XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс

XIX ғасырдың 60-жылдары Россияда үлкен қоғамдық қозғалыс кезеңі болды. Ол өндіргіш күштердің дамуы мен бұл дамуды тежейтін крепостнойлық қатынастардың арасындағы күннен-күнге өршіп келе жатқан қайшылықтардың негізінде пайда болды.
1853—1855 жылдардағы Қырым соғысы Россиядағы крепостнойлық жағдайдың әлсіздігін айқын ашып берді.
В. И. Ленин 60-жылдарды сипаттай келіп, былай деп жазды: «Европада демократиялық қозғалыстың жандануы, Польшадағы толқу, Финляндиядағы наразылық, бүкіл баспасөздің, бүкіл дворян тобының саяси реформалар жасауды талап етуі, бүкіл Россияда «Колоколдың» таралуы, цензураның бақылауындағы маңалаларымен де нағыз революционерлерді тәрбиелей білген Чернышевскийдің күшті уағызы, үндеу хаттардың шығуы, шаруалардың бас көтеруі, өздерін тірідей тонайтын «Ережені» оларға «екінің бірінде» соғыс күшімен, қан төгіспен қабылдатуға тура келуі, дзоряндардың — келістіруші билердің мұндай «ережені» қолданудан ауыз біріктіріп бас тартуы, студенттердің тәртіпке бағынбауы — осындай жағдайда ең сақ, ақыл-ойлы саясатшы адам революциялың дүмпудің өзін толық ықтимал деп тануға тиіс еді».
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы Россиядағы революциялық қозғалыс саяси, экономикалың және мәдени өмірдің барлық салаларын қамтыды. Орыс философиясы мен әдебиеті (Чернышевский, Добролюбов, Писарев, Некрасов, Толстой, Тургенев, Салтыков-Щедрин т. б.), орыс музыкасы (бір топ композиторлар), орыс бейнелеу өнері («Передвижники»), орыс ғылымы (Сеченов, т. б.) бұл кезеңде дамудың жоғарғы сатысына көтерілді.
60-жылдардағы орыс мәдениетінің барлық саласында да материалистік идеяның, сыншыл реализмнің, халықтық идеяның дамығандығын байқауға болады.
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы педагогикалың қозғалыс сол кездегі қоғамдық қозғалыстың бір бөлігі болып табылады. Крепостнойлық тәрбиені қатты сынау, сословиелік мектеп пен ерте мамандандыруға күрес, жалпы білім беру үшін, азаматты тәрбиелеу үшін, әйелдерге білім беру үшін күрес,
        
        XIX ғасырдың  60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс
XIX ғасырдың 60-жылдары Россияда үлкен қоғамдық қозғалыс кезеңі болды.
Ол ... ... ... мен бұл ... ... ... арасындағы күннен-күнге өршіп келе жатқан ... ... ... ... Қырым соғысы Россиядағы крепостнойлық жағдайдың
әлсіздігін айқын ашып берді.
В. И. ... ... ... ... ... деп ... ... қозғалыстың ... ... ... ... ... ... бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Россияда «Колоколдың»
таралуы, цензураның бақылауындағы маңалаларымен де нағыз ... ... ... күшті уағызы, үндеу хаттардың шығуы,
шаруалардың бас көтеруі, өздерін тірідей тонайтын ... ... ... ... ... қан төгіспен қабылдатуға тура келуі, дзоряндардың —
келістіруші билердің ... ... ... ауыз ... ... студенттердің тәртіпке бағынбауы — осындай жағдайда ең сақ, ақыл-
ойлы саясатшы адам революциялың дүмпудің өзін ... ... деп ... ... ... ... ... революциялық қозғалыс саяси,
экономикалың және мәдени өмірдің барлық салаларын қамтыды. Орыс философиясы
мен ... ... ... Писарев, Некрасов, Толстой,
Тургенев, Салтыков-Щедрин т. б.), орыс музыкасы (бір топ ... ... ... («Передвижники»), орыс ғылымы (Сеченов, т. б.) бұл
кезеңде дамудың жоғарғы сатысына көтерілді.
60-жылдардағы орыс ... ... ... да материалистік
идеяның, сыншыл реализмнің, халықтық ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс сол кездегі
қоғамдық қозғалыстың бір ... ... ... ... ... сынау, сословиелік мектеп пен ерте мамандандыруға күрес, жалпы білім
беру үшін, азаматты ... ... ... ... беру үшін ... ... оқуға, құрғақ, жаттау мен жазалауға қарсы күрес, ... жеке ... ... ... ... ... ... ету, жоғары мектеп автономиясы
— міне, осылар XIX ... ... ... прогресшіл
педагогикасының көтерген негізгі мәселелері болды.
Бұл кезеңде бірнеше ... ... ... олар өз алдарына
педагогика теориясы мен практикасының ... ... шешу ... 1859 жылы ... ... ... жиналыс ңұрылды.
Кейіннен 6л Петербург педагогикалық ... ... ... Оның жұмысына К.
Д. Ушинский, В. Я. Стоюнин, В, И. Водовойов, Д. Д. ... Я. Я. Герд ... ... ... мен методистер қатысты. Көптеген қалаларда қоғамдық
педагогикалық ұйымдар пайда бола бастады.
XIX ғасырдың 60-жылдарында орыс ... ... даму ... ... ... орын алып келді. Педагогикалың қозғалыс бір бағытта
болған ... ... ... ... мен сол ... ... педагогтар
педагогикалық мәселелерді өз топтарының тұрғысынан түсіндірмек ... ... ... жақтайтын педагогиканың өкілдері ең
прогресшіл революцияшыл демократиялық бағытта болды. Бүл ... ... ... Н. Г. ... мен Н. А. ... еді. Бұл ... ... бірдей оқу, мектепті демократизациялау, қоғамдық өмірдің
барлың саласында бірдей әйелдер мен ерлердің тең ... оның ... ... ... тең ... ... мақсаты революционерді,
крепостнойлықтың қалдықтары мен самодержавиеге қарсы күрескерді даярлауды
талап етті.
Белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... бар. Бұл бағыттың ... ... бірі Н, И. ... В. Я. ... И. А. Корф т. ... ... ... шығып, мектеп реформаларын талап ете
отырып, «адам тәрбиесі» үшін, балаға адамгершілік тұрғысынан қарау ... ... ... бұл бағыттың өкілдері өздерінің ... ... тән екі ... ... Олар ... ... ... дәрежеде мектеп реформаларын жүргізуге толық
мүмкіншілігі ... деп ... ... білім беруді жаңтай отырып,
бірақ олардың тең праволылығына ... ... ... мектептерін көбірек
ашуды ұсына отырып, жалпыға бірдей оқыту ... ... Ескі ... шыға ... балаларға адамгершілікпен қарауды жақтай отырып, ол ұрып-
соғу арқылы ... ... ... жоқ, оны белгілі ... ... ... ... ... ... ... мәдени
және адамгершілік жағынан дамыған адамды дайындау екендігін түсіндіріп
берді, бірақ та олар мұндай ... деп нені ... ... ... жоқ. Бұл ... ... екі ұшты пікірде болды. Революция-шыл-
демократиялық бағыттың ... ... ... ... мен идеялың
саяси принциптеріне либерал-педагогтар көп жағдайларда ... ... ... ... болды.
Бұл екі бағыттың арасында аралық жағдайды ұстаған, біразы ... ... ... ... ... ... ... бағыттың өкілдері жатады. Бұл бағыттың өкілдерінің қатарына
К. Д. Ушинский және оның жолын ұстаушы ... (В. Й. ... Н. ... т. б.) атауға болады. Бұл топ-қа кіататын педагогтар, буржуазиялық-
либералшыл бағытқа жататын педагогтар ... ... ... ... ... ... жақсартуға, мәдени және адамгершілік жағынан
адамдарды тәрбиелеуге болатындығын түсіндірді.
Оларды тәрбиелеуде діннің атқаратын роліне жете мән берді, ... ... ... өте отырып, әйелдердің барлық жағынан тең праволылығы
мәселесін ескермеді.
Бірақ та олардың буржуазиялық-либералшыл бағыттан ... ... орыс ... орасан зор творчестволық күшіне сене білді, ... ... ... ... ... шетел мектеп жүйесін қабылдауға және
шетел педагогикасына бас июге қарсы шықты.
Буржуазиялық-демократияшыл ... ... орта ... ... ... ... болды. Кейбір мәселелер бойынша буржуазиялық-
демократтар революциялық демократтардың көзқарастарына жақындады ... - ... ... ... ... өздерінің методологиялың және саяси
көзқарастары жағынан үлкен айырмашылықтары болды. Олар ... ... қою ... жете ... Мектеп реформасының
демократиялық талаптарына ... ... ... ... ... ... демократизациялаудың мүмкін емес екендігін және патша
үкіметін революциялық жолмен жоюды түсін-беді.
60-жылдардағы ... ... ... кезінде үкіметтің
мектептер туралы жақа ережелерді қабылдауы — орыс ... ... ... және оқу-тәрбие жұмысының әдістерін жақсартуға
бағытталған шаралары еді. XIX ... ... ... ... әсерімен бұл жылдары ... ... ... ... Олар тәрбие мен оқытудың өзекті ... ... ... ... ... ... для воспитания» (1857 жылы пайда
болды, 1860 жылдан бастап «Воспитание» деген атпен шықты), ... ... ... (ол 1860 ... 1870 ... ... шығып,
халық мектептері мәселелеріне арналып отырылды), «Педаго-гический сборник»
журналы, «Ясная поляна» (мұны 1861— 1862 жылдары Л. Н. ... ... ... ... ... ... ... тәрбие
идеясын на сипаттады) журналдары шықты. Олардың көбі өз ... ... яғни ... тоқтатты.
Тәрбие және халық ағарту мәселелері әдеби және саяси ... ... ... ... ... бағыттағы журнал. Онда Н. ... мен Н. А. ... ... және ... беру ... ... маңалалары басылып тұрды.
60-жылдардың бас кезінде ... ... ... ... ... арналып отырылды. Мәселен, Пироговтың «Өмір мәселелері» атты
белгілі мақаласы 1856 жылы ... ... ... ... болатын.
Николай Иванович Пироговтың (1810—1881) педагогикалық көзқарасы
Н. И. Пирогов — белгілі орыс ... ... ... XIX ... жартысындағы халық ағарту ісінің көрнекті қайраткері, әрі ... Н. И. ... ... ... ... кейін (медицина
факультетін) Дерпт университетікде (Тарту қаласы, Эстон ... ... ... ... ... қорғайды. 26 жасында Дерпт
универсктетінде ол хирургия ... ... ... ... ... ... ... профессор болды.
1854 жылы Пирогов өз еркімен Севастопольге Қырым ... ... ол бар ... ... ... ... Хирургия
саласындагы теориялық еңбектері мен практикалың ... оның ұлы ... ... ... ... Пироговтың тәрбие мәселесіне арналған
«Вопросы жизни» («Өмір ... атты ... 1856 ж. ... ... Ол
мақала жұртшылықтың назарын өзіне аударып, автор өзінің алдыңғы қатарлы
жалпы адамгершілік тәрбие туралы идеяла-рымен белгілі бола ... жылы ... ... оқу ... попечителі болып тағайындалады.
II Александр Пироговты бұл ... ... ... ... Одесса оқу округын екі ... ... ... ... маңызын көтеруге барынша күш салды,
оқу орындарының ... мен ... ... ... ... берді. Одессада университет ашуға даярлық жасады.
Кейін Пирогов Киев оқу округының ... ... ... ... мектептердің жағдайын жақсартумен ... ... ... жетілдіруге көмектесті, гимназия практикасына кластан
тыс әдеби әңгімелерді өткізу енгізілді. Киевте Россиядағы ең бірінші ерлер
үшін ... ... ... ... көп ... ... Одесса мен Киев оқу округтарында ... ... ... ... ... жұмысына өзгертулер енгізіп, оны
жақсартуға ... ... ... ... Ол талқыланылатын мәселелердің
мазмұнын кеңейтті, кеңестің жұмыс мазмұнына баяндамалар мен ... ... ... алысуды енгізді, методикалың жағынан
мұғалімдердің жұмыстарын жақсартты, мұғалімдердің сабақтарына өзара қатысып
отыруын ... ... ... және ... ... мен ... мен олардың сабаққа үлгірімін жан-жақты зерттеуді ... ... ... бір кластан екінші класқа оқушылардың ... ... ... ... ... И. ... 1861 жылы попечителдік қызметінен шығарылғанда, Киевтің
прогресшіл ... оны ... ... ... ... Герцен
«Колоколда» Пироговты жұмыстан шығару — бұл «ақымақтар Россиясының ... ... ... ... ... істерінің бірі болды»,— деп жазды.
Пирогов — буржуазиялық-либералшыл ... ... ... ... ... мен ... оның көзқарасының ерекшелік
сипаттарына байланысты еді. Ол крепостнойлық тәртіпке, ... ... ... ... онымен күресуге қарсы болды.
Пирогов реформалар арқылы, монархтың жағымды еркі арқылы ... ... ... деп ... Бұл оның ... негізгі
қайшылығы еді. Қоғамдық өмірді жақсартудың негізгі шараларының ... ... ... ... ... ... қатар Пирогов белгілі ғалым да ... ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Ол ғылымды
дамытудың қажеттігін қолдай келіп, оның ... ... және ... ... ... И. Пироговтың көзқарасындағы осы ерекшелік оның педагогикалық
қызметі мен көзқарасына өз әсерін ... ... Кей ... ... екі ... ... ... Бірақ біз оның тәрбие мен
педагогика саласында атқарған ... ... ... ... Оның пе-
дагогикалық еңбектерінен өз ... ... ... ... ... әсер ... ... пікірлер болғандығын білеміз.
Тәрбиенің мақсаты. Мектеп жүйесі
Пирогов «Өмір мәселелері» маңаласында 60-Тәрбиенің жылдағы ... ... ... және ерте ... ... ... ... беруге қарсы болды. Ол мұндай білім беруге ... ... ... қарсы қойды. Ондай ... ... ... ... ... ... ... адамды тәрбиелеуге тиісті деді.
Ол балаларды күні бұрын, ерте мамандандыруға қарсы болды. Ондай ... ... беру ... ... де, адамгершілік жағынан ... ... деп ... ... ... адамзаттың білім беруді жақтаған ... ... өз ... ... ... ... сол
кездегі алдыңғы қатарлы педагогикалық жұртшылықтың тарапынан көптеген пікір
айтылды. Оны ... ... ... ... ... ... баспа-сөздер тарапынан
қолдау болып жатты.
Бірақ либералдар мен революцияшыл-демократтардың арасында ... ... ... деген мәселені түсінуде үлкен ... ... ... ... жоғары
адамгершілікті, мәдениетті адам деп крепостнойлыққа және ... ... ... ... революционер-күрескерді түсінді. Ал Пирогов және оны
жақтаушылар адамдардың жалпы адамгершілік қасиетін ғана жақтады.
Пирогов жалпы ... ... ... со-словиелік мектепке
қарсы бағытталған мектеп жүйесінің жаңа жобасын ұсынды.
Осы мақсатта мектеп ... әр ... ... және ... ... сатыдан тұратын бірыңғай мектеп жүйесін құруды ... ... ... ... оқу жоспарларындағы көп пәнділікті жоюды,
жалпы білім беруде екі бағытты, яғни классикалың және ... ... ... ... мектеп жүйесін бірнеше сатылы болу керек деп ... 2 ... ... ... екі ... 4 ... прогимназия (орталау
мектеп), одан кейін тағы да екі типті 3—5 жылдың оқу мерзімі бар гимназия.
Одан кейін ... ... ... ... оқу ... орта мектепте негізгі пәндер латын және грек тілдері, орыс
тілі мен әдебиеті, математика, тарих болуға ... ... ... барлық оқу пәндері — ... ... ... болды, ал реалдың гимназияларда оқу пәндерінің ... ... ... Мұның өзі реалдың гимназиялардың жалпы ... ... ... онда оқу ... ... гимназияларға
қарағанда аз (3 жыл) болатын.
Классикалың гимназиядан кейін ... ... ... ... ... ... ... Ал реалдың гимназияны ... тек ... ... оқу орындарына ғана түсе алады, немесе ... ... ... мектеп жүйесі көп пәнділікті жоюға жол ашып берді.
Жаңа мектеп ... ... ... және оқу ... жасау
жұмысында жеңілдіктер туғызды, сонымен қатар мұғалімдер даярлау ... ... ... ... ... ... И. Пироговтың дидактикалық пікірлері
Н. И. Пирогов өзінің оқу округтары ... ... ... ... оқу ... алып ... жаңа ... баса назар аударғаи болатын. Пирогов балалардың ойын, қабілетін
дамытуға, өз бетімен жұмыс істей білу дағдыларын ... ... ... ... мұғалім оқушылардың сабаққа зейінін арттырып, ... ... оята ... ал ... өзі, Пироговтың түсінуінше,
оқытудың жемісті ... үшін аса ... ... ... ... саналылың, көрнекілік,
оқушылардың белсенділігі мен дербестігі деп санады.
Пирогов балалардың меңгеретін білімдерінің терең және тиянақты болуын
талап ... Ол ... ... ... ... пен ... ... қолдана білу деді. Оның пікірінше, мектептегі ... оқу ... ғана ... не ... баяндау түрінде құруға қарсы болды.
«Көрнекіліктің,— деп жазды Пирогов,— неғізгі ... ... ... мүшелеріне әсер ету... Сөз де сырттан ... ... ... ең негізгі, ең қажетті қабілеттілігіне әсер етеді» .
Демек, Пирогов көрнекілік пен сөздің оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... екіншісінің іске
аспайтындығын өз еңбектерінде дәлелдеп ... ... бір ... ... ... ... әр уақытта сақталмайды.
Сөздің маңызын жоғары бағалаумен байланысты, Пирогов орта ... ... ... ... оқушылардың шығармасы) ролі
мен маңызын да ... ... Бұл ... ... білім беру
жүйесінде кеңінен қолдануды талап етті. Оның ішінде әңгіме әдісін қолдануға
ерекше мән берді.
Кіші жастағы мектеп ... ... мен ... ... ойын
әдістерін пайдалануды ұсынды. Ойынды ол алғашқы білім берудің күшті ... ... ... ойынын жоққа шығару, пайдаланбауды ... деп ... ... кіші ... ... балаларының музыкамен, ән-күймен
және басқа да көркемөнердің ... ... ... деп ... ... ... көтереді, ойлау процесі мен талғамын дамытады
деп есептеді.
Мектептегі тәртіп
Пирогов оқушылардың ... жете ... бере ... ... ... мен ... ... жақсартудың бірден-бір қажетті шарты деп
білді.
Сол ... ... ... ... ... ... ... адамгершілігіне жауапсыздықпен қарауға қарсы ... ... ... ... ... ... қарауды талап
етті.
Егер оқушы тәртіпсіздік жасаған жағдайда, педагог сол ... ... ... сол ... ... ... ... әділетті
болуын талап ету керек деді.
1858 жылғы «Балаларды ұрып-соғу қажет пе?» деген мақадасында ... ... ... ... ... ... ... балалардың
ар-ұят сезімін жояды, балаларды жағымсыз қылықтарға итермелейді дей келіп,
оны ... ... ... бұл ... ... тұра ... ... солңылдақтық білдірді.
1859 жылы Пирогов Киев оқу округы бойынша жариялаған бір ... ... ... оны ... жиі ... тек қана
кейбір жағдайларда педагогикалың кеңестің шешімі бойынша қолдануға ... А. ... ... атақты «Дүремен қиратылған бүкіл Россиялық
иллюзиялар» деген мақаласында ... ... екі ... ... ... 1860 ... өзінің жауабында Добролюбовтың ... ... ... сын ... ... ... ... болды.
Добролюбов «Тамшыдан теңізге» ... ... ... және оның ... ... прогрессившіл принциптерінен бас
тартқандығын қатты сынады.
Пироговтың жоғары мектеп мәселелері бойынша көзқарасының ішінде ерекше
роль алатыны — ... ... ... Бұл мәселеге бірнеше
мақалалар арналған болатын. («Біз не тілейміз?»). Оның ... тар ... ... даярламай, жан-жақты ғылыми жағынан
дамыған және жоғары адамгершілік сенімдері қа-лыптасқан азаматты даярлайтын
жоғары мектептің ең жақсы түрі деп білді.
Пироговтың педагогикалық ... мен ... ... ... мен қателіктеріне қарамастан, оның отандың педагогика ғылымы
мен ... даму ... ... ролі зор болды. Оның сословиелік
мектепті сынап, сословиесіз, таптық мектепті жақтауы, ерте маманданудың
кемшілігін ашуы және ... ... ... беру мен ... ... оқытудың әдістеріне жете кеңіл бөлуі, оның ... сөз ... ... ... білуді талап етуі, жоғары ... ... ...... ... ... орыс
педагогикасының теориясы мен практикасына қосылған пайдалы үлес ... орыс ... ... ... ... Дмитриевич Ушинскийдің есімі шын ... XIX ... ... ... ... ... ең алдыңғы тобында
саналады. Ол — Рос-сиядағы педагогика ғылымының және орыс ... ... ... Оның ... ... «Ана тілі», «Педа-гогикалық
антропология» атты тамаша еңбектері, балалар мен ... ... да ... орыс ... ... баға ... ... болып есептеледі, бұл еңбектер педагогика ғылымына ... ... ... және дүние жүзіне әйгілі де болды.
Ұлы педагог өзінің бүкіл өмірін халық ағарту ісіне және ... ... ... ... пайда келтіру — менің өмірімнің бірден-бір
мақсаты»,— деп жазды К. Д. Ушинский. Оның өмір жолының ... ... ... ... мен ... қызметі.
Константин Дмитриевич Ушинский 1824 жылы 18 февральда Тула ... ... ... ... дәрежесінде 1812 жылғы Отан соғысына ... ... ... шағы ... ... ... ... әкесінің шағын ... ... ... баланың тәрбиесіне қолайлы болды. Орта білімді Новгород-
Северск гимназиясында ... 1840 жылы ... ... ... ... оны 1844 жылы ... ... Университетті бітіру
қарсаңында Ушинский қоғамдық қозғалыстың ықпалында болды.
Университетті ... ... ... білімін әрі қарай тереңдетіп,
екі жылдай профессорлың ... ... 1846 жылы ... заң ... ... ... ... болып тағайындалды. Лицейде
Ушинскийдің педагогикалық ... ... ... ... Оның
мазмұнды лекцияларын студенттер құмарта ... ... ... студент жастар мен алдыңғы қатарлы оқытушылар көңілін аударады.
Сөйтіп, Ушиыскийге жылы ... ... ... ... мен
оқытушылардың тобы арта береді, әрине, мұндай жағдай-ларға лицей басшысы
мен ... ... тобы және ... губернатор сенімсіздікпен
қарады, Көп кешікпей оны қудалауға да кірісті. Оқытушылардың творчестволың
инициативасын төмендетуге бағытталған, олардың оқу ... ... ... оқу ... ... ... ашық ... шығады.
Лицей про-фессорларының мәжілісінде ол: «Бүл талапқа адал ... ... риза бола ... ... жыл жұмыс істегеннен кейін дарынды педагог лицейден шығарылады.
Мұнан ... де ... ... ... бірақ орналаса алмайды, көп
ізденістен ... ұсақ ... ... ... ... ... Бұл ... ұлы педагог 1852 жылдан бастап ... ... ... ... ал ... ... для чтения» журналына
орналасады. Ақырында тек 1854 жылы ғана ... ... ... ... болып орналасуға мүмкіндік алады, 1855 жылдан ... ... ... ... ... ... өзінің жігері мен күшін, тамаша ... ... ... ... ... ... алады.
Жетім балалар институтының оқу-тәрбие бөлімін басқаруына байланысты,
ол өзінің негізгі мақсаты оқу-тәрбие процесін ... деп ... ... орыс ... ... сүйене отыра, ол жетім балалар
институтының ең алдымен ... ... ... өзгерістер мен
түзетулер ... ісін ... ... алып, сабақтарының программаларын
өзгертті. Оқудың ... ... мен ... ... ... ... ... ұқыпты зерттеді. Осының нәтижесінде мұғалімдердің
педагогикалың шеберліктері артты. Олардың өз істеріне және студенттерге
қатынастары ... ... ... білім негіздерін меңгерді. Осы
процесте Ушинский кең салалы педагогикалық зерттеу жұмысын жүргізіп, зор
табысқа ие ... ... ... ... ... нәтижесінде
Ушинский отандық педағогикаға бағалы үлес қосып, өзінің: «Педагогикалың
әдебиеттің ... ... ... тәрбиенің халықтық негізі туралы»,
«Мектепті құрайтын үш нәрсе» атты маңызды еңбектерін ұсынды.
Осы институтта Ушинскийдің есімі тәжірибелі педагог және оқу ... ... ... танылды.
1859 жылы Ушинский Смольный институтына ауыстырылды. Сонымен бірге
1860 жылы оған «Халық ... ... ... редакциялау ісі
тапсырылды. Смольный институтында Ушинский жаңа қарқынмен ... ... ... ... Оқу ... ... өзгертіп, негізгі
көңілді орыс тілі мен ... ... ... ... ... ... ... қатарлы, белсенді әдістерін қолдады. Институтқа
В. И. Водовозов, Д. Д. ... Л. Н. ... ... белгілі педа-
гогтарды, методистерді жұмысқа тартты, олармен ... ... ... ... жаңа ... ... дәстүрлерді өмірге
пайдаланды.
Өзінің институттағы оқытушылық қызметін нсемісті ғылыми жұмыспен
байланыстырды.
Осы институтта ... ... ... ол ... еңбектерін жазды:
«Еңбектің психикалық және ... ... ... ... ... ... «Оқытушы семинариясының жобасы», «Балалар
дүниесі» атты хрестоматиясы.
Ушинский ... ... ... ... ... ... ... да көп еңбек еткен.
Ушинскийдің Смольный институтындағы ұстаздың ... ... ... ... ... ... да ... олар оны құрметпен қадірледі.
Бірақ институт басшылары оның педагогикалфқ жаңалықтарына қыңыр қарап
қолдамады, ақырында Ушинскийдің ... ... ... жалған мазмұнда
оны кінәлайтын шағым түсірді. Осындай жағдайда ... 1862 ... ... ... ... ... ... кейін ол шетелдердегі әйелдер оқитын оқу орындарының жұмысымен
танысу үшін ұзақ мерзімді командировкаға кетеді. Әрине, бұл ... ... жер ... еді, оны Ушинскийдің өзі де ... ... ... өзінің кең салалы ғылыми-педагогикалың жұмысына
пайдаланды. Ол Европа елдері мектептерінің тә-жірибесін ... ... ... оқу ... зер ... кезінде Ушинскийдің құнды ғылыми еңбектері: «Швейцарияға
педагогикалың саяхат», «Адам тәрбиесі» жазылып бітеді. Осы кезде ол ... ... ... «Ана ... ... слово») оқулығын жазды. Оның
бұл еңбектері прогресшіл ... ... ... ... ... болып қосылды.
К. Д. Ушинский денсаулығына байланысты шетелдерден Россияға 1867 жылы
оралады. Әлі де болса ұлы педагог отандық педагогика мен өзі ... ... ... ... үшін ... етуді арман етеді. Бірақ асқынған науқас
бұл армандарының орындалуына мүмкіндік бермеді.
К. Д. Ушинский 1870 жылы 22 ... ... ... ... ... ... ұлы ... 46 жасында дүниеден кетті.
К.Д. Ушинскийдің көзқарасы
Өзінің саяси-қоғамдық көзқарастары бойынша буржуазиялық демократ,
ағартушы болды. Ол крепостнойлық правоны ... және ... ... ... ... ... бостандықта, молшылықта және жоғары мәдениетті
ел болуын арман етті.
Бірақ ол қоғамның ... ашып ... ... оны қайта
құрудың, өзгертудің нақты жолдарын жете білмеді. Сонымен қатар ... ... ... ... жолы мен ... ... тарату, халың
ағарту ісін кеңінен дамыту деп ұғынған. Осындай ... ... ... ... іс жүзінде азат етілуімен тығыз байланыстырады.
Ушинский өзінің ... ... ... ... ойысып отырады, оның ойларында материализм мен ... ... ... ... көзқарастарындағы
материалистік тенденция оның ... ... мен нерв ... ... ... ... ... айқын байқалады. Ол
өмірінің соңғы жылдарында, әсіресе ең ірі еңбегі ... ... ... бұра ... ... оның материализмі тұрақты да,
табанды да бола ... ... ... ... ... ... көзқарасында дін бағыты кең орын алды.
Қоғам дамуы ... ... ... ... еді, қоғам
дамуында заң мен ақылдың дамуына шешуші мән берді.
К. Д. Ушинскийдің педагогикалық теориясы, тәрбиенің ... ... Д. ... ... ... ең ... мәні — ... халықтың мақсат- мүддесіне, мұқтажына сәйкес өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жүзінің басты елдеріндегі мектептердің білім жүйесін зер ... ... ... өзінің білім беру жүйелерінде кейбір жалпы ұқсастық
жақтарының болғанымен, әр елдің білім жүйелерінде өзіне тән ерекшеліктері
болатынын ... бұл ... сол ел ... қалыптасқан тарихи
өмірі мен тұрмысын, талаптары мен мұң-мұқтажына байланыстылығын көрсетті.
Ушинский орыс ... тән ... ... мынандай ерекшеліктерді
көрсетеді: ғасырлар бойына сиынып өткен өз ... ... ... оның ... мен тәуелсіздігі жолында әрдайым күреске әзір
болу, жоғары азаматтылығы мен гуманизм, мол творчестволың сезімділік.
Тәрбие халықтық сипатқа ие болған ... ғана өз ... ... ... жөндеуге, оның санасын дамытуға көмектеседі деп есептеді
Ушинский. Ол: «Тәрбие дәрменсіз ... ... ол ... болуы тиіс»,—
деді. Ушинский тәрбие саласындағы орыс халқының ғасырлар бойы ... ... ... ... халың ... орыс ... ... ... шетелдердің педагогикалық
теориялары мен тәрбиесін енгізушілерді аяусыз сынады.
Тәрбиедегі халықтың идея ... ... ... асуы ... ... ... ... белгіледі:
1. Ағарту ісі мен тәрбиенің кең демократизм ... ... ... ісіне халыңтың өзі қожа болып, мектептер ... ... ... тиіс ... ... ... өмір сүрген қоғамдық
құрылыс жағдайында бұл талап орындалмайтын еді, ол үшін ... ... ... ... ... ... еді, мұны ол ... қайшылықтарға байланысты түсіне алмады.
2. Халықтық идеяның басты бір сипаты — қоғамшылдық, соған байланысты
тәрбие мең ... беру ... ... төңірегі қоғамдық атмосферада болуы
тиіс, себебі халыңтық идея мейлінше кең ... ... ... іске ... өзі және оның ұлы ... ғана ... жол ... осы жолмен ғана ілгерілейді»,— деді.
Ушинский Россияны ... ... ... прогресшіл тәрбие
мәселелерінен алшақтату талабын ұсынған жоқ. Ушинскийдің педагогикалық
теориясындағы халықтың идея оның ... ... ... ... қарамастан, өз дәуірінде прогресшіл роль атқарады. Бұл идея
белгілі дәрежеде Россияның реакцияшыл топтарының халық ағарту ... ... мен ... ескермеушілікке қарсы халың бұқарасының
қарсылығын білдірді.
Еңбек және оның тәрбиелік мәні
К. Д. Ушинский өзінің «Еңбектің ... және ... ... ... ... ... әдейі қарастырды, ал «Балалар әлемі»,
«Ана тілі» оқулықтарында осы ... ... ... ... көп ... ... өзінің жеке басының еңбегінсіз бір адым да ... ... бір ... ... ... ... да тиісті емес, ол адам
қайта кері кетеді» — ... ... ... ... ... адам ... кегізі,
өмірдің құралы. Екіншіден, еңбек — ... ... ... дене ... жетілуінің көзі. Сондықтаы еңбек — тәрбиенің ... Д. ... ... талаптарының ең бастыларының бірі —
еңбек сүйгіштікке, еңбек ете білуге және еңбекке ынталы болуға ... ... ... ... ... сол адам қоғамның лайықты азаматы
бола алады деп білді.
Әрбір баланы қоғамға пайда ... ... ... еңбегінің
жемісімен күн көретін азамат етіп тәрбиелеу үшін, Ушинский баланың санасына
сәби кезінен-ақ еңбек етудің қажеттілігі мен ... ... ... ... ... және қандай істі болса да шын ниетпен және ұқыпты
орындауға тәрбиелеуді ұсынды. ... ... ... деген сый-құрметі
мен сүйіспеншілігін ғана емес, сонымен қатар еңбек ету ... де ... ... 2,— ... Д. Ушинский селолық мектептерде еңбек ауыл шаруашылығына тікелей
байланысты болу керектігін талап етті. «Балалар жұмыс ... ... ... аз да ... жері жоқ ... шын ... мектеп бола алмақ
емес»,— деп атап көрсетті.
Сонымен бірге Ушинекий ой еңбегі мен дене ... ... ... көңіл белді. «Ой еңбегінен кейін дене еңбегімен айналысу жанға жайлы
ғана емес, ол әрі өте пайдалы ... деп ... ... ... мен ... білім беретін мектептердің оқу
мазмұны
Ушинский халық мектебі мен оның ... ... ... ... идея негізінде қарастырды. Оның айтуынша, адамды тәрбиелеуде
қоғамдың тәрбие қажет, ал мұндай мектептердің ... ... орын ... ... оқу ... ол ... помещиктік-дворяндық мектеп
жүйесіне байланысты мектептің әлі халықтық ... ала ... ... ... ... ... туралы сөз» деген мақаласында мектептің
міндеті халықтың ... ... ... ... мен ... тиіс ... Шын ... халық мектебін құру үшін елде жалпыға
бірдей бастауыш білім енгізілуі ... Тек қана ... үшін ... ... беру мен адамгершілікке тәрбиелеуді ... ... ... ... берумен қатар адамгершілік тәрбиесін
қоса жүргізетін жексенбілік мектептерді көбірек ашу керек деді.
Сонымен бірге Ушинский халық мектебінің тағдыры мен ... ... ... ... талап етті.
Халық мектебі білімінің міндеті «балалардың ақыл-ой қабілетін дамыту,
айналасын қоршаған табиғат пен қоғамдық қатынастарға олардың табиғи ... ... ... ... ... ... өмір ... қабілетін дұрыс өсіру»,— дейді Ушинский.
XIX ғасырдың 60-жылдарында ... ... ... ... ... ... формальдық және материалдық білім беру ... ... ... созылған айтыс жүріп жатқан еді. Ұлы педагог
бұл айтыстан шет тұра алмайды. Бұл ... ... де ... ... деп бағалады. Себебі —мектеп білімі арқылы баланың ақыл-ой қабілетін,
ойлауын, ... т. б. ... ... (формальдық білім теориясы) қажет
болса, оны заманының ... ... ... ... ... ... да соншалықты қажет деді. Білім берудегі бұл екі ... ... ... ... ... сол сияқты біріне-бірін қарсы қою да
теріс.Сондықтан білімнің осы екі бағыты бірігуі ... яғни оқу ... ... және ... ... дамытатын бір процесс болғандықтан, оқу
үстінде баланың тиісті білімдермен ақылын да байыту, сол ... ... ... және ... де ... ісі жүргізілуі тиіс деген
Ушинский.
Сөйтіп, дидактиканың негізгі проблемасы — формальдық және материалдың
білім мәселесін дұрыс қойып, ғылыми түрде шешті.
Ушинский білімнің осы екі ... ... ... де ... ... мектепте табиғат және қоғам жөнінде білімдер оқытылуы тиіс, ... ... ... ... математика, жаратылыс, шет тілдер, өзінің
халықтық идеясына сәйкес бұл ... ... — ана тілі ... тілі баланы тек жазуға және оқуға ғана үйретіп қоймай, айналасын
қоршаған дүниені білуге, оңиға мен ... ішкі ... ... ... да ... «Ана тілі ... ақыл-ой дамуының негізі
және бүкіл білімдердің қазынасы»,— деген. Осы себептен де бүкіл тәрбие ... ... ана ... ... ... жөн. Ана тілін оқытуда негізгі
назар картиналар бойынша әңгімелесуге және көркем әңгіме ... ... ... ... ... жаратылыстануға зор мән берді.
«Балалармен не ... ... ... ... ол ... ... және ... маңызын көрсетті. Жаратылыстанумен байланысты
географияның, отан тарихының да ... ... ... ... ... және ... мәселелері К. Д. Ушинскийдің педагогикалық
еңбектерінен ... орын ... бұл ... оның ... ... «Н. ... шығармалары», «Ана тілін» оқытура ... ... ... ... ... кең ... ... Д. Ушинский оқытудың догматикалың әдістерімен мектепте құрғақ
жаттауды қатты сынады. Ол мұғалімнің де, оқушының да ... ... ... деп ... Ал оның ...... ақылдың
жұмысы. Оқу — еңбек және күрделі ... ... ... бірақ оқудың
қызықтылығы терең ақыл-ой жұмысына байланысты болатындай толық ... ... ... деген талап қойды.
Ушинский әр пәнді оқушының шамасы жететіндей, ол еркін игеріп кете
алатындай ғана бағытта оқыту керек ... ... ... ... ең басты
міндеті — тәрбиеленушілерді ой еңбегіне ... ... бұл ... сол
пәннің өзін оқудан әлдеқайда аса маңызды екенін ұмытпауы керек»,— деді. Бұл
үшін Ушинский оқушыларды сабаққа тарта ... ... ... ... ... ... керектігіне баса көңіл бөліп, мұғалімдерден де
осыны талап ... Д. ... ... ... ... ... қорытқан
мұрасын ескеріп, орыс мектебі мен педагогикасының ... ... ... негізгі принциптерін анықтады.
Ушинский оқудың тәрбиелік сипатта болу ... ... мән ... ол ... негізгі құралы» деп бағалады. Сондықтан оқу тәрбиелік
ерекшелікте болуға тиіс. Ушинский сабақта әрбір оқытушы балаға ... ... ... ... ... ... ... да, адам-гершілігін де
дамытатындай етіп үйымдастыруды талап етті.
Оқу ісі тек ақыл-ойды қамтып ... ... ... ... т. ... барлық жағын, барлық өмірін қамтуы тиіс. Тәрбиелік күш барлық ... де ... Бұл ... ол: ... ... қамтымайтын... оқу
жақсы емес. Тәрбиеші оқу арқылы бала жанына ұрық себу үшін барлық кезеңді
де пайдалану ... Бұл ... ... ... саласында да мүмкін»,— деді.
Ушинский оқудағы баланың ... мен ... қу ... ... және ... ... бірі деп ... Оқу
ісінің сапалы құрылуы оқу ... ... ... ... ... бала белсенділігін тудыратындығына ол түсінді де ... ... ... ... мен ... ... деп есептеді.
«Баланы белгілі нәрсені, пәнді түсіну дәрежесіне көтере ілмаған ... ... ... өте ... ... ... ... жеңілдеткісі
келеді, бұл педагогикалық жол емес» 2,— деді ... Д. ... ... көрнекілік принципінің көптеген мәселелеріне
жаңаша талдау жасаған, бұл принципті жаңа сатыға ... ...... дәлелдеуінше, оқуды жалпы ұғымдарға емес, ... ... ... ... ... ... оқу ... бетінше байқауға, үйретуге негізделеді.
Ушинский көрнекілік әдіске психологиялық анализ жасай келе, көрнекілік
тек көру сезіміне ғана байланысты ... бір ... ... сынады.
Себебі қандай нәрсені болса да қабылдағанда сезім мүшелеріміз неғұрлым
көбірек қатынасса, зат, я ... ... ... ... ... соғұрлым берік, тиянақты орнығады да, кейін олар оңай еске түседі.
Сондықтан сабақта көзбен көру, дыбыс органымен ... ... жазy т. ... ... ... ... тиіс, «...егерде педагог баланың есінде
бірдемені берік қалдыруды көздейтін болса, ол көз, ... ... ... ... ... ... тіпті мүмкін болса, иіс және дәм сезімдерін ... ... қалу ... ... қатыстыруға тырысуы керек» — ... Д. ... ... мәселесіндегі ең құнды көзқарасы — ол
оқытудың ... мен ... ... рет ... ... ... ... жасады.
Ушинскийдің ескертуінше, бала табиғаты үнемі көрнекілікті талап
етіп отырады, сондықтан көрнекі ... ... ... ерте жасынан
бастау керек деген. Ушинский көрнекіліктің бастапқы ... ... ... ... талап етті, себебі сол арқылы баланың ойлай білуі де,
тілі де дамиды. Бұл жөнінде ол: «Бастапқы ... тұр, түс, ... ... оны балалардың көбінің түсінігіне жететін етіп, біз өзіміздің
оқытуымызды да балаларға жетімді ете ... ... де ... ойлауының
сырына енеміз»,— деген. Оқытудың көрнекілігінің Ушинский мынадай құралдарын
ұсынды: нақты заттың езі, ... ... ... ... ... ... т. б. көрнекі құралдар. Ушинский шығармаларында ... ... ... мен ... ... мен дағдылардың
тиянақтылығы сияқты дидактикалық ... ... ... және оның ... Д. Ушинский оңыту жұмысын ұйымдастаырудың негізгі жолы ... ... деп ... және осы жүйе үшін ... ... ... ... ұйымдастырылатын жақсы сабақтың негізгі белгілері анықталды.
Олар: ... ... ... мен ... ... ... ... меңгерілген білімдерге іштей байланысты түрде жаңа ойларды,
ұғымдар мен деректерді ... ... ... ... ... сабаққа деген ынтасы мен белсенділігін арттыру, өтіліп
жатқан сабақты оқушылардың терең меңгеруін ... ... ... ... ... т. ... Д. ... оқу процесін сапалы ... ... ... ... ... ал методикалың шеберлік әр түрлі оқыту әдістеріне
байланысты деп есептеген. Ол ... ... ... ... ... ... оқыту, оқытушының әңгімесі, баңылай әңгімелесу, әр
түрлі жаттығулар (ауызша, графикалык, жазбаша).
Әрбір сабақтың ... ...... ... ... ... ... білуінде, әрбір оқушының зейінін са-баңқа жүмылдыра білу шеберлігінде
деді Ушинский. Бұл ... ол: «Өз ... ... ... тарта білуі
мұғалім ісінің көрсеткіші» 1— деді.
Ушинскийдің айтуынша әрбір сабаңтың басы ... ... ... оны ... ... ... ... Әр-бір берілетін білім мен
дағдыларды оқушылар класта өтіліп ... ... ... ... ... Үйге берілетін тапсырмаларды ретсіз үйіп-төгіп, ауырлата беруге
болмайды.
К. Д. Ушинский сабақ ... ... ... ... сабақты
жоспарлау, оның құралдарын әзірлеу, дидактикалық мәселелерді іріктеудегі
талаптарды сабақта қолдану, кластағы ... пен ... ... ... нақты нұсқаулар береді.
Мектептегі тәртіп
Ушинекий мектептегі тәртіп мәселесін онда ... ... ... ... ... ... жазалауына, ызбарына негізделген өз дәуіріндегі мектеп
тәртібін сынай келе, оқытушының ылғи ... үрей ... ... ... екі
жүзділікке жетелейді, шәкірттерді теріс мінезге тәрбиелейді деп есептеді.
Сондықтан ... ... ... ... белсенді әрекетін
тәрбиелеуді талап етеді. Педагогакалық ықпал етудің ... ... ... ... ... және сендіру. Бұл әдістерді
тиімді қолдану үшін Ушинский мұғалім мен оқушының арасындағы ... ... ... ... ... ... сөз болмай, бала үшін ... оған ... ... ... ... бұған жету үшін
сабақтың өзін тәртіптілікке шақыратын құралға айналдыру қажет, әрбір ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Құр
сенделіс, уақытты босқа өткізу ұнамсыз мінез-құлықтарды туды-ратын әдеттер.
Ушинскийдің құнды өсиеттерінің бірі — ... ... ... ... ... болуға тиіс. Мұндай жағдай жөнінде ол
былай деген: «...Мектептс анда-санда көңіл ... ... бар, ... ... ... anapun ... ... үлгілі тәртіп және ең
бастысы үнемі іспен шұғылдандырушылық ... етуі ... К. Д. ... ... ... ... орталығы, ал мұның ең маңызды тұлғасы
мұғалім деп бағалайды. ... беру мен ... ісі ... ... ... Олар: мектептің өзінің ішкі жағдайы, мектепте қалыптасқан
дәстүрлер мен тәртіптер, оқу программалары, оқулытар мен оқу құралдары. ... ... ең ...... оқу мен тәрбие сол мұғалімнің
сапалы сабағына байланысты. Осы ... ... ... ... ... ... барлығы да тәрбиешінің жеке басына негізделуі ... ... және ... ... оқу орнының жасанды орталығы,
қаншалықты жетілдіргенмен, тәрбие ісінде жеке адамды алмастыра ... ... ... ... әсерінсіз мінез-құлыққа сіңерліктей шын
тәрбие беру мүмкін емес 2.
Ушинскийдің мұғалімдер алдына қойған бір ...... ... білу ... «Кімде-кім оқытамын десе,— дейді Ушинский,— ол
оқушы ... оның ішкі ... көз ... керек».
Ушинскийдің үйретуінде, мұралім ... ... ... кең
және арнаулы педагогикалық білімді болғаны жөн, бірақ білімді болу ... оның ... ... ... болуға тиіс. Білімі, нанымы
мен дағдылары мамандығына қарай сәйкес болуы үшін, мұғалімнің ... ... ... ... дәрежеде болуы қажет, «мұғалімнің өзі
үшін нені оқыту керектігін білу ғана жеткіліксіз ... ол ... ... ... ғана біліп қоймай, практикалық жағынан білу
керектігіне күмәндануға болар ма екен»,— дейді.
Ушинский мұғалімдерді халық ... деп ... ... ... ... ... адал қарап, бұл өмірге белсене араласуын
талап етті. «Класта өз ісін ... ... ... шығысымен
қоғамға, әдебиетке араласпайтын оқытушы өз ... ... ... мүмкін»,—
деп жазды ол.
Ушинскийдің мұғалімдер алдына қойған маңызды бір талабы — олардың
үнемі қаламдастарының, ... ... ... ... тәжірибесінен
туатын идеяларды қабылдап, өз ісіне пайдаланып отыруы. ... ... ... ... де ... түрде шұғылданады. Ол халық
мұғалімдерін даярлау үшін ... ... ... орта
мектеп мұғалімдерін әзірлеу үшін университеттер жанынан педагогикалық
факультеттер ұйымдастыру жоспарын ... 1861 жылы ... ... ... жоба құрған.
К. Д. Ушинскийдің педагогикалық ілімінің маңызы
К. Д. Ушинскийдің ... ... мен ... өз ... өз ... ... шын ... қызмет етудің тамаша үлгісі болды.
Орыс мұғалімдерінің ұстазы К. Д. Ушинский өзінің педагогикалық жүйесін
өз кезіндегі ең озық ғылым ... ... өз ... ... әрі ... әрі ... өнері
екендігін, тәрбие мақсаты мен тәрбиелеудің ... ... ... ... адамды тәрбиелеу теориясын, дидактиканы, мұғалімдерге қойылатын
талаптар сияқты педагогиканың күрделі де ... ... ... ... ... прогресшіл педагогикалық жүйесін құрды.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... ... ... ... мен жүйесін қолдаушы, ұлы педагогтың жолын қстаған
педагогтар мен халық ағарту қайраткерлерінің тамаша тобы ... (Н. ... Б. П. ... В. И. ... Д. Д. ... Д. И. ... Н. ... Д. Ушинский жазған «Балалар әлемі» мен «Ана тілі» оқулықтары 60 жыл
бойына Россиядағы ең құнды, кеңінен тараған оқулықтар болды.
К. Д. ... ... ... мен ... сол ... ... астына қараған, өзге халықтардың прогресшіл педагогтары Гогебашвилиге
(Грузия), ... мен ... ... ... ... ... т. б. зор әсер ... педагогтың дидактикалың пікірлері біздің заманымызда да ... ... ... ... ... ... ... педагогика
XIX ғасырдың екінші жартысында Россиядағы саяси, экономикалық ... ... ... елде ... ... өpic ... Бұл қозғалыста ағарту мен педагогика мәселелері жөнінен ең алдыңғы
қатарлы идеялың бағытты ...... ... ... ... Н. Г. ... мен Н. А. Добролюбов
еді. Бұлар ең ... ... ... мектептерінің оқу-тәрбие ісіне терең
талдау жасап, оның ... ... ... және ... ... көтере білді.
Революцияшыл-демократиялық педагогиканың өкілдері өз топшылауларында
Россиядағы ағарту ісінің даму ... ... ... халың ағарту
проблемаларының түпкілікті қайта құрылуы және шешілуі ... ... ... дәлелдеді. Демек, олардың, саяси-қоғамдық талаптарындағы
сияқты, педагогикалық ойларының мазмұнында да таптың талаптар жатты.
Сонымен қатар революцияшыл-демократтар тәрбие ... ... ... мен ... ... олар қоғамдық істер мен әрекеттерге
бейімделген азаматтарды, қанаушы ... ... ... ... тұратын,
социализм үшін күресе білетін, қысқасы, табанды ... мен ... ... талап етті.
Сонымен Н. Г. Чернышевский мен Н. А. Добролюбов сол ... ... ... ең ... те, ... де ... мәселе — халық
ағарту ісінің қайта құрылуы революцияға байланысты екендігін және тәрбиенің
революцияшыл-демократиялық ... ... ... жаңаша
қарастырып жанаша шешті.
Бұл табанды ... ... ... да ... сол ... ... ... қатарлы мұғалімдер
мен жастарға күшті әсерін тигізді, олар өздерінің қатыгез реакцияға ... осы ... арқа ... ... ... ... ұлы сыншысы, философ-материалист, ... ... ... және ... ... ... Чернышевский 1828 жылы
24 июльде Саратов қаласында евященниктің семьясында туды. Бастауыш ... ... онан ... жергілікті семинарияда оңып, кейін Петербург
университетінде оқыды. Университетте ... ... ... крепостнойлық
бұғаудың езгісінде жүрген қарапайым халықтың өміріне зер сала ... Оның ... ... ... ... ... ... барған сайын құлаш жайған жылдарында қалыптасты.
Н. Г. Чернышевский ... ... ... ... ... ... атқарады. Чернышевскийдің ұстаздық қызметі
оның педагогикалық еңбекті сүйетіндігін көрсетті.
Оның сабақтарынан жастар алғаш рет Белинскийдің, ... және ... ... ... ... ... ... мәліметтер еститін.
1853 жылы Н. Г. Чернышевский магистрлың ғылыми атақ алу ... ... онда ол ... ... ... ... тақырыпта диссертация қорғайды.
Чернышевский Петербургте негізінен жазушылық және әдеби сын ... ... ... ... және «Современник»
журналдарында, ал 1865 ... ... ... ... ... келе ... ... толқыны кезіндегі революцияшыл қызметіне
байланысты, 1862 жылы 7 ... Н. Г. ... ... ... ... отырғызылды, кейін Сибирьге мәңгі жер аударылады.
Тек 1883 жылы алдымен Астраханьда, ... ... ... рұқсат алған
еді.
Чернышевский айдауда 20 жылдан астам жүрді. Бірақ осынша азап жылдарын
басынан кешірсе де, бұл ... ... ... ... ... Ол ... қамалында «He істеу керек?» романын, ... ... ... ... ... ... келгеннен кейін Н. Г. Чернышевский ... ... ... ... және жас ... үшін жаңа еңбектер
беруді арман етеді, Бірақ бұл арманы орындалмады. Жалынды патриот, еңбекші
халықтың бостандығы мен бақыты ... ... ұлы ... ... ... ... 1889 жылы 17 октябрьде қайтыс болды.
Н. Г. Чернышевскийдің революцияшыл қызметі мен көзқарасын В. И. Ленин
жоғары ... ... ... ... ... ... тұтас
философиялық материализмнің дәрежесінде бола білген, ... ... және ... сондай шатастырушылардың өрескел
сорақылықтарын лақтырып тастай білген — ... ... шын ... деп жазды В. И. Ленин.
Өзінің философиялық көзқарасы бойынша Н. Г. Чернышевский заманының ірі
материалисі болды, ол ... ... және ... деп таныды. Нақты
материалдық дүние адам ... ... ... ол — ... ... ... — материалдың дүниенің жемісі, сондың-тан ол — екінші деп
есептеген.
Қоғам өмірінің оқиғаларын ... ... ... қарай өрлеп отырды, Бірақ ол идеализмнен де түпкілікті арыла
алмады. Социализмге ескі шаруалар ... ... ... ... ... ол ... орнататын күш пролетариат екенін білмеді және ол кезде
білуі де мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... ... утопистерден әлдеқайда жаңыл келді, өйткені ол өзінің
үмітін революцияға артты. «Русъті қолдарына балта алуға шақырыңдар!» — ... ол. ... ... ... ... оның революциялық
демократизмімен тығыз байланысты болды.
Тәрбиенің ролі мен мәні
Чернышевский өз заманында кең талңыланып жатқан қоғамдық-педагогикалық
мәселелерге араласты, соның бірі — ... ... әсер ... ... ... ... ойлары. Бұл мәселеге ол саяси мән берді,
себебі үстем тап ойшылдары ... ... ... ала ... белгілеп,
адамның кім болары баланың нәсіліне байланысты деген теріс ойлар тарататын.
Бұл пікір сол кездегі орыс ... ... ауыр ... мәдениетсіздігінің шын себептерін ... ... ... көрсетуінше, адамның рухани бейнесін сипаттайтын мінез-
құлқының, ... ... да ... ... оның
тұқымынан емес, адамның еңбегі мен өмір жағдайлары және тәрбиенің әсерінен
болады. Оның ... ... ... ... әр ... ... жер өңдеушілердің, ақсүйектердің, қолөнершілердің
түсінігіндегі, мінез-құлқындағы және ... ... ... ... ... ... қоғамда алатын орнына, еңбегі мен тұрмыс
жағдайларына және тәрбиесіне байланысты деп ... ... ... ... Чернышевский адамды
өз айналасын қоршаған дүние мен тәрбиенің дәрменсіз ... ... ... ол адам өзі өмір ... ... ортасына,
жағдайына белсенді араласуы тиіс, ұнамсыз ортамен күресуі керек деген.
Міне, осылайша Н. Г. ... ... ... ... ... бірі деп ... оның ролі мен ... анықтауда көп ілгері
тұрды. Бірақ Чернышевский де кейде тәрбиенің ролі мен мүмкіншілігін ... ... ... ... ... байланысты түрде
Чернышевский самодержавиелік крепостнойлық құрылыс ... ... ... ... ... негізінен сынап өтті. ... және ... ... ... ... елдің қараңғылығы мен
сауатсыздығын сипаттады: «Россия империясында тұрушы 65 немесе 70 миллион
тұрғыннан 5 ... оқи ... ... бар деп ... бұл ... де ... алынған болар»,— деп қайғыра жазды. Көп мақалаларында ол
мектептердің мүшкіл халін ... ... ... ... да,
Батыста да тоқыраушылық орын алған. Мүнан 300 жыл бұрынғыдай мектепте оцыту
әдістері де төмен, баланың өз ... ... ... жойылған2. Осы
көзқарастарынан кейін Чернышевский мектептің ағарту ісінің бұл ... ... ... өзгеруі тиіс деген қорытындыға келеді.
Тәрбиенің мақсаттары
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... орыстың ұлы педагогы К.
Д. Ушинский бастаған ағарту ... ... ... ... ... беру ... қолдады. Бірақ ол бұл сияқты талаптардың
шеңбері тар ... ... ... ... халықтың
материалдық хал-жағдайын түбірінен жақсартпайынша, халық саяси билікке ие
болмайынша, оның оқып ... ... ... ... ... ... да іс жүзіне
аспайтын бос қиял ғана болып қалады.
Өзінің «Земледельческая газета» және «Июль монархиясы» мақалаларында
бостандық пен ... ... ... ... ... ... саяси өкімет билігін өз қолына алмай, ағарту жүйесі нағыз
халықтық болмайтынын жете көре ... ... ... материалдық әл-ауқат
және білімділік — осы үш нәрсе бір-бірімен тығыз байланысты,— деп жазды
ол,— ... ... ... ол өзінің ой-өрісін дамыта алмайды,
ал ой-өрісі тар адам ... өз ... ... ... ... ... ... алмайтын адам өзгіден, демек, қайыршылықтан, надандықтан
арыла алмайды» 1.
Революционер Чернышевский халық ағарту ісін түбірлі ... ... жолы — ... революциясы деп білді. Бұл мәселеде ол интернационалдық
бағытта болды: ... ... ... ... ... ... ... халыққа жеткізу жолындағы күрес тек орыс халқының ғана ісі ... ... да, ... дүние жүзі адамдарының борышы деп есептеді. ... ... ... әр халықтың ана тілінде оқуын ... ... Г. ... ... мен ... ... мен ... де
революцияшыл-демократтық тұрғыдан шешті. Оның ойынша, тәрбиенің мақсаты —
қоғамдың идея ... ... ... адамын, революционерді тәрбиелеу, халық
мүддесін ойлайтын, «азаматтың істерге» араласа алатын, адал ниетті адамдар
тәрбиелеу.
Тәрбиенің осы мақсаттары ... ... жаңа ... ... қасиеттерінің бірі — отанға және өз халңына деген сүйіспеншілік деп
есептеді. «Әрбір орыс адамының тарихи маңызы оның отанға ... ... ... азаматтығы — оның патриоттық күшімен ... ... Ол бұл ... ... ... «He ... керек?» романындағы кейіпкер
Рахметов арқылы береді.
Сөйтіп, Чернышевскийдің педагогикалың принципінде: бүкіл жақаның жеңіп
шығуы жолындағы күресшілерді тәрбиелеу, жаңа ... ... ... тәрбиелеу талаптары болды.
Оқудың мазмұны және әдістері
Н. Г. Чернышевский ... ... жас ... ... ... жол — ... білім беру, ал оны оқытып, үйрететін,
онымен қаруландыратын орын ... деп ... Ол ... ... ... аса зор маңыз берді.
Чернышевскийдің зер сала көңіл бөлген мәселесі — осы ... ... ... мен ... ... ... еді. Ол осы ... ... ... Н. И. ... ... ... ... негізделген мектепте алдымен жалпы білім беру жөніндегі ойларын
қолдайды.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... Жан-жақты жетілдіруді көздейтін ... ... ... ... және ... деп түсінуге
болмайды деді ол. ... адам ... тән өмір ... ... ... қарамастан, жалпы білім оның болашағының мызғымайтын негізі
болатындығын ... ... ... ... ... деген еңбегінде жалпы біліммен қаруланған ... ... «Ол — кең ... білімді, ойлауға мақыштанқан, сезімтал адам»
l.
Білімнің бағыты жөнінде ойластыра келе, Чернышевский табиғат ... ... яғни ... ... және ... білімдер беруді талап
етті. Материалист болуына байланысты Чернышевский жаратылыстану ғылымын аса
жоғары бағалады. Бұл ... ол ... ... ... ... ... ... қалыптастыратын, ескі наным, сенімдермен күресу құралы
деп ... ... де ... саяси-қоғамдық көзқарастарды
қалыптастыратын ана тілінің, әдебиеттің, тарихтың маңызын да ... ... ... ... ... керсетуінше, жаңа
дидактикалық негізде, ескі мектептің әдістерінен басқа, жаңа ... ... ... ... ... ... оқыту әдістері мен
тәсілдері оқушылардың сан ... ... ... ... ... күші мен ... жан-жақты дамуына, дұрыс ... ... зор әсер ... тиіс деп ... ... көлемін,
сипатын және оқыту әдістерін анықтауда оқушылардың ерекшеліктерін, олардың
ой-өрісі мен ... ... еске ... материалдың біртіндеп және
тізбектеп берілуін әрдайым ... ... ... ... да ... мен тұжырымдардың анық та дәл айтылуын талап
етті. Сондай-ақ шәкірттердің ойлай білуін дамытудың және де өздігінше ... ... ... ... құралы ретінде оқушылардың өздігінен
істейтін жұмысына зор маңыз берді.
Чернышевский әсіресе мұғалімкің ... ... мен ... баса
назар аударды, сабақтың тартымды формада, қарапайым да ... көп ... ... ... ... ... анық ... келтіріліп
жүргізілуін талап етті.
Адамгершілік тәрбиесі
Н. Г. Чернышевский жас ... ... ... қоғам
қайраткерлеріне, шын халық ... ... ... ... ... мен қасиеттер қажет деп есептеген: патриотизм,
гуманизм, еңбекке сүйіспеншілік, адалдық, сөзді ... ... ... ... әдептілік т. б.
Патриотизм, Чернышевскийдің көрсетуінше, адамгершіліктің басқа бір
саласы ... ... ... ... іске ... ету үнемі
адамгершілікті керек етеді дей ... ... ... ... сынады, оның пікірінше, шын гуманист адам айналасындағы
адамдарға зор ... және ... ... қарауы, қайырымды болуы,
зиянды әрекеттер мен істерге қарсы шығуы, адам баласының мұң-мұңтажын біліп
отыруы, жамандың атаулының бәріне ... ... ... ... ... Ол ... М. В. Ломоносов пен Н. В. Гоголь патриотизмін үлгі етті.
«Саяси экономияның негіздері», «Н. А. Добролюбов», ... ... ... және тағы ... ... Н. Г. ... ... бір саласы, адамның емір сүру шарты, адамның
пайдалы істері мен ... — кең ... ... деп ... ... ... ... еңбекке, жалпыға пайдалы жұмысқа тәрбиеленуі, оны сүйе
білуі тиіс. ... ... ... мүшесі өз әлдеріне қарай еңбекке
араласады дей отыра, «He істеу керек?» ... ... ... ... болашақ қоғамдағы ерікті де сергек еңбекті суреттейді.
Чернышевскийдің ... ... ... ...... ... ... және оның дағдыларын үйрете білуге тиіс, бұл тек ... ... ... ... ... әр түрлі еңбек салаларына
тікелей араласуы керек.
Тәрбиенің әдістері жөнінен Чернышевский сендіру, иландыру әдістерін
қолдайды. Ол ... ... өзі ... ... әсер ... ... оку мен тәрбиедегі ... ... ... деп ... ... мүғалімнің педагогикалың қызметі мен
қоғамдың орнына ерекше мән ... ... ... ... деген
еңбегінде мұғалімді өз халқы мен ... ... ... ... ... және ... ... жағынан Н. Г. ... ... ... ... ... ... ойшылдар айтқан
пікірлердің ең құндысы болып ... ... мен ... ... ... ... күресте оның көзқарасы Россияның
прогрессившіл күштерінің тамаша құралы болып табылады.
Николай ... ... ... халқының ұлы ойшылы, тамаша сыншысы және ... ... ... ... 1836 ... 24 ... ... Новгородта
(қазіргі Горький қаласы), священниктің семьясында туды. Ол бастапқы білімді
үйінде және діни мектептен алды. Діни ... орта ... ... ... Бас ... институтқа түсіп оқиды.
Н. А. Добролюбов ... ... ... ... 1856 жылы ... ... оның Бас ... тым мүшкіл халін суреттеген мақаласы ... ... Н. ... ... бұл ... ... «тамаша әсер етеді».
Осы студенттік кезінде «Современник» журналына «Тәрбиедегі ... ... ... ... ... мақаласын жариялайды.
1857 жылы Н. А. ... ... ... аяқтасымен,
«Современник» журналының редакциясына тұрақты қызметке орналасады, мұнда ол
алғашқы күннен бастап ... ... ... мақа-лалары арқылы
асңан іскерлігі мен дарындылығын байқатады. Бірақ Н. А. ... ... ... және ... қызметі ұзаққа созылмайды, жастайынан жабысқан өкпе
ауруы күшейе береді. 1860 жылы шетелге емделуге барады, ... ... ... 1861 жылы ... ... ... оралып, осыдан төсек тартып
жатып қалады да, 1861 ... 17 ... 25 ... ... ... А. ... институттан кейін творчестволық жұмыспен төрт жыл
шамасындай ғана шұғылдана алды, Бірақ орыстың революцияшыл демо-кратиялық
педагогикасының ... бірі ... ол осы тым ... ... ... болашаң ұрпақтардың да, өз замандастарының да сүйікті ақылшысы және
ұстазы дәрежесіне көтерілген еді.
Патша үкіметінің «ағарту » саясатын және ресми ... ... И. ... Н. А. Добролюбовтың көзқарасына терең талдау жасай ... ... ... ... ... халық көтерілісін күткен
және зорлық-зомбылық атаулыға табанды түрде қарсы шыққан жазушы еді ... ... ... үкіметімен бітіспес күресте қалыптасқан Добролюбов
либералшыл-буржуазиялық бағыттағы педагогтарға ... ... ... ... ... ол ... ... байланысты және соған
қызмет етуге тиіс деп есептеді. Осы ... ... ол ... ... ағарту министрлігі» деген мақаласында елдегі орын тепкен сословиелік-
крепостниктік тәрбие жүйесін, ресми педагогиканы және оқу ... ... ... бұлтартпас дәлелдермен қатты
әшкерелейді. Н. А. Добролюбовтың дәлелдеуінше, үкіметтің ... ... ... ... білімге деген құштарлығы мен талабын
жаншып, езуге бағыт-талған. Сондықтан да ол ... ... ... деп ... ... ... ... ағарту мәселелері
жөніндегі реформалармен ғана кез бояп, алдайтындығын дәлелдейді.
Материалист Добролюбов ағарту ісі мен ... ... ... жағдайымен тығыз байланыстылығын көрсетеді, әсіресе миллиондаған
шаруалар арасындағы қарақғылың пен сауатсыздыңтың себебін көрсете ... ... ... «ір үзім нан ... ... салықтарын өтеу үшін күн сайын жұмыс
істеуге ... ... ... ... қол ... ... оның ... қажеттірек мұқтаж-дары бар, соларын ойлауы. тиіс» '.
Ұлы революцияшыл-демократ Добролюбов шаруа балалары мектеп біліміне,
ақыл-ой ... ... ... деген екі жүзді теріс пікірлерге
қарсы шыға отырып, шаруа балаларының арасында ... де, ... ... да ... жеткілікті деген тұжырым айтады.
Осындай дәлелді әрі орынды тұжырымдармен бірге, Н. А. ... ... ... ... ... және
білім беру жүйесін түпкілікті өзгерту және ңайта құрудың жолдары ... ... ... ... мен ... А. ... революцияшыл демократиялық пен ... ... мен ... ... ... ... түпкілікті
өзгеруі Россияның крепостниктік «тәртібін» ... ... ... деп ... Ол ... ... ... үшін, шын
білім таралуы үшін не керек? деп ... ... да, бұл ... ... ... ... ... революцияшыл ұранмен жауап
қайтарады. Демек, ... ... ... ... ... ... «балтамен» қаруланған табанды күреске шақырды.
Міне, ... ... ... ... ... ... ісінің
негізінен қайта құрылуын кең ... ... ... ... А. Добролюбовтың революцияшыл демократиялың педагогика
тұрғысынан ... ... ... ... ... қайта
құрылатын халың ағарту жүйесінің негізінде ... ... ... және ғылымдық принциптері болуы тиіс. ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктеріне жә-не
ата-аналардың ауқаттылығына қарамастан, білім алуға ... ... ... ... білім беру ісі мен тәрбиені ұйымдастыруда тиісті
дәрежеде әрбір баланың жеке басын қадірлеу, табиғи ... ... ... мен ... ... ... үшіншіден, білім
мен тәрбиені мазмұны мен ... ... ... ... ... принциптерде қайта құрылатын халық ағарту жүйесінің негізгі
ұйымдастырушы кіндігі, ...... ... Бұл жаңа ... ... — ақыл-ой, дене және адамгершілік жағынан әр ... ... ... саналы түрде біте ... ... ... ... ... қорғаушы азаматтарды әзірлеу.
Міне, Н. А. Добролюбов халық ағарту ... мен ... ... ... ... ... осылай анықтаған болатын.
Мұндай зор ... ... ... тек сол ... ... ғана ескермей, алдағы келешекке көз жібереді, себебі,— деп көрсет-
ті ол,— бала жаңа жағдайда өмір ... ... ал ол ... ... ... ... 20—30 жыл бұрынғыдай болмайды.
Мектеп, Добролюбовтың түсіндіруінше, алдымен ... ... ... ... ... қоғам және табиғат жөніндегі білімдермен ... ... ... нәтижесінде олар өздерінің өмірдегі орнын
белгілейді, ескі әдет-ғұрып пен ... ... ... ... ... ... балаларды тым ерте мамандандыруға ... ... ... қаруландыратын жалпы білім беретін ... ... және ... ... А. ... білім мен тәрбие ... жаңа ... оқуы әрі ... әрі мазмұнды мектеп жаңа дидактика мен
әдістерге сүйене жұмыс істеуге тиіс деп ... мен ... оның ... ... білімді мейлінше ойлана-
толғана меңгеруге жағдайлар жасау, нәрсе, зат ... ... ... ... қалыптастыру үшін ғылыми қорытындылар мен ережелерді мысалдармен
бекіту, оқушылардың өз ... ... ... ... ... оқудың
балалар үшін тартымды және қызықты құрылуын қамтамасыз ету.
Добролюбов әсіресе оқушылардың белсенділігі мен өзіндік әрекеттерін
дамыту үшін әр ... және ... ... жүргізуді, шығармалар
жазғызуды, өздігінше кітап ... ... мен ... қолдайды.
Оқу материалын баяндауда Добролюбов ... ... ... ... ... мен ережелерінің дәлелді болуын талап
етті. Осы мәселелерге ... ол: ... ... ... ... ... ... ұғым елестеулер тораптары арқылы айтылсын, ... ... ... берілсін» ',— дейді.
Добролюбов көзқарасының бір ерекшелігі — ол педагогиканың өте ... ... ... ... талап ететін мәселелерін ұсынады.
Қай заманда болсын, педагогтар үшін өте күрделі мәселенің бірі ... ... ... ... ... ... проблема болып
саналады. Н. А. Добролюбов — осы «баяу түсінетін ... ... ... ... ... ... дейді Добролюбов,— мектептің
өзі кінәлы болып отырса да ... ... ... түк ... ... ... ... қоса салынады, «артықша ауырлық ретінде ... ... 2. Ал ... ... ... өзі өте ұқыпты және
мұғалімдер мен тәрбиешілер тарапынан мұқият назар аударуды керек етеді.
Баланың ішкі рухани сырына жете ... ... ... ... ... ... ішкі ... рухани күштер емін-еркін жарыққа шыға
алмай жасырын ... ... ... мен ... мұндай
шәкірттерді «жалқау», ... ... деп ... ... олармен
шыдамды түрде педагогикалық жұмыс жүргізе білуі тиіс. Балалардың мұндай
тобымен жұмыс ... ең ... бір шарт — оқу ... ... мен ... тудырып отыру. «Ынтамен жұмыс істейтін ... ... онда ... ... ... нәтижелі болады». Осы мәселелерге
байланысты оқу процесінде баланың ойлауына, ... ... ... ... ... ... материалдарының көрнекі, нақтылы және
түсінікті ... ... ... ... ... зор мәні
болды.
Адамгершілік тәрбиесі
Революцияшыл демократ ... ... ... бүкіл халықтың иесі ... ... ... ... ... ... ... болып есептелінетін жоғары ... ... ... ... ... ... жаңа ... тәрбиелейтін жоғары адамгершілік
қасиеттерге: отанға, еңбекке деген сүйіспеншілік, ... іс ... ... ... пен ... ... ... «Шын
патриотизмге» жат, халықтар мен елдер арасында араздық пен ала ауыздылық
тудыратын ... ... ... ... күрес жүргізді. Сонымен бірге
ол даурықпа, жалаң фразаларға әуестердің тобын да жете ... Ол ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Н. И. Пироговтың педагогикалық қызметімен көзқарастары8 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғ. Қазақстан17 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь