Коллекцияда тас тілікшелері
363 дана көп ... ... 120 ... екінші қайта өңделген және
көлемдері кішілеу. Бүтін тас тілікшелері жоқ. ... бір ...... кезінде (0,6 м-ге дейін) одан ... ... ... ... ... орны ... ... тастан және оның қалдықтарынан
жасалынған 5116 дана тас ... ... ... да жекелеген
фрагменттері аршып алынады. Тұрақ ... ... ... Ерте ... ... ... жазылған. В.Ф.Зайберт алғашқысына ... ... ... ... мен типологиясына қарай Тельман-7 тұрағынан
алынған заттар қатарына, қалғандарын неолит дәуіріне ... ... ... ... тұрағында екі дәуір ескерткіштері бұйымдары генетикалық
байланыста жатыр. Ал Тельман-9 қонысында көлемі 216 шаршы метрді қамтитын
қазба ісі ... ... ... екі мәдени қатпарлы екендігі
анықталған. Алаңқайдағы алғашқы қоныстану мезолитте ... ... ... ... материалдар типологиясы Тельман-7 бұйымдарымен бірдей,
сонымен қатар жер бетіндегі ... ... ... және ... ошақ ... да ұқсас.
Жоғарыда аталған ескерткіштер дәуіріне Тельман – 14 қонысы да сай
келеді. Тас құралдарынан басқа мына бір ... ... ... 1,3 ... ... 6-8 см күл қабаты бар соқпақшалау келген иаметрі ... ... орны ... бір сөз ... ... – Орталық Қазақстан. Сарыарқаның солтүстік
шығысындағы Қара-Бұдыр-3 ... ... 1991-94 ... және ... ... ... 286 бұйым жинап алады.Бұл
материалдарды ол Шідерті-3 тұрағының төртінші ... ... деп ... ... көп қабатты Шідерті тұрағындағы тас
құралдарының әр қатпарындағы даму ... ... еш ... ... ... Бұл ... ... археологиялық экспедициясы 1988 жылы ашып,
келесі маусымнан (1989) ... ... ... ... ... жеті ... ... тас құралдары, қыш ыдыс сынықтары,
хайуанаттар сүйектері өте көп ... деп ... ... Екібастұз
ауданындағы Шідерті стансасынан 7 шақырым күнгейге қарай орналасқан. Оның
әзірге тек энеолиттік технокешендері ... ... ... Ал
Қара-Бұдыр-3-ке келсек, ... ... ... мезолитпен
мерзімдеуімен келісуге болады.
Осы өңірден 1993 жылы ашылған Талдыөзек-21 ескерткішін ... ... ... ... Одан ... 1218 ... 880-і
жарықшақтар. Қалғандары — өзектас, тас ... т.б. ... ... жасы ... ... де топшыланған. В.С.Волошин
шыққан заттарды Анфенсор-2 ... ... ... бұйымдармен
байланыстырады да, Талдыөзек-21 индустриясын ақырғы палеолит немесе ерте
мезолитпен ... ... ... ... ... ... Өйткені тас жаңқадан дайындалған кейбір бұрышты қырғыштар Орталық
Азия мезолитінде ... ... ... Ангренсор-2 ескерткішінің
жоғарғы бетінен алынған материалдар да ... ... ... ... ... ... Құдайкөл-4, Қара-Бұдыр-3
ескерткіштерінен өзектас түрлері ... ... ... ... ... ... (тас тілікше, т.б.) ... ... ... ... ... эпипалеолит, Ертіс алабындағы
Құдайкөл-3 кейінгі палеолиттің соңғы фазасы ... ... ... ... ... деп ... де, ... танда олар балама термин
ретінде қолданылған деп ... ... ... Шүлбі
тұрағының үстіңгі мәдени қабаты ерте ... ... ... ... ... ... тек ... жылдары ғана толығымен жасалды.
Белгілі ғалым А.Г.Медоевтың Сарыарқада тас дәуіріндегі тохтондық шағын ... ... ... ... пайымдауымен келісе қою қиын. Өйткені
Қазақстан аумағындағы жаңа тас ... ... ... ... ... болғандығын көп кабатты ескерткіштер (Атбасар, Тельман,
Маханжар, Қарағанды-15, т.б.) материалдарынан көреміз. Әрине, ... ... ... ... ... ... ... Бірақ
соңғылары тарихи процестерде көбіне ассимиляцияға ұшырап ... ... ... дәл қазіргі уақыттағы ... ... ... ... толық жауап бере алады деп айта қою қиын
деуге болады. Зерттеушілер алдында түрған ... ... ... ... де көп, ... ... хронология, кезендеу мен ескерткіштер ара-қатысы
егжей-тегжейлі шешілмей тұрғандығына баса назар ... ... ... ... және ... тәсілдердің
орта тас ... ... ... ... ... ... мен ... дайындау әдістері туралы мәселе көтерілген жоқ.
Мезолиттік ... өнер де ... ... ... ... жеткен жетістіктердің бірі — ... ... ... ... дәуірінен мұндай
орындар ... ... ... ... ... ... отыр, солтүстіктегі табылған ... ... ... ... ... ... ... әлі
бөлшектене қоймағанын аңғартады.
Қорытындылай келіп айтарымыз ... ... ... ... тас ... ... Ерте мезолит
ескерткіштері Солтүстік ... ... ... ... болып,
олардың геометриялық түрінің болмауымен, кескіштердің жоғарғы көрсеткіште
екендігімен тұжырымдалады. ... ... ... ерте және ... ... тас ... ... кескіштер, тас жаңқаларынан
және тіліктерінен жасалған қырнауыштар, тісті-бұдырлы ... ... тас ... ... сына және ... тәрізді өзектастар және
олардан жасалған бұйымдар, геометриялық ... ... ... жағынан алғанда кейінгі мезолитте орташа көлемдегі ... тас ... ... ... ... тас ... ... пішіндес түрлі қондырғылар немесе қыстырмалар,
пышақтар, бүйірлі қырнауыштар жасалған. Қырғыштар мен ... ... ... ... және ... конус, сына және қалам тәрізді
өзектастардан дайындалған (Шідерті, Қарабұдыр-3). ... ... ... ... көп ... ағымы байқалуда. Оңтүстік, Батыс, ішінара
Солтүстік Қазақстанға геометриялық шағын қалақшалар тән. ... ... ... ... және ... ... ... Дүзбай-6)
олар жоқ. Тағы да қосарымыз, Оңтүстіктегі мезолит таралу аймағын Шаян және
Бүркітті ... ... ... ... ... Ал ... ... В.Ф.Зайберт пайымдауын қолдап: 1) Тобыл маңын; 2) Шағалалы
өзенінің ... 3) ... ... ... ... ... өзірге Сары-
Айдын көліне және Маңғыстау түбегіне бөлдік. ... ... ... Евгеньевка) жеке бөліп қарауға болады. Жетісу, Шығыс Қазақстандағы
мезолитінің зерттелуі — ... ... ... бірі ... қалып отырғандығын айта кеткен де жөн.
Болашақта тас ... ... ... ... ... ... ... көбейіп, толыға түсері а
2.3. Неолит объектілерінің зерттелу тарихы
Неолит ... ... ... тарихыңдағы маңызды
мәселелердің бірі болып табылады. Бұл ... ... ... ... дейін сан алуан қайшылықты пікірлердің орын алып келуі, ... ... ... ... ... мен ... ... байланысты болса, екіншіден мұны алғашқы қауым ... ... ... ... болмайтындығымен
түсіндіруге болады. Әлбетте, тарихи материализмнің таным мүмкіндіктерін
толықтай ... ... оның ... ... ... таптық қатынастар,
өндіргіштер мен өндірістік қатынастар арасындағы диалектикалық ... ... ... ... ... дағдарысқа
ұшырағаны анық, ... ... ... ... ісінің толық
жүргізілмеуі, әр жерлерден ашылған ескерткіштердің жүйеленбеуі неолитке
қатысты ... шешу ... ... ... ... ... ... XIX ғасыр ортасынан бастап белгілі бола
бастады. Мұндай байырғы ескерткіштерді ... ... ... жерін өзіне толығымен қосып, республика табиғи байлықтарын игеруі
де өз әсерін тигізгені анық. Ең алғашқы тас ... ... ... 1850 жылы ... ... Жаз ... ... жұмыстарын жүргізіп
жатқан оңтүстік қазақтары кездейсоқ яшма тәрізді тастан ... ... ... ... Ал 1969 жылы ... форт ... ... қаласынан тас тіліктерін тапқан. Рың құмынан 1882 жылы түрлі ... (73 ... ... 1883 жылы ... қаласында статистикалық
комитет хатшысы Е.П.Михаэлис бастамасымен ашылған өлкетану музейінде сексен
шақты тас құралдары болған. Одан бергі ... ... ... ... ... ... Осы ... ескерткіштерінің зерттелу тарихы өткен
ғасырдың 60-70-ші жылдары Х.А.Алпысбаев, [6] ... [14] ... ... сол ... де олар ... ... археологиялық
мәліметтерге кеңінен тоқтап жатуды жөн көрмей, негізгі зерттеулерді ... ғана ... ... зерттеулерге Орыс географиялық қоғамы,
Орынбор мұрағаттық ғылыми комиссиясы мен Түркістан археология ... ... ... ... ... ат ... Олар көне
мұраларды немесе кездейсоқ ұшырасқан жәдігерлерді атап қана ... ... ... ... ... ... толық, әрі жан-жақгы
сипаттап жазып кеткен.
Осы аталған ... ... ... ... тас ... бірлі-жарымды құралдар мен келтірген мағлұматтары ... ... үшін ... ... ... ... Арал маңы, Торғай, ... және ... ... ... ... ... ... жүргізу
керектігін ... ... ... ... ... ... И.М.Петрижкевич,
Г.Н.Кириллин, И.Н.Булгаков, ... ... ... мамандардың жұмыстары көрсеткен еді.
Бірінші дүниежүзілік және азамат соғысы жылдары далалық археологиялық
жұмыстар тоқтатылғанымен, 1919 жылы ... ... ... ... және 1921 жылы, 23 мамырда Түркістан Республикасы
Халық комиссарлар кеңесі деректермен ... ісі ... ... өнер және ... ... комитеті (Туркомстарис)
құрылуымен одақтық көлемде аздап болса да ... ... ... туды ... ... ... ұйым 1924 жылғы межелеуге байланысты
Орта Азиялық (Средазкомстарис) болып 1925 жылы 3 ... күні ... Осы ... ... ... ... заттай
ескерткіштерді және өнер туындыларын тіркеуге алу, ... ісін ... ... еді. КСРО ... ... да ... Оның ... комиссиясы жасақтаган экспедицияларының бірі
Солтүстік-Батыс Қазақстандағы антропологиялық ... ... ... пен ... ... ... Құмқұдық шатқалынан көптеп
кездестірген. Қазақстандық бұл экспедицияның өзге ... де ... ... ... ... ... неолит орындарын
ашқан еді. Жалпы, өткен ғасырдың 20-30 жылдарында белгілі болған неолиттік
жұрт-орындардың көбін ... ... ... ... ... ... ... ... В.А.Селевин сияқты
бірқатар геолог, зоолог мамандардың ізденістерімен ... ... ... бәрі де "Археологическая карта Казахстан" жинағына енгізілген.
Ол ор аймақтағы ескерткіштер ... ... ... ... ... ... сипаттама берген арнаулы жинақ. Барлау және
қазба қорытындылары ... ... бұл ... неолит пен энеолитті
дәуірлеу аздап қайшылықтарға ... ... ... мамандығы болмаған
кейбір ғалымдар бірді-екілі тас бұйымдары табылған жерлерді "тұрақ" ... сол ... қола ... ... ... оны ... отырған.
Неолит орындары туралы біршама ... ... ... ... ... ... ... еңбектері
болып табылады. Бұл ғалымдардың ізденістері жөнінде және басқа да ғалымдар
жұмыстарына Х.А.Алпысбаев, Л.А.Чалая т.б. ... ... ... өткен
болатын. [14]
Сондай-ақ, республика аумағында ... ... ... КСРО ... ... ...... Қазақстан
экспедициясын, Орта Азиялық Мемлекеттік ... ... ...... Нұра ... — П.С.Рыков, Шығыс
Қазақстан жетекшісі — С.С.Черников және Жетісу (жетекшісі — А.Н.Бернштам
экспедицияларын атап кету ... ... ... ... іс-өрекеттері
елімізде тас ғасыры жәдігерлерін зерттеудің келешек бағыт-бағдарларын
айқындаған еді.
Ә.Х.Марғұлан мен ... ... КСР ... жұмыстар мен табылған заттар" атты мақалаларында 1926—1946
жылдардағы ашылған ... бір ізге ... ... Онда
Бетпақдаладан А.В.Мухля, Б.А.Селевин, Ертістен Чудаков, Арал теңізінен
терілген тас құралдар туралы да сөз ... ... бұл ... ... ... ... ... Жыланшық, Терісаққан, Есіл және
басқа да өзендерде көп екендігін, ... ... ... ... ... ... ... зерттеген объектілерге Ә.М.Манапова өз мақаласында
шолу ... Ол ... ... ... секілді
ғалымдардың еңбектеріне шолу жасап шыққандықтан, аталған ... ... ... ... ... еңбегін қайталамас
үшін, оның зерттеуіндегі негізгі тұрақтарға ғана тоқтап ... ... ... ... ... ... неолит дәуірінің
зерттелу тарихы біршама жасалып отыр. Ә.Х.Марғұлан еңбегінде 150-ге тарта
ескерткіштердің зерттелу ... ... ... ... ... ол ... зерттеуші болғанымен отандық
археологиядағы неолит мәселелерін шешуге ат салысқан ғалымдардың бірі. ... ... ... кезекте тас ғасырының зерттелуіне аздап көңіл
аударса, екіншіден, түрлі ... ... етіп ... ... ... ... ... В.И.Самодуров, В.В.Понамарев
т.б.) өзіне әкеліп берген тас құралдарды ғылыми саралаудан өткізген. ... ... ... саралай келе кельтеминар мәдениетінің
батысқазақстандық нүсқасын ажыратып көрсетуге талпынды. Әйтсе де қазіргі
танда бұл ... ... және ... ... ... ... қолдау тауып отырған жоқ. ... ... ... ... өңірінде археологиялық қазба жұмыстарын
жүргізбеуі, жекелеген материалдармен тек ... ... ... да ... керек.
Арал төңірегінде Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі
— С.П.Толстов) жүргізген жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... тек барлаумен ғана шектелген еді. Оның
ашқан ескерткіштері (Сексеуіл, Арал т.б.) әлі де ... ... ... ... өткен ғасырдың 50-ші жылдары Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... анықталды. Бұл
объектілерді ашуға үлес қосқан И.В.Синицын, Т.Н.Сенигова, А.Г.Габель,
М.С.Коликов, ... ... ... ... ... ... ... В.Ф.Петрунь, С.В.Лопатин
сынды ғалымдарды ерекше атап кеткен жөн. Олардың ғылыми ізденістері ... ... тас ... ... ... ... ... нақты пайымдауларымен ерекшеленді. Жекелеген тас құралдары жан-
жақгы ғылыми ... ... олар ... ... ... салыстырыла қарастырылған еді.
Мұндай жетістіктерді әсіресе 1947 жылы КСРО ҒА Материалдық ... ... мен ... ҒА ТАЭИ ... ... Шығыс Қазақстан
археологиялық экспедициясының жұмыстарынан байқауға болады. Оның мүшелері -
(С.С.Черников, А.А.Крылова, Э.Р.Рыгдылон, И.И.Гохман) ... ... ... ... «1953 ... ... ... жүргізіп,
ғылыми қорытындыларын ... ... ... ... 800 м2 ... метр алаң ... Заттар, баспаналар, жер ошақтар
мен шаруашылық шұңқыр іздері 2,5-2,8 м ... ... Екі ... тұратыны анықталды. Сүйек заттар (біз, ине, инеқап, сүйек қанжар)
аз. Әзірге, Усть-Нарым қонысы — ... ... ең ... тұрақтардың бірі. ... ... ... келесі бөлімшелерде қайта ораламыз. [54]
Сондай-ақ, бұл жылдарда археологиялық ізденістерге тың және тыңайған
жерлерді ... ... ГЭС ... т.б.) құрылыстарын салу сынды одақтық
маңызды шаралардың іске асырылуы негіз болғандығын жоққа шығаруға болмайды.
1958—63 жылдары ҚазКСР ... ... ... ... ... ... институтының Қаратау отряды (жетекшісі — Х.Алпысбаев) Оңтүстік
өңірде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Көптеген ... ... ... ... ... Түлкібас ауданы Жамбыл елді мекенінен солтүстік-
шығысқа қарай 12 км ... ... ... ... ... ... ескерткіштен әр түрлі тескіш, қырғыш, шанышқы, пышақ, сүйектен
жасалынған ... ... т.б. ... ... ... 1959, 1973 ... ... жұмыстарын жүргізгенімен материалдарды
толық жариялап үлгере ... ... ісін 1992 жылы ... ... экспедициясы (жетекшісі — А.П.Деревянко) жалғастырып, орта
голоцен дәуірінің мол ... ... ... ... ... де ... ... ілініп, Қараүңгірде кешенді
археологиялық жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... Х.А.Алпысбаевтың пікірін қолдайды. Бірақ
біздіңше бұл объект материалдарында мезолиттің де, энеолиттің де бұйымдары
бар. Себебі кейбір тас тілікшелері, ... әлі де ... ... етеді. [32]
1962—65 жылдары Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағын зоологиялық
зерттеу ... ... пен ... ... ... екен. Бекбеке ауылынан батысқа қарай 2-3 км жердегі Бекбеке-1
жұрт орнынан 400-дей шағын тас, 50 шақгы ... ... ... ... ... ... 3 ... Бекбеке-2-ден осы құралдарға ұқсас
ескерткіш бұйымдары жиналған. Зерттеушілер бұлардың ... ... ... ... ... ... басқа Ескіннен шақпақ тас (50
данадай) құралдары, бірнеше тас ... мен ... ... ... Жамансора, Тоғаш жұрт-орындарынан шыққан заттар аз.
ҚазКСР ҒА Қ.Сатпаев атындағы ГҒИ-ның ... ... ... ... ... ... 1963 жылы Сарыарқадағы Балқаш-Ертіс
аралығында зерттеу жүргізген ... ашық ... 73 ... тас ... ... алады. Олардың 13-і палеолиттік тұрақ-шеберханалар, 58-
і микролит ... ... ... ... ... ... ... пен қола ғасыры аралығын қамтиды, керамика жоқ. Осы ... тас ... әлі ... ... ... отыр. Тек Ә.Марғұланның
шығармалар жинағының 1-томында ғана біршама айтылады.[6] АТ.Медоев ... ... ... ... ... ... ... Хүндік,
Қосақ, Қаршығалы, Еспе, Тоқырауын аңғарларылда шоғырланған. Жарлы аңғарынан
Жарлы-1 (63, 65, 66-шы тұрақтар), ... (69, 70-ші ... ... 72-ші ... ... топтары табылған. Қазанған аңғарынан 9 тұрақ
ашылған. Олардың ең негізгілері Қазанғап-1 (67-ші ... ... ... 35-ші ... Қазанғап-3 (18, 19, 20, 33, 34-ші тұрақтар) тұрақтар
тобы болып ... ... ... (23, 24, 25-ші тұрақтар), Қосақ-2
(28, 29, 26, 27, 17, 31, 30, 32-ші ... ... (42-ші ... 38, ... ... тұрақтары) топтарын да айтуға болады. Олардан біршама жерден
Каршығалы-1 (43, 44, 45-ші ... ... (21, 22-ші ... (48, 51, 60-шы ... ... ... ... Қосақ
өзенінің жағалауынан шығысқа қарай 40-50 шақырым жерден Еспе тобы (40, ... ... ... ... (49-шы тұрақ), Караменде (62-ші тұрақ),
Беғазы (55-ші тұрақ), Жіңішке (58, 59, 53, 54-ші тұрақтар), Жіңішке-2 ... ... ... (68-ші тұрақ), Ақжарық (10-шы тұрақ) секілді
ескерткіштер ... ... ... жақсы сақталған әрі
біршама толынды жинастырылған. Ә.Марғұлан Ағадыр мен Аягөз аралығында және
Шыңғыс жоталарынан ... ... ... ... ... Ол 1960 ... ... Балқаштың солтүстігінде және солтүстік-шығысында ... ... ... ... ... ... Әсіресе Қараүңгір,
Тесіктас-1, 2, Сусызқара 8, 11, Қалма-Емел, ... ... ... ... ... ... ... тұрақ материалдарын жан-
жақты ашып көрсеткен. Ғалымға ... ... ... ... өзі ... ... Олардың көбі Ә.Марғұлан шығармасында
толыққанды жарияланган. Ә.Марғұлан Орталық Қазақстан ... ... ... ... Қарқаралы және Солтүстік Балқаш маңы,
Сарысу алабы, Кдрағанды мен Жезқазган маңында орналасуына қарай ... ... ... ... ... шолу ... ... еңбегінде азды-кемді кемшіліктер бар. Онда ... ... ... суретгері топтастырылып беріле салынады. Оқырманга қайсы
бұйым қай тұрақган алынганы белгісіз болып ... ... жылы КСРО ... ... ... ... ... баска
ескерткіштермен қатар шақпақтасы басым жаңа ... ... Олар ... ... ... Өдек, Жетібай-Өзен. Құралдардың негізгі түрін
шеткі тұсы ... ... ... және ... ... ... ұштары және азын-аулақ кескіштер құрайды. Оларды ... ... жене ... ... кездескен бұйымдармен
салыстырады да, ... ... ... тобын бір мәдени-
хронологиялық ... ... ... ... Нұра мен ... ... ... қазақстандық геология басқармасының Сокур
отряды (жетекшісі — М.Н.Клапчук) 1966 жылы ... ... ... ... ескерткіштерді зерттеу ісі Ә.Марғұланның
еңбегінде де толымды баяндалған. ... төрт ... ... және кейінгі дәуір ескерткіштерінің үшеуінде қазба ... да, ... 19 ... аса ... ... ... Қарағанды-
15 (2194 дана ... және ... ... (6739, 69 ... ... көп қабатты; олардан ... тас ... ... ... ерте ... ... мағлұматтар
М.Н.Клапчук еңбектерінде ... Ол ... ... жазған болатын. Жалпы, бұл тұрақтың материалдарына 2001 ... ... ... Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясы ...... ... Тоқтауыл тас индустриясы да
ұқсайды.
Қазақстанда неолитті ... ... 1967 жылы ... ... ... экспедициясының (облыстық тарихи-өлкетану
мұражайы, Петропавл пединституты) жұмыстары ... ... ... ... 1972 ... ... ... келеді. Экспедиция 2000-ға жуық
көне дәуір ескерткіштерін ашып, зерттген. ... ... Есіл ... пен ... ... ... 5 ... 2 мезолит
тұрақтарын, ал келесі жылы ... ... 6 ... ... ... жылы М.Н.Клапчук басқарған экспедиция Павлодар ... ... және ... ... ... ... жүргізді.
Екібастұз қаласынан 60 км шығыстан сегіз неолит ескерткіштерін (Қостерек,
Тақырсор 1-4, ... 2-4), ... 130 км ... үш ... ... ... Тас жаңқалары бұл ... ... ... ... ... 4 км ... тағы бір ... кездестірген еді бұл экспедиция. Ал Қарағанды облысындағы Қайымберген
(бір) және ... (үш) ... ... және ... (үш)
бұлақтарынан, Қосқұдықтан 14 км оңтүстіктегі жоннан және Азат ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік университетінің Хакас археологиялық
экспедициясының ... ... ... ...... ... Павлодар облыстарында 1970 жылы археологиялық жұмыстар жүргізген. Ол
Көкшетау облысынан 2 неолит тұрағын зерттейді. ... ... ... ... бұл ... садақ ұшы, қырғыш, тас ... Осы жылы ... ... ... ... ... : Шағалалы және Жабайы өзендерінің бойынан 20-дан астам тас дәуірі
ескерткіштерін тапқан. ... — аз. ... ... ... ... 3 ... тұрақтарынан алынған материалдар
кейінірек Атбасар мәдениетін жеке бөліп қарастыруға негіз болған ... ... жебе ұшы көп. ... ... мен пышақтар, шомбал
балталар, сырты ернекпен безендірілген қыш ыдыстар ... 1-5 ... ... ... ... КСРО ҒА ... Ленинград бөлімшесінің Астрахань
экспедициясы (жетекшісі — А.Н.Мелентьев) Батыс Қазақстанда барлау жүргізеді
де, жоғары палеолиттен ... орта ... ... ... ... ... ... 1970 жылы палеолит ескерткіштерімен қоса
Түйемойнақ маңайыдан 6, Мирное ауылынан 7 ескерткіш тапқан болатын. [59]
Жоғарыда ... ... ... ... сол жылы ... облысы
Володар ауданы Никольско-Бұрлық ауылынан Иман-Бұрлық ... ... ... ... ... 1953 жылы ... 1958 жылы Г.Петренко хабарлаған еді
қазба жұмыстарын бастаған Л.Чалая Иман-Бұрлық өзеннің жоғарғы жағындағы
Есілге құяр ... екі ... ... ... ... қыш ыдыстардан
(7 дана) басқа 279 тас құралдары алынған. Иман-Бұрлық-2 мәдени ... дана тас ... ине, ... ... ... не орақ болуы ... ... Ошақ ... ... ... ... көп. ... 32-сі өрнекпен, 37-сі өрнексіз. Л.Чалая Иман-Бұрлық тұрағындағы
кейбір заттардың түрін Усть-Нарым, Усть-Юрезань және т.б. ескерткіштермен
байланыстырады. Сонымен ... ... ... ... мен ... шекарасында орналасқан Қараторғайдан 5, Қайынды өзен алабынан 14
неолит орындары белгілі болғандығын да ... ... ... ... ... Пеньки-1 тұрағында (Мәскеу Мемлекеттік
университетінің археология кафедрасының Павлодар отряды) ... ... тас ... 2820 ... ... ... ... Қыш ыдыстарды
б.з.д. III мыңжылдықтың ортасымен мерзімдеген Л.Чалая — ... ... ... ... ... ұқсайды
деп тұжырымдайды. [48]
1973 жылы Қостанай пединституты ... ... ...... ... ауданындағы Амангелді ауылының солтүстік
шетіндегі кейінірек осылай аталған ... ... ... тапқан.
Сондай-ақ қырғыш, кескіш, тескіш, садақ ұштары, балта көптеп табылады. Қыш
ыдыстарының түбі ... ... ... ... нәтижесінде Волгоград
кеңшарының 3-ші бөлімшесінен төрт неолит тұрақтары ашылады. Верхнетобол
тұрағынан ... көп ... қыш ... ... мәліметтер аса айқын
емес. В.Логвин: "Бұл жердегі бұйымдар Амангелді қонысынан алынған шақпақтас
жабдығына келіңкірейді", — деп ... ... ... ... неолитке жатуы
мүмкін дейді. Тобыл, Аймағамбет, Верблюдогора тұрақтарынан түрлі құралдар
ұшырасқан.
1969—71 жылдары Көкшетау облысынан Шағалалы өзенінің ескі ... ... тас ... 30 ... табылады, Виноградовка-12 тұрағы толық
аршылып кейінгі мезолитпен, Виноадовка-10 қонысынан ... ... ... ... соңы-неолит бастапқы ... 70-ші ... ... Шағалалы өзенінің бойындағы
Куррапаткино ауылында ... ... 40 км ... ... ... ... қазба кезіндце 2000-нан астам тас жаңқалары, т.б.
құралдар жиналады.
Торғай облысы Жангелді ауданының оңтүстігінде ... атты ... ... мұражайы мен ескерткіштерді қорғау қоғамының ... ... ... ... жаңадан жеті орын кездестіреді. Ақкөл-1-3
көлдің батысында. Алғашқысынан пышақ ... тас ... ... өзек тас және ... ... қыш ыдыс ... ... қыш ыдыс пен түзетілген бір тас жаңқасы, соңғысынан жеті өрнексіз
қыш ыдыс ... ... ... ... да ... қыш ыдыс ... ... керамикамен қатар екі пышақ тәріздес тас тілікшелері алынады.
Ақкөл-6 орналасқан ... (400 ... ... үсті жылтыр, өрнекті қыш
ыдыстар көптеп табылған. Есіл ауданындағы Орловка ауылының шығысынан ... ... ... да, одан екі ... тас ... және ... табылған.
Бұл ескірткіштердің мерзімін В.Логвин анықтамады. [26]
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... тас ... отряды (жетекшісі — Х.Алпысбаев) 1974 жылы Сырдария сағаларында
жұмыс жүргізіп, 4 мезолит және 24 ... ... ... ... ... ... ... 43 км солтүстікте жатқан Шілік
тұрағынан барлық саны 89 тас құралдары жинастырылған.
Бір аймақтан, бір ... ... ... ... ... ... — Дермене-1-4. Арыс өзені мен Дермене кеңшарының
маңайынан табылған бұл ... ... ... 2,4) ... ... ... ... жатқандықтан, Х.Алпысбаев аталмыш жерлерді
әлі де зерттей түсу керектігін айтады. Дермене-1, 2 ... ... ... ... тас тілікшелері көбірек теріліп
алынған екен. Х.Алпысбаев оларды дайындау техникасына, ... ... ... ... ... деп ... Арыс-1 неолит тұрағынан (Арыс қаласынан 8 км солтүстікте) ... ... ... Ең көбі ... және ұсақ тас ... — 39 ... сынықтары — 21 дана. Бұл өңірден ең көп тас ... ... ... Ол — ... ... ... ... (Отырар) Қожатоғай
ауылынан 47 км онтүстік-шығыста орналасқан. 1766 тас заттарының ... ... кіші ... ... тәріздес тас тілікшелері,
кескіштер, садақ ұштары, тескіштер, т.б. бұйымдар көп ... ... мен ... (12079 ... да ... бұл ... ... пышақ тәріздес тас тілікшелері (орташа
көлемдегі), ... ... ... ұшгары Жебел мен Қараүңгір құралдарымен
ұқсастық тауып жатыр. Арыс-1, 2, Бесқотан, Байтоғай, Тасқоған және Дермене-
3 тұрғындары аң ... ... ... ... мүмкін. Оларда
керамика жоқ. Ал Қараүңгірде бар. Демек, екі ... ұжым ... өмір ... ... ... осы жылы Торғай облыстық мұражайы мен облыстық ... ... ... ... ... өзенінің сол жағасындағы
Матросово-1 тұрағында қазба жұмыстарын атқарады. Құралдар жиынтығында тас
тілікшелер өте аз. Тас ... ... ... ... ... да ... Сонымен катар өзенді бойлай жоғары қарай 0,4 км жерден
тағы да 2-орын ашылады. ... тас ... мен ... ... ... ұшы ... Керамика жоқ.
1975 жылы Целиноград облыстық мұражай экспедициясы (жетекшісі — В.Волошин)
жұмыс нәтижесінде 16 неолит ... ... ... орта және ... ... (Ақтөбе, Атынтай-1, 2), Ұлытаудың
солтүстік-шығысынан (Рүстем, Талдысай, Жанбөбек-1-4, Қолжаман-1-2, Қаракуен-
1-3), ... ... ... ... ... ... бұл
ескерткіштердің бәріне қазба жүргізілген жоқ. ... ... ... ... ... тағы 11 ... ескерткіштерін кездестірген.
Арасында үңгір қонысы да бар. ... ... бұл ... ... ... әлі ... дейін жариялана қойған жоқ. [59]
Атбасар қаласы маңындағы Есіл ... тас ... ... ... ... 1975 жылы В.Зайберт археологиялық
жұмыстар жүргізеді. Төрт далалық ... ... ... аршылады. Тельман-
10 қонысынан 20000-нан аса бұйымдар алынады. Тельман-1 шеберханасында жұмыс
толық біткен. Тастан, сүйектен, қыштан ... ... саны 50 ... Тельман-7, 8, 9, 12, 13 тұрақтарында барлығы 3000 шаршы м-дей мәдени
қабат аршылады да, ... ... 40 ... асып түскен. 1978 жылы Тельман-
10, 13 тұрақатарында жұмыс аяқталады. Алғашқысынан бірнеше бағаналық және
шаруашылық ... ... Осы ... ... ... ... ... тас ғасыры ескерткіштерін Шағалалы өзені бойынан
(Красноармейск қаласының жанындағы Виноградовка ... ... ... 558 ... м жер ... ... мен жер беті ... шұңқыр орындары байқалған. Жинастырылған индустриясында тас
тілікшелер мен олардан жасалынған бұйымдар басым. Виноградовка-2 ... ... ... тұрады қатпарлы (мезо-неолит). Керамикасы Виноградовка-10
тұрағындай жұқа. Жалпы алғанда, В.Ф.Зайберт Солтүстік Қазақстаннан табылған
тас ғасыры ... ... 3-ке ... ... ... нәтижелі
жұмыстар жүргізілуіне байланысты кейінірек алғашқы Явленка, Виноградов,
Тельман топтарына Аққан және Қорғалжын топтарын ... ... ... Шүлбі экспедициясы 1977 жылы Шүлбі ГЭС-1 аймағында
жұмыс істеген еді. Бұл жерден 20-дан ... ... ... ... неолит тұрғын жайлары да бар: Х.Алпысбаев пен ... ... екі ... ... ... құятын Шүлбі, Оба,
Қарашат, Қызылсу ... ... да ... тыс қалған жоқ. [60]
Целиноград экспедициясы осы жылы Ұлытаудың солтүстік-шығыс сілемдеріндегі
бұлақтың Жанбөбек неолит тұрағынан үй ... бір ... 10 ... ... ... аса қыш ... ... мен 2 сүйектен істелген заттар
табады. Айдаһарлы үңгір, Қаратөбе-2 қоныстарына шурф түсірілген. ... ... ... тас ... мен олардан дайындалған
құралдар мен ... ... ... Осы маңайдан ашылган Сарыөзен-2, 3
тұүрақтарында қысқа трапециялар, тас тілікшелер басымырақ. ... ... жылы ... ... Қ.И.Сәтбаев атындағы Геология институтының Оңтүстік
Торғай экспедициясы Торғай мен Обаған ... су ... тас ... материалдарын тапқан болатын. Біз қарастырып отырған дәуірге жататын
тұрақтар мен тұрақ-шеберханаларға ... ... 2, ... Қарақамыс, Дүкен, Сарыадыр және Ащытасты, Қайындысор-2-4, Үрқаш-1
және т.б. ескерткіштер кіреді. [60]
Отандық ... ... ... ... алар орны ерекше.
Бұл археолог ғылыми ... ... ... ... әзірге 16
тұрағының (оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... Соленое озеро-2, Амангелді, Алқау-2)
археологиялық қазба ісі атқарылады. Барлығында стационарлық жұмыстар 70-ші
жылдар соңы — 80-ші ... ... ... пікірінше маханжар
мәдениеті жергілікті мезолиттен бастау алып б.з.д. VII ... соңы ... ... ... қамтиды да, б.з.д. V мыңжылдық соңы мен IV мың жылдық
басында аяқталады.
"Таза" кешендер ... ... ... ... тұрақтарынан табылады.
Зерттеушінің кезінде Маханжар мәдениетінің мирасқоры терсек мәдениеті деп
есептеген еді. Бұл ескерткіштердің көбінде ... ... ... ... Соленое Озеро-2-де 256 шаршы м, Тобыл бойындағы Алқау-2-де 100
шаршы м, ... ... 432 ... м-ді ... ... ... оң
жағалауындағы Бүрлі-2 тұрағында 1987 жылы В.С.Мосин қазба ... көп ... ... ... ... ... ... жаңқалары басқа құралдарға қарағанда басымырақ, Соленое Озеро-2
ескерткішінде шақдақтастан дайындалған тас ... 44,3%, ал ... тас ... 81,4%-ті құрайды. Екідің-24-те бұл көрсеткіш 48%
және 67%-терден ... ... бұл ... ... және ... ... ... бойынша да ерекшеленеді. Айталық, мезолит дәуіріне
жататын бұйымдардың 70%-і ... ... ... ... ... мен ... ... заттардың 90%-і кварцит пен
кварциттік құмтастардан дайындалған.
Сондай-ақ В.Н.Логвин соңғы жылдардағы ... ... ... ... ... өз пайымдауларын нақтылай түсті. Әсіресе неолит-
энолиттегі мәдени ... ... сөз ... ... орнын айқындады. Алайда ғалымның кейбір зерттеулеріндегі тас
дәуірі объектілері көршілес аймақтардағы (әсіресе Сарыарқа) ескерткіштермен
байланыстырылмай жататындығы да бар. ... ісін ... ... ... Саз-1, 2, Белқарай және басқа
ескерткіштерді неолит-энолит замандарына жатқызып отыр. Неолиттен ... ... аса ден ... ... ... ... да, басқа
географиялық аймақтарға қарағанда далалы жерлерде барлық уақыттарда түрлі
тұрғындар арасында байланыс күшті ... ... ... бұл ... ... біз ... ... ескерткіштер негізінде
миграциялық процестерге көңіл аудару қажет деп санаймыз. Тас ғасыры ... ... өзен ... ... ... ... да ... үлкенді-
кішілі өзен салаларын, арналарын кешенді түрде зерттеуіміз қажет-ақ.
Неолит ескерткіштерін зерттеуге үлкен үлес ... ... ... ... Ол ... ... тас ғасырымен айналысушы
отрядын басқарып, 1980 жылдары Шығыс Қазақстаннан ... ... Яр; ... ... ... ... ерте неолитке жатқызған
бұл археолог онда ... ... ... ... ... ... тұрақты мезолиттік болуы ықтимал деп топшылайды. [61]
Ж.К.Таймағамбетов ... ... 80-ші ... ортасында Орталық Қазақстан
археологиялық экспедициясының тас ... ... ... отрядын
басқару барысында палеолит пен неолит дәуірлерінің ... ... ... Ең ... — Мыржық, Қаратөбе-1, 2, Кіші Ақмая-1.
Өкінішке орай зерттеуші еңбектерінде мұның барлығына арнайы ... ... ... тас ... садақ ұштары, өзектастар, өндіріс
қалдықтарының аты аталғанымен олардың үлес салмағы, ... ... осы ... ... де ... жұмыстарын жүргізген. Маңғыстау
тарихи-өлкетану мұражайы мен ТАЭИ-ның тас ғасыры ескерткіштерін зерттеу
отрядына жетекшілік ... ... ... ... 2, ... 2 ... ... еді.
1983—89 жылдары Қарағанды мемлекеттік ... ... ... ... ... тас ... ... бірқатар жетістіктерге жетті. Мезо-энеолит дәуірлеріне жататын
Домалақтас, Карағанды-15, Әкімбек, ... ... ... ... ... функциональды талдау жүргізілді. Кезінде М.Калапчук ашқан
Қарағанды-15 тұрағының материалдары қайта ... да, одан ... ... ... кешендерді бөледі.
Павлодар облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы 90-шы жылдардан
бері көптеген тарихи-мәдени ... ... ... ... ... ... дәуірлерінің бірқатар проблемалары В.К.Мерц,
А.А.Ткачев, Д.А.Франк т.б. мамандар еңбектерінде көтерілді. Осы ... ... ... Мичурино-2 сынды объектілердің материалдары
жарияланды. Экспедиция 1991 жылы Шідерті-3 көп мәдени қабатты ... ... ... ... Оның бас сүйегін 1998 жылы Л.Т.Яблонский
калпына ... ... ... тас ... өмір ... ... ... өте аз кездеседі. Өткен гасырдың 50-ші жылдары ВЛавров
Лебяжье ... ... ... адамын таптым деп жар салған болатын.
Бірақ оны тексеруге жіберілген экспедиция ... ... ... ... жататындығын дәлелдеп береді. Одан ... ... ... ... адам ... мен онымен қоса
жерленген материалдар ... ... ... ... ... ... адамының бас ... ... ... және ... ... ... осындай мәліметтермен
салыстырып шығады. Зерттеуші мақаласын мезолиттік ... ... ... кешеннің генетикалық бастауын ... ... емес деп ... ... ... мен ерте
голоценде адам қаңқасының табылмауын қуаң ... ... ... ... Ғылым Академиясы Ә.Марғұлан атындағы ... ... ... ... ... ... отряды 90-шы жылдар бас
кезінде Маңғышлақ жарты ... ... ... энеолит материалдарын
жинақтаған. Олар — Үштаған 1, 2, Сенек 10, ... ... ... ... ... Бейнеу ауданындағы Тұрыш ауылынан Солтүстік-шығысқа қарай
100-120 км ... ... ... 1996 жылдан Батыс Қазақстан
экспедициясы (З.Самашев) ... ... ... ... (22 ... ... тас бұйымдары мен еңбек кұралдары, керамика ... ... ... орай, тас бұйымдары әлі толық зерттеле қойған жоқ. Бірақ
хайуанаттар сүйегіне (3983 дана) ... ... да ... ... ... 1989—1990 жылдары Атырау облысынан ... ... ... ... ... ... Шаянды
тұрақтары табылғаны белгілі. Экспедицияның белсенді мүшесі ... ... ... егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... әлі де ... ... түсу
керек. Себебі бірнеше дәуір немесе ... ... бұл ... ... ашылмай жатқан неолиттен энеолитке өту мәселелеріне жауап беруі
мүмкін.
Шымкент облыстық мұражайы мен Қ.А. ... ... ... ... археологиялық экспедициясының отряды Бөген су қоймасында 90-шы-
жылдардың ортасыңда жұмыс жүргізді. ... ... ... ... зерттеушілер А.Рүстемов пен А.Донец пікірінше, мезолит-неолит
кезеңіне жатады. Аталған зерттеушілердің — ... су ... ... ... ... оралған соң өздері тұратын Қаратауға қайтып жүрген
деген ... ... ... ... ... ... да ... зерттеп жүр. Экспедиция Қызылорда облысынан Ағеспе, Арал,
Жамбыл облысынан Жартыбастау, Терең-Шүңқыр жаңа тас ... ... ... жыл ... ... ... ... (жетекшісі —
Ж.К,Құрманқұлов) Жезқазған-Ұлытау өңіріндегі Талдысай ауылынан 10 ерте және
орта голоцендік объектілер (Талдысай, ... ... т.б.) ... ... жылы ... 67, ... ... 57, Талдыбұлақ-2-ден 70, Аяқбұлақтан 1423, Сарыбүлақтан
453, Тоқтыауылдан 50 тас ... ... ... ... ... 20-30% ... Тас коллекциясында жаңқа, жарқыншақ басым. Осы жылы
О.А.Артюхова мен Ғ.Т.Бексейітов Батыс ... ... ... ... тас ... айналысушы отрядты басқарып,
облыс аумағынан ... ... ... ... ... ... 24
ескерткіш орындарын анықтағандығын жоғарыда айтып өткенбіз. Зерттеушілер
Шыңғырлау ауданынан Сұлукөл-1-3, Аққұм-1, 5-8, 11 және ... ... ... ... бірді-екілі тас артефактыларын тапқан.
Ақкұм-1-ден 28, Акқұм-2-ден 7, Сарыиваннан 4, ... 1 тас ... ... ... Жантемірден 46 тас құралдары табылды. Шикізат көзі —
яшма, халцедон, кварцит. Біздіңше бұл объектілерде құралдар ... ... ... ... ... тас ... негізделеді.
Сонымен, неолит ескерткіштерінің зерттелу тарихына қысқаша шолу жасай келе
айтарымыз, неолит ... тас ... мен ... ... ... ... табылады. Өндіріс қалдықтары көп. Бұл ... ... ... тас ... ... (жалтырата тегістеу, т.б.) байланысты болса
керек. Екі жағы өңделмеген тас ... шыға ... ... да кең ... Бұл дәуірдегі ескерткіштердің көптігі
ескерткіштер материалдарынан ... ... ... біздің
мүмкіндігімізді шектеді. Сонда да болса ... ... ... кең ... ... ... ... жөніндегі ізденістердің
шоғырлану процесін айқындауға тырыстық. Әлі де болса көп объектілердің
кезеңдестірілуі мен ... ... ... тұр. Оған ... ескерткіштерден жинақталған тас жабдықтарына жеткілікті талдау
жасалынбай, тек хабарлама ретінде ғана ... ... ... дата жоқтың қасы. Ғалымдардың көбі ескерткішті ерте, орта,
кейінгі кездерге бөліп қарастырмай тек ... деп ... ... ... жаңа тас ... тұрғындардың қай мәденитке
жататындығын дәл ... ... бере ... ... ... ... археологтардан басқа көптеген өзге сала мамандарының
бұл дәуір туралы мәліметтерді ... да ... ... қиындатады.
Себебі бірқатар мағлұматтардағы тас құралдары көпшілік ... Әрі ... ... ... ... орны ... деп
белгіленіп кеткен. Сондықтан да біз бұл ... үшін ... ... ... шағын тас қалақша кешкендерінің техникалық және
типологиялық құрамы нақты белгіленген деу де ... Арал ... ... Солтүстік Балқаштағы шағын тас мәдениетінен аздап айырмасы
бар. Бұл жекелеген мәдениеттерді бөлуге негіз ... ... Осы ... көзін, қоршаған орта және тас құралдарды жасаушы шебер ... ... ... біз ... ... ... тас ... түрлі нұсқаларын, вариацияларын айыруымыз мүмкін. 1996 жылы
баспадан жарық көрген "Қазақстан тарихының" 1-ші ... ... ... ... ... ... анық ... мәдениеттермен өзіндік байланысы болуы мүмкін ... ... ... ... ... [62]
Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энолиттік ескерткіштер мәлім
болып отыр деген пікірмен келісе қою қиын. Біздің ... ... тек ... ... саны 800-ге ... Сөзіміз дәйектірек
болуы үшін Қазақстан археологиялық картасына (1960) 200-ге тарта объект
енгенін және ... ... ... ... астам ескерткіш
зерттелгендігін, Ә.Марғұлан еңбегінде 150-дей ескерткіштер зерттелу тарихы
сөз болғандығын айтып кеткіміз келеді. Ал ... ... ... ... және ... жасалған әдебиеттерден кездестіре алады деген
ойдамыз. ... да ... ... жаңа тас ... әлі ... ... түрде зерттеуді қажет етеді деп есептейміз. Болашақтағы
ізденістерде ... ... тас ... шаруашылықтағы
(егіншілік, аңщылық) рөлі нақтылануы және ... ... ... көрініс табуы керек.
Бөлімді қорытындыласақ, қазіргі танда мезолит дәуірінің сауалдарына деген
қызығушылық арта түсуде. Бұл Қазақстан жері ... ... ... проблемалар ауқымын шешуге жәрдемін тигізетін негізгі аймақ
екендігін тағы да ... ... ... ... ... мен объектілер картасын жасау республика аумағында мезолит-неолитті
зерделеу біркелкі болып отырмағандығын аңғартады.
Отандық археологияда орта тас ... ... ... ... ... ... палеолит уақытына түріне қарап кірмейтін және
аса жақсы жасалмағандықтан неолитке жатқызуға келмейтін ... ... ... ... өрбиді. Екіншіден ... ... ... ... немесе ашық үлгіде жатуы)
күмән келтірілген пікірлер айтылады (Қарағанды-15, Соркөл-1 т.б.). ... ... ... ... ... ... ... көптеген зерттеушілер палеолиттен кейінгі материалды топтап
көрсетеді. Егер ... ... ... ұшырасуы неолит дәуіріне
өтудің негізгі көрсеткіші деп есептелсе, енді ... бар ... ... т.б.) мен ... ... білмеген ұжымдар
(Арыс, Дермене т.б.) қатар өмір сүргені мәлім болып отыр. Осыған байланысты
шартты түрде жаңа ... ... ... керамика жасалғанға
дейінгі, ерте керамикалық неолит т.б. деп бөлу орын алып ... ... ... ... ... ... ... деген пікір де бар
(АТ.Медоев). [63]
Неолит ескерткіштері Қазақстанның барлық территориясынан ұшырасады. ... ... ... ... ... т.б.) бөлінді де. Олар
жергілікті ерте голоцендік индустриялардан бастау алады. Мысалы, призма
пішіндес өзектастар ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы тұрақтардан да көптеп кездеседі (Тоқтауыл,
Талдысай-2, т.б.). М.Н.Клапчук ... ... ... ... тас ... мәдениеттері және даму жолдары мен
алатын орны
Тас ... даму ... мен ... ... жұмыстарын
жүргізген атандық және Ресейлік ғалым-зерттеушілердің қатарында Х. ... А. Г. ... А. К. ... В. Т. Петрин, В. Ф. Зайберт,
В. С. Волошин, О. А. ... А. П. ... В. Т. ... А. ... ... ... орналасқан палеолиттік
ескерткіштерді ... ... бұл ... ... ... екі ... және леваллуа-ашель (Бөріқазған және т. б.).
Палеолиттік осы даму жолдары Африкадағы олдувай мәдениеті кезеңі мәдениеті
үлгісімен сәйкес ... Г. ... ... және Тәңірқазған ерте палеолит ескерткіштерін
леваллуалық Оңтүстік ... ... ... жүргізілген
жұмыстар барысында ерте палеолиттік екі даму жолы индустриясы балған ... ашық ... ... тұрақтардың қатты (Қызылтау, Бөріқазған,
Тәңірқазған және т. б.) ... ... ... ...... тас даму жолы және малта тас техникасын ығыстырып шығарған
ашельдік дәстүрдегі жолы [64]. Сонымен қатар осы екі даму ... ... ... ... тағы бір даму ... ол қошқорған-шоқтас
микроиндустриалдық даму жолы (Қошқорған, ... ... ... А. Г. ... ... ... І-ІІ даму ... мен жолы болған [66].
Ақтөбе облысында барлау және зерттеу жұмыстарын жүргізген Қазақстан-
Ресей ... ... ... ... ... ... ... бойынша Мұғалжарлық шапқылы ашель даму жолының
болғандығын атап көрсеткен [67].
Орталық Қазақстанда палеолит кезеңінде екі даму жолы орын ... ... ... ... ... мустьерлік даму жолы [68].
Осы ашельдік дәстүрдегі мустьер кезеңінен саяқ кейінгі палеолит
мәдениеті қалыптасқан ... ... бірі ... орта ... ... ... ... даму жолдарын көрсеткен О. А. Артюхова атты археолог-ғалым
еді. Ғалым мустьер кезеңінің 4 фациясын көрсетіп, олардың ... ... ... ...... ... Семізбұғының
ертемустьерлік комплекстері, Хантау); ашельдік дәстүрдегі леваллуа
фациясындағы ... ... ... ... ... емес (Семізбұғының кейінгі мустьерлік комплекстері); қарапайым
мустье; тісті мустье (Бұрма) ... ... ... қай ... ... ... айта қою ... Көршілес аймақтардағы ежелгі индустриялар сипаты мен
жас шамасы КСРО кезінде ... ... ғана ... Тек ... ғана ...... – Өзбекстан, Ресей – Қазақстан – Қырғызстан
археологиялық ... ... – А. П. ... ... жүр. Экспедиция Өзбекстан, Қырғызстан территорияларында бірқатар
ескерткіштер ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізе алмады. Сондықтан да бұл Х. ... ... ... ... кем ... екі ...... мен Оңтүстік-Шығыс Африка арқылы жүрген» – деп зерттеуші де қай ... ... ... өтуі мүмкіндігін дәл айтып бере алмады. Өзі
зерттеген Қаратау ... ... ... ... ... отырып автор шелль бейнелі ... ... ... бір миллион жылға дейін апарғанымен, Қазақстанды бұдан
бұрын 800-700 мың жыл бұрын ... ... адам ... ... деп
топшылады.
Ал А. Г. Медоев өз ізденістерінде ең ... адам ... ... ... ... ... өмір ... деп топшылады. Ол осыдан 2
млн. жылдай ... Азия ... адам ... ... патшалығынан
адамдық қалыптасуға ойысқанын, сол даму автохтондығын алғаш рет ... Н. ... ... мен Нұра ... алабынан Қосмола, Қызыл-Жар
3, Батпақ 8, 12 секілді мустье ескерткіштерін зерттей келе ... ... ... ... ... ... Каспий маңынан келді деп
жорамал жасады. Оның ойынша алғаш рет адам баласы байырғы Сарысу төменгі
ағысын ... да, ... ... ... ... бұл өңірді
тастап кетеді. Ал екінші рет ол жоғарғы плейстоценде келеді де, аталған ... ... ... ... жинақталған деректемелерді жақсы ұштастыра
білген Ж. Қ. Таймағамбетов бұдан 1,5-1 млн. жыл бұрын Қазақстан, ... ... ... ... ... кезеңі үшін ең
солтүстік аудандар болды деп айтқан. Ол сонымен ... қай ... ... бағыттарын да сипаттап, ғылыми негізді
қорытындылар жасады.
Орта Азия мен ... ... ең ... тек ... ғана ... деп ... ғалымдардың бірі – Л. Б. Вишняцкий. Бұл археологтың
ойынша батыстан ... ... ... жасаушы біріншіден
– бұлай қарай аса қиын географиялық ... ... ...
африкалық түпкі отаннан Европа мен Оңтүстік Азияға ... адам ... ... ғана өту ... де ... тұр. Сондай-ақ, Л. Б. Вишняцкий
Орта Азияда адамның пайда болуы 800 мыңжылдықтан ары емес деп есептейді.
Леваллуа мустье ... ... рет ... ұсынған Ф. Борд пен
М. Бургон өздерінің негізгі еңбектерінде: «Леваллуа терминін 1931 ж. Брейл
жасаған Коммонның мустьер деген ... бола [68]. ... ... ... ... ... дайындалған өзектастардан шағылып алынған
жаңқалар өте аз анда-санда ғана ... ... жиі ғана ... ... ұшты ... ... ... леваллуа индекс саны 25-тен асатынын
иемденеді, ал ... ... ... техникалық леваллуа индексі 30-
дан асатынын иемденеді, бұл жерде типологиялық ... ... ... мүмкін егер де леваллуалық жаңқалардың ... ... ... осы индустрияны ерекше бөліп қарастыруға негіз ... ... ... ... ... ... үлес алуы.
Ашельдік дәстүрдегі мустье Ф. Борд 1972 ж. екі типіне анықтама берген
[69]. А типі: «Әртүрлі индексті қырғыштар (25-45). ... ... ... ... 8-ден 40-қа ... Ашельдік унифас индексі шамамен 4.
Леваллуа ... ... ... ... ... ... ... төменгі индексі.
Пластиналардан жасалған пышақтар мен тісті қарулардың жоғарғы пайыздық
көрсеткіші.
Ашельдік ... ... ... және ... емес...
фацияларда өмір сүреді.
Ашельдік дәстүрдегі леваллуалық мустье фациясына ... 10 ... С ... ... ... ұшыраған
бұйымдары жатады.
Қазақстанмен шекаралас региондарда ашельдік ... ... ... емес ... ... ... фациясы Семізбұғы 10
тұрағындағы Д комплексінің орташа өзгеріске ұшыраған бұйымдары ... ... ... өзінің атауынан ақ тас заттарында тісті қарулардың
пайыздық көрсеткішінің жоғарғы болып тұрғандығын ... атап ... ... ... ... 40,2% ... тобы ... жерде призмалық жүйеде жасалған өзектастар көп, бірақ ... аз. ... ... ... ... ... өзектастар
клектон немесе радиалды техника үлгісінде жасалған.
Ф. Борд тісті мустьенің Францияда 4 түрін ... ... ... ... леваллуа фациясы. Б. Леваллуалық шағу, леваллуалық ... С. ... емес ... ... Д. ... емес,
фасеттелмеген [71].
Бұрма ескерткішінің индустриясы осылардың Д тобына жақын келеді.
Қарапайым мустье басқалардан қаруларының әртүрлігімен және ... ... ... ... ... тобының баршылығымен
ерекшеленеді. Бұл индустрия тобына Қосқорған І мен ... ... ... ... индустрияларын корреляциялау барысында
Евразияның жасы ... ... ... ... ... ... келтіру арқасында мынадай кезеңдермен
тізбектеледі [72]: 1. Ерте ... ... аяқ ... вюрм І ... ... 2. Орта ... ... мустьерлік
леваллуалық мустье; қарапайым мустье (Вюрм І/ІІ интерстадиалы); 3. Кейінгі
кезең-ашель дәстүріндегі мустьерлік леваллуалық емес ... ... ... ... ... Г. Медоевтың Манғышлақта протолеваллуа-ашель ... ... ... ... өзектастар; ірі шағындылар
леваллуалық; ... ... ... көмбев техникасымен жасалған
шағындылар жатады.
Леваллуа-ашель І бұл Африка мен Европа палеолитінде орта ... ... ... ... ... сірә ... ... мен көне
ашел араласқан болуы керек. Леваллуа-ашель І ... мен ... ... ... ... ... ... сипатталады. Оның екінші сипаты
колундар мен кливерлердің және комбев техникасының пайда болуы.
Қазақстанның палеолитінің даму жолдары мен ... ... келе ... ... [73] ... ... дамуының 2 жолын көрсетіп берді.
Бірінші жолы – ... ... ... ... ... пайда
болуына мүмкіндік берді, Маңғыстауда Шахбағата деген атқа ие болды. Екінші
даму жолы (оның түп ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшырау литтік
мәдениетке ауысты. Ол Арыстанды өзені бойындаға лёсстық көпқабатты тұрақ.
М. Н. Клапчук ... ... ... ... өмір сүрген
уақытын жоғарғы плейстоценнің ... ... ... Кейінгі
палеолитте зерттеуші 2 мәдениетті бөліп көрсеткен ақайдар және батпақ.
Ақайдар мәдениетін М. Н. Клапчук кейінгі палеолиттің ерте ... ... ... І ... 1-2) тұрағы кейінгі леваллуа-
мустьеге жатқызылған еді [74].
Батпақ мәдениетіне Батпақ 7, ... 3, ... 2, ... 1 ... ... материалдары енген.
В. С. Волошин Батпақ мәдениетінің кейінгі палеолитке жататындығын
теріске шығарып, ескерткіш орта ... пен ... ... деген шешім айтқан [75].
Қазақстанның жоғарғы (кейінгі) палеолитінің жоғарғы геохронологиялық
шехарасы плейстоцен дәуірінің аяқ кезіне ... ... ... ... ... палеолит мәдениеттері (саяқ) ерте кезде жоқ болады да
үлкен үлес ... бар ... тер ... ... мен ... өтіп ... Г. Медоев Қазақстан тас ғасырында Маңғыстау ескерткіштері бойынша
эпипалеолит (Шахбағата ІІ) кезеңін бөліп көрсетті.
Ғылымда голоцендік палеолит пен ... ... ... ... ... анықтамасы әртүрлі [76].
Голоцендік палеолит деп жас ... ... ... ... ... деп ... ... таман бірқатар кейінгі палеолит
индустриялары өзгеріске ұшырап (даму үстіне шығып), ... ... ... ... ... ... ... азаюы ол прогресс жетістік
болып есептеледі.
Х. А. Алпысбаев Оңтүстік ... ... ... жергілікт жерде
пайда болып, оның Ш. Ш. Уәлиханов – Ащысай – Жаңашілік даму ... атап ... ...... археологиялық экспедициясының басшылары А.
П. Деревянко, В. Т. ... Ж. Қ. ... ... зерттеушілер
Қазақстандағы палеолиттік ескерткіштерді ... ... ... ... ... палеолиттік индустриясының пайда болуының
негізгі бөлуі мүмкін деген пікір айтқан [77].
Жинақталған соңғы ... мен ... ... ... ... палеолиті 3 кезеңге бөлінеді: 1-ші ... ... ... 2-ші ... және ... палеолиттің соңы немесе аяқ
кезі.
Қазақстанның мезолиттік және ... ... ... б. ... Х-IV ... аралығын алып жатыр. Олардың ішінде Шағалы, ... ... ... ... ... бар. ... мен Орта
Азия үшін кельтеминар мәдениетінің өмір сүрген ... б. з. д. ... аяғы мен ІІ ... бас ... ... 1946 жылы ... рет С. П. Толстов [78] ерекше мәдениет
ретінде бөліп көрсеткен.
Кельтеминарлық ескерткіштердің тас индустриясы орташа пластиналар мен
микропластинкалар, ... ... мен ... ... ... І-V, Шандыаул және т. б.). ... ... ... ... ... ... топқа жататын ескерткіштерде
қоныс орындары ... ... ... ... көршілес
тайпалармен қарым-қатынас арқасында болды.
Оның 2 даму бағытты болған: оңтүстік және солтүстік.
Оюқлы мәдениеті ... ж. ж. ... Е. ... ... ... ... ... Бұл
мәдениеттің ескерткіштері алғаш ашылған ... ... ... ... ... сипатқа ие, олардың тас индустриясында әртүрлі кескіш
құралдар бар.
Алдыңғы орынға кескіштер мен жүзі ... ... ... Ерекше
топты ойықты пластинкалар, жүзі соңында орналасқан қырғыштар, өткір тастар
және кіші өткір тастар (қарулар) құрайды. Керамикалары ... ... ... жалпы хронологиясы шешілмеген.
А. В. Виноградов Оюқлы мәдениет ескерткішінің ... б. з. д. ... ... ... ... ... ... 1 қонысы ашылған. Ескерткіш тұрақтар ерте неолит б. з. д. ... өмір ... ... тұрақтарын Қазақстанда зерттеп жүрген және зерртеген
ғалымдар Л. Л. ... А. Н. ... З. ... А. Е. ... ... мәдениетінің шығу тегі әлі де болса анықталмаған. Оның негізінде
жергілікті мезолиттік тамырлар жатуы ... ... ... мен ... болуы
тарихи-хронологиялық ортаазиаттық көрсеткіш болса, ... ... ... ... ... орын алуымен баяндалады.
Оюқлы мәдениеті кейінгі мезолит пен энеолит аралығын алығы б. з. д.
VII ... аяғы мен IV ... өмір ... таңда мезолит дәуірінің сауалдарына деген ... ... Бұл ... жері ... өңірлердегі көптеген тарихи-мәдени
проблемалар ауқымын шешуге жәрдемін тигізетін негізгі аймақ екендігін ... ... ... ... ... ... ... мен
объектілер қартасын жасау республика аумағында мезолит-неолитті зерделеу
біркелкі болып отырмағандығын аңғартады.
Отандық археологияда орта тас дәуіріне ... ... ... «мезолит» термині палеолит уақытына түріне қарап ... ... ... ... ... ... келмейтін материалдардың
нақты хронологиясын анықтауға ... ... ... ... ... қатысты (стратиграфиялы немесе ашық үлгіде ... ... ... ... ... ... т. б.). Кезінде
ресейлік археологтар (В. И. Молодин, В. Т. ... ... ... голоцен»
терминімен көптеген зерттеушілер палеолиттен кейінгі материалды ... Егер ... ... ыдыстардың ұшырасуы неолит дәуіріне
өтудің негізгі көрсеткіші деп ... енді ... бар ... (Қараүңгір т. б.) мен керамика өндірісін ... ... ... т. б.) ... өмір сүргені мәлім болып ... ... ... ... жаңа ... ... керамикасыз, керамика
жасалғанға дейінгі, ерте керамикалық неолит т. б. деп бөлу орын ... ... тас ... ... ... ... ... деген
пікір де бар (А. Г. Медоев).
Сондай-ақ, археологиялық мәдениеттерді бөлу аздап күмән туғызады.
Айталық, арыстанды, ... ... ... бір ғана ... ... Голоцен дәуіріндегі мезолиттік шағала түрлі мәдени ескерткіштерді
қамтыса, неолиттік усть-нарым тек бір ескерткішпен шектелген. Атбасар,
Маханжар мәдениеттерінің ... ғана ... ... ... ... төлес, хвалың мәдениеттері де айтылады. Кельтеминар
мәдениетінің батыс ... ... ... ... Каспийдің
солтүстігіндегі сероглаз мәдениетінің орны әлі анықталған жоқ.
Палеолит хронологиясы мен кезеңдеуі біршама жасалғанымен, мезолит пен
неолитте бұл ... ... ... Әр ... ... ... көп ... айқындауға мүмкіндік молаяр еді.
Нақты түсіндірусіз «қазақстандық палеолит мәдениеті» немесе ... ... тән ... ... ... ... «микролиттер мәдениеті дәуірі», «ұқсас индустрия», «индустрия
кешендері» секілді терминдер орын ... ... ... ... ... ашып ... ... алдында тұрған міндет.
Шағалалы мезолиттік мәдениетінің төменгі қабаты ... ... мен ерте ... бас ... ... ... ... кейінгі
мезолитпен Тельмана XIV тұрағы (10540 + 200 ж. б.).
Маханджар мәдениеті ... ... алып ... Ол б. з. ... ... аяғы мен VI ... ... кезінен бастау алып IV
мыңжылдыққа дейін созылып жатқан. Виноградовка XII, Тельмана I, және
т. б. ... ... ... ... ... мен қарулар енеді.
Маханджар мәдениеті Торғай бойында орналасқан. Оған жататын тұрақтар
Маханджар, Соленое Озеро 2, ... ... тас ... даму ... ... ... өзіндік
не болмаса Евразия ... мен ... ... тас ... ... солармен ұқсас тарихи-мәдени ... ... ... ... жергілікті дәуір кезеңінің
ескерткіштері негізінде іске асқан.
Тағы бір ... ... ... неолит заманына дейін үзілмей даму
сатысындағы ескерткіштердің бар ... ... ... ... ... ... тас ... ерекше немесе ұқсас үлгісі
барысында алға жылжуы ежелгі адамдардың қоныс ... ... мен ... ... ... адамның пайда болуы, қалыптасуы мен
дамуының өзіндік ерекшеліктері мен ұқсастықтары бар. ... ... ... ... ... ... палеолиттік тұрақтары көптеп
ұшырасқан, ... ... ... ... пайда болуы мен
қалыптасуы ... ... Оны ... ... ... ізденістер
көп мүмкіндік береді. Шаруашылық құрал-саймандарының ... ... ... мен діни ... тас ... ... мен ... белгілер тас дәуірі ... бір ... әрі оның ... ... бар ... ... тас ғасыры ескерткіштері алғаш рет ашылғанына да бір жарым
ғасырдай уақыт өтті. ... ... ... ... ... төрт ... ... Біріншісі – революцияға дейінгі кезең. Бұл кезеңдегі ... ... әсер ... ... ... ... ... – бұл
патшалық Ресейдің Қазақстанды шикізат базасына айналдыруы, екіншіден - әр
аймақтарда ғылыми мекемелердің құрылуы еді. ... ... ... ... дәуір мұраларын Орыс географиялық қоғамы, Орынбор мұрағаттық ғылыми
комиссиясы, Түркістан археологиялық әуесқойлары үйірмесі сынды мекемелер
зерттеді. Бұл ... ... ... ... Ф.Н.Педощенко,
И.А.Кастанье, С.Рычков, А.Симонов, И.Т.Пославский, П.С.Назаров,
Г.Н.Кириллин, В.Андрусов, ... ... ... ... ... ... материалдарын да жинастырды. Дегенмен олардың ... ... ... ... ... ... хабарламалары қысқаща түрде
жарияланды.
Бұл жағдай одан кейінгі кезеңдерде де біршама уақыт сақталып ... ...... ... және ХХ ... 40-50-ші жылдарына
дейінгі уақытты қамтиды. Ескерткішті зерттеу біршама ілгеріленгенімен, оның
хронологиясы, ... ... т.б. ... тиянақты
жасала қойған жоқ. Кеңес ... ... ... ... ... елімізге түрлі сала мамандары ағылып келуі тас ... ... ... ... ... ... ... В.А.Селевин, С.И.Руденко,
И.В.Синицын, А.А.Марущенко, А.Ф.Соседко, ... ... ... ... ... ... ... Олардың кейбіреулерінен
шыққан заттар түрлері біршама көбейгенімен тас ғасырына арнайы зерттеулер
ұйымдастырыла ... жоқ. ... де бұл ... тас ... зерттеумен
айналысқан түрлі сала мамандары ізденістері еліміздің әр ... ... ... ... ... бергендігімен құнды.
1946 жылы Ғылым академиясы құрылғаннан кейін, археология ... ... ... ... және этнография институтының
ашылуы, ... ... ... ... ... ... зертеу жұмыстарына
тың серпін әкелді. Сөйтіп, тас ... ... ... ... ... де ... біраз уақыт геолог, ботаник, т.б. ғылым салаларының мамандары
да бірлесе қимыл көрсетті. Археологиялық экспедициялар ... ... ... ... палеолит отряды) ұйымдастырылып, тас ... ... ... ... ... ... жүргізген ғалымдар -
Ә.Х.Марғұлан, Н.В.Валакунский, С.С.Черников, ... ... ... ... ... ... ... М.Н.Клапчук
есімдерін де атауға болады. Жер-жерден көне дүние ... ... ... ... ... ... ... тас құралдар
типологиясын жасау, ескерткіш жасын анықтауға ... ... ... ... ... ашуға мүмкіншіліктер
қалыптасты.
Осы ... ... буын ... ретінде 1970-1980 жылдардан бергі
тас дәуірі проблемаларын ... ... үлес ... келе ... ... ... ... В.С.Волошин,
В.Н.Логвин есімдерін атауға болады. Бұл зерттеушілер ашқан ескерткіштер де
жоғарыда аталған ... ... әрі ... ... орасан зор
ықпал тигізді. Аталған ғалымдар ... ... ... мен ... және суубъективтік ой-пікірлер мен объективтік факторлардың
тепе-теңдігіне ... ... ... ... ... әрбір дәуір
ерекшеліктері, ескерткіштер ... ... ... ... т.б. ... ... ғылыми-объективті тұжырымдар
айтылады.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан бергі ... ... ... ... тас ғасыры ескерткіштерін зерттеудің төртінші кезеңі болып табылады.
Көптеген ескерткіштер материалдарына нақты ... мен ... Осы ... тән ... бірі – ... ... құрылуы болды. Бірнеше мамандар біріге отырып, тас
дәуірінің ... ... ... ... ... жүргізді. Жаңадан объектілер ашылып, тас дәуіріне қатысты
мәліметтер саны артты. ... ... ... палинолог,
палеопедолог, гидролог т.б. мамандардың ... ... ... ... Бұл өз ... ... ... орнын
толықтырғанымен, әлі де зерттелетін бірқатар мәселелердің бар екендігін
аңғартып отыр.
Ал тас ғасыры ескерткіштері мен ... ... ... ... отандық палеолиттану проблемалары дәстүрлі әдістемеге сай
зерттеледі. Бірақ республиканың көп бөлігін шөлді және ... ... ... ... ... ... ... методологиясы қалыптаса
бастады. Ол белгілі-бір жүйелі іс-әрекеттерден тұрады: 1) тас ... ... ... ... 2) ... адам өміріндегі
қызметіне қарай қоныс, тұрақ т.б. деп бөлу; 3) ... ... ... ... 4) ... талдау жұмыстарын
атқару;
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Акышев.К.А. Археология ... за ... ... // СА, 1967, ... 76-78 беттер
2. Байпақов К.М. Қазақстанда археологиялық ескерткіштерді зерттеу
тарихынан. Археология проблемалары және оларды талдап зерттеу ... ... Төрт ... I том. ... ... 1996, 544 б.
16-31 б.
3. Елеуов М.Е. Шу мен Талас өңірлері ортағасырлық қалаларының
зерттелу тарихы: Жоғарғы оқу орны ... ... оқу ... ... Л.Н. Гумелев атындағы Еуразия университеті, 2001, 108 б.
4. Археологическая карта ... ... ... АН КазССР.
1960, 450 б.
5. Маргулан А.Х., Агеева Е.И. Археологические работы и находки на
територии Казахской ССР(с 1926 по 1946 гг.)// ... АН ... ... 1948, Вып. 1,С.125-135
6. Алпысбаев Х.А. Некоторые вопросы изучения памятников каменного века в
Казахстане // По следам древних культур Казахстана. Алма- Ата: ... ... ... Х.А. ... нижнего Палеолита Южного Казахстана. Алма-
Ата: Наука 1979. С.208.
8. Медоев.А.Г. Геохронология палеолита Казахстана. Алма-Ата: Наука,
1982,64с.
9. Волошин В.С. Из истории ... ... ... ... Таймағанбетов Ж.К. История изучения палеолита
Казахстана//Актуальные проблемы историографии древнего Казахстана.
Алматы, Наука. 1989,22-40б.
11. Деревянко А.П., ... ... В.Т., ... ... О.А., ... В.Н.,Петров В.Г.
Палеолит Северного Прибалхашъя(Семизбугу пункт 2,раннии-позднии
палеолит ). Новосибирск, 1993,144 б
12.Деревянко А.П., Петрин В.Т.,Гладышев С.А.,Зенин В.Н.,
Таймагамбетов Ж.К. Ашельские комплексы Мугоджарских
гор(Северо ... ... ... ... ин-та
археологии и этнографии СО ОАН, 2001,136 б.
13. Коробкова Г.Ф. Мезолит Среднии Азии и Казахстана//
Археолгия СССР. Мезолит СССР. М., Наука, 1989, 352б., ... ... Л.А. ... вопросы истории изучения неолита
Казахстана// По следам древних культур Казахстана.
Алматы: 1970. ... ... К.М., ... Ж.К., ... ... Алматы. 2006.
16. Байгунаков Д.С. Қазақстан тас ... ... ... ... мәселелері. Алматы,2003, т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындаған ... 30-32 ... ... В.А., ... ... в изучении каменного века
Центральной Азии // Вестник ... ... ... ... Х.А. ... нижнего палеолита в Южном
Казахстане.// Труды ИИ АЭ АН Каз СССР. Том 7, 1959,
232-241бб.
19. Алпысбаев Х.А. Открытие ... ... в ... АН Каз ... 1960.№5, 59-61б.
20.Алпысбаев Х.А. Первая многослойная палеолитическая
стоянка в Казахстане. // Вестник АН Каз ... ... О.А., ... Г.Т. ... ... ... Западно- Казахстанской области (по материалом полевых
исследовании 2001 г)// Проблемы каменного века Среднии и Центральной
Азии. Новосибирск , ... ... ... и ... СО ... ... ... Ж.К. Переодизация эпохи палеолита Южного
Казахстана ( по материалам стоянки им. Ч.Ч. Валиханова ).
Автореф. дисс. ... ист. ... АН ... ... ... филологии и философии. Новосибирск,
1984, 26б.
23. Алпысбаев Х.А. Индустрия палеолита Южного
Казахстана.//Археологические исследование древнего и
средневеквого
Казахстана. Алматы: Наука. 1980,54-64 ... ... Х.А. ... ... ... ... каменного века
в пешерах Южного казахстана в 1969-1970гг.// Усп. Среднеозиатской
археологии. Вып.1.Л., Наука, 1972,29-30бб.
25. Алпысбаев Х.А. О ... ... ... века в ... ... Археологические памятники Казахстна. Алматы: Наука. 1978,
117-129бб.
26. Алпысбаев Х.А. Олдувея мен Соан малтатас ... және ... ... мен ... қатысты.// Польскии и раскопки в
Казахстане. Алматы, 1972. 47-55б.
27. Артюхова О.А. Кошкурган- мусьтерскии памятник.// Россиская
археология.1994.№2, 98-111бб.
28. Деревянко А.П., Исабеков З.К., ... В.Т., ... ... ... в ... ... Казахстана.//
Яссауи университетінің хабаршысы. Гуманиталық сериясы. Түркістан
1998.№1. 62-63бб.
29. Байгунаков Д.С. Қазақстан тас дәуірі зерттелу тарихы мен негізгі
мәселелері. ... ... ... ... алу үшін ... ... ... Г.Т., Таймаганбетов Ж.К. Қаратаудағы палеолиттік тұрақтар
және оларды ... ... ... ... ... Гуманитарлық ғылымдар сериясы, 1998. №1. 64-67бб.
31. Мелентьев А.Н. Разветка паметников древности в Западном Казахстане//
Пойски и ... в ... ... 1972, ... ... А. Г. ... ... изготовления нуклеусов леваллуа в
древнем палеолите Сары-Арки и Мангышлака// ... и ... ... ... ... 1972. ... ... Д.С. Қазақстан тас дәуірі зерттелу тарихы мен негізгі
мәселелері. Алматы,2003, т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... О.А. О ... ... Известия МОН РК, НАН РК, Серия
обшественных наук. 2001.№1. 32-38бб.
35. Сосновскии Г.П. О ... ... в ... ... АН ... археологическая.1948. Вып.1, 10-12бб.
36. Таймаганбетов Ж.К. Паметники каменного века в Восточном Казахстане.//
Палеолит ... ... ... ... Ж.К. Памятники каменного века// Археологические памятники
в зоне затопления Шульбинской ГЭС. Алматы, Наука, 1987, 9-23бб.
38. Таймаганбетов Ж.К. Древнейшая стоянка древнего человека в ... // ... ... ... 1992, ... Мерц В.К. Нижнии палеолитическии комплек с стоянки –мастерской
Екибастуз -20// ... век ... и ... ... 144-
159бб.
40. Байгунаков Д. Қазақстан тас дәуірі зерттелу тарихы мен ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған
диссертациясы. 45-50б.
41. Артюхова О.А., Деревянко А. П., Петрин В.Т., ... ... ... ... ... 4. ... Прибалхаше )
Новосибирск: Изд-во ин-та археологии и этнографии СО ОАН, 2001, ... ... ... ... Ж.К.,Зенин А.Н., Гладышев
С.А. Археологические разведки памятников эпохи палеолита в ... ... ... // ... ... ... антропологии
Сибири и сопредельных территории. Новосибирск . 1999. 67-70бб.
43. Деревянко А.П.,Петрин В.Т.,Таймаганбетов Ж.К.,Зенин А.Н., ... ... ... ... ... открытого
типа в Северном Прибалхашье// Проблема археологии, этнографии,
антропологии Сибири и сопредельных территории. Новосибирск . 1999. ... ... О.А К ... выделения и периодизации мустьерских индустрии
аридных областей Казахстана // Этнокультурные процессы на территории
Казахстана Алматы,Санат,1996, 26-32бб.
45. Клапчук М.Н. Археологические исследования в ... рек Нура ... // АО 1966г. М., ... 1967, ... ... В.С. ... ... Батпак 7// Маргулановские чтения.
Петропавловск, 1992. 22-28бб.
47. Таймаганбетов Ж.К. ... ... века ... ... ... 1984г. М., ... 1986, ... Таймаганбетов Ж.К. Разведка в центральном Казахстане.// АО 1985г. М.,
Наука 1987, 580-581бб.
49. Волошин В.С. Работы в Центральном Казахстане // АО 1975. М., ... ... ... В.С. Местонахождение каменного века Баршин три в Тенгизкой
степи // Вопросы археологии и этнографи Центрального ... 1982, ... ... В.С. Новые палеолитические памятники в бассейне Сарысу //
Каменный век ... и ... ... ... ... О.А. Корреляция мустьерских индустрии Казахстана // Каменный
век Казахстана и сопредельных территории, 31-57бб.
53. Матвиенко В.Н., Кожамкулова Б.С. ... ... ... ... в Северном Казахстане// Вестник АН Каз СССР, 1986 №1, ... ... Г.Т. ... ... ... части хребта
Каратал. Автореф. дисс. Канд. ист. наук. Алматы 2002, 32б.
55. Алпысбаев Х.А.Мезолитические и неолитические стоянки Южного Казахстана
// Археологические ... в ... ... ... ... ... Самашев З.С., Астафьев А.Е. Жаңа тас ғасырындағы Қазақстан // Қазахстан
тарихы, Т.1.Алматы, Атамура, 1996, 85-100бб.
57. Қазақстан тарихы, ... ... 1996, ... ... А.Ю. Археологические исследования на территории Карагандинской и
Джезгазганской области // Маргулановские чтения. Алматы. 1989, 234-236
бб.
59. Алпысбаев Х.А. Неолитическая ... в ... ... // Изв. ... ... ... Волошин В.С. Новые находки каменного века в центральном Казахстане //
АО 1970г, 403-404бб.
61. Байпақов К.М., Таймағанбетов Ж.К., Жұмағанбетов . Қазақстан
археолотиясы. ... ... ... Ж.К. ... ... в зоне ... Шульбинской
ГЭС // Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС.
Алматы, наука, 1987, 21-23бб.
63. Таймағанбетов Ж.К. Ежелгі тас ғасыры дәуіріндегі ... ... Т.1, ... ... ... бб.
64. Зенин А. Н. ... и ... ... Ариднойо зоны Центральной
Азии (Монголия и Южный Казахстан) // ... ... ... ... С. ... Деревянко А. П., В. Т. Петрин, С. А. Гладышев, А. Н. Зенин,
Ж. К. ... ... ... ... гор. Н., 2001, С.
30.
66. Медоев А. Г. Геохронология палеолита Казахстана. А., 1982,
С. 14-15.
67. Деревянко А. П., В. Т. ... С. А. ... А. Н. ... К. ... ... комплексы Мугоджарских гор. Н., 2001, С.
32.
68. Любин В. П. К ... о ... ... ... ... // ... и ... СССР. М. Т. 5 (МИА), № 131. 1965, С. 6-75.
69. Bordes F. A tale of two caves. New York. 1972, p. ... ... О. А. ... ... индустрий Казахстана // Каменный
век Казахстана и сопредельных территорий. ... 1998, С. ... Bordes F. Le ... a ... // ... Vestnik, ... pp. ... Артюхова О. А. Мустье Центрального и Южного Казахстана // Автореф.
канд. ист. ... А., 1992, С. ... ... А. Г. ... ... Казахстана. А., 1982, С. 45.
74. Клапчук М. Н. К ... об ... ... Центрального
Казахстана в верхнем палейстоцене // Культура древних скотоводов ... ... А., 1969, С. ... ... В. С. К ... о истории изучения палеолита Сары-Арки //
Изучение памятников археологии павлодарского ... П., 2002, ... ... А. Г. ... ... ... А., 1982, С. ... Деревянко А. П., Кривошапкин А. И., Петрин В. Т.,
Ж. К. ... ... ... ... ... ... ... (по материалам слоев 2-14) // Археология, этнография и
антропология Евразии. Н., 2001, № 4, С. 42-63.
78. Толстов С. П. ... ... ... 1940 г. // ... 12, ... Марков Г. Е. Раскопки первобытной стоянки Оюклы // ВМГУ.
Вып. 3, ... ... А. Е. ... материалы с полуострова Мангылшак // Неолит и
энеолит Северного Прикаспия. ... 1989, С. 167-181.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамзат қоғамының эволюциясы32 бет
Ежелгі замандағы Қазақстан5 бет
Қазақтар28 бет
Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары6 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"20 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь