Нарық жағдайындағы кәсіпорынның табыстылық көрсеткіштеріне талдау жасау

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Кәсіпорын табысы және оны қалыптастырудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... .6
1.1 Кәсіпорынның табысы түсінігі және оның атқаратын ролі ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Түзетілген жылдық жиынтық табыстан алынатын шегерімдер түрлері ... ...15
1.3 Кәсіпорын табыстылық деңгейін айқындайтын көрсеткіштер жүйесі ... ... .21

2 Нарық жағдайындағы кәсіпорынның табыстылық көрсеткіштеріне талдау жасау ... ... ... ...26
2.1 Кәсіпорын табыстылығының абсолюттік көрсеткіштеріне талдау жасау ... 26
2.2 Кәсіпорын табыстылығының салыстырмалы көрсеткіштерін талдау ... ... ..35
2.3 Нарықтық қатынастар жағдайында маржиналды табысты талдау ... ... ... ... 48

3 Кәсіпкерлік тәуекелділікті талдау және төмендету жолдары . кәсіпорын табыстылығы мен тиімділігін арттырудың негізгі құралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..71
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
        
        Мазмұны
|Кіріспе.....................................................................|
|.....................................................3 |
| |
|1 ... ... және оны ... ... |
| ... ... ... ... ... және оның ... |
| ... ... ... ... ... алынатын шегерімдер түрлері.......15 |
|1.3|Кәсіпорын табыстылық деңгейін айқындайтын көрсеткіштер жүйесі.........21|
| | |
|2 ... ... ... ... ... ... |
| |жасау...................................................................|
| ... ... ... ... көрсеткіштеріне талдау жасау....26 |
|2.2|Кәсіпорын табыстылығының салыстырмалы көрсеткіштерін талдау..........35 |
|2.3|Нарықтық қатынастар жағдайында маржиналды табысты |
| ... |
| | |
|3 ... ... талдау және төмендету жолдары – кәсіпорын |
| |табыстылығы мен тиімділігін арттырудың негізгі |
| ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... экономика жағдайында қызмет етуінің экономикалық
пайдалылығы табыс ... ... ... табу кез ... ... ... ... болып қалыптасты, ал нарықтық экономика кәсіпорынның
негізгі ... және ... ... көзі ... ... ... ... өндірудегі шығындардың толық ... және ... ... кеңеюіне негізделеді. Бұл әр кәсіпорын
өзінің ағымдағы және күрделі шығындарын ... ... ... көздерінен
жабатындығын білдіреді. Уақытша қаржы тапшылығы кезінде, оларға деген
қажеттілік, егер бұл ... ... ... олар банктің қысқа мерзімді
ссудаларымен және коммерциялық несиелерімен, сонымен ... ... ... ұзақ ... ... ... ... тәжірибеде «табыстар» ұғымы келесідей түрде ... ...... ... ... активтер құнының өсуі, не
болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті ... ... ... болып табылады, бұл акционерлер салымдарының есебінен өсуден басқа
жағдайдағы капиталдың өсуіне ... ... ... мәні ... ... ... және ... еңбектің шығынымен ғана шектелмейді. Өндіріс ... ... ... ... ... ... шығындар
қосындысынан елеулі айырмашылығы болады. Өндіріс үдерісінде ғимарат,
құрылыс, құрал-жабдық және ... ... ... ... қор ... ... ... шығындарының құрамына тек ... ғана ... яғни ... бір уақытта өндіріп отырған өнімнің
өзіндік құнына біртіндеп қосылатын олардың құнының белгілі бір ... ... ... құны ... ... ... ... көлемінде ғана
қосылады. Бизнестің кез-келген түрімен айналысқан кәсіпорын табыстылығын
есептеп, бизнестің олжалы болғанын ... ... ... екі ... және шығындардан тұрады. Баға сұраныс пен ... ... ... ... ... Сол себепті өз қалауымызша бағаны көтере
алмаймыз. Шығындар ... ... оның ... ... ... ... ресурстарға, техниканың деңгейіне, ... және ... ... ... және т.б. ... Осыдан көрініп
тұрғандай, оларды тиімді басқаруға күш салу керек екені көрініп тұр.
Кәсіпорын іс-әрекетінің ... ... бірі ... ... ... – бұл ... кәсіпорын жұмысының сапасын сипаттайтын
жалпы көрсеткіш. Себебі тапқан пайданың көлеміне ... ... ... толық салалық бағасын тек табыстылықтың
деңгейі ғана көрсете алады. Ол пайданың өндіріс ... ... ... ... қатынасын білдіреді. Табыстылықтың көрсеткіші өндіріске
кеткен ... мен ... ... ... өндірістің тиімділігін
бағалайды.
Нарықтық қатынаста шаруашылық субъектісі бәсекелес жағдайында өндірісті
қарқынды дамытуға, нақты ... ... ... ұстап тұруға, оның нарықта
тұрақты жұмыс атқаруына мүмкіндік жасау үшін барынша көп ... ... Бұл ... ... үшін ... ... көзін біліп қана
қоймай, оларды қалай оңтайлы ... ... білу ... ... қаржылық саясаттың іргелік бағыттарының бірден-бір негізі болып
табылады, ол қаржылық нәтижелердің бар көздерін барынша ... ... ... осы ... ... номенклатурасын ұлғайту қажеттігі артады.
Осыған орай ... ... ... мәселелері айрықша
көкейтестілікке ие, бұл таңдалған тақырыптың өзектілігін айқындай түседі.
Дипломдық ... ...... қатынастар жағдайындағы
кәсіпорынның табыстылығын және оны ... ... ... ... ашып ... ... табылады.
Дипломдық жұмыстың мақсатына сәйкес келесідей міндеттер беріліп, ... ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан
негіздеу;
- табыстылықтың экономикалық ролін және түрлерін ... ... ... ... ... ... ... ашып
көрсету;
- табыстылықтың абсолютті және қатынасты көрсеткіштерін және есептелу
жолдарын талдау;
- нарық жағдайында ... ... мен ... ... ашып ... ... зерттеу пәні кәсіпорын табысын қалыптастыру мен
табыстылықты ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы болып табылады.
Зерттеу объектісі ретінде «Нұрым» ЖШС алынды.
Дипломдық жұмыстың ... ... үш ... ... ... ... және ... тұрады.
Дипломдық жұмыстың бірінші тарауында кәсіпорынның табысы түсінігі ... ... ... ... ... ... ... алынатын шегерімдер
түрлері, кәсіпорын табыстылық деңгейін айқындайтын көрсеткіштер жүйесі
теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... табыстылығының абсолюттік
және салыстырмалы көрсеткіштері сипатталып, нарықтық қатынастар жағдайында
маржиналды табысты ... ... ... жұмыстың үшінші тарауында кәсіпорын табыстылығын арттыру
жолдары, сонымен қатар ... ... ... және төмендету
жолдары баяндалады.
Жалпы, бұл дипломдық жұмысты жазу барысында ... және шет ... ... ... байланысты жазған
еңбектері, сондай-ақ осы зерттеліп отырған ... ... ... ... және ... ... ... Сонымен
бірге, «Бухгалтерлік бюллетень», «Аль-Пари», «Қаржы-қаражат», «Қазақстан
іскері», «Егемен Қазақстан» атты мерзімді ... ... ... ... ... ... ... табысы және оны қалыптастырудың теориялық негіздері |
|1.1|Кәсіпорынның табысы ... және оның ... ролі ... ... ... шаруашылық жүргізудің нәтижесін, жанды және
затқа айналған еңбектің өнімділігін ... Оны ... ... ... ... ... жатқызса, енді біреулері оны
кәсіпорын жұмысының тиімділігіне жатқызады.
Нарық жағдайында табыстың ролі айтарлықтай артты. Мәселен ... ... ... оның рөлі ... ... ... кез ... кәсіпорынның мақсатты функциясы ретінде төмендетілді.
Нарықтық ... ... ... ... яғни кәсіпорынның қозғаушы күшіне
айналды. Тек табыс қана өзара байланысқан үш мәселенің ... ... ... және кім үшін ... ... ... табу кез келген кәсіпорынның қызмет етуінің мақсаты болып
қалыптасты, ал нарықтық ... ... ... ... ... дамуының көзі болып табылады. Бұл принцип өнімді өндірудегі
шығындардың ... ... және ... ... ... ... Бұл әр кәсіпорын ... ... ... ... өзінің меншікті қаржы көздерінен жабатындығын білдіреді.
Уақытша қаржы тапшылығы кезінде, оларға деген қажеттілік, егер бұл ағымдағы
шығындар болса, олар ... ... ... ... және ... ... қатар капитал салымдары банктің ұзақ ... ... ... ... ... ... ... алдындағы, банктер мен
басқа да кәсіпорындар, ... ... ... ... ... ... ... және қаржылық қызметін бағалаудағы
негізгі көрсеткіші ... ... Ол оның ... ... мен
қаржылық тұрақтылығын сипаттайды. Табыс бойынша авансталған қаржылардың
қайтарымдылық ... мен осы ... ... ... ... ... ... жағдайында табыстың рөлі ол атқаратын қызметтермен
анықталады. ТМД елдеріндегі арнайы зерттеулерде ... ... ... мәселе
жөнінде бірыңғай пікір жоқ. Оған 2-ден 6-ға дейін қызметті жатқызады.
Сондықтан, ол тек екі ... ... ... ... ... мен ... өндірістік және әлеуметтік даму көзі.
Функциялардың және олардың өзара шарттылығындағы ... ... ... ... ... ... және әр жұмысшының
экономикалық мүдделері байланысатын ... ... ... ... құру және бөлу (тарату) мәселелерінің маңыздылығы көрінеді, оның
(тәжірибелік) ... ... ... ... ... және оның ... қалатын табыс көлеміне қажетті тәуелділігін
қамтамасыз етеді.
Бизнестің кез-келген түрімен айналысқан кәсіпорын табыстылығын есептеп,
бизнестің олжалы ... ... ... ... екі ... ... шығындардан тұрады. Баға сұраныс пен ... ... ... ... Сол ... өз қалауымызша бағаны көтере алмаймыз.
Шығындар жөнінде басқаша – оның шамасы пайдаланып жатқан ... ... ... ... ... және ... техникалық
жағынан ұйымдастыруға және т.б. байланысты. Осыдан көрініп тұрғандай,
оларды тиімді басқаруға күш салу ... ... ... ... инвестициялық және қаржылық іс-әрекеттер қаржылық нәтижелер
түрінде байқалады.
Нарық жағдайында әрбір шаруашылықпен айналысатын ... өз ... ... ... ... ... ол экономика және заңдылық жағынан тәуелсіз
болады. Шаруашылықпен айналысатын субъект бизнес ... ... ... қалыптастырғанда тәуелсіз болады, шығындарды өзі анықтайды,
бағаларды өзі қалыптастырады, тауарды сатқаннан түскен ... өзі ... ... ... ... ... ... пайда немесе
залалды айқындайды. Өндіріспен айналысатын шаруашылық субъектінің басты
мақсаты: нарық жағдайында ... табу ... ... Бұл ... ... өзінің тұтыну қасиеті бойынша ... ... ... ғана іске ... болады. Қоғамға теңгелік балама қажет емес,
оған нақты тауарлы-материалдық құндылықтар ... Егер ... ... ... онда оны ... қабылдады дегенді білдіреді. Өндірілген және
өткен ... үшін ... ... ... ... ... ... анықтау үшін тауарды сатқаннан түскен табысты
өндіріске және ... ... ... көп болса, онда қаржылық нәтижесі
пайда алынғанын көрсетеді. Егер табыспен шығындар тең болса, онда пайданың
болмағаны, ... ... ... ... ... ... үшін
қаражаты жоқ деген сөз. Егер шығындар табыстан асып түссе шаруашылықпен
айналысатын субъект залал шеккенін ... ... ... ол ... да ... Бұл залалдар өндірісті ұйымдастыруда, басқаруда және
өнімді өткізуде ... ... ... көрсетеді. Пайда қаржылық
нәтиженің оң шамасын білдіреді. Пайданы алуға ... ... ... ... ... шығындарды азайтуға итермелейді. Бұл жеке
шаруашылық жүргізуші субъектінің мақсатын іске ... қана ... ... инвестицияны, жұмсауды ынталандырады [8].
Пайда өндірілген және міндетті түрде өткізілген қосымша ... Ол ... ... ... ... ... ... алайда
өзінің ерекше нысанын өнімді өткізу сатысында ... ... таза ... түрі ... табылады.
Пайда шамасына, оның өсу қарқынына шаруашылықпен ... ... ... және байланысы жоқ факторлар әсер етеді.
Ішкі ортадағы факторлар көбінесе белгілі және ... ... ... ... ... өсіру мақсатында ықпал жасалынады. Ішкі
факторларға шаруашылықты ... ... ... ... ... қабілеттілігі, еңбекақының деңгейі, өткізілген өнім
бағасының деңгейі, өндірісті және еңбекті ... ... ... ... келмейтін сыртқы ортаның факторлары: пайдалануға
қажетті ... ... ... ... ... ... ену
кедергілері, салық жүйесі, ... ... ... ... мәдени, діни мәселелері және т.б. жатады.
Пайда қаржылық іс-әрекет нәтижесі түрінде ... бір ... ... шаруашылық субъектінің іс-әрекеті ... ... ... ... Ол шаруашылық субъектінің экономикалық
дамуы үшін басты негіз болып ... ... ... ... ... банктер мен басқа ұйымдар алдындағы міндеттемесі орындалады.
Пайда жалғыз қаржылық нәтиже түрінде ғана ... ... ... ... ... бөлігі болып саналады. Осыдан барып, қайта жаңғырту,
ынталандыру және бөлу функциялары туындайды. Ол іскерлік ... және ... ... ... ... ... ... активтерге жұмсалған қаражаттардың қайтарым деңгейі
сипатталады.
Нарықтық қатынаста шаруашылық ... ... ... ... дамытуға, нақты тауарды нарық тұғырында ұстап тұруға, оның нарықта
тұрақты жұмыс атқаруына мүмкіндік жасау үшін ... көп ... ... Бұл міндетті орындау үшін пайданың қалыптастыру көзін біліп қана
қоймай, оларды қалай оңтайлы пайдалану ... білу ... ... қаржылық саясаттың іргелік бағыттарының бірден-бір негізі болып
табылады, ол ... ... бар ... ... молайтудан басқа,
сонымен қатар осы көздердің жалпы ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір көзі болып инновациялық
іс-әрекет жатады. Бұл көзді іске асыру үшін өнімнің, ... ... ... ... ... ... ... керек.
Жыл бойы негізгі және негізгі емес қызметтерден алынған табыс жылдық
жиынтық табысты құрайды. ... ... ... қорларды
сатқаннан, қызмет көрсеткеннен, кәсіпорынға жататын активтерді пайдалануға
беруден, пайыздардан, роялтиден және дивиденттерден алынуы мүмкін.
Табыс дайын өнімдерден, сатып ... ... және ... ... ... ... құны тараптар аясында ... ... Ал ... шығатын табыс сомасы бағасынан
немесе сату ... ... ... ... ... ... өлшейді. Сатып алушылардың алған активтер үшін ... ... құны сату деп ... ... ... ... түскен табыс келесі
жағдайды сақтаған кезде ғана табыс деп ... ... ... жоғары
деңгейдегі дәлдікпен бағалағанда, яғни екі тарап та ... ... ... ... ... ... отырғанын және қандай соманы сатып алушы
төлейтіндігін білген жағдайда; ... ... ... ... соны субъектінің алу ықтималдығы бар болуы мүмкін. Ал бұл ... ... үшін ... ... ... соманы сатып
алушының төлейтіндігі туралы сенімін білдіреді [10].
Келесі шарт сатушыдан сатып алушыға өтетін ... ... ... бұл ... өнім ... ... басталады, ал егер сатушы меншік
иесі ретінде құқығын және ... ... ... онда ол ... ... ... бойынша күтілетін шығын мүмкіншілігіне қарай ... ... ... ... ... ... және орындалған жұмыстан алынған табыстар, ... ... ... сатқаннан алынатын табыс ретінде танылады:
- есеп беру күніне мәміленің аяқталу кезеңі жоғары деңгейдегі дәлдікпен
анықталса;
- мәмілені жүргізу кезінде жұмсалған ... да, ... ... ... шығындары да жоғары деңгейдегі дәлдікпен бағаланса.
Егер ол мәмілеге ... ... ... және оның ... ... ... ... құқығына қатысты мәселелер бойынша ортақ
шешімге келген жағдайда қол ... ... ... онда ... ... дәлдік деңгейде табысын анықтай алады.
Мәміленің сипатына қарап оның аяқталу кезеңін анықтаған ... ... ... ... ... бір ... жалпы мәміле бойынша жасалған төлемдердің пайыздық
қатынасы;
- белгілі бір ... ... ... бойынша орындалған қызметтің пайыздық
қатынасы;
- орындалған жұмысты ... ала ... ... яғни ... ... алынған аванстар
табыс болып табылмайды.
Қызмет көрсетудің, яғни мәміленің ... ... ... табысты анықтау мүмкін болмаған жағдайда табыс жұмсалған шығын
мөлшерінде танылады, яғни ол сол ... ... ... жиынтық табысқа келесілер кіреді:
1. Тауарларды (жұмыс, қызмет көрсету) сатудан түскен табыс.
2. Үйлерді, ғимараттарды, құрылыстарды, ... ... ... сатқандағы бағаның өсуінен түскен табыс.
3. міндеттемелерді есептен ... ... ... ... ... ... ... түскен табыс.
5. Мүлікті жалға беруден түскен табыс.
6. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... мен банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын
ұйымдар жасаған провизиялардың мөлшерін азайтудан түскен табыстар.
7. Қарызды талап етуді ... ... ... ... табыс.
8. Кәсіпкерлік іс-әрекетті шектеу немесе тоқтатуға келскеннен түскен
табыс.
9. Ішкі топтағы ... ... ... ... ... активтердің
бағасының жоғары болуынан түскен табыс.
10. Кен орындарын игергенде пайда болған зардаптарда жою үшін ... ... ... оны жою ... ... соманың асып түсуінен
алынатын табыстар.
11. Ортақ меншікті бөлгендегі табыс.
12. Бұрын негізсіз ұсталып, бюджеттен ... ... ... ... ... ол ... ... өсімпұлдар және
жазалау шаралардың (санкциялардың) басқа да түрлері, егер бұрын осы сомалар
шегеріліп тасталмаған болса.
13. Бұрын жасалған шегерімдер ... ... ... ... ... ... мүлік, орындалған жұмыстар, көрсетілген қызметтер.
15. Дивидендтер.
16. Пайыздар түріндегі табыс.
17. Оң ... ... ... ... ... сомасынан асып түсуі.
18. Ұтыстар.
19. Роялти.
20. Табыстың әлеуметтік саладағы нысандарды ... ... ... ... ... да ... ... табыстың түрлері болып келесілер табылады:
1. Тауарларды (жұмысты, қызмет көрсетуді) ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі заңдарында өзгеше
көзделмесе, қосылған құн салығы мен акцизді ... ... ... ... ... ... сатылған
тауарлардың, орындалған жұмыстардың, көрсетілген қызметтердің құны ... ... ... ... ... (жұмысты, қызмет көрсетуді) сатудан түскен табыс:
тауарлар толық немесе ішінара қайтарылған кезде;
мәміле шарттары өзгергенде;
сатылған тауарлар (жұмыс, қызмет көрсету) үшін ... ... ... төлеген кезде сатылған тауарлардың ... ... ... айырма алынған жағдайларда түзетілуі тиіс.
Табысты түзету аталған ... ... ... ... ... ... Үйлерді, ғимараттарды, құрылыстарды, сондай-ақ амартизацияға
жатпайтын активтерді сақтағандағы бағаның өсуінен ... ... ... заңдарына сәйкес мемлекеттік қажеттіліктер
үшін сатып алынған активтерді қоспағанда, құн өсімінен ... ... ... ... ... ... ... да
активтерді сату кезінде пайда болады.
Амортизацияға жатпайтын активтерге:
жер телімдері;
құрылысы аяқталмаған нысандар;
орнатылмаған құрал-жабдықтар;
салық төлеушінің ... ... ... ... қызметтерді
көрсетуде пайдаланбайтын негізгі капиталы мен материалдық емес активтері;
құнды қағаздар;
кез келген ұйымдық-құқықтық нысандағы заңды тұлғаға, консорциумдарға қатысу
үлесі;
Қазақстан Республикасының 2000 ... 1 ... ... ... ... сәйкес бұрын толық құны шегерімге жатқызылған негізгі капитал;
Инвестициялық салық преференциялары бойынша құны ... ... жлба ... пайдалануға берілген және тіркелген активтер
жатады.
Активтерді ... ... ... ... ... сату құны ... теңдестік құнының арасындағы айырма шамасында анықталады.
Активтер сатылған айдың ... ... ... теңдестікте
көрсетілген құны олардың теңдестік құны деп аталады.
Кәсіпкерлік қызметте ... ... ... ... ... құн ... сату құны мен ... есебінде айқындалатын қалдық
құнның арасындағы айырма ретінде айқындалады.
Құнды қағаздарды сату кезіндегі құн өсімі мыналар:
Борыштық құнды қағаздарды ... ... ... бойынша – сату құны
мен иемденіп алу құны арасындағы оң айырмасы;
борыштық оң қағаздар бойынша – сату ... ... ... және
сыйлықақы ескерілген, сату құны мен иемденіп алу құны ... ... ... оң ... ... ... шығарудан түсетін табыстар
Міндеттемелерді есептен шығарудан түсетін табыстарға ... ... ... ... ... есептен шығару
арқылы табылатын табыстар;
күмәнді деп танылған міндеттемелерді ... ... ... ... ... ... қою ... өтуіне байланысты
міндеттемелерді есептен шығару;
сот шешімі бойынша міндеттемелерді ... ... ... ... ... ... табыс сомасы есептен
шығарылған кредиторлық берешек сомасына тең болады.
4. Күмәнді ... ... ... табыстар.
Туындаған кезінен бастап үш жыл ... ... ... деп аталады. Кредиторлық берешек туындаған кезде
қабылданған мөлшерлеме бойынша бюджетпен ... есеп ... ... ... Қосылған құн салығын қоспағанда, салық төлеушінің жылдық
жиынтық табысына қосылуға тиіс.
5. Мүлікті жалға ... ... ... Заңды тұлғалар қосымша салық
салу нысандарын (мәселен, жылжымайтын мүліктер: ғимарат, қойма, гараждарды
және жылжитын мүліктер) ... ... де ... ... Банктер жасаған провизиялардың мөлшерін азайтудан түсетін табыстар.
Борышкер банктің және банк ... ... ... ... ... ... орындаған кезде, бұрын шегерімге жатқызылған
провизиялар сомалары жасалған провизиялардың мөлшерінен аз болған жағдайда
банк қосымша ... ... ... оны ... мөлшерін азайтудан
түскен табыс деп атайды. Бұл ... ... ... ... сомасына
барабар мөлшердегі провизиялар сомасы табысқа енгізіледі. Сондай-ақ, ... ... ... жол беру ... ... ... шарты, талап құқығын
басқаға қайта беру ... және ... ... ... өзге де ... ... ... мөлшерін азайту кезінде
бұрын шегерімге жатқызылған провизиялар сомасы да ... деп ... ... ... ... ... кезінде бұрын шегерімдерге
жатқызылған провизиялардың азайтылған сомасы да табыстар деп танылады.
7. Борышты талап ... ... ... ... ... ... ... борышты талап етуі бойынша борышкер ... ... ... ... тыс ... соманы қоса және салық төлеушінің ... алу құны ... оң ... ... айқындалатын табыстары
борышты талап етуін басқаға беруден түсетін табыстар деп аталады.
8. Кәсіпкерлік іс-әрекетті ... ... ... ... ... Ішкі топтағы құндық теңдестіктегі бағадан істен шыққан активтердің
бағасының жоғары болуынан түскен табыстар.
10. Кен ... ... ... жою ... ... шығындар
сомасынан кен орындар игеру зардаптарын жою қорына аударылған соманың ... ... ... кен ... игеру зардаптарын жою жөніндегі нақты шығындар
аталған қорға ... ... ... ... айырма жер қойнауын
пайдаланушының жер жылдық жиынтық табысына енгізіледі.
Егер жер қойнауын пайдаланушы ... ... ... ... кен ... игеру зардаптарын жою қорына аударымдар ... ... тиіс ... ... ... ... табысына енгізіледі.
11. Ортақ меншіктен түсетін табысты бөлу кезінде алынатын табыстар.
Қатысу үлесі – жеке және ... ... ... ... ... акционерлік қоғамдарды қоспағанда, мүлкімен қатысу үлесі.
12. Бұрын негізсіз ұсталып, бюджеттен қайтарылған айыппұлдардан басқа,
борышкерге салынған немесе ол ... ... ... ... ... ... басқа да түрлері, егер бұрын осы сомалар
шегеріліп тасталмаған болса.
13. Бұрын жасалған шегерімдер бойынша алынған өтемдер. Бұрын жасалған
шегерімдер ... ... өтем ... ... ... бұрын шегерімдерге жатқызылған және кейінгі салық кезеңдерінде
өтелген күмәнді деп танылған талаптардың сомалары;
- ... ... ... ... ... ... ... бұрын шегерімдерге жатқызылған шығындарды (залалдарды) өтеу бойынша
алынған басқа да өтемдер жатады.
Алынған өтем ол өтелген салық кезеңінің табысы болып ... ... ... ... емес ... шартының
әрекеті аяқталғаннан кейін немесе оны мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда
қайтаруға тиіс және сақтанушы ... ... ... ... ... олар ... ... есепті салық кезеңінің
жылдық жиынтық табысына жатқызылады, сақтандыру ұйымы уәкілетті мемлекеттің
орган белгілеген тәртіп пен нысанда өзінің ... жері ... ... ... пайда болуы туралы міндетті түрде хабардар етеді.
14. Тегін алынған мүлік, орындалған ... ... ... алынған мүлік – салық төлеушінің ақысыз алған кез келген ... ... ... мен ... ... төлеуші тегін алған кез келген мүлік, сондай-ақ жұмыстар мен
көрсетілген ... оның ... ... ... ... капиталға салым ретінде алынған мүлік;
- мемлекеттік бюджет қаражатынан алынған субсидиялар табыс ретінде
қаралмайды.
15. ... Бұл – ... ... төленуге тиісті табыс; заңды
тұлға өз қатысушылары, құрылтайшылары арасында бөлетін таза пайданың ... ... ... ... ... ... ... қатысушының
заңды тұлғаға қатысу үлесін алып қойған кезде, құрылтайшының, ... ... ... ... ... ... ... мүлікті
бөлуден түсетін табыстар.
16. Пайыздар түріндегі табыс.
Пайыздар түріндегі табыс – несиелер үшін; қаржы лизингі бойынша немесе
сенімгерлік басқаруға берілген ... ... ... ... ... шарттары бойынша; борыштық бағалы қағаздар бойынша төлемдер-
дисконт, не купон.
17. Оң бағамдық айырма сомасының теріс ... ... ... ... ... (оң, теріс) – шетелдің валютасымен жасалған операциялар
бойынша пайда ... ... ... бухгалтерлік есепте шетелдік валютамен жасалған операцияны
көрсету нәтижесінде операция жасалған құны мен осы ... ... ... ... ... ... болады.
18. Ұтыстар. Бұл – конкурстарда, жұмыстарда, фестивальдарда, лотереялар
бойынша, салымдар мен борыштық құнды қағаздар бойынша ойындарды ... ... ... ... ... ... ... және ақшалай түрдегі
табыстардың кез келген түрлері.
19. Роялти. Бұл– мынадай құқықтар үшін ... ... ... өндіру және техногендік құралымдарды ... ... жер ... ... құқығы үшін;
екіншіден, авторлық, бағдарламалық құқықтарды ... ... ... ... ... ... және басқа да осыған
ұқсас құқық түрлерін пайдаланғаны немесе пайдалану құқығы үшін; ... ... ... ... ... ... ... үшін; «ноухауды» пайдаланғаны үшін; кинофильмдерді, бейнефильмдерді,
дыбыс жазу немесе өзге де жазу ... ... ... ... үшін ... төлем [12].
20. Әлеуметтік сала нысандарын пайдалану кезінде алынған табыстардың
шығындардан артығы да ... ... ... ... 2008 жылы 10 ... «Салықтар және
бюджетке төленетін басқа да міндетті ... ... ... ... ... ... табысқа табыстың барлық түрлері, оның ішінде:
1) еңбекақы түрінде ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалардың мүліктік табысы деп үш топқа топтаған.
Ал, енді жылдық ... ... ... ... ... ... ... тиісті:
Қазақстан Республикасындағы төлем көзінен бұрын салық салынған, Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... өз ... ... кезінде олардың құнының номиналдық
құнынан асқан мөлшері және өз акцияларын сатқан кезіндегі құнның өсімі;
қор ... «А» және «В» ... ... ... акциялар мен
облигацияларды сату кезінде пайда болған құн өсімінен ... ... ... ... ... операциялардан түскен табыстар;
табиғи және техногендік сипаттағы төтенше ... ... ... көмек түрінде алынған және мақсатты түрде пайдаланылған мүліктің
құны;
мемлекеттік органнан ... ... ... ... ... ақысыз алынған негізгі капиталдың құны;
Қазақстан Республикасының зейнетақы мен қамсыздандыру туралы заңдарына
сәйкес алынған және жеке ... ... ... ... Республикасының міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы заңдарына
сәйкес алынған және мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... алып тасталуға тиіс.
|1.2|Түзетілген жылдық жиынтық табыстан алынатын шегерімдер түрлері |
Салық төлеушінің ... ... ... ... ... ... ... базасын анықтау үшін түзетілген жылдық жиынтық табыстан
болған шығындары алып тасталынады және оны шегерім деп ... ... ... табысты алуға байланысты шығындарды растайтын
құжаттары болған кезде ғана шегерімдерді салық төлеуші өзі ... ... ... ... ... ... олар нақты
жүргізілген салық кезеңінде шегеруге ... ... ... қай ... ... ... болса, сол кезеңде шегеріледі. Егер
шығындар бірнеше баптар бойынша көрсетілетін болса, онда ол салық салынатын
пайданы ... ... тек бір рет қана ... ... бюджетке енгізілуге тиістілерін қоспағанда, жылдық жиынтық
табыс табуға байланысты салынған немесе танылған айыппұлдар, ... ... ... ... ... ... ... іс-сапарлар кезіндегі және ... ... ... ... шегеру.
2. Сыйақы бойынша шегерімдер.
3. Төленген күмәнді міндеттемелер бойынша шегерімдер.
4. Күмәнді ... ... ... Резервтік қорларға аударымдар бойынша шегерімдер.
6. Ғылыми-зерттеу, жобалау, іздену және тәжірибе-конструкторлық
жұмыстарға ... ... ... ... ... ... бойынша шығындарды шегеру.
8. Әлеуметтік төлемдерге жұмсалған шығындарды шегеру.
9. Табиғи ресурстарды ... ... және ... ... жұмыстарына жұмсалған шығындар бойынша шегерімдер және ... ... ... да ... ... бағамдық айырма бойынша шегерімдер.
11. Салықтар шегерімі.
Шегерім түрлері болып келесілер табылады:
1. Қызмет ... ... ... және ... ... ... сомаларын шегеру.
Қызметтік іс-сапарлар кезіндегі шегерімге жататын өтемдерге:
а) бронь үшін төлем ақысын қоса алғанда, ... ... ... және ... ... ... ... бронь үшін төлем ақысын қоса алғанда, түрғын үй-жайды жалдауға нақты
болған төлемдер;
б) Қазақстан Республикасының шегінен тыс ... ... ... ... екі ... ... көрсеткіштен аспайтын мөлшерде
төленетін тәуліктік ақы;
в) Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде іс-сапарда ... ... ... Үкіметі белгілеген мөлшерлер шегінде
төленетін тәуліктік ақы жатады.
Салық төлеушінің өзара ынтымақтастық ... ... оны ... ... ... жататындар:
адамдарды қабылдау және оларға қызмет көрсету;
акционерлер жиналысын және ... ... ... ... ... ... ... қабылдауға және оларға
қызмет көрсетуге жұмсаған шығындары;
аталған адамдарды ресми қабылдауды өткізу;
оларды көлікпен қамтамасыз ету;
келіссөз ... ... ... ... ... ... тұрмайтын аудармашылардың қызметіне ақы төлеу жөніндегі
төлемдер.
Өкілдік шығындарға жатпайтындар:
банкеттерді өткізуге керекті қаражаттар;
бос уақытта ... ... ... ... ұйымдастыруға жұмсалған шығындар.
Бұл аталған төлемдер шегерімге жатпайды. Өкілдік шығындар Қазақстан
Республикасының Үкіметі белгілеген мөлшерлер шегінде ... ... ... ... ... ... ... бойынша шегерімдерге
жатады:
1) құрылысқа алынған және құрылыс кезеңінде төленетін несиелер бойынша
сыйақыны ... ... ... ... оның ... қаржы лизингі
түріндегі сыйақы;
2) борыштық бағалы қағаздар иесіне оларды шығару және ... ... ... ... дисконт не купон (дисконты не
сыйлықақыларды есепке ала ... ... ... ... ... Сыйақы бойынша шегерімдер
мынадай мөлшерде:
салық кезеңі үшін ... ... ... төлейтін сыйақы сомасы;
қосу меншікті капиталдың орташа жылдық сомасы міндеттемелердің орташа
жылдық сомасына ... ... ... және ... ... үшін ... ... емеске төлейтін салық сомасының көбейтіндісі ретінде
есептелетін сома шегінде жүргізіледі.
Аталған қосу мақсаттары үшін:
меншікті ... ... ... ... міндеттемелердің орташажылдық
сомасына есепті салық кезеңінің әрбір айының соңындағы ... ... ... ... ... ... ... жылдық сомасы есепті салық кезеңінің әрбір айының
ішінде олар бойынша сыйақы төленетін міндеттемелердің ең ... ... ... ... ... ұйымдары үшін шекті коэффициент – 7-ге тең, өзге заңды тұлғалар үшін
– 4-ке тең.
3. ... ... ... ... ... Егер салық
төлеуші бұрын табыс деп танылған күмәнді міндеттемелерді несие берушіге
төлеген жағдайда, ... ... ... ... ... жол
беріледі.
Мұндай шегерім салық кезеңінде жасалған төлемнің табыстарға жатқызылған
шамасының көлемінде ғана жүргізіледі.
4. Күмәнді талаптар бойынша шегерімдер. Күмәнді талаптар дегеніміз:
біріншіден, ... ... ... заңды тұлғалары мен жеке
кәсіпкерлеріне, сондай-ақ тұрақты мекеме арқылы ... ... ... ... ... емес ... ... тауарлар өткізу,
жұмыстарды орындау, қызметтер көрсету нәтижесінде ... және ... ... үш жыл ішінде қанағаттандырылмаған талаптар;
екіншіден, өткізілген тауарлар, орындалған жұмыстар, кқрсетілген қызметтер
бойынша туындаған және салық ... ... ... ... ... деп тануға байланысты қанағаттандырылмаған
талаптар.
Салық кодексіне сәйкес күмәнді деп танылған талаптар ... ... ... ... талаптарды шегерімге жатқызуы мына шарттарды
сақтағанда ғана ... ... ... жатқызған кезде, олар бухгалтерлік есепте көрсетілген
жағдайда;
2) белгіленген тәртіппен ресімделген мына ... ... ... тіркелген жері бойынша салық органының осы төлемдерді
шегерімге жатқызу ... ... ... ... ... ... ... деп танылған жағдайда, жоғарыда көрсетілген құжаттардан
басқа, дебиторды банкрот деп тану ... сот ... мен оны ... ... ... ... ... шешімін қосымша тапсыру
қажет.
Салық төлеуші жоғарыда аталған жағдайлар сағталған кезде, салық ... ... деп ... ... ... ... ... күмәнді
талаптың сомасын шегерімге жатқызуға құқылы.
5. Резервтік қорларға аударымдар бойынша шегерімдер. Өзінің қызметін
заңдарға ... ... ... ... жүзеге асыратын жер қойнауын
пайдаланушы кен орнында жер қойнауын ... ... ... байланысты сол кен орнын игеру салдарын жою қорына (резервтік
қорға) аударымдар сомаларын шегерімге ... ... ... ... жою қорына аударымдардың мөлшері ... жер ... ... ... белгіленеді.
Аффилирленген (қосылма) тұлғалардың пайдасына аффилирленген ... ... ... ... ... берілген (несиелік
серіктестіктердің активтері мен шарттық міндеттемелерінен басқа) активтер
мен шарттың міндеттемелерді қоспағанда, банктер мен банк ... ... ... ... ... ... ... және үмітсіз
активтерге, шартты міндеттемелерге:
басқа банктерде орналастырылған корреспонденттік шоттарға қалдықтарды ... ... мен ... ... ... (қаржы лизингін
қоспағанда);
құжаттамалық есептер мен кепілдіктер бойынша дебиторлық берешекке;
шығарылған немесе кепілдіктермен расталған өтелмеген ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі
қаражаттар сомасын шегеруге құқығы бар.
Активтер мен шартты міндеттемелерді ... ... ... ... мемлекеттік органмен келісе отырып, Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкі анықтайды.
Осы ... ... ... ... және ... ... заң актілеріне сәйкес банк
операцияларының ... ... ... ... ұйымның
аффилирленген тұлғасы;
2) Қазақстан Республикасының заң актілеріне сәйкес ... ... ... ... ... және ... ... адамдардың жұбайы;
4) бірінші, екінші және үшіншіде аталған адамдар ірі қатысушы және
бірінші басшы болып ... ... ... ірі ... және ... басшы, бірінші, екінші және үшіншіде аталған
адамдардың жақын ... ... ... ... адам ... болып табылады.
Жоғарыда көзделген шегерімдерді қоспағанда, резервтік ... ... ... шегерімдер жасалмайды.
6. Ғылыми-зерттеу, жобалау, іздену және тәжірибе-конструкторлық
жұмыстарға ... ... ... ... ... ... алуға, оларды орнатуға жұмсалатын қаражаттарды және күрделі сипаттағы
басқа да төлемдерді ... ... ... байланысты ғылыми-зерттеу,
жобалау, іздену және ... ... ... шегерімге жатады.
Жобалау-сметалық құжаттама, орындалған жұмыстар актісі және тиісті
ғылыми-зерттеу, жобалау, ... және ... ... ... ... да құжаттар осындай төлемдерді шегерімге
жатқызу үшін негіз бола алады.
7. Сақтандыру сыйлыақылары ... ... ... ... шарттары бойынша сақтандыру сыйлықтарын қоспағанда, сақтанушының
сақтандыру ... ... ... ... ... ... қызметін реттеу және қадағалау жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... белгіленген
шектерде сақтандыру сыныптары бойынша шегеріледі.
Жеке тұлғалардың ... ... ... ... жүйесіне қатысушы банктер жеке ... ... ... ... ... ... ... және төтенше жараналарының сомаларын шегерімге жатқызуға құқылы.
8. Әлеуметтік ... ... ... ... Бұл ... ... ... айқындалатын мөлшерде:
қызметкерлердің уақытша еңбекке жарамсыздығына байланысты ақы төлеуге
есептелген;
екі қабат ... және ... ... ... ақы ... ... ... міндеттерін орындауы кезінде мертігуіне немесе
денсаулығының өзге де зақымдануына ... ... ... келтірілген зиянды өтеуге бағытталған;
мемлекеттік әлеметтік сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... зейнетақы мен қамсыздандыру туралы шарттар бойыша
ерікті кәсіптік зейнетақы жарналары ... ... ... кәсіпті
зейнетақы жарналары Қазақстан Республикасының зейнетақы мен ... ... ... ... ... ... ... ресурстарды геологиялық зерттеуге және оларды өндіруге
әзірлік ... ... ... ... ... және ... ... басқа да шегерімдері. Бағалау және абаттандыру
кезеңінде пайдалы қазбаларды геологиялық зерттеуге, барлауға және ... ... ... ... жер ... пайдаланушы жұмсаған
қаражаттар, жалпы әкімшілік шығындар, төленген қол қойылатын бонус ... табу ... ... жеке ... құрап, жер қойнауын
пайдаланушының қалауы бойынша айқындалады, бірақ 25 ... ... ... ... ... мөлшерлер бойынша пайдалы
қазбаларды өндіру ... ... бері ... ... ... ... табыстан шегеріп тасталады.
Жеке топ құрылғаннан кейін болған осындай шығындар оның ... ... ... ... геологиялық зерттеу және оларды
өндіруге әзірлік жұмыстарын жүргізу ... ... ... ... ... жер қойнауын пайдаланушының қызметі бойынша
алған ... ... ... ... ... ... жатады, оған:
1) пайдалы қазбаларды өткізу кезінде алынған табыстар;
2) жылдық жиынтық табысты түзетуге ... алып ... ... қосылмайды.
Осы белгіленген тәртіп табиғи ресурстарды геологиялық ... ... ... ... ... ... салық төлеушінің материалдық
емес активтерге жұмсаған шығындарына да қолданылады.
Жер қойнауын пайдаланушының қазақстандық кадрларды ... ... ... ... ... ... ... қаражаттары жер
қойнауын пайдалану келісімшарттарында белгіленген сомалар ... ... ... ... ... ... шегерімдер. Теріс бағамдық айырма
сомасының оң ... ... ... асып ... ... ... теріс
бағамдық сомасы шегерімге жатқызылады.
11. Салықтар шегерімі.
Есептелген шектерде мемлекеттік бюджетке төленген салықтар шегерімге
жатады, оларға:
1) жылдық ... ... ... ... ... ... басқа мемлекеттерде төленген корпорациялық табыс ... ... ... аумағында төленген табыс салығы;
3) үстеме пайдаға салынатын ... ... ... кезеңі үшін ағымдағы салық кезеңінде төленген ... ... ... кезеңінде шегерімге жатады.
Шегерімге жатпайтын төлемдер. Мына аталған төлемдер шегерімге жатпайды:
1) ... ... ... алуға байланысты емес төлемдер;
2) құрылысқа және тіркелген активтерді иемденіп алуға ... мен ... ... ... да ... мемлекеттік бюджетке енгізуге жататын (енгізілген) айыппұлдар мен
өсімпұлдар;
4) ... ... ... ... ... ... асып
түсетін жылдық жиынтық табыс алуға байланысты төлемдер;
5) Қазақстан ... ...... ... ... ... ... тиіс (төленген) бюджетке төленетін
басқа да міндетті төлемдер сомасы;
6) ... ... ... ... салу, пайдалану мен
күтіп-ұстау жөніндегі құжаттар;
7) салық төлеушінің өтеусіз негізге берген ... ... ... ... ... ... ... бөлу жөніндегі келісімшарт бойынша жүзеге асыратын
жер қойнауын пайдаланушының қосымша төлеген төлем сомасы.
Қосылған құн ... ... ... ... көрсетулерді) өндіру
және олардың айналысы үдерісінде қосылған, оларды өткізу бойынша салық
салынатын айналым құнының бір ... ... ... сондай-ақ
Қазақстан Республикасының аумағындағы тауарлар импорты кезіндегі аударымды
білдіреді. ... ... ... ... бюджетке төленуге тиісті
қосылған құн салығы сатылған тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) ... ... ... құн салығының сомасы арасындағы айырма ретінде
айқындалады.
Қазақстан Республикасының аумағында ... және ... ... импортталатын тауарларға, сондай-ақ келесі қызмет
түрлеріне акциз салынады:
1) спирттің барлық ... ... ... ... бұйымдары;
4) құрамында темекі бар басқа бұйымдары;
7) бензин (авиациялық бензинді қоспағанда), дизель отыны;
8) жеңіл ... ... ... ... ... ... ... шикі мұнай, газ конденсаты акцизделетін тауарлар болып табылады.
10) ойын ... ... ... мен ... табыстылық деңгейін айқындайтын көрсеткіштер жүйесі ... ... ... ... бірі ... ... Табыстылық – бұл өндіріс кәсіпорын жұмысының сапасын ... ... ... ... ... ... қарамай, кәсіпорынның
өндірістік-шаруашылық қызметінің толық салалық бағасын тек табыстылықтың
деңгейі ғана ... ... Ол ... ... ... ... өнімнің
өзіндік құнына қатынасын білдіреді. Табыстылықтың көрсеткіші өндіріске
кеткен шығын мен ... ... ... ... ... ... деңгейінің жоғарылауына тікелей әсер ететін
негізгі факторларға келесілер жатады:
- өндірілген өнім көлемінің өсуі;
- өнімнің өзіндік құнының төмендеуі;
- ... ... ... мен ... қаражаттарының айналым
уақытының қысқаруы;
- пайда көлемінің өсуі;
- қорлардың ... ... ... ғимаратқа және құрылысқа деген бағаны дұрыс
қалыптастыратын баға жүйесі;
- материалдық ... ... ... және ... ... мөлшерлерін дұрыс анықтау және оны тиянақты ұстап тұру;
- ... және ... ... ... мен техниканың алдыңғы қатарлы
жетістіктерін ендіру;
- еңбек ресурстары мен ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығында кәсіпорын табыстылығы Тбөнд
және өнім табыстылығы Тбөнм ... ... ... ... ... П ... ... қорлар НҚ мен айналым қаражаттарының АҚ
орташа жылдық құнына ... ... ... ... ... |(1) ... ... ... П ... ... ... ӨҚ қатынасын
көрсетеді:
| ... ... |(2) ... анықтайтын әдістер көрсетіп отырғандай, табыстылықтың
деңгейі және оның ... ... ... ... ... байланысты
екенін көрсетіп отыр. Сондықтан бағаны қалыптастыратын жүйенің ... көп ... ... ... дәлелді анықтауға мүмкіндік
береді, сонымен қатар оның өзгеруі өнімнің ... ... ... ... ... және ... әдістерінің дәлелділігі баға
қалыптастыру жүйесімен тығыз қарым-қатынаста болады. Пайда көлемі, сонымен
қатар, ... ... де ең ... ... ... мен ... ... тәуелді.
Өндіріс табыстылығының түсінігінде көбінесе өнім дайындау ... ... осы ... ... ... ... ... Өндіріс табыстылығы кәсіпорын қарамағындағы болатын
мүліктердің тиімді пайдалануын ... ... ... ... ... мәні ... ... кететін нақты және
заттай еңбектің шығынымен ғана шектелмейді. Өндіріс үдерісіне қатынасатын
қаражаттардың ... ... ... ... шығындар қосындысынан елеулі
айырмашылығы болады. Өндіріс ... ... ... ... ... түрінде болатын негізгі қор ... ... ... ... ... тек ... ... ғана қосылады, яғни
белгілі бір ... ... ... ... ... құнына біртіндеп
қосылатын олардың құнының белгілі бір үлесі ғана ... ... ... ... кезінде пайдаланылған көлемінде ғана қосылады.
Өндіріс табыстылығын жоғарылату үшін әр түрлі қаражаттар қолданылады.
Өндіріс ... ... ... бір ... көзі ... ... пайданың көлемі болып табылады. Өткізілген өнімнің әр түріне келетін
пайданы сақтай отырып, ... ... ... ... ... арқылы бұл
өсу өндіріс шығынын азайтуы, өндірілген өнімнің құрылымының өзгеруі, осыған
байланысты өндіріс ауқымы өзгеруі арқылы қол ... ... ... ... ... өсіруге алып келетін негізгі
фактор болып табылады. Алайда пайданың көлеміне әсер ... ... ... ... бар, олар: өнім бағасының өзгеруі, өткізілмеген өнімнің
қалдығы, өткізу көлемі, өндіріс құрылымы және т.б. Бірінші фактор ... ... ... бар ... өзгеруі белгілі болған жағдайда ғана
ескеріледі. Өндіріс табыстылығының жоғарылауы алдын ала жұмсалған ... ... ... ... білдіреді, сондықтан оларды онан да
артық пайдаланудың тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... мен іс-
әрекетінің тиімділігін ... ... ... ... ... іс-әрекетінің әрбір тұғырынан алынған табыстарды өлшейді және
экономикалық ... ... ... қатынасатын қатысушылардың
мүддесіне байланысты топтастырылады [18].
Табыстылық ... ... ... ... ... әсер ететін факторлар ортасының негізгі сипаттамасы болып
табылады. Сол себептен олар ... ... ... ... мен ... үшін ... ... болып табылады. Өндірісті талдаған
уақытта ... ... ... ... пен ... ... ретінде пайдаланылады.
Кәсіпорын деңгейінде қолданылатын табыстылықтың негізгі көрсеткіштері
ретінде келесі топтарға ... ... өнім ... ... капитал (активтер) табыстылығының көрсеткіштері;
- қолма-қол ақшалар табысы бойынша саналатын ... ... тобы ... ... көрсетілген
пайданың көрсеткіштері бойынша табыстылық деңгейін анықтау арқылы
қалыптасады. Мысалы:
Жалпы пайда / сату көлемі > ... ... ... / Сату ... > ... / Сату көлемі.
Бұл көрсеткіштер базистік және есеп беру кезеңдерінде өндірілген өнім
пайдалылығын (табыстылығын) ... |Тб0= П0 / СК0 |(3) |
| | | |
| |Тб1= П1 / СК1 |(4) |
| | | |
| |ТБ1= (СК0 - ӨҚ0) / СК0 |(5) |
| | | |
| |Тб1= (СК1 - ӨҚ1) / СК1 |(6) |
| | | |
| ... – Тб0 |(7) ... П1 – ... және есеп беру ... ... пайда;
СК0, СК1, – өнімді өткізу сәйкес көлемі;
ӨҚ0, ӨҚ1 – өнімнің (жұмыстың,қызметтің) сәйкес өзіндік құны;
∆Тб – талдау кезеңіндегі ... ... ... ... әсер етуін есептеу арқылы табылады (тізбекті
ауыстыру әдісі бойынша):
| ... ... / ... /СК0 |(8) ... сәйкес өзіндік құнына әсері келесідей болады:
| ... ... / ... /СК1 |(9) ... ... сомасы кезең бойынша табыстылықтың жалпы өзгерісін
білдіреді:
| |∆Тб =∆Тбр -∆Тбс |(10) ... ... тобы ... ала ... ... ... ... инвестициялық капиталы (меншікті қаражаттар ... ... ... ... капиталдың сипатына және
көлемінің өзгеруіне ... ... ... арқылы
қалыптастырылады. Мысалы: Таза пайда /Барлық активтер > Таза ... ... ... > Таза ... / ... ... ... жүйесі ең алдымен қаржылық нәтижелердің
абсолютті ... ... ... ... ... ... ... табыс; жалпы табыс; негізгі ... ... ... ... ... ... ... алынатын табыс; салық салынғаннан
кейінгі дағдылы қызметтен алынатын табыс; төтенше ... ... ... ... ... ... нәтижесі болып табылатын таза
табыс.
Табыс өз қызметтерін тиімді орындай алуы үшін келесідей негізгі шарттар
қажет ... ... ... бір ... өнім ... еңбектің
қоғамдық қажетті шығындарын көрсетуі тиіс және ол сондай-ақ
еңбек өнімділігінің үздіксіз өсуі мен ... ... ... ... ... ... және ... өзіндік құнын анықтау
жүйесі ғылыми негізделген болуы керек.
3. ... бөлу ... ... ... рөл ... ... ... дамуы мен оның тиімділігін арттыруда
ынталандырушы фактор болуы тиіс.
4. Табысты ... ... тек ... ... ... ... (амортизациялық аударымдар, қаржылық санкциялар,
салық салу, акциздер, жал ... ... ... ... ... салымдар, пай (жарна) төлемдері,
инвестициялар, есеп айырысу нысандары, несие ... ... ... ... ... және т.б.) ғана мүмкін.
Бірақ табыстың абсолютті мөлшері кәсіпорынның ... ... ... ... тиімділігінің көрсеткішіне
жатады. 500 мың теңгелік табыс кәсіпорынның салынған ... ... ... ... ... әр ... көлемнің табысы болуы мүмкін.
Сәйкесінше бұл соманың салыстырмалы деңгейі айтарлықтай деңгейде ... ... да ... ... ... ... үшін кәсіпорын
қызметінің тиімділігін сипаттайтын және табыстылық деңгейін көрсететін
рентабельділіктің әр ... ... ... ... ... ... табыстылық көрсеткіштерінің өсуіне шаруашылықты жүргізуші
субъектінің өзі де, мемлекет те мүдделі. ... әр ... ... және ... көрсеткіштеріне жүйелі түрде
талдау жасау қажет. ... ... ... міндеттеріне мыналар
жатады:
табыстылықтың абсолютті көрсеткіштерінің жоспарының орындалуын бағалау;
таза табыстың қалыптасуының құрамдас элементтерін зерттеу;
табысқа әсер ететін факторлардың әсерін анықтау және ... ... бөлу ... ... және ... ... өсу резервтерін анықтау;
кәсіпорынның даму перспективасын ескере отырып, табысты тиімді пайдалану
жөнінде ... ... ... әр түрлі коэффициенттерін және ... әсер ... ... ... ... жағдайындағы кәсіпорынның табыстылық көрсеткіштеріне талдау |
| |жасау ... ... ... көрсеткіштеріне талдау жасау |
Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайында қызмет етуінің экономикалық
пайдалылығы табыс табумен анықталады. Жалпы, белгілі бір ... ... ... табыстарды алу мүмкін емес. Өз кезегінде, табыс алмай
кәсіпорынның дамуын жүзеге ... және ... ... шешу ... ... «табыстар» ұғымы келесідей түрде ... ...... ... ... ... құнының өсуі, не
болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық ... ... ... бұл ... ... ... өсуден басқа
жағдайдағы капиталдың өсуіне әкеледі».Ықшамдалған түрде бұл ... ... ... ... есеп және ... есеп беру ... Республикасының Заңымен анықталған. Аталмыш Заңда: «Табыстар ... ... ... ... ... ... ... азаюы»
делінген.
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның шаруашылық ... және ... ... ... алу болғандықтан, барлық назарды осы
көрсеткішті талдауға аудару ... ... ... және ... көрсеткіштермен
сипатталады. Табыстылықтың абсолютті көрсеткіші – бұл табыстар ... ... ... ... ... ... (жұмыс, қызмет)
өткізуден алынатын табыс болып ... Ол ... ... ... есепте қосымша құн салығы және т.с.с. салықтар мен міндетті
төлемдер, сондай-ақ қайтарылған тауарлардың ... сату ... ... ... ... тасталып көрсетіледі [21].
Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есептің осы бабы бойынша
негізгі қызметтен түсетін ... ... ... ең ... үлес ... ... мен ... түсетін табыс алады, оның мөлшері өнім өндіру деңгейімен, оны
және ... ... ... да ... ... өткізуден түсетін табыс сомасына қоймадағы өтпеген бұйымдар
қалдықтарының және сатып алушының жауапты ... ... ... ... ... бір әсер ... ... азаюы немесе керісінше өсуі ... ... ... ... сомасының өсуіне, екіншіде – азаюына әсер етеді.
Кәсіпорында өнімді өткізуден түскен. ... ... ... және ... ... өнімдер, сатып алушының жауапты
сақталуындағы тауарлар) өтпеген бөлігінің қалдықтарының өзгерісінен ... ... ... ... ... табыс көлемі жоспарының төмендеуі,
ауыспалы тауарлы-материалдық қорлардың тым артуы есебінен болатын жағдайлар
да кездеседі.
1-кестеде өнімді өткізуден түскен ... алу ... ... ... ... ... ... өткізуден түскен табыс жоспарының негізделуін тексеру
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... | |мың тг. ... ... ... ... өнімнің жыл басындағы |8360 |
| ... ... | ... ... өнім ... |29000 ... |Өткізілген өнімнің жыл аяғындағы |15940 |
| ... | ... ... ... ... ... ... |21420 |
| |(1 ... ... - 3 ... | ... ... ... өнімді өткізуден алынатын табыс|20850 ... ... (4 ... - 5 ... |570 ...... ... ... ... ... құрастырылған. |
Кестеден «Нұрым ЖШС-нің өнімді өткізуден түсетін табыс көлемін 570 мың
теңгеге төмендеткені көрінеді. ... ... ... жыл ... өтпеген
өнімнің шамадан тыс қалдықтарын ескерген болуы керек. Өнімді өткізуден
түсетін табыс 20 850 мың ... ... 570 мың ... көп, яғни 21 420 ... ... керек еді. Басқаша айтқанда, жоспарды артық орындау болмас
еді.
Өтпеген өнімнің қалдықтары келесі себептерге байланысты ... ... бір ... ... буып-түю, орау, тиеуге дайындау, ... ... ... есеп ... ... жазу үшін ... ... жиналып қалады. Осы жерде дайын өнімнің қалдықтарының нормадан тыс
мөлшерде өсуіне кәсіпорынның қаржы ... ... ... ... ... ... ... байланысты өткізілмей қалуы немесе
басқа себептерге байланысты сұранысқа ие болмауы ... ... ... ... ... өндіруші кәсіпорында орын алады. Орындалған
жұмыстар мен көрсетілген қызметтер тауар ретіндегі ... ... ... ... өнім қалдықтары бола алмайды. Бұл сондай-ақ кейбір
салалардың ... ... ... ... ... да ... ... тауарлар сатып алушының жауапты сақтауында болады, яғни
өнім ... ... ... ... ... түседі, бірақ сатып алушы заңды
негізде оны төлеуден бас тартады. Төлеуден бас ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Есептеу әдісіне көшу өнімді өткізуден түсетін табыс оған ... ... ... мөлшері бойынша емес, оның тиеліп жіберілген көлемімен
анықталуына әкелді. Бұл талдаушылар ... ... үшін ... ... ... ... тиіс деген сөз емес. Тиелген тауарлардың бір бөлігін
сатып алушылардың уақытында төлемейтіні белгілі. Бұл ... ... ... ... ... Өкінішке орай бұл жағдай ... ... ... азайған жоқ, алайда кәсіпорынға ақша алу
бағытында жұмыс жасау керек. Ол үшін ... ... ... тиеп ... оны есеп ... ... ... ауыстыру, төлемсіздікті
өндіріп алу бойынша банкке талап қою, ... ... ... ... жағдайында тиеліп жіберілген өнімдер үшін есеп айырысудың алдын
ала төлеу нысаны да ... ... ала ... ... ... мерзімі
өткен тиелген тауарлардың қалдығын болдырмайды. Тиелген өнімдер үшін есеп
айырысудың бұл нысаны көптеген ... ... ... ... де ... бұл ... ... үшін тиімді;
екіншіден, белгілі бір дәрежеде өндірілген өнім сапасын бақылау төмендейді,
әсіресе егер ... ... ... мен ... көрсетулер нарығында
монополиялық орын алатын болса;
үшіншіден, тұтынушы төлем жүргізгеннен кейін, тауарды қажетті санынан аз
алуы мүмкін ... ... және ... өлшенетін шикізаттар мен
материалдар сатып алу ... ... ... ... ...... табыс. Ол өнімді
өткізудің қаржылық нәтижесін ... және ... ... ... өткізуден түскен табыс пен өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік
құны арасындағы айырма ретінде анықталады.
Жалпы табысқа әсер ... ... ... ... ... ... оның ... оның көлеміне көп әсерін тигізеді.
Көптеген кәсіпорындарда өзіндік құнды баптар бойынша ... оны ... ... іздестіретін экономикалық қызметтің
бөлімшелері болады. Бірақ белгілі бір ... бұл ... ... және шикізат пен отын-энергетика ресурстарында бағаның өсуімен өзінің
маңызын төмендетеді. Бағаның күрт өсуі және ... ... ... ... ... ... құнның төмендеуі нәтижесінде
табыстың өсімі мүмкін емес.
Шаруашылық жүргізудің тұрақты экономикалық жағдайында жалпы ... ... жолы – ... шығындар бөлігінде өзіндік құнды
төмендету. Бұл, әсіресе ... ... үлес ... ... ... өте жоғары болып келетін өңдеу және қайта өңдеу салаларында (машина
жасау және металл ... ... ... ... ... және ... жасайтын кәсіпорындар үшін өте маңызды [27].
Шығарушы салаларда табиғи себептерге байланысты ... ... ... ... өзіндік құнын төмендету нәтижесінде қамтамасыз ету өте
қиын. Бұл негізінде шығару көлемін өсіру арқылы ... ... ... ... ... сұраныс, өзіндік құн деңгейімен
анықталатын өндіріс және өнімді ... ... ... ... ие болады.
Заттай түрде өнімді өткізу көлемін, өсуіне әкеледі. Сұранысқа ... ... ... ... күрделі салымдар көмегімен болады, бұл
табыстың әлдеқайда өнімді ... ... ... жаңа ... ... кеңейтуге бағытталуын талап етеді. Бұл жол, қазіргі
кезде ... ... ... ... өсуі және ұзақ ... қол ... ... қиын немесе мүлде мүмкін емес.
Күрделі ... ... ... қаржылары мен мүмкіндіктері ... егер ... ... ... ... жоғары
кәсіпорын өз табысын нақты өсіре алады.
Өндіріс және өнім өткізу көлемін ... ... ... ... ... ... ... талап етпейді.
Инфляция айналым қаражаттарын өте тез ... ... пен ... ... сатып алуына олардың көп ... ... ... ... және де ... ... ... төлем жүргізу кәсіпорынның қаржысының көп бөлігін айналымнан тыс
әкетеді. Төлем жүргізбеудің ... тек ... ... ... ... ... бірге төмен қаржылық есептік тәртіп, банк ... ... және де ... айналымның дамымауы да болып
табылады.
Кәсіпорын табысы бағаның өсуі есебінен жоғары қарқынмен өседі. Бағаның
өсуі өзінше теріс ... ... ... Егер ... деген сұраныстың
өсуі мен шығарылатын өнімнің ... ... ... ... ... байланысты болса, онда ол ... ... ... ... ... әсерін анықтау үшін қаржы-
шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есептің мәліметтері А қосымшасында
көсетілген.
Жалпы табыстың нақты көлемі ... ... 1768 мың ... ... ... ... әсер ... өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік құны;
2. өнім бірлігінің бағасы;
3. өткізілген өнім көлемі (саны);
4. өткізілген өнім құрамындағы құрылымдық өзгерістер.
Жоғарыда ... ... осы ... ... анықтау керек.
Олардың есебі келесі түрде жүргізіледі.
1. Өнімнің өндірістік өзіндік ... ... ... ... ... ... құнынан өткізілген өнімнің нақты көлемінің жоспарлы
өзіндік құнын алып тастау жолымен мына формула арқылы табылады:
| | |(11) ... ... ... ... ... өнім бірлігінің нақты өзіндік құны;
– өнім бірлігінің жоспарлы өзіндік құны.
Осылайша табылған сомада шикізат, материалдар, отын, сатып ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл фактор кәсіпорыннан тәуелсіз болғандықтан, ішкі талдау
барысында оны дербес фактор ретінде ... ... ... ... ... құнының жоспармен салыстырғанда
төмендеуі немесе өсуі кезінде жалпы табыс сәйкесінше өседі ... ... ... ... ... ... бұл ... табыс көлемін 1255 мың
теңгеге төмендетті (16 966-15 ... ... ... ... ... ... ... қолданыстағы
баға өзгерісінің әсері келесі формула бойынша есептеледі:
| | |(12) ... – өнім ... ... ... және ... ... бұл фактордың әсерінің мөлшері өнім өткізуден түскен
нақты түсімнен жоспарланған мөлшерді алып ... ... ... ... ... табыс баға факторы есебінен 3434 мың теңгеге (23179-
19745) өсті [29].
3. Өткізу көлемінің өзгерісінің жалпы ... ... ... ... ... ... көлемі бойынша жоспардың орындалу дәрежесін анықтау
керек. Табыс ... осы ... ... үйлесімді тәуелді болғандықтан,
жоспарлы табысты өткізу көлемі бойынша орындалу пайызына көбейту керек.
Әлемдік тәжірибені оқып-зерттеу, тауар ... ... ... ... ... ... ... сияқты факторлардың табысқа
тигізетін әсерін талдау тұрғысында, онда ... ... ... үшін өткізілген өнімнің көлемін әр түрлі бағалау ұсынылады:
қолданыстағы өткізу бағасымен өндірістік өзіндік құны ... ... ... бойынша жоспардың орындалу пайызын есептеу кезінде әр ... ... ... ... ... айтарлықтай ауытқуларға әкеледі.
Бірінші әдіс ... ... ... ... өткізуден түсетін
табыстың өзгеруі өткізудің ... ... ғана ... ... ... байланысты өткізілген өнімнің рентабельділігіне
де әсер етеді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... біздің көзқарасымыз бойынша өткізу көлемін өндірістік
өзіндік құн бойынша бағалау ... ... ... ... ... ... өнімдерді өткізу көлемінің өзгерісінің әсері
келесі есеп ... ... | |(13) ... ... өзіндік құны бойынша өткізу көлемі жоспарының
орындалу деңгейі;
– өткізілген өнімнің сәйкесінше нақты және ... ... ... | |(14) ...... ... өткізу көлемінің табысқа тигізетін әсері;
ПЖ – жоспарлы жалпы табыс.
Біз талдап отырған кәсіпорын тауарлы ... ... ... ... асыра орындады (16996:16435 * 100) - 100, нәтижесінде жоспарланған
жалпы табыстан 150 мың ... ... ... (4415 * 10,34:100) - 4415.
Талдау жұмысының теориясы мен ... ... ... ... ... жалпы табысқа әсерін есептеудің екі
тәсілі ... ... ... ... ... ... ... тиісті жалпы табыс сомасын өткізу көлемі бойынша
жоспардың орындалу коэффициентіне ... ... ... мөлшерімен салыстыру арқылы;
2. «өткізу көлемінің өзгеруі» факторының әсер ету сомасын
«өткізілген өнімнің нақты көлемінің ... ... және ... ... ... ... ... шегеру арқылы (қалдық тәсілі).
Тәжірибеде екінші тәсіл жиі қолданылады, өйткені бұл фактордың әсер ету
көлемін есептеуге дейін өткізу ... ... ... анықтайды.
«Өткізілген өнімнің нақты көлемінің жоспар бойынша» есептелінген, алынуға
тиісті жалпы табыс сомасы осы екі факторлардың ... ... ... бұл ... өткізу көлемін қолданудың әсерін шегеру арқылы
өткізілген өнім құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... келесіні көрсетеді:
1. 4004 – 4415 = - 411;
2. 411 + (-150) = - 561.
Құрылымдық ... ... ... ... ... ... мың теңгеге кем алынған.
Жалпы, бұл фактордың әсерін нақты өткізілген өнімнен ... ... ... ... есепті жылы өнімді өткізу көлемі бойынша жоспардың
орындалуын ескере ... ... ... ... ... табыспен
салыстыру . арқылы анықтаған дұрыс болып табылады.
Есептің мұндай әдісі әлдеқайда ыңғайлы әрі дәл ... ... ... ... ... - (4415а103,4:100) = 4004 - 4565 = -561.
«Нұрым ЖШС ... ... ... табыстың ауытқуына теріс әсерін
тигізді, яғни оның мөлшері 561 мың теңгеге ... ... ... ... ... ... ... табыстың ауытқуына негізгі факторлардың әсері
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | |тг ... ... ... ... өзіндік құнының |-1255 |+28,4 |
| ... | | ... ... ... деңгейінің өсуі |+ 3434 |+ 77,7 ... ... ... көлемінің артуы |+150 |+3,4 ... ... өнім ... ... |-12,7 |
| ... | | |
| ... |+1768 |+40,0 ...... ЖШС-нің мәліметтері негізінде автормен құрастырылған. |
Жоспардан тыс жалпы табыс ... ... мен ... ... ... ... ... отыр. Егер кәсіпорын өнімнің өзіндік құнының өсуіне
жол бермеген болса және де ... ... ... өткізілген
өнімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер болмаған жағдайда жалпы табыс
1816 мың теңгеге ... ... еді. ... табыстың өндірістік өзіндік
құнының өсуі нәтижесінде азаюын – ... ... ... ... ... ... Елеулі кемшіліктерге 1996 жылы талданып ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан талдаушы, шығарылатын өнім сұрыпталымы мен өндірілетін
және өткізілетін өнімдердің құрамында болатын ... ... ... ... ... ... Егер әрине нарықта оларға деген сұраныс
болса, кәсіпорынға өнімнің жоғары ... ... ... мен ... ... ... ... салыстырғандағы жалпы табыстың өзгеру
себептерін анықтау ... В.А. ... ... ... ... болады [30]. Нарықтық экономика жағдайында, тауарларға деген
бағалар еркін болған ... және де ... ... нарық жағдайымен
анықталатын кезде осы бағалардың өзгерісі туралы ақпараттар алу ... ... ... өнім ... екі ... бағамен, яғни нарықтағы
қазіргі және ... ... ... ... ... Осының бәрі
экономиканы басқару және ... ... ... қозғалысы туралы,
олардың тек жылдық қана ... ... ... одан да ... мерзім
аралықтарына, яғни ай, тоқсан, жарты ... ... ... болу ... ... ... мәліметтер ең алдымен
кәсіпкерлерге, салық инспекцияларына және әр ... ... ... ... ... ... ... ЖШС-де өткен жылмен салыстырғанда баға индексі 1,05-ті құрайды.
Бағаның өсуі жалпы табысқа әсер етуі тиіс.
Жалпы ... ... әсер ... ... факторларға келесі
өзгерістер жатады:
1. ... ... ... ... өнімді өткізуден түскен табыстың өзгеруі;
3. өткізілген өнімнің 1 теңгеге шаққандағы ... ... жылы ... ... ... ... жылмен
салыстырғандағы ауытқуына тигізетін әсерін анықтау үшін, керекті мәліметтер
Б ... ... ... ... ... ... ... жалпы табыстың өзгеруіне тигізген әсерін анықтайық:
1. Бағаның өсуі ... ... әсер ... ... ... ... ... өткізуден түскен табысты өткен жылдың еркін ... ... ... акцизсіз) қайта есептеп, содан кейін оны есепті ... ... ... (ҚҚС және ... ... ... ... түскен табыспен
салыстыру қажет. Алынған айырма бағалар қандай ... ... ... ... және ... табыстың да өзгерісін
көрсетеді.
Есепті жылдағы өнімді өткізуден түскен ... ... ... ... : 1,05 = ... өзгерісі және оның жалпы табысқа әсері:
23179 - 22075 = 1104 мың теңгені құрады.
Кәсіпорынның еркін сату бағасының өсуі есебінен түскен ... ... ... 1104 мың ... құрайды.
2. Өткізуден түскен ... ... ... жолмен анықтаймыз.
Өткен жылғы өткізілген өнімнің 1 теңгесіне шаққандағы табысының деңгейі
тұрғысынан алатын болсақ, онда оның ... ... ... ... азаюы
өнімді өткізуден түскен табыстың өсуі немесе азаюына пропорционалды ... ... ... ... ... ... өнімді өткізуден түскен табыс
9,5%-ға (22 075 : 24392 x 109 = 90,5); 100 - 90,5 = 9,5 ... ... ... түскен табыстың кемуі есебінен жалпы табыстың азаюы 352
мың теңгені [3703(-9,5):100] құрайды. Есептеуді, ... ... ... ... 1 теңгесіне шаққандағы жалпы табысты, өнімді сатудан түскен
табыстың артуы немесе кемуіне көбейту арқылы жүргізуге болады [3703:24392-
(22075-24392)]=0,1518-(-2317)= -352 мың ... ... ... алынған табыстың 1 теңгесіне шаққандағы
шығындар деңгейінің ықпалы, есепті жылы өткізілген ... ... ... теңгесіне шаққандағы шығындардың нақты деңгейі мен өткен ... ... ... айырмасы ретінде анықталады және бұл айырманы ... ... ... есептегендегі өнімді өткізуден алынатын нақты
табысқа көбейтеді. Нәтижесі шығынның кемуі немесе артуы кему есебінен жалпы
табыс көлемінің қаншалықты өзгергенін ... ... ... = ... -1728 ... ... ... алынатын табыстың 1 теңгесіне ... ... ... ... табыс 1728 мың теңгеге өсті. Жалпы
табысқа шығындардың тигізетін ықпалының дәл осы ... ... ... шығындардың өнімді өткізуден алынған табыстың өсу ... ... ... ... ... ... шығындарымен салыстыру арқылы алуға
болады:
мың теңге.
Өнімнің өзіндік құны осы ... ... және ... бұл ... ... ... ... ықпалы нәтижесінде жалпы табыс 2480 мың теңгеге ... = 2480 ... ... ... ...... қызметтен алынған
(түскен) табыс. Ол сальдоланған қаржылық нәтижені ... және ... пен ... ... ... айырма ретінде мына формула ... |ДН = ДЖ - РК |(15) ...... ... ... ...... табыс;
РК – кезең шығындары.
Жалпы табыс көлемі қаншалықты көп және өткізілген өнімнің өндірістік
өзіндік ... ... ... ... ... ... ... аз болса, негізгі қызметтен алынатын табыс ... ... ... да ... ... ... табысқа жүргізілетін
талдауды жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнның калькуляция баптары бойынша мәліметтері
коммерциялық құпия болып ... және де ... ... ... және ... ... дәл бөле ... жалпы табыс көлемін маржиналды табыс көлемімен теңестіруге және
оны талдаудың прогрессивті әдісін ... ... ... біз, бұл ... ... оның нарықтық
экономикадағы рөлін қарастырамыз және ... ... ... әдіс ... ... ... негізгі қызметтен алынатын табыстың
өзгеруіне әр түрлі факторлардың тигізетін әсерін анықтаймыз.
|2.2|Кәсіпорын табыстылығының салыстырмалы ... ... ... ... ... ... экономика
жағдайындағы кәсіпорынның қаржылық қызмет жасау, қаржыландыру көздерін
ынталандыру және ... ... ... ... мүмкіндіктерін
анықтайды, осы кәсіпорын қызметінің тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштері
жатады. Олар ... ... ... ... ... және олар
экономикалық процеске қатысушылардың мүдделеріне сай топтастырылады.
Табыстылық ... ... ... мен ... қаржы
жағдайын бағалаудың міндетті ... ... ... ... ... ... ... факторлық ортасын сипаттайтын ... ... 3 ... ... ... активтер (авансталған, жиынтық капитал) және олардың
жекелеген элементтері;
ә) ... ақша ... таза ... ... ... табыстылық
көрсеткіштері.
Кәсіпорын активтерін (мүлкін) ... ...... ... ... ... туралы шешімдер қабылдауда қажетті
әрі маңызды белгілердің бірі ... ... ... ... тиімділігін өлшеудің бірден – бір
дұрыс, танылған әрі кең ... ... ... бірі ... ... ол таза ... жалпы активтерге (авансталған
капиталға) қатынасын көрсетеді. Активтердің табыстылық деңгейін капиталды
пайдаланудың таңдау ... ... ... ... табысымен
салыстырған жөн.
Табыстылық коэффициентіне талдау жүргізушілер:
Басқару тиімділігінің көрсеткіштері;
Кәсіпорының инвестициялау ... ... ... ... түрде ала
алу қабілетін көрсететін өлшеуіш;
Табысты болжау әдістері;
Шешім қабылдау және бақылау құралы ретініде пайдаланады.
Басқару ... ... ... ... капиталдың
табыстылық деңгейі оның сапасының индикаторы ... ... ... ... ... ... көлемде алу мүмкіндігін
білдіретін өлшеуіш ретінде, авансталған (жалпы) капиталдың ... ... ұзақ ... ... тұрақтылығының сенімді
көрсеткіші болып саналады. Осыған байланысты ол, ... мен ... ... заем ... ... назарына ие болады.
Бұл көрсеткішті табысты (пайданы) болжау мақсатында пайдаланудың
тиімділігі сонда, ол ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл болжаудың нақтылығын
жоғарылатады.
Активтердің тиімділік деңгейі, ... ... ... ... ... ... сондай – ақ шаруашылық
қызметі мен оның нәтижесін бақылау мен бағалауда ... роль ... ... ... ... ... оның ... орталықтары
бойынша қатаң түрде бақылап отырады және сәйкесінше осы нәтижелер негізінде
бөлімше басшыларына сыйақылар беріледі. ... ... ... ... ... салу қажеттілігін бағалаған кезде, олардан алынатын табыс
есептеледі және бұл ... ... ... негіз болып табылады.
Барлық активтердің тиімділік деңгейі ... ... ... ... бойынша есептеледі:
|Да |= ... ... | |(16) |
| | ... ... | | ... отырған «Нұрым» ЖШС мәліметтері бойынша кәсіпорынның барлық
капиталының барлық капиталының табыстылық ... ... ... ... (жалпы активтер) табыстылық деңгейі %
|№ |Көрсеткіштер ... жыл ... жыл ... |
| | | | |(+,-) ... |В |1 |2 |3 |
|1 ... ... мың ... |5040 |6538 |+1498 |
|2 ... ... ... |30512 |37254 |+6742 |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
|3 ... ... ... |16,52 |17,55 |+1,03 |
| ... ... | | | |
| ... % | | | ...... ... ... ... автормен құрастырылған. |
Жалпы активтердің табыстылық деңгейі (авансталған капитал) өткен жылмен
салыстырғанда 1,03 ... ... және 17,55% - ды ... ... ... ... білу жеткіліксіз. Оның қандай факторлардың ... және ... ... ... ... және ... үшін ... есебінен өсіру және сақтау үшін бұл факторлардың сенімділігін
талдау, әлдеқайда маңызды болып табылады.
Арнайы оқулықтарда (әдебиеттерде) бұл ... ... ... етуші факторларға және оларды есептеуге қатысты екі түрлі көзқарас
кездеседі. ... ... және ... етіп бөлу және ... дәстүрлі көзқарас болып табылады. Сандық фактор сомасы бойынша жыл
басына және жыл аяғында ... 2-ге ... ... орташа жылдық
құны жатады, ал сапалық факторға кәсіпорының таза табысы жатқызылады.
Бұл екі фактордың талданып отырған көрсеткіш бойынша алынған ... ... ... ... өткен жылғы табыс және есепті жылғы ... ... ... ... ... коэффициентін есептейміз.
(5040:37257·100) , бұл «Нұрым» ЖШС-де 13,53% - ды құрайды. Одан өткен жылғы
табыстылық коэффициентін алып ... ... ... ... ... ету ... ... Бұл фактордың талданып отырған көрсеткішке
кері әсері, 2,99 пунктті (13,53 – 16,52) ... Таза ... 1498 ... ... зерттеліп отырған көрсеткішті – 4,02 пункте (17,55 – 13,53)
өсірді. Бұл екі фактордың жиынтық әсері, ... ... ... ... активтердің табыстылық деңгейінің оң нәтижелі ауытқуын беріп отыр ... ол айта ... жөн, ... ... бұл ... ... өлшеу
біршама қате, себебі оны есептеудің математикалық формуласы дұрыс ... ... ... ... Ол көрсеткіштің экономикалық
мазмұнына ... ... Таза ... ... ... ... ... Таза табыс бойынша барлық ... ... ...
(қаражатты тарту көздеріне тәуелсіз) активтер құнының бірлігінен табыстың
қанша ақшалай ... ... ... ... ... неғұрлым
кәсіпорын кеңейген сайын және оның ... ... ... ... ... ... ... болады. Керісінше, авансталған
капиталдың табыстылық деңгейі жалпы активтерді ... ... ... ... Осы түсініктерді қарастыра келе, біз екінші ... ... ... және ... деп ... Және оның ... ... әдебиеттерде кең тарауы кездейсоқ ... Таза ... ... іскерлік белсенділігі көрсеткіштерінің бірі болып
саналатын өнімді өткізуден алынған табыс маңызды роль атқарады. Сондықтан
да ... ... ... ... ... ... табыстылық
деңгейінің өзгерісі келесі бірінші қатарлы ... ... ... ... кәсіпорын табыстылығының салыстырмалы көрсеткіштерінің бірі -
өткізілген өнімнің табыстылық деңгейі;
2) ... ... ... көрсеткіштердің арасындағы өзара байланыс келесі түрде берілу
мүмкін:
Жалпы активтердің табыстылық ... = ... ... ... ... айналымдылығы.
Шынында:
| |Таза табыс |= ... ... |* ... ... |(17) |
| | | | | ... ... | |
| ... ... ... өткізуден | |Жалпы активтердің| |
| |орташа ... | ... ... | ... ... | ... ... ... ... салынған қаражаттарының әрбір
теңгесінен алынған таза ... ... ... ... (сату) және
кәсіпорын активтерінің айналымдылығының жылдамдығына байланысты ... ... ... табыстылық деңгейін жоғарылату жолдарын
көрсетеді: сату табыстылығы төмен болғанда капитал мен оның элементтерінің
айналымын ... ... ... және ... сол немесе басқа
себептермен анықталатын кәсіпорынның төмен іскерлік белсенділігі, ... ... ... ... өнім ... ... яғни сату табыстылығын
өсіру негізінде теңестірілуі (орын толтырылуы) мүмкін.
Авансталған капиталдың ... ... ... ... ... ... факторлардың тигізетін әсерін талдау үшін В
қосымшасын қарастырайық.
Бірінші қатардағы факторлар ... ... ... ... жылдағы активтер айналымдылығының нақты коэффициенті мен ... ... ... шартты көрсеткіш ретінде активтердің
табыстылық деңгейі (Ду) алынады: Ду=20,66·0,62=12,81%
Осы көрсеткішті және кестеде келтірілген ... және ... ... табыстылығы деңгейінің көрсеткішін (авансталған капитал) пайдалана
отырып ... ... ... ... ету ... ... ... ол келесі мәліметтермен сипатталады:
1) өткізілген ... ... ... ... ... жалпы активтердің айналымдылық коэффициентінің өзгерісі:
12,81-16,52=3,71.
Сонымен қатар, жалпы активтерінің табыстылық деңгейінің ... ... ... коэффициентінің өсуі оң әсерін тигізіп отыр,
ал активтердің айналымдылығының бәсеңдеуі, оның ... ... ... ...... ... үлестік қатысу (коэффициент)
тәсілімен жүргізіледі. Ол үшін ... ... ... ... факторлардың ықпал ету деңгейінің төменгі қатарлы факторлар
өзгерісінің абсолютті ... ... ... есептеледі.
Осылайша жалпы активтердің табыстылық деңгейі ... ... ... ... ... ... ... (жалпы
табыстылықтың) кәсіпорынның өз қызметін қаншалықты тиімді және ... ... ... ... табыстылығы деп аталатын көрсеткіш
кеңінен қолданылады. Ол ағымдағы ... ... бір ... ... табыс алатынын көрсетеді:
| |Дm.а = Дч / Та |(18) ...... ... ... ... компания құқығында жұмыс істеуші кәсіпорын үшін салынған
капиталдың табыстылық деңгейін бағалаудың , яғни ... ... ... ... көрсеткіші болып, кәсіпорынның ... Бұл ...... ... ... коэффициенті
немесе мөлшерлемесі деп аталады. Ол мына формуламен анықталады:
| |Дск= Дч / Ск |(19) ...... ... ... – таза табыс;
Ск – меншікті капитал.
Ол экономикалық және ... ... ... ... ... Жак Ришар: «бұл көрсеткішті жеке кәсіпорынның қызметін талдаудың
түрлі жақтарын үйлестіруші, негізгі көрсеткіш деп айтуға да ... - ... осы ... ... ... компаниялардың акцияларына баға
белгілеуді бағалау барысында маңызды роль атқарады. Теледидар және радио
комментаторлары және ... ... ... ... және ... туралы айтқанда дәл осы көрсеткішті
пайдаланады.
Меншікті капиталдың табыстылық коэффициенті (мөлшерлемесі) бұл ... ... ... ... ... меншікті капиталдың айналымдылық
көрсеткішіне көбейтіндісінің нәтижесі. Осы ... ... ... |Дск= (Дч / Дn) * (Дn / Ск) |(20) ... - ... (жұмыс, қызмет) өткізуден түскен табыс (түсім)
Шетелдік тәжірибеде ... ... ... ... ... етуші факторларды талдаудың түрлі әдістемелері ұсынылған. Жақ Ришар
келесі формуланы ұсынады:
| |Дск= (Дв / Дn) * (Дn / А) * (Дк / Дв) * (А / Ск) |(21) ...... ... жалпы табыс (таза табыс + кредиторларға төленген
пайыздар);
А – активтер құны (авансталған, жалпы жиынтық капитал).
Формуладан көріп ... ... ... ... (1) сату ... ... (2) ... активтердің
айналымдылығына (3) (жиындық, авансталған, ... ... ... ... ... ... салыстырмалы үлесіне (4) және ... ... ... ... ... ... ... қолданып жүрген Дюпонның әйгілі
формуласымен үйлеседі. Ол жеке компанияның ... ... ... ... ... ... акцияларға қарапайым аналитикалық жіктеу
болып табылады:
| |Дск= (Дч / Дn) * (Дn / А) * (А / Ск) |(22) ...... ... табыстылықғы;
Дч – таза табыс;
Дn - өнімді өткізуден алынған табыс;
А – ... ...... (акционерлік) капитал.
Дюпон формаласындағы көбейткіштердің әрқайсысы дербес көрсеткіш болып
табылады. Осы формуланы пайдалана отырып талдау ... ... ... ... акционерлік капиталдың табыстылық деңгейіне ең жоғары
дәрежеде ықпал ... айта ... ... ... әрбір теңгесінен
көбірек таза табыс алу, активтерді әлдеқайда тиімдірек пайдалану ... ... ... ... капиталының құрылымдық өзгерісі.
Осындай тәуелділіктерді зерттеу, қызмет ... ... ... ... ... ... ... және оның қаржылық
жағдайын ... ... ... ... ... ... капиталдың құрамындағы қарыз қаражаттарының үлесі
көбейген кезде өседі.
Меншікті капитал мен ... ... ... деңгейі
көрсеткіштері арасындағы ... ... ... ... ... Егер ... қаражаттары осы қарыз капиталына
төленетін пайыздарға қарағанда көбірек табыс әкелсе, төленетін пайыздарға
қарағанда ... ... ... онда ... ... ... ... үшін қолданылуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... коэффициентін (ставкасын) өсіру
мақсатында, әрине қарыздарға ... ... ... ... оқулықта
мұны «тетік нәтижесі» деп атайды.
Қарызға байланысты кәсіпорын иесінің іс - ... екі ... ... болады.
Бірінші элемент – бұл салық салынғаннан кейінгі өндіріс табыстылығының
(рентабельділінің) ... ... ... ... ... ... деңгейі.
Қарыз капиталының табыстылық мөлшерлемесі, кредиторлар табысының қарыз
капиталына қатынасы ... ... ... бойынша анықталады:
|Д |= ... ... | |(23) |
| | ... капиталы | | ... ... ... табыстылық мөлшерлемесі (76),
таза табыстың (салық төленгеннен кейін) активтердің жалпы ... ... ... |= |Дч (1-СН) | |(24) |
| | |А | | ...... ... ... капитал);
Д – таза табыс;
С – салық мөлшерлемесі;
А – активтер;
1 – С – салық – салық мөлшерлемесінің компанияға әсері.
Негізінде, мысалы ... жаңа ... ... ... ... салық салынғаннан кейін 15%-ға тең өндіріс ... ... бұл ... ... ... ... 10 %-ға тең. Осыған
байланысты, ... құны ... ... іске қосу ... ... ... мөлшерлемесін өсіру мақсатында, қарыз капиталы ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпкер бұл
жағдайға назар аударуы мүмкін, себебі қаржылық шығындар ... ... ... ... Ссудалар бойынша пайыз мөлшерлемесі келісім –
шарт нормасы ... ... ... ... 10 ... ... ... салықтық үнем үлесіне қысқарады.
Мысалы, егер салық мөлшерлемесі 50%-ға тең ... онда 10 %-дың ... шарт ... ... келетін нақты мөлшерлеме 5 %-ға тең, ... ... ... мөлшерлемесі: 10%·(1-0,5)=5 %-ға тең.
Әрине, салық салынатын кейін өндіріс табыстылығы (рентабельділігі) мен
нақты пайыздық мөлшерлеме арасындағы ... ... ... ... ... ... міндеттемелерінің табыстылық мөлшерлемесіне тиігізетін
әсері арта түседі деп айтуға болады.
Жоғарыда айтылғандай тетік нәтижесі математикалық ... ... ... оның ... ... ... ... болады:
Активтердің (капиталдың) табыстылық мөлшерлемесі = Салық төленгеннен
кейінгі табыстылық + Өндіріс табыстылығы мен ... ... ... ... x ... үлесі(қарыз міндеттемелерінің меншікті
капиталға қатынасы)
| |= | | |(25) ...... ... ... – экспуатациялық табыс (салықтар мен пайыздарды төлегенге дейін);
П – ссудалар бойынша келісім – шартта ... ... ...... салу ... – қарыз міндеттемелері;
Ск – инвестицияланған меншікті капитал.
Екінші элемент экономикалық белсенділіктің салыстырмалы жоғары деңгейлі
тұрақтылығын көрсетеді. Берілген ... ... егер ... ... инвестицияланған капитал активтерінің табыстылық коэффициенті мен
салық төленгеннен кейінгі ... ... ... ... оң ... ... нәтижесі де оң болады.Егер активтердің табыстылық қарағанда аз
болатын болса, онда қарыз қаражаттары кәсіпорын қызметіне кері әсер ... ... ... ... тиімділігін арттыру үшін, қарыз
капиталын пайдаланудың ... ... ... шешуге мүмкіндік
беретін «тетік нәтижесінің» формуласы аналитикалық жұмыста қолданылуы тиіс.
Талдау жүргізуші түрді көрсеткіштерді ... ... ... ... мөлшерлемесін өсіру жолдарын көрсетеді.
Меншікті капиталдың табыстылық факторларын ашып ... Жак ... ... ... келетін болсақ, онда олар онша дұрыс емес, ... ... ... ... қатынасымен анықталатын ... ... ... ... ... ... ... жиынтық капиталдың меншікті капиталдан қанша есеге көп екенін ... ... ... ... ... осы қатынасқа тура
пропорционалды тәуелділігін көрсетуге болады: ол неғұрлым жоғары болса,
меншікті капиталдың табыстылық ... ... ... ... ... және меншікті капиталдың арақатынасы ... ... ... ... шектелуі тиіс, оның
мөлшері 0,5 – тен кем ... тиіс (2). Олай ... ... ... ... ... жоғалтып алуы мүмкін. Біздің ойымызша,
меншікті капиталдың табыстылық деңгейінің ... әсер ... ... үшін ... аталған меншікті капиталдың табыстылқ мөлшерлемесінің
формуласы , сондай – ақ ... ... ... ... Біз жиынтық капиталдың (авансталған, жалпы) табыстылық коэффициенті
мен меншікті капиталдың табыстылық коэффициентінің өзара байланысын ... деп ... ... ... ... тәжірибесінде келесі формуланы қолдануды
ұсынамыз:
| |= | | |(26) ...... ... құрылымын сипаттайды, оның мөлшері 1
– ге тең, ал - ... ... ... (тәуелсіз, автономия)
коэффциентінің деңгейін көрсетеді. Кәсіпорын активтерінің табыстылығы – ... ... ... ... пен ... ... ... көбейтіндісінің нәтижесі және
кәсіпорынның тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... активтердің табыстылық коэффициентінің
деңгейі соғұрлым көп болады, ... ... ... қаржылық құрылымына
тура пропорционалды тәуелді.
Табыстылық маңызды салыстырмалы көрсеткішінің бірі бұл өндірістік
қорлардың табыстылық деңгейі ... ... Ол таза ... ... ... қалдығы мен негізігі құралдардың орташа құнына
қатынасы ретінде есептеліп шығарылады. ... ... ... ... жыл ... және жыл ... материалдық айналым қаражаттары және
негізгі құралдар құндарын қосып, 2 – ге бөлу ... ... ... табыстылық деңгейін талдау барысында А.Д. Шеремет
ұсынған факторлық талдау әдістемесі, көрсеткіштің алғашқы ... ... ... ... ... тиімділігін арттыру
және өндірісті интенсивтендірудің барлық сапалы ... ... ... ... ... ... ... келесі түрде
ұсынылады:
| |= | | |(27) ... ... ... еңбекақы сыйымдылығы;
– өткізілген өнімнің материал сыйымдылығы;
– өткізілген ... ... ... ... өндірістік қорлар бойынша өнімнің қор сыйымдылығы;
– айналым ... ... ... қор ... ... ... коэффициенті);
– таза табыс;
– негізгі құралдардың орташа құны;
– материалдық айналым қаражаттарының ... ... ... ... ... ... ... толық өзіндік құн бойынша өткізілген өнімнен алынған табыстың 1
теңгесіне шаққандағы шығындары.
Өнімнің табыстылығы ... ... ... ... қорлардың қор
қайтарымдылығы мен негізгі құралдардың айналым жылдамдығы неғұрлым жоғары
болса, өнімнің 1 теңгесіне шаққандағы шығындар мен ... ... ... ... еңбек материалдары) үлестік шығындары неғұрлым
төмен болса), өндірістік ... ... ... де ... жоғары
болады.
Жекелеген факторлардың өндірістік қорлардың табыстылық деңгейіне
тигізетін ықпалының сандық ... ... ... ... ... ... қорлардың табыстылық деңгейінің өзгеруіне әсер етуші
көрсеткіштер.
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... жыл |
| | | ... | ... |Б |В |1 |2 |
|1 ... ... мың тг. |Д |5040 |6538 |
|2 ... ... ... |Д |24392 |23179 |
| ... және қосымша құн | | | |
| ... мың тг. | | | |
|3 ... ... ... ... |49826 |55789 |
| ... мың тг. | | | |
|4 ... айналым |Е |15244 |14385 |
| ... ... ... | | | |
| ... мың тг. | | | |
|5 ... ... ... |F+Е |65070 |70174 |
| ... құны ... мың| | | |
| |тг. | | | |
|6 ... қор ... |К |2,0427 |2,4069 |
| ... ... | | | |
|7 ... ... бекіту |К |0,6251 |0,6206 |
| ... ... | | | |
|8 ... ... 1 ... |Д |0,2066 |0,2821 |
| ... табыс - өткізілген | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
|9 ... қорлардың табыстылық|Д |7,75 |9,32 |
| ... ... | | | ...... ... нәтижесінде автормен құрастырылған. ... ... ... ... ... жылы 9,32%- ды ... ... жылы 7,75% болған, яғни оның көлемі 1,57 пунктке (9,32 – 7,75)
өскен.
Өндірістік ... ... ... (рентабельділігі) өзгеруіне
ықпал етуші факторлардың әсері келесі есептеулер бойынша тізбектеп айыстыру
әдісімен анықталады:
1) өткізілген өнімнің 1 теңгесіне шаққандағы таза ... ... ... 2,82 пунктке өсуіне ... (10,57 – 7,75) ... ... қор ... ... яғни негізгі өндірістік қорлардың қор
қайтарымдылығының азаюы олардың табыстылық ... 1,27 ... ... ... мұндағы
9,30=0,2821(2,4069+0,6251)·100;
3) материалдық айналым қаражаттарын бекіту коэффициентінің ... ... ... ... өндірістік қорлардың табыстылық
деңгейінің 0,02 пунктке (9,32-9,30) ... ... ... ... ... қорлардың табыстылық деңгейінің жалпы өсімі 1,57
пунктті құрайды (+2,82-1,27+0,02), ол ... ... ... ... ... бұл ... ... жалпы өзгеріміне сәйкес
келеді.
Тәжірибеде қаржылық салымдардың табыстылығы деп аталатын ... ... ол ... ... үлестік қатысудан және құнды
қағаздар бойынша алынатын табыстардың, қаржылық салымдардың орташа ... ... ... ... ... ... = Құнды
қағаздар бойынша табыстар + БК-да үлестік қатысушылардан алынған табыстар /
Ұзақ мерзімді және ... ... ... салымдардың жылдық орташа
көлемі.
Қаржы салымдарының табыстылық деңгейі кәсіпорынның инвестициялық
қызметті қаншалықты ... ... ... ... дамыған елдерде бұл көрсеткішпен қатар ... ... ... ол ... ... ... тиімділігін және бұл ... ... ... ... келесі формула бойынша есептеледі:
| | |Дn = | |(28) ...... ...... ... ... мөлшері;
До – ұзақ мерзімді міндеттемелердің орташа мөлшері.
Бұл көрсеткіш кейбір жағдайда, таза табыс пен несиелер бойынша ... ұзақ ... ... мен ... капитал сомасына бөлу
арқылы келесі формула бойынша анықталады:
| | |Дn = | |(29) ...... ... пайыздар төлемінің сомасы.
Мына формула бойынша инвестициялардың тиімділігін бағалай отырып,
компания активтері тек ... ... ... ғана ... ... ... берген инвестор – кредиторлар ... де ... ... ... да таза ... ... ... бойынша төленетін
пайыздар сомасы да енгізіледі.
Нарықтық жағдайдағы маңызды көрсеткіш – бұл негізгі қызметтен алынатын
табыс, ол келесі формула бойынша анықталады:
| | |= | |(30) ...... ... ... ...... ... өндірістік өзіндік құны;
Р – кезең шығындары.
Мына бөлшектің бөлімі өткізілген ... ... ... ... құрайды.
Бұл көрсеткіш тек қана кәсіпорынның шаруашылық қызметінің тиімділігін
ғана емес, ... ... ... ... ... ... Оны өткізілген өнімнің жалпы көлемі бойынша да, және оның жеке
түрлері бойынша да есептеу дұрыс ... ... ... ... сату ... мен ... ... өзіндік
құнының арасындағы айырманың жекелеген өнімнің өзіндік құнына қатынасы
ретінде, келесі формула бойынша анықталады:
| | | = | |(31) ...... ... ... - өнім ... ... - өнім бірлігінің толық өзіндік құны.
Өнім бірлігінің ... ... ... ... мен ... өнімдердің қалыптасқан құрылымы жағдайында жалпы табыстылыққа
тигізетін ықпалын анықтау, сондай – ақ сату ... ... ... ... Бұл көрсеткіш коммерциялық құпия болып табылады
және де ол, басқарушылық талдауды жүргізу барысында қолданылады.
Негізгі ... ... ... ... тағы бір ...... өнімнің табыстылығы. Бұл көрсеткіш өткізілген өнімнің ... ... таза ... ... ... Ол ... ... анықталады:
| | |= | |(32) ... - ... ... ... ... ... ... өнімнің, бұйым топтары мен оның жекелеген түрлерінің ... сол ... ... ... ... ... (зияндылығын)
салыстырмалы талдауда, әсіресе өнімдердің өте көлемі ассортиментін шығарушы
кәсіпорындарда өте маңызды көрсеткіш ... ... ... ... ... – бұл сату көлемінің
табыстылығы, ол мына формула бойынша анықталады:
| |= | |(33) ... – сату ... ... – жалпы табыс;
Д - өнімді (жұмыс, қызметті) өткізуден алынған табыс (түсім).
Сату көлемінің табыстылық деңгейіне өткізілген ... ... ... ... және ... сату ... өзгерісі ықпал жасайды.
Сату көлемінің табыстылық деңгейінің өзгерісіне әсер ... ... ... ... ... ... кестеде келтіріледі.
|2.3|Нарықтық қатынастар жағдайында маржиналды табысты талдау ... ... өту ... ... ... ... ... қарауды және оның прогрессивті әдістерін ендіруді талап етеді. Осы
мақсатта ҚР бухгалтерлік есеп ... мен ... үшін ... ... ... ... есепке алуда «директ-костинг»
жүйесі бойынша ұйымдастыру тәжірибесі көңіл ... Бұл жүйе ... ... Оның ... ... ... есептің Ұлттық
қауымдастығының бюллетенінде 1996 жылдың қаңтарында ... ... И.Н. ... мақаласында айтылған.
Директ-костингті нақты енгізу АҚШ-та 1953 жылы іске асты, сол кезде
бухгалтерлердің Ұлттық қауымдастығы осы ... ... ... бұл әдіс ... ал ...... деп ... – деп жазған В. И. Ткач және М.В. Ткач.
Директ-костинг жүйесінің негізінде «Шығындарды ... және ... бөлу – ... ... бірінші ерекше белгісі», – деп
профессор Сатыбалдин С.С. ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты өзгеретін
тікелей шығындар жатады: шикізат және негізгі ... ... ... отын және ... ... ... жалақысы,
тиісті төлемдерімен бірге жабдықтарды күту және ... ... ... ... да ... ... шығындарға әкімшілік, басқарушылық, коммерциялық және жалпы
шаруашылық шығындары ... ... ... ... ... ... және бұйымдар арасында бөлінбейді, олар тура ... ... ... шығындармен салыстырғанда ... ... ... ... шығындардың мөлшері тұрақты болып қалады
және өндіріс көлеміне пропорционалды ... ... жал ... пайдаланғаны үшін пайыздар, негізгі ... ... ... басшысының жалақыларының кейбір түрлері және басқа
да шығындар.
Тұрақты шығындар бірдей уақыт аралығында бірдей ... ... ... және оның ... ... смета есептеледі. Ескерілген
ауытқулар (үнемдеу ... ... ... ... ... ... әр ... салымын анықтауға болады. Айнымалы
шығындарға қарағанда, ... ... ... ... өндіріс
көлемінің өзгеруіне тәуелді емес. Сондықтан оларды ... ... ... ... өсуінде жатыр. Шығарылған өнім көлемі ... ... өнім ... тұрақты шығындар соншалықты аз келеді.
Шығындарды тұрақты және ... деп ... ... шартты сипатта
екенін айта кеткен жөн, себебі шығындардың бір бабы әр ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Мысалы, кәсіпорын
қызметінің саласын кеңейту, тиісті ... ... ... ... ... ... маркетинг бөлімі, жоспарлау-
өндірістік бөлімі және т.б.). Бұл жағдайда ... бір ... ... ұстау шығындарының өсуі пайда болады, ол шығындар белгілі бір
кезеңде ... ... ... қатар, тұрақты шығындар ... ... жеке ... өнім ... ... тұрақсыздығына тәуелсіз бір кезеңнен екіншіге
өзгеру байқалуы мүмкін ... жал ... ... ... ... сақтау бойынша шығындардың көбеюі және т.б.). Басқа бір жағынан
алғанда, айнымалы шығындар, ... ... және ... ... ... салдарынан өндіріс көлемінің өзгеруі кезінде
өзгеріссіз қалмайды. Шығындарды тұрақты және айнымалы деп бөлу ... ... ... ... құнды есептеу мақсатында жүргізіледі. Оны
есепке алу және жоспарлауға тек ... ... ғана ... ... ... ... өнімнің толық өзіндік құнын калькуляциялау
әдісі ... ... ... ... ... қазақстандық
стандартына көшпес бұрын, толық өзіндік құнды есептеу және ... ... ... ал ... ... іс ... қолданылмады.
Халықаралық қаржылық есеп стандартының «Қаржы-шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... есептеуді
ұйымдастыру «директ-костинг» жүйесі бойынша жүргізілуі керек екендігін
куәландырады. Бұл ... ... ... өндірістік өзіндік құнға
жатқызылмайтын және кәсіпорынның жалпы табысынан алынып тасталатын ... ... Жыл бойы бұл ... субъектінің қаржы-шаруашылық
қызметінің бухгалтерлік есебінің шоттарының Бас ... ... ... ... ... ... шығындар» және «Тауарларды өткізу
бойынша шығындар» шоттарында жинақталады.
Бұл жүйенің мәні туралы ... ... (37, 38) ... ... ... атап ету ... «директ-костинг» – бұл өндіріс шығындарының
есебінің ... деп ... С.С ... оны ... ... ... ... тек айнымалы шығындар бөлігінде есепті
жүргізу деп атайды. Басқа авторлар «директ-костинг» жүйесін калькуляциялау
әдісіне жатқызады. С.С. Сатыбалдин былай деп ... ... ... осы ... ... ... дұрысырақ сипаттайтын термин
айнымалы шығындардың өзіндік құнын калькуляциялау болып ... ... ... ... оның ... ... «Директ-костинг» жүйесі
бойынша өндіріс ... ... және ... өзіндік құнын
калькуляциялау» деп аталады. Осы жүйені калькуляциялаудың бір әдісі деп
тани ... В.И. Ткач және М.В. Ткач ... ... ... ... ... ... өзіндік құн» емес, ... құн» деп ... В.Ф. ... өз ... ... «тікелей шығындар бойынша калькуляциялау» деп, ал С.А. ... ... ... ... алу ... деп ... ... сілтеменің тұжырымы мынадай, яғни автор «директ-костинг» жүйесі
өндіріс шығындарын есептеудің және ... ... ... калькуляциялаудың
біртекті әдісі деп санайды, ал Н.Г. Чумаченко бұл жүйе кезінде ... ... және ... ... ... калькуляциялау жеке
қолданылады деп есептейді.
Біз қарастырып отырған мәселе бойынша ... ... ... ... ... бойынша «директ-костинг» жүйесі, өндіріс
шығындарының есебін және өнімнің ... ... ... ... ... ... ... бір қиындықтармен байланысты.
Шығындарды тұрақты және айнымалы деп жіктеу, тіпті нақты кәсіпорын бойынша
да ... ... ... ... ол қызметтің өзгермелі ... ... ... ... жүйесін қолдану барысында
калькуляциялау және баға белгілеу үшін өнімнің толық ... ... ... ... ... тура ... ... қатар, салық органдарымен де
өзара қатынастар қиындайды, себебі өндіріс шығындары мен ... ... ... ... ... анықталады. «Сонымен қатар, – деп жазады проф.
В.К. Радостовец – ... ... және ... деп бөлу есептің
бақылау және талдау мүмкіндіктерін күшейтеді, ұтымды шешім ... ... ... айтқанда, шығындарды бөлу шарттылығының кемшіліктері
«директ-костинг» жүйесінің ... ... ... олардың
негізгілері:
шығарылған өнімдердің сұрыпталымы мен табысын үйлестіру;
жаңа өнім ... ... ... өндірістік қуатының ... ... ... бағалау (жартылай фабрикаттарды алу);
қосымша тапсырыс қабылдау, жабдықтарды ауыстыру ... ... ... басқалар болып табылады.
«Директ-костинг» жүйесі – бұл шығындарды олардың түрлері, пайда болу
орындары мен ... ... ... ... ... ... есебінен, сонымен бірге шығындар мен нәтижелерін ... ... ... ... ... басқарушылық (өндірістік) есеп
жүйесі. С.С. Сатыбалдиннің ойынша бұл жүйе ... ... ... есеп ... орын ... бұл ... жүйесінің
екінші ерекшелігі болып табылады. Бұл ... С.А. ... ол «бұл жүйе ... ... есеп ... ... ... онымен бірлесе ұйымдастырылады» – деп санайды. С.С. Сатыбалдин бұл
жүйе ... ... жеке ... мүмкін екенін мойындаған және
олардың интеграциясына негізделген «директ-костингтің» харрисовтық ... ... ... ... оны ... жүргізудің монистикалық
жүйесі» деп те атайды. «Оның мәні – деп жазады С.С. Сатыбалдин өндірістік
және қаржылық есептің ... ... ... ... ... біріктіріледі,
өндірістік есептің ішкі операциялары бас ... ... ... және ... мен шығындар туралы есеп басшылыққа «құн-көлем-пайда»
мәліметтерінің тәуелділігі түрінде беріледі... Бірақ бұл ... ... ... ... ... бір кемшіліктері бар. Олар мыналар:
біріншіден, өндірістік және қаржылық есептің сипаты мен ... әр ... ... біріктіру дұрыс емес. Есепті өндірістік және қаржылық деп
бөлу негізінде коммерциялық құпияны сақтауда жатыр».
Профессор С.С. Сатыбалдин, АҚШ-та тәжірибе ... ... осы ... және ... ... Ол ... ... «директ-костинг»
жүйесінің ерекшеліктерін дұрыс көрсеткен. Ол оның ... ... ... ... табыстары туралы көп сатылы есеп процесін атайды,
оның ... ... ... ... ... ... өткізуден түскен табыс – 14416.
2. Айнымалы шығындар – 7089.
3. ... ...... ... шығындар – 4925.
5. Негізгі қызметтен алынған табыс – ... ... – бұл ... ... ... ... пен ... арасындағы айырма (14416-7089). Екінші жағынан, ол – тұрақты
шығындар мен негізгі қызметтен ... ... ... ... Бұл ... ... есеп құруға мүмкіндік береді, оның есепті жіктеу үшін маңызы
зор.
Көп сатылы есептер кем ... екі ... ... ... ... ал төменгісі негізгі қызметтен түскен табысты
көрсетеді.
«Директ-костинг» ... ... ... ... ... есепте айнымалы
шығындардың, өткізу бағасының және өткізілетін өнім ... ... ... ... ... табыстың өзгеріске ұшырағаны көрінеді.
Жүйеде алынатын ақпараттар баға мен көлемнің ең ... ... ... ... ... табыс көлемін болжауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... болып табылады.
Жалпы, айнымалы және тұрақты шығындардың өткізілген өнім көлемі,
маржиналды табыс және негізгі ... ... ... өзара байланысын
анық көрсету үшін графикалық әдісті ... ... ... («у» белгіленетін ордината өсі) өзіндік құн және өткізілген өнімнен
түскен табыстың мәліметтерін, ал көлденеңінен («х» ... ...... ... өнім саны туралы мәліметтерді келтіреміз.
Кәсіпорын икемді сұранысқа ие болатын бір атаулы өнім ... ... ... ... ... ... Өнім ... келетін
өзгермелі шығындар 9 теңге, іскерлік белсенділіктің мүмкін болатын маңызды
көлемі - 10-нан 70 мың ... ... ... осы көлемдегі тұрақты шығындар -
450 мың теңге, өзгермелі шығындар - 630 мың теңге, жалпы ... -1080 ... ... өнім ... ... - 24 ... Өнім өндірудің қандай
көлемінде, өткізуден түскен табыс өнімнің толық өзіндік құнына тең ... ... та, ... да болмайтын өткізудің қауіпті көлеміне ... ... ... ... туады. Егер өнімді өткізуден ... ... ... ... ... ... жоғары болса, онда кәсіпорын негізгі қызметтен
табыс алады, ал егер керісінше болса, онда шығынға ұшырайды.
Зиянсыздық нүктесін анықтау үшін ... ... ... ... «өлі ... өзіндік құн, өткізу көлемі және табыс арасындағы өзара
байланысты көрсететін келесі негізгі теңдеуді пайдалануға болады:
| ... |(34) ...... өткізуден түскен табыс;
VO – айнымалы шығындардың жалпы сомасы;
С – тұрақты шығындар;
ДО – негізгі ... ... ... ... қауіпті нүктесі үшін теңдеу келесі түрде болады:
ДN=VO+C.
Егер өткізуден түскен табысты өнім бірлігінің сату бағасы (Р) ... ... ... (g) ... ... ал ... ... сомасын өнім бірлігінің айнымалы шығындары мен өткізілген
өнім бірлігінің санына көбейтіндісі ретінде көрсететін болса, онда ... ... ... |Р * g = C + V * g |(35) ... – өнім бірлігінің сату бағасы;
V – өнім бірлігіне келетін айнымалы ...... ... ... ...... шығындар.
Бұл теңдеу қажетті көрсеткіштерді алу үшін негізгі ... ... ... қауіпті көлемін есептеу.
| |P*g=C + Vg; P*g – V*g = C; g*(P - V) = C; |(36) |
| |g=C/(P - V) = C/d. | ... – өнім ... ... (бұйым бірліктердің саны);
d – өнім көлеміне келетін маржиналды табыс, ... ... ... табысы, түсім мен айнымалы шығындар
сомасының арасындағы айырма ретінде анықталады.
Жоғарыда ... ... ... ... «өлі ... ... ... нүктесін анықтаймыз:
Есеп, өндірістің қауіпті көлемі 30 мың өнім ... ... ... өткізуден түскен табыстың (түсімнің) қауіпті көлемін есептеу.
Бұл көрсеткішті анықтау үшін ... ... ... ... Осы ... оң жақ және сол жақ ... ... (р) көбейту
арқылы қажет формуланы аламыз:
| | |(37) |
| | |(38) ... ... ... алдыңғы қабылданғандарға сәйкес. Сандық
белгілерді қойып, ізделіп отырған көрсеткіштің ... ... ... ... өнімнен түскен табыс (түсім) 720 мың теңгені
құрайды.
3. Тұрақты шығындардың қауіпті деңгейін есептеу. Есептеу үшін ... ... ... түскен табыстың бастапқы ... | |(39) ... яғни ... ... ... ... көлемінің қауіпті нүктесіндегі
тұрақты шығындар көлемін анықтаймыз:
С = g * d = 30000 * 15 = 450000 ... ... ... ... ол егер ... табыс деңгейі бағаға
немесе өнімді өткізуден түскен табыс көлеміне ... ... ... тұрақты шығындардың көлемін анықтауға мүмкіндік береді. Онда есептеу
формуласы мынандай болады:
| | ... |(40) |
4. ... ... ... ... ... ... өткізуден түскен
табыстың берілген көлеміне және өнім ... ... ... ... ... ... ... анықталады:
| | |(41) |
| | | |
| | |(42) |
| | | |
| | |(43) ... ... ... қойып, өткізудің қауіпті бағасын анықтайық:
Егер маржиналды табыс көлемі мен түсім арасындағы ... ... ... өнім ... ... ... ... көлемі мен өнім
бағасы арасындағы ... онда ... ең ... бағасын мына формула
бойынша анықтауға болады:
5. Ең төменгі ... ... ... ... Егер ... көлемі және өнімді өткізуден түскен табыстың ... ... ... онда ең төменгі табыстың түсімге қатысты %-ға деңгейі келесі
формуламен анықталады:
d% - пен алғанда
62,5 * 720000 * 100 = 450000 ... ... ... 30 мың ... жалпы сомасы 720 мың
теңгеге ... ... ... ... және ... ... қол ... көрсетеді.
Көрсетілген қаржы нәтижелерінің, өндіріс көлемі мен ... ... ... түсініктеме берілуі мүмкін. Түсім мен өзіндік ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін «К»
нүктесі - 30 000 ... ... ... қол ... ... ... 720 мың теңге (30 000 * 24) көлеміндегі жалпы ... 450 мың ... ... ... мен 270 мың ... (30 000 * 9 тг) ... ... ... ... ... Осы ... ... өткізу
көлемінде кәсіпорын барлық шығындарды өтей ... яғни оның ... ... ... керісінше, қауіпті көлемнен жоғары деңгейде
қаржылық нәтижесі оң, яғни кәсіпорын қызметі табысты болады.
Графикте шығындар ... ... ... ... нүктесінің сол
жағында, ал табыстар аймағы – оң жағында орналасқан. 10 ... 70 ... ... ... ... ... бағалай отырып, 30 мың бірлік
бұйымнан артық өткізілген ... ... ... өнім ... ... ... алып ... өткізу бағасына тең
болатын 15 теңге маржиналды табыс (24-9) ... деп ... ... ... ... ... тұрақты шығындар көлемімен ажыратылады. Өнімнің
өзіндік құнын айнымалы шығындар негізінде есептеу әдісін қолдану, тұрақты
шығындарды күрделі есептеуден ... ... ... ... ... ... ... өткізілген өнімге келетін барлық тұрақты
шығындарды есептеп шығаруға және айнымалы шығындар бойынша ... ... ... ... мүмкіндік береді. Негізінен бұл, ағымдағы жылғы
тауарлардың сатылмауына байланысты мүмкін болатын тәуелділіктен ... және де осы ... ... пен ... азайтуға мүмкіндік береді.
70 мың бірлік өнім өткізгенде ... ... ... ... көлемі 600000 теңгені құрайды (70000 * 24) - (450000 + 70000 *
9) = (168000 - ... ... ... ... ... жоспарлы табыс көлемінің
(70000 бірлік) өткізуден алынған табыстан артуы, орнын толтыру нүктесінде
40000 бірлікті ... (70000 - 30000). Бұл ... яғни асып ... ... деп ... ... ол жұмыстың зиянсыздығын
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін ... ... ... сипаттайды.
10000-нан 30000 бірлік аралығындағы ... ... өнім ... ... ... бұл өткізу көлемі жалпы ... ... ... ... қауіпті көлемінің мөлшеріне келесі бірінші реттегі факторлар
өзгерісі әсер етеді:
1. өнім бірлігінің ... ... ... ... ... шығындар;
3. тұрақты шығындар.
Өткізілген өнім бірлігінің бағасының төмендеуі нақты өлшемдегі өткізу
көлемінің көбеюінің ... ... яғни ... өтеу үшін ... ... ... анықтайды.
Егер қарастырылып отырған мысалда бағаны 24 теңгеден 21 теңгеге дейін
төмендетсе, онда орнын толтыру нүктесі 37 500 бірлікке тең ... ... 70 мың ... ... ... ... өткізудің релеванттық
интервалын сақтау кезінде қауіпсіздік аймағы ... және 40 мың ... мың ... ... (70 000 - 37 500), яғни өткізу кезінде ... 37 501 ... ... ... ... ... алады. Бағаның өсуі
орнын толтыру нүктесіне кері ... ... Ол ... ... егер ... өнім бірлігін 29 теңгеден сатса, яғни бағаны ... ... 20,8 %-ға ... онда өндірістің қауіпті көлемі 22 ... ... ... айтқанда, егер өзгермейтін шығындар кезінде
бағаны 5 теңгеге ... ... 7500 ... аз ... Өнім ... ... ... өзгеруі мен өндіріс көлемінің қауіпті
нүктесі тікелей өзара байланысты: осы шығындардың өсуі «өлі ... ... ... ... мысалда өнім бірлігіне шаққандағы айнымалы
шығындар 9 теңгенің орнына 12 теңгені ... яғни ... ... ... ... көлемі 37500 бірлікке тең болады
Тұрақты шығындар өзгерісінің бағыты қарастырылған ... ... ... ... ... көлемінің өзгерісінің қауіпті көлемге әсері келесі
формула бойынша анықталады:
| | |(44) ... ... ... отырғанымыздай, тұрақты шығындардың сомасының кез
келген өсімі қауіпті ... ... ... және керісінше. Басқаша
айтқанда, өткізуден түскен табыс жаңа, өскен шығындарды өтеуі үшін ... бір ... ... сату ... ... яғни ... ... қосымша өнім сатылуы керек.
Осы мысалды одан әрі қарастыра отырып, мысалы жал ... ... ... ... 10%-ға өсуі ... ... ... әсер
ететінін анықтайық. Мәліметтерді жоғарыда келтірілген формулаға қойып,
жаңа, өскен ... ... ... тек ... ... ... үшін ... 3000 өнім бірлігін сату қажет екендігін анықтаймыз.
Кері тұжырымдама да ... ... яғни ... ... ... нүктесін төмендетудің және кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... 30000 өнім ... кәсіпорын шығынсыз жұмыс істейді. Бір
өнімге ... ... ... ... 15 ... ... ... қуаттар толық жұмыспен қамтылмаған. Сатып алушы 20 теңгеден ... ... ... келеді.
«Нұрым» ЖШС тапсырысты, оны орындаудан қосымша ... ... ... ... ... 5-кестені қараңыз.
Кесте 5.
Қосымша тапсырысты қабылдаудың экономикалық мақсатқа сайлығын бағалау
|№ |Көрсеткіштер ... ... мың |
| | | |тг„ ... ... ... ... ... |600 * 20 |120 ... ... ... |600 * 9 |54 ... ... шығындар |- |- ... ... ... ... ... |120-54 |66 ...... зерттеу нәтижесінде автормен құрастырылған. ... ... ... ... ұсынған баға кәсіпорынның өнімді
өткізу бағасынан ... ... ... осы ... ... ... 66000 тг ... қосымша табыс алуды қамтамасыз етіп
отыр. Оның қалыптасу көзі тұрақты шығындарды азайту болып табылады (45000 :
36 000 = 12,5 тт.), ол бір ... 12,5 ... ... ... ... ... көлемінің өзгеруін қарастыра
отырып, біз шығынсыз жұмыс істеуге қол жеткізу туралы айтып отырмыз. Алайда
кез келген кәсіпорынның мақсаты – ... ... ... алу.
Табыстылықты талдауды логикалық түрде жалғастыра отырып, біріншіден,
өткізуден түскен табыстың қандай көлемінде кәсіпорын үшін ... ... ... ... ... болатынын, екіншіден, тұрақты шығындардың
деңгейінің өзгеруі қаржы ... ... әсер ... ... ЖШС-де 30 000 өнімді өткізу барлық шығындарды өтеген ... ... ... ең ... бір ... ... сату ең аз ... алуға
мүмкіндік береді. Есепті кезеңде 40000 өнім ... ... ... ... ... 150 мың ... ... (40000 • 24 - 40000 • 9 -
450000 = 960000 - 360000 - ... ... ... а) 5%-ға, ә) 10 %-ға өсуі үшін ... ... ... ... екендігі туралы мәселе қояды.
Бұл сұраққа жауап беру үшін келесі формуланы қолданамыз:
| | |(45) ... ... ... ... табыстың жоспарлы сомасы;
– жоспардағы табыс сомасын алуды қамтамасыз ететін сату көлемі.
Берілген формула ... ... ... ... мен ... ... ... табыстың сомасы ретінде анықтаудан шығады.
Ол үшін формуланың оң және сол жағын өнім ... ... ... ... ... ... | |(46) ... ... ... ... орнына қоя отырып, негізгі
қызметтен түскен табыс сәйкес 5% және 10%-ға ... ... ... ... ... ... қызметтен алынатын табысты 5%-ға көтеру үшін жалпы сомасы 12
мың теңгеге тең 500 өнім ... ал 10%-ға – ... ... 24 мың теңгеге
тең 1000 өнім өткізу керек (1000-24).
Яғни өнім ... ... өсуі ... ... табыстың 5-ке
өсуін қамтамасыз етеді, ал қызметтен өсуі негізгі қызметтен түскен
табысты 10%-ға ... ... ... бір ... ... түрін өткізетін болса, онда
кәсіпорын үшін ... ... ... ... ... ... ... | |(47) ... бұл 720 мың ... ...... ...... ... талдау әдісі
маркетингтік талдауда өнімнің аз көлемін жоғары бағамен немесе көп ... ... сату ... пе ... ... ... беру ... пайдаланылуы
мүмкін.
Кәсіпорын үшін тиімді вариантты таңдау осы ... ... ... ... ... ... ... өнім көлемімен
және табыспен өзара байланыссыз қарастыру мүмкін емес, себебі бұл ... ... ... ... ... ...... (өткізу) –
табыс» арақатынасын талдау басқа салалармен қатар маркетингтік талдауда ... ... ... ... және оның негізінде ... ... ... ... ... экономиканың белгілері
болып табылады. Оларды пайдалану есеп, аудит және ... ... ... ... ... қол ... мүмкіндік
береді. Бұл жүйеде басты көңіл ресурстар шығындарының ... ... ... ... ... ... бұл ... қаржы
жағдайын тұрақтандыру бойынша тез және икемді шешім қабылдауға мүмкіндік
береді.
Оның ең маңызды жағы – өнімнің өзіндік ... тек ... ... күрт ... ... ... ... нормалау, жоспарлау,
калькуляциялау жұмысын, есеп және бақылауды ... ... ... құн ... ... ... ал жеке шығындар – жақсырақ
бақыланатын болады.
Бұл жүйе, тұрақты ... ... ... мен ... ... ... мүмкіндік береді, себебі осы шығындардың сомасы
табыс туралы есепте жеке қатарда көрсетіледі.
Бұдан басқа «директ-костинг» жүйесінде тұрақты ... ... ... ... ... ... ... бақылау кезінде стандартты шығындар
немесе икемді бюджеттер жиі ... ... ... ... ... ... ... шығындарға стандарттар
қойылады, ал икемді бюджеттер негізінде өндірістік ... ... әр ... ... үшін ... шығындардың әр түрлі
деңгейлерінің қойылуы жатыр.
«Директ-костинг» жүйесі ... ... ... ... болады: ең жоғары маржиналды табыс белгісі бойынша өндірістік
бағдарламаны ұтымды етуге байланысты; бәсекелес белгілі бір бағамен ... ... баға ... ... ... ... таңдау және
ауыстыру бойынша; өзінде өндіру немесе шеттен сатып алу бойынша; қосымша
тапсырыс қабылдаудың дұрыстығы ... және ... ... ... кезінде кәсіпорын әкімшілігі
маржиналды табысты кәсіпорын бойынша да, жеке өнімдер бойынша да ... ... ... Ол ... ... ... ... анықтауға
мүмкіндік береді, себебі сатылу бағасы мен айнымалы шығындардың сомасы
арасындағы ... ... ... ... ... бөлу ... Ол сондай-ақ нарықтың өзгермелі жағдайларына ... ... тез ... ... ... ... ақпараттарды алуды
қамтамасыз етеді.
«Директ-костинг» жүйесі ... ... мен ... ... ... ... табылады. Ол айнымалы және тұрақты шығындардың бөлек
есебін, өзіндік құнды калькуляциялау, шығындар мен ... ... ... ... және қаржы есебінің біріккен жүйесі.
Сондықтан оны «өзіндік құнды ... ... ... «кәсіпорындарды басқару
жүйесі» деп атайды. Қазіргі кезде, біздің елімізде нарықтық қатынастардың
қалыптасуы және бухгалтерлік есепті ... ... ... ... жүргізудің жаңа жағдайларында кәсіпорын қызметінің тиімділігін
көтеруге мүмкіндік беретін, осы жүйені қолданудың мүмкіндігі және дұрыстығы
туындады.
Осы ... ... ... ... тек ... ... ғана
емес, сонымен бірге, сметалық есептеулерде ... ... ... ... ... ресурстарын анықтау және сол ... ... ... алатын табысын арттыруға аударуға мүмкіндік
береді.
|3 |Кәсіпкерлік тәуекелділікті талдау және төмендету жолдары – |
| ... ... мен ... ... ... ... |
Кәсіпорынның қызметіне әсер ететін тәуекелдік ... ... үдей ... ... қандайда бір жағымсыз жағдайдың
болуының мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ... ықтималдығын (қаупі), қызметті жүзеге асыру нәтижесінде
табыстардың толық алынбауын немесе ... ... ... ... ықтималдық категориясына жатады, яғни оны белгілі ... ... ... ... ... Әр ... ... байланысты таңдап, тиімді тәуекел деңгейін өзі белгілейді.
Кертартпа басшылар жаңалықтарға бейімделмеген, ... олар ... да ... ... тырысады. Икемді басшылар, егер ... ... ал ... өз ... маманы болса, олар тәуекелді шешімдерді
қабылдауға тырысады.
Кәсіпкерлік тәуекелділіктің ... ... және ... ... ... белгілі бір жоғалтуларға апаруы ықтималдығын
білумен шектеліп қоймай, сонымен қатар ол жоғалтулар сол ... ... ... ... да қарастыруы керек.
Нарықтық экономикасы дамыған елдердің ... ... ... ... ... ... ең төменгі мүмкін болатын
деңгейге дейін қалай азайтатынын білуі қажет. Фирма үшін ... да ... ... ... да, кәсіпкер негативті нәтижелерді азайту
мүмкіндіктерін қарастыруы керек.
Тәуекелді өзін-өзі ... ... және ... ... бөліктерін басқа фирмаларға беру арқылы азайтуға болады.
Өзін-өзі сақтандыру меншікті қаражаттардың бөлігінің есебінен зиянды
жабу және ойда ... ... ... қаражат жинақтаумен байланысты.
Құны фирманың қаржы көрсеткіштерімен салыстырғанда аса көп емес ... бір ... ... көп ... ... ... ... ішкі шаралар
көмегімен өзін-өзі сақтандыру орнында болады.
Шет елдерде ... ... кең ... ......... сақтау), қарсы валюталық, коммерциялық, несиелік
және басқа талаптар мен міндеттерді даярлау. ... ... көп ... ... ... ... ... дұрыс таңдалмаған жоба
және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... үйрену керек.
Кәсіпкерлік тәуекел - бұл бизнестің түріне байланысты компанияның
қызметінің тәуекелі. Олардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... болады.
Өндірістік тәуекел – бұл өнім өндірумен, қызмет ... ... ... ... ... ... асырумен байланысты тәуекел. Өндірістік
тәуекелдің пайда болу ... ... ... ... ... ... материалдық шығындардың ... ... ... қатесі, көтеріңкі аударым сомалары мен
салықтарды төлеу және ... ... ... өндірген немесе сатып алған тауарлар
мен қызметтерді өткізу процесінде пайда болады. ... ... ... ... көлемінің төмендеуі, материалдық ресурстардың
сатып алу бағасының жоғарылауы, ... алу ... ойда ... айналым шығындарының өсуі, экономиканың ... ... ... ... ... ... әрекеті.
Қаржылық тәуекел кәсіпорынның банктермен және басқа да ... ... ... ... ... ... тәуекелдің
себептері: қарыз және меншікті қаражаттардың ... ... ... ... ... бір ... көп ... жұмсау.
Қаржылық тәуекел мына операциялардан алынған шығындарда көрсетіледі:
несиелік, ... ... ... ... және ... өрісіндегі кәсіпорындар үшін қаржылық тәуекелдің
құрамдастарын ажырата білу керек: несиелік, пайыздық, валюталық айырылып
қалған ... ... ... ... ... тәуекел.
Несиелік капитал нарығының қатысушылары қаржылық тәуекел деп әдетте
клиенттің төлем қабілетсіз болуына ... ... ... ... ... жалпы экономикалық тәуекелдің бір түрін түсінеді.
Қаржылық тәуекелді шешуге нақты қаражаттарды ... ... ... ... ... ... ... меншікті капитал мүмкіндігінен
артық ... ... ... аз нәрсе үшін көп нәрсені тәуекелге салмау
керек, тәуекелдің нәтижесін алдын ала білуге ... ... Яғни ... ... мүмкін болатын шығындардың ең көп ... ... ... ... ... итермелейтін кәсіпорынның капитал көлемімен, содан
кейін салыстыру керек, содан кейін барып ... ... ... жалпы
ақша қаражаттарының көлемімен салыстыру керек. Сонда ғана, бұл тәуекел
кәсіпорында банкроттық жағдайға ... ... ... Басқаша
айтқанда бұл тәуекелді басқарудың жалпы стратегиясы [43].
Қаржылық тәуекелді басқару процесі 6 сатыдан ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру және
нәтижелерді бағалау.
Мақсатты анықтау кәсіпорынның едәуір шығындар жағдайында жұмыс істеуін
қамтамасыз етуге ... ... ... орта ... ... ішкі ... ... болып табылады.
Тәуекелдік ықтималдылығы ресми және бейресми көздерден әр түрлі
ақпараттар жинау көмегімен анықталады.
Шығындардың ... оның ... ... үш ... ... ... қауіп, шығынды болдырмау үшін қосымша ресурстардың қажеттілігі,
активтердің бір бөлігін шарасыз жоғалту.
Қаржылық ... ... ең ... ... ... табылатын
тәуекелді талдаудың міндеті мүмкін болатын серіктестіктерге, жобаға
қатысудың ... ... ... қабылдауға және ақша жоғалтуды болдырмау
шараларын жасау үшін қажет мәліметтерді беру болып табылады.
Тәуекелді талдау кезінде ... ... ... ... маңызды,
яғни ол шекарасында белгіленген тәуекел деңгейінің ... ... ... болатын, рыноктың жалпы шығындар аймағы. Нарықтың
экономика ... кез ... ... ... 5 ... ... ... болады.
Тәуекелсіз аймақта операция жүргізген кезде кәсіпорын ешқандай тәуекел
жасамайды, ешқандай ... ... ... кем ... есепті табыс
алады. Жобаны орындау кезінде, теориялық жағынан ... ... ... ... қызмет нәтижесінде кәсіпорын таза табысының
барлық мөлшерін немесе бір ... ... ... ... ... ... ... нашар болған жағдайда барлық
шығындарын жабады, ал жақсы болған жағдайда ... ... ... ... Бұл ... ... қызметі қысқа мерзімді несие ... ... ... ... ... ... табыста ғана емес, сонымен
қатар өнім өткізуден (жұмыс, қызмет) түскен табысты жоғалту ... ... ... өзінің есебінен қайтарады.
Жарамайтын (апатты) тәуекелді аймақтағы ... ... ... ... ... ... талдау кезінде оның көздері мен себептерін анықтау керек.
Пайда болу ... ... ... ... ... ... адамның өзімен байланысты, табиғи ... ... ... болу себептері болашақтың анықталмауынан, әріптестің
айқындалмаған ... ... ... ... деп ... да бір жағдайда болмасын, тәуекелділік ... ... ... ... ... кейде нәтижелер анықталмаған және ... ... ... ... ... ... ... толық болған жағдайда
тәуекелділікті жақсы болжап, оны төмендетуге болады. Мұндай ... ... ... ... ... Ақпарат толық болған жағдайда,
толық ақпараттың құны ... бір ... ... құны арасындағы айырма
түрінде көрініп, ал ақпарат толық болмаған жағдайда күтілетін құны ... ... ... ... тығыз байланысты және бір-бірін
толықтыратын екі түрге бөлуге болады: ... және ... ... ... ... ... ... кезеңі түрінде
көрінеді. Ол мүмкін болатын барлық тәуекелдерді теңестіріп салыстырады. ... ... ... ... болуы мүмкін. Оның басты міндеті – жұмыс
пен кезеңдердің орындалуы кезіндегі тәуекелдің себептерін анықтау, ... ... ... ... ... ... ... барып, барлық
тәуекелдерді анықтау болып табылады.
Тәуекелдік ... әсер ... ... ... ... және
субъективті деп бөлуге болады. Объективті ... ... ... ... және ... дағдарыстар, экология, кедендік
салықтар жатады. Субъективті факторлар тікелей нақты түрін ... ... ... ... ... ... қаржылық
жағдай.
Тәуекелдің сандық талдауы – бұл жалпы ... ... ... ... жеке ... ... нақты көлемін анықтау. Жеке
тәуекелдің өлшемдерін анықтау түрлі талдаудың әдістері арқылы жүргізіледі,
соның ішінде кең ... ... ... мақсаттылығын
талдау, эксперттік бағалау әдісі, ұқсастықтарды (аналогтарды) пайдалану.
Статистикалық әдістің мәні берілген немесе ұқсас ... ... ... ... зерттеліп, сол немесе басқа экономикалық
қайтарулардың көлемі белгіленіп және болашаққа дәлірек ... ... ... ... дисперсция және стандарттық ауытқулардың есептеулері
жүргізіледі.
Вариация – бір ... ... ... жағдайға ауысқандағы
белгінің сандық бағасының өзгеруі ... ... ... ... өзгеруін экономикалық табыстылықтың
нақты мәнін сәйкес келетін ықтималдықтың мәніне көбейтуді ... ... ... | |(48) ...... ... мәні;
Ді – ықтималдықтың мәні.
Вариация дисперсиясымен, яғни орташа мәннен белгінің ... ... ... ... Орташа өлшемді дисперсияны математиктер мына
формуламен есептейді:
| ... = |(49) ... ... = .
Нәтиже неғұрлым жоғары болған сайын, ... ... ... ... дәрежесін есептеудің статистикалық әдісі көптеген
көлемді ... ... ... Олар әрдайым болмағандықтан, оны қолдану
қиындайды.
Шығындардың мақсаттылығын талдау ... ... ... ... ала ... тәуекелдің потенциалды
аймақтарын анықтауға бағытталған. Шығындарды артық ... ... ... немесе олардың қосылуларымен байланысты туындауы мүмкін:
1) құнның ең басында жете бағаланбауы;
2) ... ... ... ... ... алғашқы құнның өсуі.
Бұл негізгі факторлар нақтылануы мүмкін. Мысал ретінде, ... ... ... ... ... ... тұрақтылық
көрсеткіштері қызмет ете алады.
Эксперттік-бағалау әдісі маман-сарапшыға сұрақ-сауал қоюға негізделген.
Анкеталар кейін ... ... ... сол ... ... ... үшін статистикалық өңделеді.
Сапалы пікір алу үшін сараптауға жоғары білікті және қойылған ... ... ... ... бар, даму ... ... қабілеті бар, қойылған мәселеге ынталы мамандар қарастырылады.
Ұқсастықтарды ... ... ... ... ... ... пайдалануында болып табылады, яғни ... мен ... ... объектілерді салыстыру негізінде пайда болады.
Бұл әдісті, сонымен қатар ... ... ... ... ... тәжірибесі мен біліміне байланысты болғандықтан,
анықтау ... ... ... ... ... ... ... тәуекелді талдау кезінде
тәуекелді төмендетудің жолдарын толық зерттеп білу керек. Тәуекелді ... ... ... жоспарлау бойынша ... ... ... төмендетуге болады. Тәуекелділікті төмендетудің ең жақсы әдісі
инвестициялық шешімдерді сауатты таңдау болып ... ... ... ... ... стратегиялық қиын
міндеті болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... инвестицияларды екі негізгі топқа бөлуге болады: портфельді
және нақты (капиталдандырылған).
Портфельді ... деп ... ... ... ... ... жобалар тобына капитал салуды айтады. Портфельді инвестиция
жағдайында инвестордың ... ... ... ... ... және ... ... табылады. Әдетте, ол қор нарығындағы құнды
қағаздарды сату мен ... алу ... ... ... ... ... ... инвестициялар көбінесе қысқа мерзімді қаржылық операциялар
түрінде көрінеді.
Нақты ... деп ... ... ... ... айтамыз. Мысалы, құралдарға, ғимараттарға, материалдар
қорына салынатын ... ... ... ... ... жіктеледі:
1) мүліктік инвестициялар (материалды инвестициялар);
2) қаржылық инвестициялар;
3) материалдық емес инвестициялар.
Мүліктік инвестициялар – бұл ... ... ... – бұл ... мүлікке салынатын салымдар, басқа
фирмалардың жұмыстарына қатысу және борыштық құқығына ие ... ... ... да ... ... ... ... материалдық емес құндылықтарға қатысты инвестицияларға зерттеу мен
талдау жасау, ... ... ... және ... ... ... бағытына қарай инвестициялар келесі түрлерге бөлінеді:
1) бастапқы инвестициялар ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын инвестициялар.
2) өндірістік потенциалды ұлғайтуға бағытталған, кеңейту инвестициялары
(экстенстивті инвестициялар);
3) қайта ... яғни ... ... ... ... ... жаңа өндіріс құралдарын жасауға немесе сатып алуға
бағытталған бос ... ... ... ... ... ... болады:
бар объектілерді жаңа объектілермен ... ... ... ... ... ... ... процестерді жетілдіруге жұмсалады;
шығару бағдарламасын өзгертуге жұмсалатын инвестициялар;
диверсификациялауға арналған ... олар ... ... ... жаңа ... шығаруға және жаңа сату рыногын
ұйымдастыруға жұмсалатын ... ... ... ... ... ... етуге бағытталған
инвестициялар. Бұған ғылыми жұмыстарға, кадрларды дайындауға, жарнама,
қоршаған ортаны қорғауға бағытталған инвестициялар ... ... бір ... байланысты. Бұл тәуекел
салымдардың қайтарылу мерзімі көп болған жағдайда ... бұл ... ... ... ... және ... күші және тағы басқалары да
өзгеруі мүмкін. Сондықтан салынған қаражаттар тез ... ... ... ... ... ... қатар, тәжірибеде инвестициялық-
қаржылық портфельдің құнсыздауынан пайда ... ... ... ... ... құнды қағаздарға инвестицияланатын ақшалардың
тәуекелі жатқызылады. Қаржылық инвестицияны жүзеге асыра отырып, кәсіпорын
табыс алу, ... ... ... ... ... ... ... Әдетте тікелей инвестициялар ... ... ... ... көлеміне тең болады. Портфельді инвестиция ... ... алу ... ... ... құнды қағаздар) шығын көлемі
әдетте жұмсалған капитал мүмкіндігі және ... ... ... ... және амортизация) арақатынасы тәуекел деңгейін көрсетеді,
ол тәуекел коэффицентінің (К) көмегімен өлшенеді.
| |Кч = Уmax / ДС |(50) ...... ... бойынша шығынның масималды мүмкін болатын
сомасы;
ДС – белгілі ... мен ... ... түсу уақытын ескергендегі
меншікті ақша қаражаттарының көлемі.
Инвестициялаудың маңызды ережесі, құнды қағаздарға салынған ... ... ... ... тәуекелге тура пропорционал болады.
Жүйелік амал тұрғысынан инвестициялық тәуекелдерді екі топқа ... ... және ... ... ... ... түрлеріне қатысты және
макроэкономиканың мүмкін болатын өзгерістеріне ... ... ... ... ... ... болу себептері: инфляция,
экономикалық құлдырау, жоғары пайыздық мөлшерлеме, ... ... және тағы ... ... бәсекелестік инвестициямен (жоба, құнды қағаз және
т.б.) байланысты тәуекелдің барлық түрлері ... ... ... ... ... үшін дербес жабдықтаушылардың өз міндеттерін орындауы
(сатып алу тәуекелі), ... ... ... келісім шарттардың
қабылдануы немесе жоғалуы және тағы басқалар да жатады [40].
Әдетте ... ... ... үш ... ... деп қарастырады:
алғашқы, дайындық және өндірістік.
Алғашқы кезеңде жобаның техника-экономикалық негізі құрылады. ... құру ... ... ... және ... сонымен
қатар нарықты алдын ала зерттеу, мәліметтерді талдау, жобаның ... ала ... ... ... ... потенциалды мердігерлермен
келісілген жұмыстарды орындау шығындары, ... ... ... ... ... үшін ... ретінде қолданылады.
Инвестициялар – бұл кем дегенде екі ...... ... ) және ... ... ... бірлескен әрекет
процесі. Бұл жобаның сәттілігі, екі жақтың ... тіл ... ... бір ... ие ... ... ... кепілдіктің бірі, жақсы ойластырылып есептелген істің жазбаша
мазмұны болып табылады. Бұл ... ... ... оқу, ... қайталауға және ұсынылған ... ... ... ... ... екендігіне көз жеткізуге мүмкіндік береді.
Ұсынылған бизнеспен танысу барысындағы негізгі құжат, ... ... ... ... болып табылады. Бұл ақша табудың негізгі құралы
және жоспарланған бизнестің негізі берілетін ресми ... ... ... ... ... бұл ... ... деп атайды. Бизнес-жоспарды
жасаудың қажеттілігінің негізгі үш себебін бөліп көрсетуге болады.
Біріншіден, бизнесті құрастыру процесі, идеяларды ойластыру ... ... ... сын ... әділ ... ... ... қатенің алдын алуды қамтамасыз етеді.
Екіншіден, сәттіліктің негізі ... ... ... ... және басқаруға қолдануда, кәсіпкерге көмектесетін жұмыс құралы
болып табылады.
Үшіншіден, біткен бизнес-жоспар бұл идеяларды ... ... ... ... ... ... ... Бұл толықтай кәсіпкердің
мамандық деңгейін сипаттайды
Бизнес-жоспарды жасау инвестиция тарту ... ... ... ... табылады. Бизнес-жоспарды дайындаудағы негізгі мәселе жобаның негізгі
аспектілерін құрамына енгізетін, оның құрылымы болып табылады.
Бизнес-жоспардың титулдық беті құжаттың ... ... және ... ... ... ... толық атауы жайында ақпарат береді.
Қарсы бетінде жобаға жауапты ... оны ... ... ... телефоны
көрсетілуі тиіс.
Әдетте бизнес жоспар 2 бөлімнен тұрады: «А» - ... ... және «Б» - ... ... бөлімінде әдетте келесі мәселелер қарастырылады:
1) жобаның негізгі мәліметтері, оны іске ... ... ... оның ... ... ... ... жайында
жалпы мәліметтер;
2) жарғылық капиталды құрастыру, қаржыландырудың негізгі көздері,
инвесторлар ... ... ... ... ... ... ... нысаны мен құрылымы;
3) нарықты зерттеу және талдау, негізгі бәсекелестер, тұтыну нарығы;
4) ... ... және ... өндіріс технологиясы, құралдар, шикізат, ... ... ... өндірісті ұйымдастыруға ерекше
талаптар.
«Б» бөлімінде әдетте мыналар есептеледі:
1) ... ... ... ... ... және қаржыландырудың жоспары;
3) өндіру мен өткізудің бағдарламасы;
4) қызметшілердің саны мен ... ... ... ... ... ... мен жөнелуі;
7) әкімшілік және үстеме шығындар;
8) өткізу бойынша шегерімдер;
9) айналым капиталының қажеттілігі;
10) амортизациялық ... ... мен ... ақша ... ... ... бір жай, ... құрылым міндетті және жалғыз ғана
болып табылмайды, ол нақты жобаға бейімделуі мүмкін. Нақты ... ... және ... ... ... ... беретін қосымша
бөлімдер мен тауарлар енгізілуі мүмкін.
Қорытынды бөлімінде түйіндеме (резюме) түрінде ... ... ... қаржы нәтижелері келтіріледі. Тәжірибелі ... ... ... ... ... ... сипатталуынан бастап
зерттейді, сонымен қатар түйініне (резюмеге) қарайды және ең соңында ғана
мұқият қарастыра бастайды.
Инвестициялық ... ... ... ... ... деп
аталатын өндірісті даярлау жұмысынан тұрады, әдетте олардың қатарына
мыналар жатады:
кәсіпорында мемлекеттік тіркеу мен ... ... ... ... ... ... ... жасау, даярлау және сынау;
құрылыс жұмыстарын жүргізу;
технологиялық және басқа да жабдықтар ... алу, ... және ... ... мен арнайы құралдарды дайындау және жасау, өнімнің
шығарылуы қарсаңында рынокты даярлау шаралары (мысалы, жарнама және ... ... ... ... ... өнім ... ... өткізуге аяқ басқан сәттен басталады. ... ... ... ... басы бір ғана өнім ... ... мен өткізу
басталған күн болып саналады.
Инвестициялық жоспар әдеттегідей, мынадай инвестициялық шаралардан
тұрады, олар төрт кесте ... ... ... ... ... және ... ... жер учаскелерін сатып алу (несиеге алу);
3) ғимараттар сатып алу (құрылыс салу);
4) жабдық сатып алу ... ... ... және ... да ... деп ... алу, жабдық ... алу ... ... ... ... ... мен ... бастаған сәтіне дейінгі шығындар
қарастырылады.
Жұмыстардың кейбір кезеңдерінің басқаларымен бір ... ... ... ... атап ... ... ... ағымдық
жұмыстың орындалуын шектейтіндігін көрсете кету қажет. ... ... ... ... ... іс ... ... болмайды.
Барлық кезеңде нөмірлеу тікелей өтпелі болуы тиіс. Және де кезең
нөмірлері олардың ... ... ... ... ... кезең бірдей
орындалуы мүмкін. Кезеңдерді ескере отырып, жоба ... ... ... жоспар қайта есептеледі.
Инвестициялар туралы шешім қабылдауда ... ... ... ... ... ... ... жағдайында табыстың ролі айтарлықтай артты. Мәселен жоспарлы-
директивті экономика жағдайында оның рөлі ... ... ... кез ... ... ... функциясы ретінде төмендетілді.
Нарықтық экономикаға көшумен табыс оның, яғни кәсіпорынның қозғаушы ... Тек ... қана ... ... үш ... шешімін анықтайды:
нені, қалай және кім үшін өндіру керек екендігін. Жалпы, табыс жинақталған
түрде шаруашылық жүргізудің нәтижесін, жанды және ... ... ... ... Оны кейбір экономистер экономикалық тиімділік
көрсеткіштері қатарына жатқызса, енді ... оны ... ... жатқызады.
Қазіргі кезде кәсіпорынның іскерлік белсенділігі мен қаржылық
тұрақтылығын түсірген ... ... ... бойынша авансталған
қаржылардың қайтарымдылық деңгейі мен осы ... ... ... ... анықталады. Нарықтық экономика жағдайында табыстың
рөлі ол ... ... ... ТМД ... ... ... ... туралы мәселе жөнінде бірыңғай пікір жоқ. Оған 2-
ден 6-ға дейін қызметті жатқызады. ... ... ол тек екі ... ... ... ... ... кәсіпорын мен бірлестіктердің
өндірістік және әлеуметтік даму көзі.
Функциялардың және олардың ... ... ... ... ... ... ... ұжымының және әр жұмысшының
экономикалық ... ... ... ретінде көрсетеді. Осыдан
табысты құру және бөлу ... ... ... ... ... ... ... жүргізуші субъектінің тиімділігінің
алынған және оның иелігінде қалатын табыс көлеміне ... ... ... ... ... ... айналысатын субъект өз алдына дара
тауар өндіруші болып саналады, ол ... және ... ... ... Шаруашылықпен айналысатын субъект бизнес түрін таңдағанда, тауарлар
ассортиментін қалыптастырғанда тәуелсіз болады, шығындарды өзі анықтайды,
бағаларды өзі қалыптастырады, ... ... ... ... өзі есепке
алады, солай болғандықтан іс-әрекеттің нәтижесінен болған пайда немесе
залалды айқындайды. ... ... ... ... ... нарық жағдайында пайда табу болып саналады. Бұл мақсатты қоғам
қажеттілігін өзінің тұтыну қасиеті ... ... ... ... ғана іске асыруға болады. Қоғамға теңгелік балама қажет емес,
оған нақты тауарлы-материалдық құндылықтар ... Егер ... ... болса, онда оны қоғам қабылдады дегенді білдіреді. Өндірілген және
өткен тауар үшін алынған табыс пайданың ... ... ... ... жағдайында кәсіпорынның шаруашылық
қызметінің негізгі және түпкі ... ... алу ... ... осы ... ... ... керек. Кәсіпорынның табыстылығы
абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштермен сипатталады. Табыстылықтың
абсолютті көрсеткіші – бұл ... ... ... ... бірінші абсолютті көрсеткіші өнімді (жұмыс, қызмет) өткізуден
алынатын табыс болып табылады. Ол қаржы-шаруашылық ... ... ... ... құн ... және ... салықтар мен міндетті
төлемдер, ... ... ... ... сату ... және
баға шегерімдері алынып тасталып көрсетіледі. Қаржы-шаруашылық қызметінің
нәтижесі туралы есептің осы бабы ... ... ... ... табыс
көрсетіледі.
Табыс құрылымында ең үлкен үлес салмақты өнімдер мен ... ... ... ... оның ... өнім ... деңгейімен, оны
және төменде қарастырылатын басқа да ... ... ... түсетін табыс сомасына қоймадағы өтпеген бұйымдар қалдықтарының
және ... ... ... сақталуындағы тиеліп жіберілген тауарлардың
өзгерістері белгілі бір әсер ... ... ... ... ... өсуі ... ... өткізуден түсетін табыс
сомасының өсуіне, ...... әсер ... ... өнімді
өткізуден түскен. табыс жоспарланған тауар өндірісінен және бұйымдардың
(дайын ... ... ... жауапты сақталуындағы тауарлар) өтпеген
бөлігінің қалдықтарының өзгерісінен ... ... ... ... ... ... ... жоспарының төмендеуі, ауыспалы тауарлы-материалдық
қорлардың тым артуы ... ... ... да кездеседі.
Табыстылықтың салыстырмалы көрсеткіштеріне нарықтық экономика
жағдайындағы кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... және ... ... ... сияқты мүмкіндіктерін
анықтайды, осы кәсіпорын қызметінің тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштері
жатады. Олар ... ... ... бағытта белгілейді және олар
экономикалық процеске қатысушылардың мүдделеріне сай ... ... ... ... мен ... қаржы
жағдайын бағалаудың міндетті элементтері болып табылады, ... ... ... ... ... ... ... маңызды
көрсеткіштер.
Дипломдық жұмысты қорытындылай ... ... ... ... ... әсер ... ... факторларға келесілер
деп тұжырымдауға болады:
- өндірілген өнім көлемінің өсуі;
- өнімнің өзіндік құнының төмендеуі;
- өндірістік негізгі қорлар мен ... ... ... ... ... ... ... қорлардың дұрыс пайдалануы;
- құрал-жабдықтарға, ғимаратқа және ... ... ... дұрыс
қалыптастыратын баға жүйесі;
- материалдық ресурстардың, аяқталмаған өндірістің және дайын өнімнің
запас мөлшерлерін дұрыс анықтау және оны ... ... ... ... және ... ... ... мен техниканың алдыңғы қатарлы
жетістіктерін ендіру;
- еңбек ... мен ... ... ... пайдалану.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша
серіктестіктер туралы» Заңы, 22 ... 1998 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Қаржы министрлігінің 22 желтоқсан 2005 жылғы №427 бұйрығы. - Бухгалтер
бюллетені, № 3, 2006.
3. Қазақстан Республикасының ... ... ... Заңы. 05.05.2006
жыл.
4. Қаржылық есептілікті Халықаралық стандарттарға сәйкес құрастыратын
ұйымдар үшін ... ... ... ... ... бойынша
нұсқауларды (негіздерді) бекіту жөнінде. Қазақстан Республикасы ... 22 ... 2005 ... №426 ... - Бухгалтер
бюллетені, № 3, 2006.
5. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есепке алу және ... ... ... Заңы ... мен ... енгізілген). 28.02.2007
жыл.
6. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің «Бухгалтерлік есептік
шоттардың ... ... ... ... ... №185 ... ... Республикасындағы шағын және орта кәсіпкерлік» Заңдық
құжаттар мен ақпараттар. Алматы, LEM: 2008.
8. Жаңбыров Ж.Ғ., ... А.Е. ... ... және ... - ... Нұр-Принт, 2009.
9. Донцова Л.В. Никифорова Н.А. Анализ финансовой отчетности: Учебник. –
М.: Дело и сервис, 2005.
10. ... Г.И. ... ... ... : ... ... Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Ә.Т., Жұмағалиев Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық
жағдайын талдау: Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001.
12. Зубова Т.В. ... ... ... ... ... пособие. – Астана: Фолиант, 2007.
13. Екеева З.Ж. Анализ проектов: Учебное пособие для вузов. - ... ... ... и ... ... Антонов В.Г., Крылов В.В, Кузьимчев А.Ю. и др. ... ... ... ... ИД ... :Инфра-М, 2006.
15. Дюсембаев К.Ш. Анализ ... ... ...... 2009.
16. К.Ә. Ахметова. Фирма маркетингі. Оқу құралы: - Қарағанды, 2006.
17. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ... ... ... ... ... ... ... / Под ... ... – СПб.: ... 2010.
19. Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ: Учебное пособие. -
М.: Издательство ... ... ... ... Ю.Г., ... Э.А. ... финансово-хозяйственной
деятельности: 100 экзаменационных ответов. Экспресс-справочник ... ... - М.: ИКЦ ... ... Ювица Н.В. Финансовый менеджмент. Учебное пособие. – ... ... ... ... К.Ж. Кәсіпорын экономикасы. Оқу құралы: Алматы – ... LEM», ... ... М.И., ... М.В., ... А.Д. ... экономического анализа:
Учебник. / Под редакцией М.И. Баканова. - 5-е изд., перераб. и доп. ... ... и ... ... ... А.Қ., ... Қ.Ә. ... экономикасы: Оқу құралы –
Алматы: Экономика, 2003.
25. Торшаева Ш.М. Принципы бухгалтерского ... ... ... ... ... ... Ә.Н. Шығындарды басқару: Оқу құралы.- Алматы: Экономика,
2009.
27. Ниязбекова Р.Қ., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. Кәсіпорын ... ... ... – Экономика, 2008.
28. Радостовец В.К. Финансовый и управленческий учет на ... ... НАК ... ... ... ЖШС-нің жылдық есептері, 2009-2010 жылдар бойынша.
30. «Нұрым» ЖШС-нің 2010 ... ... ... ... есебі.
31. Кадерова Н.Н. Финансирование и кредитование инвестиций. Учеб.пособие. –
Алматы, 2008.
32. Савицкая Г.В. Методика ... ... ... ... курс. - 3-е изд., испр. - М.: ИНФРА-М, 2005.
33. Түсіпбеков Т., Теңізбаева Г. Кәсіпорын ... Оқу ... ... ... Т.А., ... Д.О. Бизнестегі есеп пен талдау: Оқу
құралы – Алматы: Дәуір, 2002.
35. Елшібаев Р.Қ. ... ... ... Оқу ...... ... Финансовый менеджмент: Теория и практика: Учебник / Под редакцией КС.
Стояновой. - 3-е изд., ... и доп. - М.: ... ... Бочаров В.В. Финансовый анализ. - СПб: Питер, 2002.
38. Өтебаев Б.С. Қаржылық талдау. ...... ... ... ... К.Ш. Егембердиева С.К. Анализ ... ... ... ... и ... № 21-22, Алматы:
Издательский дом «Бико».2005.
40. Тайғашынова Қ.Т., Жапбарханова М.С. Тереңдетілген басқарушылық есеп.
Оқу ... ... ... ... ... Г.В. ... хозяйственной деятельности ... – М. ... - М, ... ... Д.Ж. ... ... ресурсов на предприятии // Вестник
экономическая серия. № 5.2003.
43. Кеулимжаев К.К., Кудайбергенов Н.А. ... ... ... ... Экономика, 2009.
44. Бородина Е.И., Голикова Ю.С. Финансы предприятий М.:ЮНИТИ, 2002.
45. Мырзалиев Б.С., ... Р.С. ... ... ... ... Оқу құралы. Алматы: «Заң әдебиеті» 2008.
46. Крейнина М.Н. Анализ финансового состояния: методы оценки. -М.: ... ... ... С.Б. ... ... ... пособие. – Алматы, 2008.
48. Международные стандарты финансовой ошетиости. - М.: ... ... ... К.Ш. и др. ... и анализ финансовой отчетности: Учебное
пособие. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1998.
50. Бердникова Т.Е. ... и ... ... ... Учебное пособие. - М: ИНФРА-М, 2005.
А қосымшасы
2010 жылғы «Нұрым ЖШС-нің ... ... ... ... |Жоспар ... ... ... |
| | ... ... ... | |
| | | ... | ... ... ... ... |20850 |19745 |23179 |
| ... түсетін табыс | | | ... ... ... |16435 |15741 |16996 |
| ... ... құны | | | ... |Жалпы табыс |4415 |4004 |6183 |
| |(1 ... ... | | | ... ... ... ... 2010 жылғы қаржы-шаруашылық қызметі туралы
есебі.
Б қосымшасы
«Нұрым ЖШС жалпы ... ... ... ... ықпал еткен факторлар
туралы мәліметтер
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... ... |
|1. |Өнімді (жұмыс, қызметті) |24392 |23179 |
| ... ... | | ... ... өнімнің (жұмыс, қызмет) |20689 |16996 |
| ... ... құны | | ... ... ... |3703 |6283 |
| |(1 ... - 2 ... | | ... ... ... |1,00 |1,05 ... ... ... ... қызмет) |24392 |22075 |
| ... ... ... | | |
| ... | | ... ... ... ЖШС-нің 2010 жылғы қаржы-шаруашылық қызметі туралы
есебі.
В ... ... ... ... ... ... ... мен өнімді өткізу табыстылығы коэффициентінің
өзгерісінің тигізетін ықпалы
|№ | | | ... ... ... коэффициенттер |
| | ... ... ... ... |
| ... |жыл |жыл ... | |
| | | | |( +; -) | |
| | | | | ... ... |
| | | | | ... ... |Б |1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... ... мың |5040 |6538 |+1498 |х |х |
| ... | | | | | |
|2 ... ... |23179 |-1213 |х |х |
| ... мың ... | | | | |
|3 ... |30512 |37254 |+6742 |х |х |
| ... | | | | | |
| ... жалдық | | | | | |
| ... мың ... | | | | | |
|4 ... |16,52 |17,55 |+1,03 |+4,74 |-3,71 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... % (1 | | | | | |
| ... | | | | | |
|5 ... |20,66 |28,21 |+7,55 |х |х |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... % | | | | | |
| |(1 ... | | | | |
|6 ... |0,80 |0,62 |-0,18 |х |х |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... ... К.Ш. ... ... отчетности: Учебник. –
Алматы: Экономика, 2009.
-----------------------

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорын табысын бөлу және пайданы арттыру жолдары51 бет
Ата-аналарды құқығынан айырудың негіздері мен тәртібі8 бет
Жастардың еңбек саласындағы ролі6 бет
Ақтөбе мұнай өңдеу зауытындағы газды кептіру процесінің автоматтандырылуын жобалау22 бет
Ақтөбе мұнай өңдеу зауытының бу генераторының автоматтандырылуын жобалау14 бет
Ақтөбе қаласы темір-бетон дайындау зауытындағы шикізатты мөлшерлеу процесінің автоматтандырылуын жобалау14 бет
Марков құбылысы16 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
«мемлекеттің экономиканы қаржылық реттеу жүйесіндегі салықтық реттеу және оның Қазақстан Республикасының қазіргі жағдайындағы ерекшеліктері»74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь