Жерді пайдалану құқығын жүзеге асырудың құқықтық негіздері

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1. Жерді пайдалану құқығының мәні мен қоғамдағы маңыздылығы ... ... ... ... .12
1.1 Жерді пайдалану құқығының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.2 Жерді пайдалану құқығының режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
1.3 Жерді пайдалану құқығының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37

2. Жерді пайдалану құқығын жүзеге асырудың құқықтық негіздері ... ... ... ... .40
2.1 Қазақстан Республикасының жерді пайдалану мен қорғау саласындағы мемлекеттік басқару органдары және олардың қызметі ... .40
2.2 Жерді пайдалану құқығының субъектілері және олардың құқықтары мен міндеттері ... ... ..62
2.3 Жерді пайдалану құқығын жетілдірудің өзекті мәселелері ... ... ... ... ... ... ...80

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .87
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 96
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...............................................9
1. Жерді пайдалану құқығының мәні мен қоғамдағы
маңыздылығы.................12
1. Жерді пайдалану құқығының жалпы
сипаттамасы.........................................12
2. ... ... ... Жерді пайдалану құқығының
түрлері...............................................................3
7
2. Жерді пайдалану құқығын жүзеге асырудың құқықтық
негіздері.................40
1. Қазақстан Республикасының жерді пайдалану мен қорғау саласындағы
мемлекеттік ... ... және ... ... ... құқығының субъектілері және олардың құқықтары мен
міндеттері.............................................................
...............................................62
3. Жерді пайдалану құқығын жетілдірудің ... ... ... ... даму ... ... ұтымды
түрде пайдалану құқығының құқықтық реттелу тәжірибесін талдап, қорыту,
заңдарымыздағы ... ... ... ... ... негіздеу және жер пайдалану құқықтарын реттеуді қамтитын жер
заңдарын жетілдіруге бағытталған тәжірибелік ұсыныстар жасау, осы ... ... ... және ... ... ... диалектикалық
танымдық әдістермен қатар, арнайы логикалық, жүйелік, ... ... ... ... ... ... ... заңгер ғылымдардың жерді ұтымды түрде пайдаланудың құқықтық
қатынастары және ... ... ... ... ... тұжырымдамалары мен
ұсыныстары, сонымен қатар нормативті-құқықтық деректермен, жалпы ... ... ... ... ... және басқа шетелдік ғалымдардың
теориялық және тәжірибелік мәні бар ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы. Астана, 2009 – 25
б.
2. Қазақстан Республикасының Жер кодексі. Алматы: Юрист, ... 88 ... ... ... ... ... Алматы 2010
4. «Азаматтар мен заңды тұлғаларға жер ... ... ... ҚР Үкіметінің Қаулысы 08.04.1996 ж.
5. «Қазақстан Республикасының Жер кодексі» 20 маусым 2003 ... ... ... 1996 ... 8 ... қабылданған
№576 «Мемлекеттік жер пайдалану және жеке меншікке сатудың
құнын белгілеу» Үкіметінің Қаулысы.
Анықтамалар
Жер – табиғи ... ауыл ... ... өндіріс құралы,
азаматтардың қызметі мен өмірінің негізгі.
Жерді ... ... ... – бұл жер ... ... ... ... сыйлау және с.с.) түрлі нысандарда пайда алу үшін жалдау
шарты негізінде билік ету (иелену және ... ... ... ... ... режимі дегеніміз – Қазақстан
Республикасындағы жерлерді ұтымды, әрі кешенді пайдалану және олардың
құқықтық тұрғыда қорғалуын қамтамасыз ету ... ...... иелікке иелік етудің тарихи құбылыс ретінде
қоғамдық қатынастардың белгілі формасы
Зат – ... ... ... ... ... ... еңбегімен
жасалған, мүліктік құқық қарым-қатынасында негізгі объектісі болып
саналатын сыртқы әлемнің заты, нәрсесі.
Жерді пайдалану құқығының ... деп – ... ... мен
құқық әрекеттілігі бар, заңда көрсетілген құқықтар мен міндеттерді атқара
алатын Қазақстан Республикасының азаматтары мен мемлекеттік емес заңды
тұлғалар, азаматтар танылады.
Белгілер мен қысқартулар
ҚР – ... ... ЖК – ... Республикасының Жер Кодексі
ҚР АК – Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі
ҰҒА – Ұлттық Ғылым Академиясы
ҚСРО – Қазақ Советтік Республика Одағы
ВКП – ... ... ... ... ... ... жолдауларын жыл сайын
асыға күтеді. Себебі, Елбасымыздың жолдаулары ел ... ... ... мән берілетін мәселелерін айқындап, алға жаңа
міндеттер қояды және болашаққа үлкен жол сілтейді. ... ... ... ... ... жер ... ... асыру барысында оның қоғам
дамуына қатысты ... ... келе «Жер ... ... ... ... қатар экономиканы көтеріп тұрған ... ... ... деп атап ... ... ... алған жылдардан бері
Мемлекет басшылығының елімізді гүлдендірудегі мақсатына, осыған сәйкес
Үкіметтің ... ... ... ... сай ... келе
жатқан жер реформасы қазіргі таңда өзінің шешуші ... аяқ ... ... Елімізде жер қатынастарын жаңа заман талаптары негізінде айқындап,
тұрақтандыруға бағытталған, жер байлығымызды ел ... ... ... ... ... жер заңнамасы қалыптасты. Міне, осы
тұлға біз жердің өзіне тән ерекшелігін, маңызы мен ... ... ... қажет. Жер – өндіріс құралы. Адамдар жерді пайдаланып жұмыс
істейді. Оның ... ол – ... күш. ... жерге бидай ұрығын ексең,
ол күзде бірнеше есе ... ... ... үлкен ерекшеліктеріне
байланысты адамдардың жермен қарым-қатынасы бірнеше заңдылықтар бойынша
реттеледі. Жерді ... ... және ... пайдалану мәселесін көбінесе
Жер кодексі қозғайды. Бұл жұмыс Жер ресурстарын ... ... ... стратегияға сай оның міндеттерін анықтап, оның орындалуын
қамтамасыз етеді. Ал, бұл ... мен ... ... ... ... және ... ... жер ресурстарын басқаратын
орталық қамтамасыз етеді. Өмірдің ... ... ... ... еншісі қомақты. Ал, жер ресурстары осы саланың өндіріс ... ... ... бойынша халқымыздың 45 пайыздан ... ... ... ... Олар жер ... ... ... дамуына, халықымыздың ұлттық қадір-қасиетінің сақталуына үлес
қосып отыр. Елбасымыз ұстанған сара ... ... ... ... ... ... ... тұрмысы түзеле бастағаны шындық. Елбасы
айтқандай, қай салада да әркім ... ... өмір ... ... жарқын болатынына сенімім мол. Жолдаудағы жоба-жоспарлар, ой-
түйіндер түсінген адамға осыны аңғартады.
Болашаққа серпін беретін ... ... аса ... мәселелердің
бірі, ол жер ресурстарын, оның ішінде ауылшаруашылық мақсатындағы жерлерді
ұтымды, әрі нысанды ... оны ... және ... ... ... ... ... Елбасы Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында Жер ресурстарын
басқару агенттігіне ... ... ... ... ... ... – ол жер ... әлеуетін тиімді, ұтымды пайдалану және
қорғау.
Жұмыстың мақсаттары мен ... ... ... нарықтық
қатынастардың дамуы, жер пайдалану құқығының артуы, экологиялық жағдайдың
шиеленісуі, жерді пайдалануда және ... ... ... ... ... органдарының қызметтерін реформалауды талап етуде, ... жер ... ... ... үлес ... ... ... таңдағы нарықтық қатынастардың дамындағы
жерлерді ұтымды түрде ... ... ... ... жылы қабылданған Қазақстан ... ... ... ... 2010 ... ... ... арналған құқықтық жүйесі
дамуының негізгі ... ... ... ... және ... ... қарыштап дамуына
ықпал ететін, Қазақстанның ... ... ... ... бір ... аса ... заңнамалық актілер қабылданды.
Тұжырымдаманы іске асырудың басты қорытындылары ұлттық заңнаманың
негізгі салаларының (конститутциялық, ... ... ... ... ... ... ... заңнама) айтарлықтай жаңаруы болды.
Жаңа кодификациялық актілер: 2003 жылы – Орман, Жер, ... ... 2007 жылы – ... ... ... 2010 жылы – ... ... әзірлеп, қабылданды. Бірқатар өңірлерде экологиялық қиын
жағдай орын алған біздің ел ішін ең ... ... ... ... оның ... ... міндеттемелер мен дамыту болып
табылады.
Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану (жерді ұтымды пайдалану) қызметінің
тиімділігін ... ... ... ... ... және ... құқықтық реттеу тетіктерінің нақты аражігін ажырату керек.
Күннен-күнге жер ... ... ... ... ... мен ... ... заңдарды реформалау барысы әлі де жалғасын
табуда.
Қазақстан ... жер ... ... ... арналған
еңбектер аз десек қателеспейміз және олар негізінен ... ... ... ... ... жалпы мәселелерін қарастырады.
Дегенменде Қазақстандық ғалымдардың құнды ғылыми еңбектері бар. ... ... ... ... ... ... ... Л.К.Еркінбаева,
Ж.Х.Қосанов, А.Х.Хаджиев, С.Т.Культелеев, Б.Ж.Абдіраимов, Е.Ш.Дүсіпов,
Ә.Ерәли, ... ... ... және т.б. ... ... ... құқығын төмендегідей ресейлік ... ... ... Н.И., ... Б.В., ... Л.П., Карамышева О.В.,
Топорнин Б.Н., Сыроедов Н.А., Быстров К.Е, ... С.А., ... ... О.И., ... және т.б. ... ... ... объектісі болып – республикамыздағы нарықтық
қатынастар мен құқықтық ... ... ... ... ... ... құқықтық реттелуі, жер пайдалану құқығы және онымен
тығыз байланыстағы жер және азаматтық құқықтық ... ... ... пәні – жер пайдалану құқығы туралы ... жер ... ... осы ... ... ... және олардың құзіреттері,
құзіреттерінің құқықтық жағдайы, ... ... ... ... нысандары болып табылады.
Қазіргі кезеңдегі нарықтық қатынастардың даму жағдайындағы жер ... ... ... ... ... ... талдап, қорыту,
заңдарымыздағы кемшіліктерді, жетіспеушіліктерді көрсете отырып, теориялық
қорытындыларды негіздеу және жер ... ... ... ... ... жетілдіруге бағытталған тәжірибелік ұсыныстар жасау, мен үшін
болашақ заңгер ретінде алға қойған мақсат ... ... ... ... және ... ... жалпы диалектикалық
танымдық әдістермен қатар, ... ... ... ... ... ... әдістермен қарастырғандыжөн санадым.
Зерттеудің теориялық негізін ... ... ... ... ... ... қатынастары және жерге меншік құқығы туралы ғылыми
тұжырымдамалары мен ұсыныстары, ... ... ... жалпы құқық теориясы бойынша бұрынғы Кеңестер Одағы және басқа
шетелдік ғалымдардың теориялық және тәжірибелік мәні бар ғылыми ... ... ... ... Жер туралы қабылданған
еліміздің заңдары, Президент Жарлықтары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің
қаулылары, Азаматтық заң ... ... ... бұрынғы Кеңестер Одағы мен
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы ... ... ... ... ... ... ... нарықтық экономикаға көшу жағдайындағы жерді
ұтымды түрде пайдалануды құқықтық реттеудің ... және ...... ... ... бірі. Жұмыста жаңа немесе
жаңашылдық сипаттағы өзіндік қорытындылар мен ұсыныстар назарға ұсынылады.
Жұмыс құрылымы мен көлемі мыналардан тұрады: ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімі.
1. Жерді пайдалану құқығының мәні мен қоғамдағы маңыздылығы
1. Жерді пайдалану құқығының ... ... ... ... ... – бұл жер ... ... шығару
құқығынсыз (сату, сыйлау және с.с.) түрлі нысандарда пайда алу үшін жалдау
шарты негізінде билік ету ... және ... ... болып
табылады.
Жер пайдалану құқығы мынадай жағдайларда жүзеге ... ... ... жер ... мемлекеттік органдардың
актілері негізінде тікелей мемлекеттен жалға ... жер ... ... ... емес) иелерімен жалдау
шартын жасасу ... жер ... ... ... жер ... ... әмбебаптың мирасқорлық немесе заңды
тұлғаның қайта ұйымдастырылуы ... алу ... ... жер ... ... ... актілері
негізінде тікелей мемлекеттен жалға уақытша өтеулі жер ... ... және ... ... ... халықаралық ұйымдарға беріледі.
Жер пайдаланудың мынадай түрлері бар:
• уақытша өтеулі жер пайдалану:
- қысқа мерзімді (5 жылға дейін);
- ұзақ мерзімді (5 жылдан 49 ... ... ... ... ... негізіндегі уақытша жер пайдалану (ақысыз беріледі) түрі,
бұл ретте ... ... жер ... ... беру ... ... ... тиіс, (жер учаскелерін қызметтік жер телімі түрінде
және ... әрі ... ... ... ... үшін ... ... кодексінде немесе заттық құқытық мәніне қайшы келмейтіндіктен, жер
пайдалану құқығына меншік құқығы туралы нормалар қолданылады.
Жердің ... ... ... оның ... және әлеуметтік
жағдайына ықпал етіп, аса маңызды рөл атқарғанын қоғамдық даму үрдісінін
тарихы дәлелдеп ... ... да ... ... ... және ... ... жерге иелік ету құқығы үшін күрес бір сәт те толастаған
емес. Бұл күрес әлемдегі көптеген ... ... ... ... ... осы ... тарихқа көз жүгіртіп көрсек. Қоғамдық қатынастар
жүйесінде жерге деген құқықтық ... ... ... даму ... ... ... аса маңызды орын алған. Ақиқатына келер болсақ, құл
иеленуші ... да, ... ... қоғамда да жерге деген құқықтық
қатынас аталған құқықтық жүйесінің негізгі ... ... ... ... да жер ... ... ... меншік формасының мәселелері,
жерге қауымдық иелік формасы, ең аяғы жеке меншіктік жер иелігінің маңызы
мен ... – көне ... мен ... ... аса ... орын
алды. Ең алдымен құл иеленуші қоғамдағы жер қатынастарының екі типін – көне
Шығыстағы жер қатынастары мен ... ... жер ... ... ... Құл иеленуші қоғамдағы жер қатынастарының мысалы ретінде Көне
Вавилондағы жер ... мен ... ... жер ... ... ... мемлекет пен құқық жер қатынастарын зерттеуде ... ... ... ... ... ... аудартады, атап айтсақ,
Көне Вавилон көне шығыс құл ... ... ... ... бола алады.
Бұл құл иеленушілік ... сол ... сай, ... құл ... оның өзгешілігін көрсететін бірқатар өзіне тән ерекшелігі бар
(Грекия, Рим).
Көне Қосөзендегі мемлекеттің қалыптасу процесі, бұл ... ... ... алып ... жеке ... ... ... олардың үстінен қараған патша, жердің ең ... иесі ... ... кейбір жеке қауымда мұра етіп қалдарығанға иелік
еткенде ол жалғыз өзі жеке-дара барлық ... ... ... ... ... ... ... нақтылап айтқанда, соған бірігіп, сіңіп,
тұтасып ... ... ... ... Сарай (Орда патшалық)
шаруашылығы үшән ... жер – ... және ... үшін – ... ... ... ... оған, храмдық жер де қосылады. Патша мен храмдарға
қарасты жерлер мемлекет қарамағындағы ... ... ... ... ұжымдық құл иеленудің өзі жоғарғыдағы азғана топтың пайдасына
қызмет ... Сол ... яғни ... ... ... ... ... иеленуші кластың өкілдері шықты, солар алғашқы жекеменшік жер ... ... ... ... ... ... бөлініс категориялары
болды:
- сарай иелігіндегі жерлер;
- храм ... ... ... ... ... жекеменшік иелігіндегі жерлер.
Соңғысы өз кезегінде іштей бірнеше түрге бөлінді. Жоғарыда көрсетілген
түрлі категориялық жерлер өзіндік ... ... ... ... ... ... Кодексіне белгілі, дегенмен Кодекс ... ... ... ... ақша-тауар қатынасы мен тауар айналымының
дауымуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі түрлі категориядағы жерлерге құқықтық режим
мынадай көрініс тапқан.
Сарай иелігіндегі жерлер сол сарай шаруашылығын ... ... ... Бұл жер ... ... иелігіндегі жерлер болды, оны қалай пайдалану
керек екенін патша өзі шешетін, ... ... ... те ... және
бұл жерлер тікелей мемлекет шенеуніктері бақылауы арқылы, құлдар күшімен
өңделді. Хаммураби ... ... ... ... аса иол ... жатты, әсіресе оңтүстік аймақта. Храм иелігіндегі жерлер де құқықтық
талабы жағынан да және ұжымдық құл ... ... ... ... ... ... да сарай иелігіндегі жерлерді пайдалану үрдісіне ұқсас
келеді. Храм иелігіндегі жерлер сол храм ... ... ... Осы бағдарда, атап айтатын мәселе, көптеген храмдар патша иелігінде
болды және патша храмдары деп есептелетін. Храм ... ... ... ... ... ... иеліктегі жерлер ерекше категориядағы жерлер болып табылатын.
Яғни, бұрынғы рулық-тайпалық қауымдар территориялық ... ... ... пайдаланудан жеке пайдалануға көшкенінен көрініс тапты. Қауым
ішіндегі жерлерде жекелеген үлкен отбастарының ... ... Бұл ... ... ... мен ... бөліністің нәтижесінде жерге
иелік етуде теңсіздік пайда болды.
Соған ... ... ... ... Қауымдық байланыс сақтауда
аса маңызды рөл атқарған мәселе, ортақ суды пайдалану ... ... ... шаруашылықта бірігіп пайдалану, бірігіп су бөлісін ... ... ... ... ... ... ретінде көрініс тапты.
Хаммурапи дәуірінде жекеменшік жер ... ... ... ... аса маңызға ие болды. Қалай болғанда да Хаммурапи
Кодексі жердің бұл категориясына ерекше ... ... атап ... болсақ,
одан ертеректе болған суммерлік Кодекске қарағанда жеке жер иеліктерінің
құқықтық нормаларын кеңітіп және ... ... ... салды. Сонымен
қатар, жеке меншік жер иелігі құрамына түрлі ... ... ... де ... ... жер ... ... ең үлкен категоряны сыйға берген жер
құрайды. Бұл жерлер, патшаның шенеуніктер мен әскери қызметкерлерге «өзін
асырауға» деп ... ... ... ... ... ... ... кеңінен таратылып айтылған. Бұл жеке меншік иелігі шартты болып
есептеледі. Өйткені, бұл жеке меншік иелігі оның әскери ... ... ... ... ұлы ... ... қызметте әкесінің
қызметін жалғастырған жағдайда ғана аталған құқық сақталады. Сонымен ... ... ... ... ... берілген жерлер толығымен
азаматтық айналымнан шығарылып ... ... ... ... қатысты
алған жері мен бау-бақшасы, сондай-ақ, мүлік «илка» деп аталатын, оларды
сатуға немесе ... да ... ... әскери қызметкер құқылы емес еді.
«Илка» деп аталатын жер иелігін шеттететін кез-келген ... ... ... деп танылды [4-бет].
Жеке меншік жер иелігінің екінші түрі – бұл ... ... ... яғни ... салық алу үшін жерге иелік етіп, оны пайдалануы.
Бұл ... де ... ... жоғарыдағы әскери қызметкер мен
шенеуніктердің «илка» жеріне ... ... ... ережелерге
бағындырылған. Олар да әскери қызметкерлер мен шенеуніктер жерлеріне
қатысты Кодекстегі баптармен ... ... ... сол ... ... ғана ... тапқан. Біріншісінде. Патшалық қызметке
адал болып, соны дұрыс атқару жатса, екінші ... ... ... ... яғни патша қазынасына салықтың дұрыс, уақытында түсіп тұруын
қамтамасыз етеді. Салықтық жерлер – бұл шаруа-қауымдастық жеке ... және ... алу үшін ... ... Ең ... жеке меншік
иелігіндегі жердің түрін еркін сатуға ... жер ... ... ... ... жерлерге қарама-қарсы қойылады. Міндетті етіп берілген
жерге жеке меншіктік иелік ету, міндетті етіп ... ... ... иелік
етуден көп айырмашылығымен ерекшеленеді. ... ... ... ал екіншісі азаматтық айналымда еркін жүреді. Бұның барлығы
әскери қызметкердің ... ... үшін ... жерплерін және басқа да
мүліктерін сатуға тыйым салатын ... ... ... ... ... ... сатып алу және сату шарты арқылы алған ... ... ... оған ... ... де ... ... байланысты құқықтық қатынастар Көне Вавилонда жерге мемлекеттік
меншіктің экономикалық мазмұнына байланысты айқындалатын. Жерге мемлекеттік
меншікті пайдаланудың экономикалық нысаны анықталып, оның ... ... иөзі ... ... өзі ... құл ... тікелей байланысты
болды және жеке ... құл ... мен ... құл ... ... көрсетеді. Сонымен қатар, көрсетілген экономикалық мазмұнға
байланысты жер қатыстарының құқықтық мазмұны да ... ... ... ... ... еді, ал жекелеген қауымдастықтың және басқа да ... ... ... ... ... олар тек сол ... пайдалануға
құқылы болды [5-бет].
Лев Исаакович Дембоның пікірі бойынша, дәл осы жағдайда мәселе жерге
иелік ету ... ... ... ал біздің пікірімізше жерді пайдалану құқығы
ғана көрініс тапқан. Олай дейтініміз жерге билік, иелік жүргізу ... ... тек қана ... пайдалы қасиетін пайдалану және одан
кіріс кіргізу ... ғана ... ... Жерге меншік құқығының
субъектісі Вавилон патшасы, өйткені жерге қатысты барлық ... ... ету ... соның қолында болды. Жер рентасы, соған сәйкес үстеме
еңбектің пайдасына иелік етіп, оны жұмсау ... де ... ... жер ... ... мүмкіндігі, сонымен қатар
қауымдастықтың, храмдардың, жеке жер иелерінің де жерге құқықтық ... ... ары ... Олар ... жеке ... құқығына ие
болмайтын. Соның нәтижесінде жерге иелік етушілердің жерді ... ... ... т.б.) ... ... ... ... дамуы, шаруалардың жерден айырылуы және
дифференцияланып, ... ара жігі ... – Көне ... патшалығында
арендалық (жалға беру) қатынастың дамуына ықпал ... ... ... ... беру ... көптеген өзінің баптарын арнаған, онда ... ... ... ... ... ... кодекс әр уақытта
жерді жалға берушінің мүддесін қорғауға ықыласты екенін көрсетіп отырады.
Кодекс жерді жалға берудің ... ... ... ... ... ... мен оның өте ... заңдарымен салыстыра
зерттеуі, сөз жоқ, Көне Вавилон ... ... жеке ... ... ... дамығанын көрсетеді. Тауар-ақша қатынасы мен ... ... ... көне ... құл ... қоғамының негізі ретінде,
жерге мемлекеттік меншікті де сақтады.
Жерге жеке ... ... рим ... ... ... және оның
ерекшелігі неде деген заңды сұраққа жауап берместен бұрын, осы мемлекеттің
тарихына шолу ... Көне ... жер ... ерекшелігін,
«классикалық-антикалық» форма ретінде көрсету үшін, ... ... мен оның ... ... ... білу ... Мемлекет –
қала құру жағдайындағы, рим қауымдастығының ... ... атап ... ол – рим ... ... ... ұйым ... көрінді, яғни,
қауымдастық жері, рим жері ретінде екіұдай ... ... ... жер ... ... жеке меншік жер ретінде. Өйткені, рим
азаматы – ... ... – қала ... ... ... ... ретінде жеке меншік иесі боп танылды [7-бет].
Көне римде рулық қауымдастықтың ыдырауына байланысты, жер патрицийлер
қауымдастығына өтті және ... ... ... ... ... ... өңдеуге
өткен тұста, жекелеген, ақсүйек отбасына алғашында жеке иелік етуге тек
қана үй ... жер ғана ... ... ... тек осы үй ... ғана мұра (heredium) ретінде ұрпақтан-ұрпаққа берілді. ... ... ... ақсүйек қауымдастығы иелігінде болды және ager publicus деп
аталатын жерге иелік түрін қалыптастырды.
Бұл қауымдастық жері мемлекеттік меншік болып ... Бұл ... рим ... ... тек қана ... ... қанша жер қажет,
қанша жерді өңдей алады, сонша басып қалатын. Бұндай «басып алуға» ... ... ... қалғандар, сол жерге иелік (possessio) ету
құқықғына ие болды. Олардың жерге ... етуі ... ... ... ... категория – ager occupatorius қалыптастырды. Рим өзінің бұдан
кейінгі барлық ұзақ тарихи жағдайында, әрбір жаңа басып алған ... ... яғни рим ... жері - ager publicus деп ... ... жері - ager publicus ... ... рим ... ... дамуының тарихы болып табылады. Римдіктер әркез өздері
жаулап алған территорияның үштен бірін ... алып ... Ең ... ... мемлекет өзіне қалдырды (ager limitati), тек қана, содан
кейін колония ... үшін жер ... (ager ... Өңделген
жерлер, алым (ager vestidales) түрінде жалға берілді және еркін жаулап
алуға мүмкіндік ... (ager ... ... – бұл ... римдіктер ертеден ager publicus
бөлігін атады, яғни өңделмеген жерлер, бөлініске де түспеді, ... да ... Бұл ... ... өңдей алады, сол мөлшерде еркін
иелік ету мүмкіншілігі берілген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... туралы меншік құқығын алмады, олар тек қана ... ... ... ... ... ие ... ал меншік иесі
ретіндегі құқық мемлекеттің өзіне ... ... ... ... мүмкіндігі
белгілі бір мерзіммен шектелмеді және жер учаскілері атадан балаға ... ... және ... ... Аger publicus ... ... ... рим жер категориясында ерекше - аger compascuus
бар, бұл жер де ... ... жеке ... ету үшін ... бөлінген [8-
бет].
Барлық жерлер, ager publicus құрайтын қағида, рим халқының иелігіндегі
(popul us romanus), ең басынан өзіндік ерекшелігі ... ... жеке ... жер ... ... етті және бұл ... жерге иелік ету,
басында азғана плебейлік, крестьяндық жер ... еді, ... ... ... күнкөріс үшін қалдырылған жерлер еді. Сонымен, рим
республикасы тарихының алғашқы кезеңінде жер ... сол ... ... ... екі ... көрініс тапқанын байқатады: а) жаулап алу құқы
арқылы ірі жерге иелік ету; б) квириттік меншік ... ... ... және
орташа иелік ету.
Рим заңгерлері, солардың ізімен барлық батыс заң ... ... ... ... ... ... ету ... (possessio)
деп таниды, тек қана екінші нысанын, жеке ... ... ... ... ... мұндай қағиданы ешқандай да дұрыс емес деп таныған.
Бірінші және екінші нысаны да, ... ... көне ... құл ... ... ... құқығының екі формасының көрініс деп таныды.
Тіпті, одан әрі таратып ... ... ... ... ... бірінші формасы,
ірі жер иелері жоғары билік тобы класының қалыптасуына негіз болып, соған
қызмет ... Ал, ... ... ... ... ... ... болсақ, оның
негізін рим крестьяндары құрайтынын ескерсек, олар римнің әскери ұйымының
қызмет етуін қамтамасыз ... ... рим ... ең ... әскер
болатын.
Гракхов жер реформасы аger occupatosius жер иелігі ... өмір ... ... ... ager publicus жер ... түрі де ... яғни ... бәрі квириттік меншік түріне айналды. Одан әрі ... ... алу ... және ager publicus жер ... ... ... ... тұрақты төлем, салық – vectidal алу арқылы тек қана жалға
берілетін болды.
Рим империясының кейінгі дәуірінде, эмфитевзис, ... ... ... ... ретінде кеңінен таралым көрді. Эмфитевзис, аты айтып
тұрғандай, өзінің пайда болу ... ... ... шыққан, алғашында
астықтық алқапты жерлері бар аймақтарда қолданылған. Эмфитевзис, ... түрі ... ірі ... өз ... ... ұсақ ... беру үшін ... дәуіріндегі Қазақстанның тарих ғылымында көшпелі қазақтардың
феодализм негізін малға жеке меншік құрады, ал жер ... ... ... ... ... орын алды. Бұл салада өткір қадамды отандық ... ... ... ... ... Еренұлы Еренов жасады.
Ғалымның ... ... ... ... ... ... анықтаушы орынды жеке меншік қатынастары айқындайды.
Қоғамдық меншіктен жеке ... ... ... ... ... ... алсақ сол жерде өскен төрт түлік мал болды. Жердің табиғи өнімі
(мал) алғашында рудың, ... ... ... ... кейіннен жекелеген
тұлғаның қолына еркін өтіп, жеке меншікке айналды. Отбасы, тек ... ... ғана ... иелік ету саласында да дараланды.
Малы көп, бай отбасының пайда болуы, малға жеке ... ... ... ... соның негізін қалады. Ғалымдардың көбі малға жеке ... ... ... ... ... арасында тараған түрлі аңыздарға ... ... ... ... ... болуымен байланыстырды [9-бет].
Төрт түлік малдың жеке ... ... ... сол кездегі
қалыптасып, орныққан жерге ... ... ... қайшылыққа ұшырады.
Өйткені, жерге меншіктің ... түрі ... ... ... дамуына белгілі мөлшерде кедергі жасады. Бұл күресте жеңіс
қашанда ірі мал ... ... ... ... өздерінің малдарын
жайылыммен қамтамасыз етулері керек еді. Мал басының қарқындап өсуі және
мал шаруашылығының дамуы, ... ... оны ... қарамағына алуға
ірі байлар әрекет жасап отырды. Сонымен қатар, кезең-кезеңімен, әлсін-әлсін
қайталанып отырған жұт, табиғи апаттар, ... ... ... әкеп ... ауыр жағдайға қалдырған кездерде болды. Сондықтан да, бай мал
иелері табиғи апат, жұттан мал ... аман ... ... ең ... ... ... ... жайлым мен (жайлау, қыстау, күзеу) жыл он екі ... ету ... ... ... соны өзі иелігіне айналдыруға ұмтылды.
Қауымдық жер қатынастарының ... ... жеке ... ... ... Бұл ... «ең ... қысқы жайылымға ие болу» дейді,
көшпенді түркілердің көне тарихын зерттеуші-ғалым.
Қыстақ, қыста жайылым жерлерінен кейінгі маңызды жер, ... ... жеке ... ... ірі байлардың, белгілі ... ... ру, ... ... ірі мал ... қауымдық жерлерді
ығыстырып, өзіне қарату арқылы, қарапайым қауым мүшелерінің ығысып, басқа
жерлерді басып ... ... ... Аздаған қауымдық иелігіндегі жерлер
біртіндеп, сол байлардың ... ... ... еді. ... өзі ... ... мал ... жеке-дара жүргізуге материалдық
негіз ретінде қалыптастыру мақсатына сай келді.
Кейбір кеңес дәуірі ... ... ... Қазақстанның көшпелі
аудан жағдайында ХХ ғасырға ... ... ... ... ... емес деп ... Бұл ... академик С.З.Зиманов келіспейтінін
айтады. Оның пікірінше, бұл көзқарас тарихи шындыққа қайшы келеді [10-бет].
Көшпеліліердің төңкеріске дейінгі жерге иелік ету ... ... ... ... феодалдық меншіктің болғаны, оның өзі бастауын
орта ғасырдан алатыны жөнінде деректер жоқ ... ... ... дәлелдеуі
бойынша, қоғамның феодалдық қатынасқа көшуі Орталық және Шығыс Қазақстан,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жүріп,
ертерек қалыптасқан. Бұның өзі, сол өңірде тұратын ... ... ... даму деңгейінің тұрақты даму процесінің нәтижесі деп танылады.
Сондай-ақ, ерекше атап өтетін мәселе бұл ... ... ... емес еді. ... ... мөлшері отырықшы күн кешті, немесе
жартылай отырықшы еді. Халықтың отырықшы бөлігі жер ... ... ... емес, еңбектеніп суармалы жерлер жасап, соны өңдеуді ... ... мал ... ... ... [11-бет].
Жер шаруашылығы жағдайында жерді пайдалану төңірегіндегі мәселелер алға
шығып, тез пісіп жетіледі. Қолдан ... ... ... ... ... жүргізу аса маңызды мәнге ие болды. Қолдан өңделіп, суармалы
жерлерге айналған жер шаруашылығында, сол ... ... ... рөлі ... орын ... ... ... өңделген жерлерді суландыру көздері
өнімнің ... ... ... ... ... ... ... тартып алу суландыру жүйесіне де иелік етуге апарып соқтырды.
Сонымен, бұл ... ... ... ... қалыптасуын көрсетіп берді.
Қазақстандағы жер қатынастарының қалыптасуы туралы айтқан кезде, ... ... ... ... Сол ... ... Қазақстан
территориясының барлығы дерлік және әлемнің үлкен ... ... қол ... ... моңғолдардың феодалдық қарым-қатынасының негізін
көптеген құқық нормасы мен жазу ... ... ... ... ... хан ... жүргізіп тұрған дәуірде көшіп-қонуға жарамды жердің иесі
кім болды деген сұраққа жауап бере отырып, ол ... деп ... ... ... ... ... ... жарайтын nutyg (yurt),
яғни жер кеңістігіне поуап – ... ... ... ... ... ... мыңбасы, жүзбасылар иелік етті. Сеньор – мырза, адамдарға иелік
етіп, билік жүргізгендіктен, олардың ... ... ... де ... ... да, ... сеньор – мырза өзінің иелігіне не басқару халық –
ulus алған кезде міндетті ... ... ... өз ... берілген
көшпенділердің өмір сүруіне қажетті жерді, яғни nutyg (жұртты) қатар алды.
Xubi негізінен екі ... ... ... бір ... ... (ulus) және солардың өмір сүру қабілетіне қажетті жайылым мен аң
аулайтын жер ... жер ... ... ... жаулап алған мемлекеттерге
күштеп енгізді.
ХІІІ-ХІҮ ғасырларда Қазақстанның барлық жерінде негізінен ... ... ... орнықты. Егерде көшпелі ... ... ... ... алғашқы қауымдық құрылымның ыдырауына ... ... ... ... меншіктің қалыптасуы феодалдық құрылымның қалыптасуына
ықпал ... жер ... ... 1917 ... ... төңкерісінен кейін
орнықты. Большевиктердің помещиктер жерін конфискациалау және барлық жерді
мемлекет мүлкіне айналдыру туралы бағдарламалық ... 1917 ... ... ... ... жер ... Декретінде нақтылы жүзеге
асты [12-бет].
Декреттің негізгі ережелері жерге жеке меншікті жоюға бағытталды және
жерді ортақ халық байлығына ... ... ... ... ... жер ... ... ресми жарияланды:
- жерге помещиктік меншік ешқандай төлемсіз бірден жойылсын.
- помещиктік имение ... жер), ... тең ... ... ... барлық жанды және ... ... ... ... ... жер комитеттері мен
крестьян депутаттары уездік Кеңестеріне, жер туралы ... ... ... ... ... ... да бір тәркіленген мүлік, бұдан былай барлық халықтың ортақ
байлығы ... ... оны ... ... ету ... деп ... ... сотымен жазаланады. Крестьян
депутаттарының уездік ... ... ... ... ... ... қажетті шаралардың қатаң сақталуы
талап етіледі. Бұның бәрі қайсы ... ... ... және ... ... ... ... мал, мүлік, тамақ, құрылыс бәрін
қатаң төңкеріс күзеті сақтайды.
1918 жылдың 27-қаңтарында жұмысшы, ... және ... ... ресейлік Орталық Атқару Комитеті «Жерді социализациялау туралы»
Декретті ... онда ... ... ... ... ... ... Республикасы шеңберіндегі жерге, ... ... ... ... және табиғатта тіршілік ететін
барлық сайлыққа деген қандай да ... ... ... жойылсын.
- Жер ешқандай төлемсіз (ашық немесе жабық) барлық еңбекші ... ... ... ... ... кім сол ... өз ... өңдейді, соның
пайдалануына беріледі, тек қана сол заңда ... ... ... ғана.
- Құнарлы жерден алғаг өнімнің артығы және рынокқа өткізуге ыңғайлы
жерде ... ... ... ... ... ұйымдарына ортақ
қоғамдық қажетке пайдалану үшін өткізіледі.
- ... ... мен ... ... ... ... ... манаполиялық иелік жасайды.
- Астықпен сауда жасау, іште және ... ... ... ... [13-бет].
Бұл ережелер КСРО-да жер қатынастарын реттеуде барлық кеңес ... ... Жер ... ... ірі ... ... иелігіне айналдырып, оны социализациялаудың теориялық ... ... ... орыс ғалымы, экономист Н.Д.Кондратьев жерді социализациялаудың
негізгі ережелерін төмендегідей тұжырымдайды:
Жерге жеке меншік жойылады және жер ... ... ... ... ... қол жеткізуді жеңілдетеді,тұрақты пайдалануға жол ашылады, сондай-ақ
басы артық жер бір адамның қолына өтуіне жол бермейді.
1) Әркәм жерді ... ... құқы бар, тек қана оны ... біреге
беруге, жалға өткізуге, кепілдікке қоюға басқа да еңбексіз пайда
табуға апаратын әрекеттерге жол ... ... ... ... мен одан өнім ... ... ... ешкімнің араласуына құқы жоқ.
3) Жерді пайдаланудан ... ... ... ... ... Жерді тегін пайдалану барысында, ерекше салық ... жер ... ... ... жүзеге асырушы халық атынан өкілеттігі бар мемлекеттік
жоғарғы басқарма және ол өзін-өзі басқаратын ұйым болып табылады.
Тағы бір ... ... ... ... ... ... айналдырудың негізгі қағидаларын айқындап берді. Жерді мемлекет
мүлкіне айналдыру барысында жер ... ... ... ... иесі ... ... Жалпы мемлекеттің мүддесін қорғау мақсатында мемлекет
барлық мемлекет жерін басқарып, билік ету құқына ие. Мемлекет өз ... ... ... ... ... адамдарына, жалға беру түрінде жақын
нысанда пайдалануға береді. Сонымен ... ... ... ... ... Олар ... басқару қағидасымен құрылған.
Көрсетілген қағидаларды саралап, қарастырудан байқағанымыз ... ... беру ... мен ... арасында
айтарлықтай айырмашылық жоқ [14-бет].
Көрсетілген жер құрылымы жүйелерінің басты өзгешеліктері негіздеу мен
түйіндеудегі көзқарастардан көрінеді, ал ... ... ... ... жоқ десе де ... қағидаларды тәжірибеде пайдалану барысында өрескел бұзылған.
1927 жылдың желтоқсанында ВКП (б) ХҮ ... ... ... ... ... Сол шешімге сәйкес аграрлық саясатта әскери-әкімшілік ... Бұл ... ... шаруалар өздеріне бөлінген жерлерімен ... ... Енді ... өнім колхоздың әрбір мүшесінің
меншігі болудан ... ... ... ету, оны бөлу ... ... ... қолына өтті.
Сонымен, Қазан төңкерісінен кейінгі кезеңде жер туралы заңдарда жерді
пайдаланушының кең негіздегі құқы мен оған ... ... ... ... Ал ... келсек, күштен енгізген колхоз-совхоз құрылымының
нәтижесінде, жерді ... ... ... ... ... жерден
алшақтатылады. Сондай-ақ, өз ... ... ... ... де ... ... ... кезеңдегі Қазақстандағы жер қатынастары
өзгерістеріндегі негізгі бағытта ... және ... ... комитеттер жер мәселесі бойынша 1920 жылдың
қазанында қабылданған арнайы шешімін басшылыққа ала отырып, Кеңестің ... ... ... ... ... ... жерді орналастыру
бойынша ірі жұмыстар жүргізді. Негізінен, байлар мен ... ... ... ... шаруа мен алшыларға жүйелеуге күш салынды. Келесі
кезегінде, көшпелі және жартылай көшпелі ... ... өмір ... ... ... туралы.
ВКП (б)-ның ХҮ съезі (1927-жыл, желтоқсан) лениндік кооператив жоспарын
басшылыққа ала ... ... ... ... шешім қабылдады.
Жеке шаруа қожалықтарын біріктіру арқылы ірі коллективтік шаруашылықтар
құру қолға алынды. ... ... ... орналастыру ұйымдарының алдында
күрделі мәселе тұрды. Ол, әлемдік тәжірибеде жоқ, жерді пайдалануда бірден
бір ірі ... ... ... ... құру ... ... кезде ВКП (б) Орталық комитетінің шілде Пленумының және ВКП (б) ХҮ
съезінің (1930) ... ... ... астық және мал шаруашылығы
совхоздарын құру жұмысы кең етек ... ... және мал ... ... ... ... ... ұсыныстардан асып түсті.
1928 жыл мен 1931 жылдар арасында ауыл шаруашылығына ... 40 ... ... жер ... әрі ... және ... шаруашылығын дамыту 1935-1941 жылдар
арасында жүрді. 1935 жылдың ақпанында өткен 11-ші ... ... ... ... жаңа ... ауыл ... артел жарғысын бекітті. Одан
ауыл шаруашылық артелі алып отырған жер ... ... ... ... ... Жерді пайдалану құқығын айқындайтын заңды құжат ретінде
мемлекеттік акт танылды. Ол актіні ... ауыл ... ... ... ... ... ... комитеті берді.
Бұл саяси міндетті жүзеге асыруды соғыс алдындағы жылдардағы ... ... ... ... ... бен совхоздарға бере ... ... ... сол ... ... ... жұмыстарына араласып
отырды. Жердің алыстығы, ала-құлалығы т.б. ерекшеліктері ескеріліп, кейбір
әлсіз колхоздар біріктіріліп, күшейтіледі. ... ... ... ... саны ... 6841-ге дейін қысқарып, іріленді.
Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақстан ауыл шаруашылығына әскер мен халықты
тамақпен қамтамасыз ету жауапкершілігі жүктелді. Елімізге ет, сүт, жүн ... ... ... ... ... мал шаруашылығын тез көтеруге
шынайы мүмкіндіктер ... ... ... күші ... шөп ... күш аз ... Малға жем-шөп дайындау да оңай болған жоқ.
Қазақстан Коммунистік Партиясының Орталық Комитеті ... ... ... отырып, мал шаруашылығын сырт жайылым арқылы дамытуды қолға
алды. Соғыс жылдары 20 млн. ... жер мал ... ... ... ... ... шөп дайындайтын жер ретінде ... ... ... ... келтіру кезеңінде жерге орналастыру жұмыстарының
мазмұны мына бағытта жүргізілді. Экономикалық тұрғыдан әлсіз ... ... ... сырт ... ... ... ... ұзақ мерзімге пайдалануға беріліп, мал шаруашылығының дамуына қолдау
көсетілді. Сондықтан да 1945-жылдан 1953-жылдар арасында ... ... ... ... ... ... ... Яғни, біріктіріліп,
ірілендірілді [16-бет].
Жер құрылымын реттеудегі одан кейінгі реформалар ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылды. Бұл процесс әсіресе Қазақстанда ерекше қарқынмен
жүрді, оған дәйекті ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы ұйымдарына бекітіліп берілген ... 205 млн. ... ... Бұл ... ... ... ... 92,2 пайызы еді. Социалистік дәуірдегі жер қатынастарын реттеудегі
мемлекеттік-әкімшілік әдіс КСРО мен Одақ ... жер ... ... ... ... жазылып, бекітілген. Оның өзі ... ... жер ... ... ... үшін ... қызмет атқарды. Осы жер туралы заңда ірі ... ... ... ... ... ... ... соны негізгі
бағыт деп таныды. Жер ... ... ... араласуы мүмкін
болмады. Барлық жер мемлекеттің қолына өткендіктен, жеке адамдарға берілген
учаскенің көлемі күлкілі көлемде ез болды.
КСРО және ... ... жер ... ... Қазақ КСР жер
туралы кодексі жер қатынастарын 1990-жылға ... ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, халық ... ... ... қоғам дамуының заңды объективті заңдарына қайшы келді.
Қалыптасқан ... ... ... ... жасау, қоғамдық
демократизациялау, нарықтық қатынастарды енгізу күн тәртібінде тұрды.
Сол кезеңде КСРО-дағы жер қатынастарын қиын ... ... ... ... ... ... Яғни ... жаңа экономикалық
саясатының болуы. КСРО Жоғарғы Кеңесі сол жылы жер туралы ... ... ... онда ... ... ... қалпына келтірілді.
Аталған негіздер ұзақ өмір сүрмеді, бірақ айтып кеткен жөн ... ... жер ... ... өз ... тигізді. Сөйтіп, Тәуелсіз
егеменді Қазақстанның тарихында жер ... жаңа ... ... ... жаңа ... ... түрде 1991-жылдың 16-желтоқсанында
«Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» конституциялық
заңды қабылдаумен басталды. Бірақ, бұл заңның ... ... ... ... ... ... ... Жер туралы ... ... ... Осы ... ... Қазақстан Республикасының жері
тек қана республика меншігі болып танылады делінген. Бұл өте ... ... ... ... ... бұл ... ... заңға қайшы
келетін, ол заңда жер «сол территорияда өмір сүріп жатқан халықтың байлығы»
деп көрсетілген. Бұндай «еркіндікке» бұрын жол ... Жер ... ... Республикасында жер қатынастарын 1995-жылдың 22-желтоқсанына
дейін, яғни жер туралы Жарлық ... ... ... ... ... кодекс республикада жер құрылымына реформа жасап, өзгерістер
жүргізуде айтарлықтай маңызы болды және ол төмендегідей мәселелерде айқын
көрініс тапты:
- ... ... жер ... алу ... ... қожалық шаруашылығына алған жерін, жеке үй маңындағы
жерін, бау-бақша мен мал шаруашылығын, ... және ... т.б. ... ... тапқан дүниесін мәңгілік мұра
арқылы ұрпағына беруге мүмкіншілік алды;
- азамат бөлінетін жер көлеміне қойылатын ... ... ... жер ... ... ... шаруашылық және басқа да
ұйымдардың сырттан келіп араласуына тиым салынды;
- жер иелері мен жер ... ... ... ... ... ... жүргізу; өздері өңдірген ауыл
шаруашылық өнімдеріне өздері ... етуі және оны сату ... ... ... ... ... рұқсат етілген;
- жергілікті атқару және өкілетті ұйымдардың қатынастарына
реттеудегі ... ... ... ... ... белгіленген;
- жер дауын шешу үшін сот билігінің рөлі күшейтілген [17-бет].
Алайда, жер туралы Кодекс жер қатынастарын қайта құруда ... ... ... ... социалистік қатынастан нарықтық қатынасқа көшудегі
өтпелі кезеңге сай болмады. Сондықтан да, 1991-жылдың ... ... ... ... ... туған заң қабылданды.
Жер туралы реформаның негізгі міндеті – жерде түрлі шаруашылықтың
тиімді, өнімді ... ... үшін ... ... және ... дұрыс жолға қойып, сол арқылы жер қатынасарын жаңартып, дамыту.
Сондай-ақ, жерді тиімді пайдалану, оны ... және ... ... ... ... мол ... жол ашу да басты мақсаттардың бірі болды.
Жер реформасының басты бағыттары болып мыналар белгіленді:
- ... жер ... ... бұл ... оны өте тиімді
пайдалану мақсаты үшін жасалды;
- мемлекеттік ауыл шаруашылық ... ... мен оның ... ... иеліктен айыру
жағдайындағы қайта бөлісті реттеу;
- селолық ел ... ... ... ... жер ... ... ... туралы құжаттарды толтыру мен
қайта толтыру.
Арнайы жер қорынан ең бірінші кезекте шаруашылық ... ... жер ... Сондай-ақ, бау-бақша, мал шаруашылығы, ... ... ... де ... ... ... Олар арнайы жер
қоры негізінен өз жерлерін дұрыс, тиімді пайдалана алмаған ауыл ... мен ... ... ... ... да бұл үшін
заңда жерді дұрыс, ... ... ... ... тиімді
пайдаланатындарға берудің құқықтық механизмдері айқын ... ... ... істейтін ауыл шаруашылық ұйымдары ... ... ... қаласа ерікті, сондықтан жекешелендірудің негізгі мақсаты
жерді мемлекет иелігінен ... ... ... көздеді. Міне, осыған
байланысты ауыл шаруашылық ұйымдарды жекешелендіру барысында, ... жаңа ... ... болуы заң бойынша айқындалып отырды.
Олар негізінен ... ... ауыл ... ... және таратылған шаруашылық жерлеріне иелік ететін басқа да
шаруашылықтардың құрылуының нәтижесінде жүзеге асырылды. ... жер ... ... орта жер ... ... анықталып,
еңбек ұжымдарына таратылды. Бұл туралы шешім аудандық атқару органдарының
мәртебесімен бекітілді. Жер ... ... ... тұлғалардан басқа осы
аумақта тұратын және ауылшаруашылық қызметпен айналысуға тілектері бар
азаматтарға ... ... жер ... ... ... заң жүйесін
іске асыру нәтижесінде ... ... ... 31055 ... 286 ... кооперативті, 700 шағын шаруашылық өнеркәсібі,
2120 басқа да мемлекеттік емес жермен айналысатын шаруашылық түрлері ... ... ел ... ... ... ... алу не үшін ... дегенде, жерге реформа жасағанға дейін барлық ел орналасқан ауылдар
совхоздар мен ауылдардың ... ... ... ал заң ... олардың
барлығы селолық атқару ұйымдарының басқаруына берілген. Сондықтан да жерге
орналастыру ұйымдары жергілікті ауыл ... ... ... ... қолында бар меншік малына қанша жайылым, шөп дайындайтын жер, үй
маңындағы бау-бақшаға қанша жер қажет соны ... ... ... ... ... ... селолық ел орналасқан жер айқындалған
соң, бұны аудандық атқару ұйымдары бекітеді (16-бап).
1991-жылға дейін барлық ... ... КСРО ... ... ... ету ... мемлекеттік акті берілген болатын. Жерді
пайдалану туралы құжатты қайта тіркеу қажеттілігі содан туындап отыр, ал
егемендік алғаннан ... бұл ... жаңа ... ... ... ... жаңа бланкілерге ауыстыру қыруар жұмыс істеуді талап
етті, ... ... де ... ... Осы ... процесі барысында жерге
иелік етішілер мен жерді пайдаланушылардың сол жерді ... ... ... отыр ма, жоқ па сол ... көп ... ... ... қатынастардың кеңінен қанат жая алмай отыруына, бір
жағынан жер нарығының қалыптаспауы әсер етті. Сондықтан да, ... ... ... 24-қаңтарындағы «Жер қатынастарын
реттеудегі кейбір мәселелер туралы» және 1994-жылдың ... ... «Жер ... одан әрі ... ... ... жарық
көруі, біздің еліміздің тарихында бұрын соңды болмаған нарықтың жаңа
нышандарын ... ... өзі егер сол ... жер тек қана ... ... ... ... қадам болды. Аталған Жарлық бойынша
мыналар белгіленді:
- азаматтар, өзіне тиісті өмірлік мұрагерлік жолмен ... ... ... ... ... және кепілдікке,
басқа азаматқа немесе заңды тұлғаға сатуға мүмкіндік алды;
- заңды тұлға (егер ... ... ... ... өздеріне тиісті жер учаскесін пайдалануға, жалға
беруге, сатуға және жер пайдалану және ... ... ... не заңды тұлғаға жалға, не кепілдікке
беруге құқылы;
- азаматтар өздеріне тиісті өмірлік иелену ... ал ... ... ... пайдалану құқығын, сонымен қатар
жер учаскесін пайдалану және жалдау құқығын серіктестікке,
кооперативке, сонымен қатар, шет ... ... ... ... ... ... төлем ретінде беру мүмкіндіктерін алды [19-
бет].
Сонымен, жоғарыда ... жер ... ... ... сол – олар ... ... ... болып табылатын жерге жеке
меншік құқығын енгізу болды. Бұл дегеніміз экономиканың дамуында ... ... ... бірі емес пе. Бұл ... ... ... да аз ... жоқ. Мәселен, Ә.Ерәли «Жер ... ... атты ... мемлекет тарапынан экономиканы көтеру мақсатында
атқарылып жатқан әрекеттерді әшкерелей келе ... деп ... ... ... іске ... үшін жас мемлекетке сырттан қаражат көзін тартып,
экономиканы жоюға қою болса, ал ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерінің шикі зат қойнауынан
бұрын, өз капиталдарына кепілдік болатын, жерге жеке ... ... ... қажет болды. Дегенмен бүгінгі күннің өзі сол кезеңде мемлекет тарапынан
жасалған әрекеттердің шынайылығын дәлелдеп ... жоқ ... ... адан әрі ... мен жетілдіру мәселесі жер туралы
Жарлықта көрініс тапқан. Ол жерді пайдалану мен ... ... ... ... ... ... ... болды. Біздің мемлекетіміздің
тарихында тұңғыш рет жерге меншіктің ... және жеке түрі ... және ... ... ... бойынша белгіленген ... жер ... ... ... ... ... ... айқын жолын салар басты бағыты болып табылады. Жер
қатынастарын құқықтық ... ... ... Жер ... заң ... да заң актілері диссертациялық жұмыстың ... ... ... пайдалану құқығының режимі
Жерді пайдалану ... ... ...... жерлерді ұтымды, әрі кешенді пайдалану және олардың
құқықтық тұрғыда қорғалуын қамтамасыз ету ... ... Жер ... ... ... болып табылады. Жер кодексінде немесе заттық құқықтың
мәніне қайшы келмейтіндіктен, жер ... ... ... құқығы туралы
нормалар қолданылады.
Кез-келген қоғамның меншікке деген көзқарасы сол қоғамдағы экономикалық
қатынастардың негізін құрайды, ... ... ... ... дамыдағы қай
кезеңді алып қарайтын болсақ та, ... ... ... ... ... басқарылатын жоспарлы экономикадан ... өту ... ең ... меншікке деген көзқарастың өзгеруі
болып табылады. Қазақстан қазіргі ... ... ... өткеруде, яғни
жеке меншіктің қалыптасуы мен ... ... ... үшін ... ... Бұл процестің жақсы дамуы, меншік қатынастарын құқықтық
реттеу жүйесін барлық бағытта келісіммен және ... ... ... ерекше маңызды ұғым, сондықтан ондаған жылдар адамзат баласының
ең үздік өкілдері оған өз ... ... ... ... ... дискуссия арқылы ғана бітпейді. Әлемді дір еткізіп, өзіне назар
аударатын ... ... ең ... ... сол кезеңде
қалыптасқан меншікке деген қатынастан туындап, соны ... ... ... ... меншік термині көбіне-көп түрлі мағынада қолданылып жатады.
Бір жағдайда бұл терминді «мүлік» немесе «зат» ұғымының ... ... ... ... беру» немесе «меншікке ие болу» деген
жағдайларында. Екінші бір жағдайда, бұл ұғым тек ... ... ал ... бұл ... ... ұғым, яғни заң категориясы –
меншік құқығымен теңестіріліп, сол мағынада қолданылады [20-бет].
Кеңес мемлекеті тұсында экономистер, философтар мен ... ... ... ... ... К.Маркстің «Саяси экономиканы ... және ... ... ... формалары» деген
еңбектерінде берілген ... ... ... сүйенеді. Негізінен меншік
ұғымының төңірегінде топтастырылған ережелердің алдына қойған мақсаты ... Ол ... ... ... ... өндіріске және оның
нәтижесінде пайда болатын өнімге ... ... Осы ... ... ала ... зерттеушілер меншік құқығы дегеніміз
не, меншік ... ... ... ... құрамы қалай, меншік
құқығының өзіне тән қандай белгілері бар және оларды ... ... ... ... ... деген сұрақтарды шешуге тырысты.
Соның ішінде зерттеушілер (оның ішінде заңгерлер) аталған ережеге
сүйене ... ... ... ... ... және ... құқығын айқындау
жолында біраз жұмыстар атқарды. Онда өндірістің меншікке қатынасы, ... ... ... т.б. ... ... ... ... талпыныс
жасалды.
Көптеген жылдар бойы ғалымдара арасында төмендегі бағытта ғылыми айтыс
(дискуссия) өрбіді, яғни онда меншікті иелік ету не ... ... ... ... ... ... ету жүйесі, басқаша айтқанда,
өндіріс құралы мен өнімнің ... ... ... ... екендігі деп
танылады.
Мысалы, профессор Д.М.Генкин, меншік – материалдық иелікке иелік етудің
тарихи құбылыс ретінде ... ... ... ... ... ... ... ретінде берілген бұл анықтамадан ... ... ... Меншік адамның затқа ... ... ... зат ... ... ... Бұндай
көзқарасты, ғалым Н.А.Боровиков та ұстанады. Оның пікірінше, ... ... ... қатысы ретінде қабылдау өрескел қателік болып
табылады. Экономикалық ... ... сол ... ... ... мен
өндіріс құралдарына, кім ие деген мағынада ... ... ... ... белгілі бір экономика категорясы ретінде баға
бергенде, К.Маркс ... ... ... қолданып, сол ... ... ... ... ... [21-бет].
Бұл жөнінде бұрында белгілі экономист М.В.Колганов былай деп жазды:
«Көптеген марксистер меншік ... ... ... ... оны ... ... және сол арқылы қоғам ішінде ... ... ... ... ... де, иелік ету мен меншік ұғымдарын бірдей деп ... ... ету ... дейді Егоров Н.Д. адамның табиғат заты
ішінен және белгілі бір ... ... ... – бұл ... ... ... Меншік ол қоғамдық форма, іштей және бірдеңе арқылы
материалдық ... ... ... бұл да қоғамдық қатынастар, бір
нәрсенің ықпалы арқылы материалдық байлыққа ... ету ... ... ... ұғымы арқылы иелік ету процесі қамтылмайды, ал керісінше ... ... ... және бір нәрсенің ықпалымен иелік етуі
нәтижесінде туындайтын қоғамдық ... ... ... атап ... ... ... ... меншік «экономика ғылымының пәніне жатпайды, ол құқықтанудың заң
ғылымының пәні болып табылады». Оның ойынша, ... ... ... ... ... керісінше меншікке экономикалық баға берумен
айналысуы керек. С.Н.Братустың бұл мәселеге ғылыми көзқарасы, В,П,Шкредов
көзқарасымен бірдей үндес ... ... ... Оның ... «меншік – бұл
ерікті қатынас», ... ... ... ... өндірістік қатынас
шеңберінен тыс қарастыруға болмайды дейді, және сондықтан да «меншікті ...... және заңи ... ... ... Бұл, тұтас
заңи – экономикалық категория» [22-бет].
А.Е.Черноморец меншік теориясын зерттей келіп, мынадай қорытындыға
келеді. Оның ... ... ... ... заңи ... ... Соның салдарынан, деп ойын жалғастырады А.Е.Черноморец,
марксизм классиктері кең мағынасындағы ... яғни ... ... ... ... ... ... қамтып, екі мағыналы
тұрғыдан келді. Соның қорытындысының негізінде марксистер бір жағдайда
меншіктік ... деп ... ... заңдық көрінісін
қарастырса, екінші жағынан экономикалық қатынастар ... ... ... Соның нәтижесінде экономикалық ... ... ... ... ... ... ... меншік ұғымын
қоғмдық қатынастардың белгілі бір тобының шеңберінде қарастыру, негізінде
дұрыс емес, ол ... ... не заңи ... болсын, алайда
бірінші айтылған категория шешуші рөл атқарды деген болатын. Меншік дейді
ол, - бұл, ... ... ... ... ... ... да көп
өлшемді ұғым.
Біздің ойымызша, бұл мәселе төңірегіндегі Б.И.Пучинскийдің пікірі назар
аударарлық: «Логикалық әдіске ... ... біз ... ... ал бұл – ... жалпы абстракция... Сонымен қатар, нақтылы
және пәндік тұрғыдан меншікті қатынас ... ... ... ... ол ... ... ... категориясымен зерттеу жұмысын
жүргізу мүмкін емес, оған сұрақ қоя алмайсыз... Мешікке ... ... ... ... ... ... үйренуге болады».
«Меншік» категориясына қарасты зерттеулерін, М.К.Сүлейменов те
экономикалық және ... ... ... ... ... ... қоғамдық экономикалық қатынастар мен құқықтық қатынасты
теориялық аспектіде қарастырады, тек ... ... ... ...... ... тұрғысынан талдап көрсеткен [23-бет].
Бұл салада біршама маңызды зерттеуді профессор Е.А.Сухов өзінің «Меншік
құқығы туралы лекциялар» деген еңбегінде жүргізген. Оның ... ... ... мүлікке қатынасын көрсетеді, яғни оның ... ... бір ... ... ұжымына) тиесілі материалдық
игіліктердің болуын көрсетсе және соған сәйкес сол игіліктердің ... ... жоқ ... ... ... қатынастар туралы,
Суханов: олар, біріншіден белгілі туынды қатынасты көрсетеді... Екішіден,
бұл – материалдық байлыққа тікелей ... ету үшін ... ... ең бастысы өндіріс құралдары ... ... ... қызмет нәтижесі. Үшіншіден, бұл қатынастардың мәні ... ... ... ... ... белгілі бір тұлғаның немесе
олардың ... ... ... деп ... ... - ... ... иелік етудің қоғамдық формасы.
Жоғарыда айтылған пікір қорытындысынан байқағанымыз, ... ... ... ... ... пікірлердің басын қосып, біріктірген және
оларды бізге меншік қатынастарының «белгілері» ретінде ... ... бар ... ... ... келіп, біз төмендегідей қорытындыға
келеміз [24-бет].
Ең ... ... ... ... ... ... ... ұжымның
өзінің иелігіндегі затқа өзімдікі деген қатынасы жатады. Меншік – менікі
және сенікі дегенмен айқындалады. ... ... ... ... ... бір ... ол жеке адамның иелігіндегі, не ұжымдық
меншік ретінде түсіндірілмесін, оған ... бір ... не ... ... ... қарау, ал енді біреу басқанікі деп қарауы керек.
Бұлай болмағанда меншік мүлде жоқ деп танимыз.
Меншікке берілген ... ... ... ... ... ... – бұл адамның затқа қатысы. ... ... ... ... Өйткені, меншік өз мәнін жояды, егер оған басқа ... ... ... ... етпеген, басқаша қараған жағдайда. Бұл ... ... ... иесі ... сол затқа өзімдікі деп қараған, екінші ...... ... ... ... жақтағылар, басқа біреудің затқа
көз алартпауы керек, сол ... оның ... ... да ... ... ... Меншікке берілген анықтамадан мынадай ... ... ол, яғни ... зат түрінде материалдық құндылық болып табылады.
Мешікке тән қасиет, ерік мазмұны, өйткені ... ... ... ерігі
заттың оның иелігінде екенін айқындайды. Меншік – бұл ... ... ... ... затқа басқа тұлғалардың басқанікі ... ... және ... меншікке иесінің менікі деген
айқындалмады. Қоғамдық ... ... ... ...... иесі басқа
адамдармен өндіріс процесінде, ... ... және ... ... процесінде көрініс табады. Ойымызды тұжырымдай келе
байқағанымыз, ... ... ... ... ... ... емес
екен: меншік ұғымның аясында өндірістік қатынастың бөлігін ... ... ... ... ... дегеніміз «өндіріс жағдайын ... ... ... ... бұнымен қатар, олардың ерікті жағын
анықтайтын белгілі ... ... ... ... ... ... материалдық игілікті иелік ету деп ұғыну, бұндай қатынас ... ... ... адам ... тән қасиет.
Құқықтың бұдан өзгешелігі (соның ішінде, әрине, ... ... ... ... бір ... ... бір сатысында қалыптасады, яғни,
тарихи тұрғыдан, алғанда құқықтың ... ... ... кейін
пайда болады. Меншіктің экономикалық қатынастары ... ... ... ... Бұл ... қатынастарды реттейтін
құқықтық нормалар жүйесінде және меншік құқығын құрайтын ... ... ... ... бұл ... иесі ... білдіріп, белгілі
бір тұлғаның мүлікке заңды ... бар ... ... оны ... ... қорғалуын да қамтамасыз етеді. Бірінші жағдайда,
объективті ... ... ... ... сөз ... екіншіден,
субъективті мағынада немесе субъективтік меншік құқығы туралы әңгіме болып
отыр.
Меншіктік құқығының мазмұны (субъективті ... ... ... иелік етуге, пайдалануға және оған билік етуге құқылы екенін
көрсетті. Көрсетілген ... ... ... ... ... құқығы ретінде меншік иесінің заңды ... ... ... ... және ол заң ... меншік иесі болғандықтан мүлік
оның меншігінде қала береді. Меншік құқығының ... ашу ... ... ... құқықтық мүмкіншілік әр қайсысына ... ... ... ... меншік иесінің затқа шаруашылық билігін қамтамасыз ету
мүмкіндігі. Мәселе, бұл жерде мүлікке шаруашылық билік ... ... иесі оның ... болуы қажет деген ұғым тудырмайды [26-бет].
Пайдалану құқығы – мүліктен оның пайдалы ... ... ... одан ... ... заң жүзінде қамтамасыз етілуі. Пайдалану, яғни
меншік иесінің өз ... ... ... ... және ... ... қанағаттандыру мүмкіншілігі. Жалпы пайдалану құқығы иелену
құқығымен өте тығыз байланысты, бірақ кейбір жағдайда затқа иелік ... ... ... ету ...... заң ... тағдырын белгілеудің заңмен
қамтамасыз етілуі. Алайда, мына бір ... атап айту ... ... көбі көрсетілген құқықтық ... ... ... ... ... ашып бере ... деп есептейді. Бұл ... «Ең ... ... ... ... аталған меншіктің үш
құқығымен бітпейді... Меншік иесі ... үш ... ... ... ... және сөйт тұра ... құқығын сақтап қалуы мүмкін.
Шындығында да, сот арқылы мүлікті ... оның ... ... меншік
иесіне оны пайдалануға тыйым салып және тәркіленген мүлікті билеуге тыйым
салынады... солай бола ... ... ... «аз да болса» сол ... ... күші ... Егер де, ... етушінің талабы жоққа
шығарылса, меншік құқығы толық көлемде меншік иесіне қалпына ... ...... айтқанда «серпінділік» немесе «икемділік» құқықтық
меншік». А.В.Венедиктовтың субъективтік меншік құқығы ... ... ... иесі ... бір ... ... өзіне
берілген құқықтық иеліктен айырылғанымен, меншік иесі болып қалады деу
дәлелсіз. Бұл жағдайда меншік ... ... тек қана ... ... ... ... айырылады. Субъективтік құқық соған сәйкес әрекет
мүмкіншілігінен ... ... ал егер ... ... ... ... ... байланысты бұл мүліктік уақытша шектеледі. Бірақ, бұл
субъективтік құқық жойылады деген мағына ... Бұл ... ... ... ... ... емес, ол, объективті құқық белгіленген
белгілі бір шекте ғана ... ... ал, сол ... ... көрсетілген өзі
түрлі себептерге байланысты өзгеруі мүмкін» [27-бет].
Иелену, пайдалану, билеу құқықтарын қалпына келтіру немесе іске асыру
мүмкіншілігінің өзі ... ... ... ... ... ... ... осыған сәйкес оның құқықтық маңызы бар деуге болады.
Заттан айырылған ... иесі ие ... ... ... ... ... әлі ... құқығын жоғалтпайды жіне белгілі мерзім
ішінде өзінінің құқықтық иелігін қалпына ... ... ... ... ... және ... ... жағдайда меншік иесінің
құқықтық иелігін ... сол ... ... ... ... ... ... тек уақытша, дәл сол жағдайда оның құқықтарының мүмкіншілігінің
шектелуінен қатысты болып отыр. Құқықтардан айыру, тек қана ... ... алу ... ... ... болады. Ондай жағдайда меншік құқығы да
тоқтайды. Мәселен, меншік ... ... ... ... өтіп ... сот ... аяқсыз қалдыруы мүмкін.
Д.М.Генкин, өз позициясының дұрыстығын дәлелдейді және оны ... ... ... ... ... иесінің иелік құқығын қалпына
келтіру және оны іске асыру мүмкіншілігі меншік құқығының дербес элементі
бола ... және ... ... және ... ... одан ... қоя
алмаймыз. Біріншіден, ол құқықты іске асыру мүмкіншілігін сол ... ... ... ... ... ... екі ... пайда болады: субъективтік құқықтың өзі және
субъективтік құқықты іске асыратын субъективтік құқық. Үшіншіден, егер ... ... ... ... ... ... ... ескерсек, арнайы меншік құқығы емес, онда бұндай жағдайды кез-
келген субъективтік құқықты көрсетеді.
С.Ф.Кечекьян, ... ... ... бір ... ... ... ... жатқызатындарға қарсы және осыған қатысты ол: «Бұл
«күшпен жасату мүмкіншілігін» субъективтік құқық арқылы ... ... оны өзі іске ... ... мына ... атап айту ... Д.М.Генкиннің меншік құқығының
мәні субъективтік құқық сияқты жоғарыда аталған үш құқықтық ... іске ... ... ... ... емес, ондай жағдайда меншіктің
субъективтік құқығының ... ... ... ... ... ашу, ... иесінің құқықтық мүмкіншіліктерімен аяқталмайды», -
деген Ю.К.Толстойдың пікіріне қосыламыз. Бұлай болатын ... ... ... тек қана ... иесіне тиесілі болмай, басқа да тұлғаның, тіпті,
шаруашылық жүргізу құқығына негізделген тұлғаның да осындай ... ... ... ... ... ... өзіне тән ерекше
белгісі ретінде меншік иесінің құқықтық мүмкіншілігін атап көрсетеді. Оның
мәнісі мынада, меншік иесі ... ... ... өз ... ... ... Азаматтық құқық ғылымында берілген
анықтаманың ішінде, Ю.К.Толстой берген анықтамаға арнайы ... ... ... ... – бұл ... ... өзіне тиесілі мүлікті өз
қалауына иелену үшін, пайдалану, билік ету, осы ... ... ... ... жасауға, басқа тұлғалардың құқықтары мен заң ... ... зиян ... ... ... үшінші тұлғаның
өзінің шаруашылық үстемдігіне араласу мүмкіншілігін жою құқығы» [29-бет].
Аталған ... ... ... ... ... келтірілген
анықтаманың ғылыми негізді екенін, дегенмен солай бола тұрса да оған ... ... ... ... ... шаруашылық үстемдігі
саласына барлық үшінші жақтағы тұлғалардың араласу мүмкіншілігін жою» деп
автордың ... ... ... ... ... қатар меншіктің
субъективтік құқығының мәнінен көрінеді деуінің қажеттілігі жоқ. Біздің
пікірімізше, бұл құқықтық ... ... ... ... ... ... ... ішінде қамтылады, сондықтан ... ... ... жеке қарастырудың және қорғау жөнінде мемлекетке көз
салудың қажеті жоқ. Сонымен қатар, иелену, пайдалану, билеу ... ... іске ... ... ... ... тұлға ешқандай құқықтық
мүмкіншіліктерін ... ... ... егер оны қажет кезінде қорғай
алмаса. ... да ... ... ... мүмкіншіліктері ғана бірінші
орынға шығады және олар өзіне тиісті қажеттіліктерін қамтиды [30-бет].
Жерге меншік құқығы. ... ... ... мен
егемендігін алғаннан кейін нарықтық экономикалы қоғам ... ... осы ... ... ... ... өте қысқа мерзімде
республикамызда көп ... ... ... мен ... түрліше
формаларының дамуын қамтамасыз ететін көптеген заңдар қабылданды. Алайда,
жерге мемлекеттік меншік нысаны мызғымас сол күйі ... ... ... күйінде жұмыс істемеді. Ескі, істен шыққан формацияның
орнына келген жаңа қоғамның алғашқы белгілері өте ауыр және өмір ... ... ... ... мемлекет құру объективті түрде қоғамдағы жер
құрылымын түпкілікті ... ... ... ... яғни ... ... мойындау. Сондықтан да 1995 жылғы Конституцияға ... ... ... ... рет ... ... және жеке меншік тең
дәрежеде мойындалады және қорғалады.
1995 жылдың 30 тамызында қабылданған ... ... ... жеке меншік құқығын бекітті. Жер және оның қойнауындағы
байлық су, өсімдіктер және ... ... ... да ... ... ... ... Жер, сондай-ақ белгілі бір негіздер мен
жағдайға ... ... ... ... ... ... (6-бап).
Конституцияда көрсетілген ережеге сәйкес жерге жеке ... ... ... ... да онда ... ... бар. Шектеулі меншік
құқығы дейді, И.А.Иконицкая, органикалық түрде еркіндікті шектеу шаралары
туралы ұғымдардан туындайды, яғни ... ... сол ... ... шығып
отыр [31-бет].
К.Победоноцев те, осы пікірде айтады. Меншікті ... сол ... ... ... ол ... ... билік шектеуі
деп ұғылады. Бұндай қатынастардың шегі ... ... ... ... немесе жалпы қоғамның экономикалық қажеттілігінен туындайды.
Бұрыннан белгілі, меншік құқығын шектеу үрдісі, ... ... ... ... ... шектеу шетел құқықтық жүйесінде
ХІХ ғ-да пайда болып және қазірде ... ... Бұл ... ... ... түрде де көрініс тапты. Мысалы, неміс заңгері, Ф.Коблер былай
деп жазды: «Жалпы ... ... ... ... ... ... бола ... ауыл шаруашылық және орман шаруашылығы жерлерінің
пайдалануы мен бөлінуін, әсіресе олардың азаматтық ... ... ... ... қамтамасыз етіп меншік құқығын көзге көрінбейтін сағым ретінде
көрсетпейді».
Аргентиналық заңгер А.Виваконың пікірінше, ауыл шаруашылық ... ... ... қатар жер туралы да экономикалық және әлеуметтік
талаптарға сай болуы керек; ... ... бұл ... іске ... шектеу қойылуы керек. Бұның өзі жалпы қоғамның мүддесін қорғау
үшін ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу шет елдерге ұзақ
даму жолынан өтті. Қазақстан қазіргі ... жеке ... пен ... ... ... баланста ұстау қажеттілігі жағынан белгілі мөлшерде ... ... отыр ... ... ... ... жеке меншік құқығы
Қазақстанда жақын арада қалыптаса бастады, ... оған ... ... ... түгел өту қажеттіліг жоқ. Қазіргі ғылыми
доктринада жерге меншіктік қатынасын реттеу барысында ... ... ... ... мақсаттары айқындалады. Солардың ... жеке ... ... ... аса ірі жер ... ... ... жер учаскесіне меншік иесі мен ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... пайдалану барысында экологиялық талаптардың
орындалуын қамтамасыз ету;
4) жер учаскелерін, олардың сапалық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық салдарды болдырмау мақсатында
жер нарығын реттеу.
Біз жоғарыда атап өткендей, меншік құқығы иелену, пайдалану және ... ... ... ... Сондықтан да, ендігі қарастыратын мәселе,
жерге меншік иесінің әрбір жоғарыдағы аталған жерге тиісті ... ... ... сон ... ... ... біз жоғарыда атап өткендей, бұл меншік иесінің затқа,
мүлікке шаруашылық ... ... ... қамтамасыз ету мүмкіншілігі. Жерді
иелену құқығы – ... ... ... жер ... шын ... ... ету
мүмкіншілігі. Бұл дегеніңіз, жер учаскесіне иелену құқығы заңды ... ... ... ... ... қажет және жер учаскесі шекаралық
линия мен ... ... ... ... ... қажет (аралық
столбылар, дуалдар, табиғи белгілер т.б.).
Барлық көрсетілген мақсаттар нақтылы түрде меншік құқығының ... ... ... ... реттеу барысында көрініс табады.
Иеленуге шектеу қою мына мақсатта, мына жағдайда көрініс табады, ... ... ... ... алу мақсатында жерді заң арқылы
реттеу барысында жер ... ... ... ... ... меншік иелігіне қанша мөлшерде жер ... ... соны заң ... ... ж. ... ... Республикасы Үкіметінің N401 Қаулысының:
«Азаматтар мен заңды ... жер ... беру ... ... 3-пунктіне сәйкес қожалық (фермерлік) шаруашылыққа, бау-бақшаға,
жеке үй салуға,саяжай құрылысына ... жер ... ең ... ... ... ... атқару ұйымдары жергілікті жағдай
мен ерекшеліктері ескере отырып, бекітеді. Жерді ... ...... етілген көлемде жер уыаскесінен оның ... ... ... ... ... ... ... қызметін жүргізу және ... ... Заң ... ... ... жер ... ... мақсатта
пайдалануына кең құқықтық мүмкіншілік берді: жерге өз ... ... жер ... ... ... ... бағытталға
соны толық сақтай және пайдалана отырып игеру; жалпы шаруашылықтың ... ... ... ... сол ... құм ... ... және т.б.
жалпы белгілі жер байлықтарын, торф, орман, жер үсті және жер асты суларын,
сондай-ақ жердің ... да ... ... ... үй салу,
өндірістік, тұрмыстық және басқа да құрылыстар салу, бірақ бұның бәрі ... ... ... ... ... ... ... [35-бет].
Жер учаскесіне меншік иесінің көрсетілген міндеттерінің ... ... ... ... ... ... күтіпұстау
ауыртпалығынан көрінеді: «меншік иесі ... ... ... егер де заң ... немесе келісім шарт арқылы
қарастырылмаған жағдайда, үшінші бір ... ... ... ... ... ... арасында мүлікті күтіп ұстау ... ... және ... 188-бабындағы меншік туралы
нормаларына қайшы келетіндері бар. Меншік иесі өз ... ... ... қандай іс-әрекет істеймін десе де екі бар... Меншік иесінің өз
құқын іске асыру ... ... ... және ... ... ... мен ... бұзбауы керек. Бірақ бұл жерде күрделі,
шешуін таппайтын мәселе жоқ, өйткені ... ... ... ... ... ... заңға емес, жер туралы заңға беріледі. Бұл
жерде меншік иесінің жер ... ... ... ... ... келді. Бұндай мәселенің бірі жерді өзінің негізгі
мақсатына сай қолдану. Жаңа қабылданған жер ... заң ... ... ... ... егер учаскені пайдалану заңдарда белгіленген жерді
ұтымды пайдалану ережелерін ... бұзу ... ... ... ... ... нысаналы мақсатына сәйкес пайдаланылмаса немесе оны
пайдалану ауыл ... жері ... ... ... ... жағдайдың едәуір нашарлануына әкеп соғатын болса, әкімшілік
құқық ... ... ... ... ... шараларды қолданылғаннан
кейін жер учаскесі меншік иесі мен жер пайдаланушыдан алып ... ... ... ... 19-бабына сәйкес: «Меншік иесі өзінің жер учаскесіне
қатысты заң актісімен тыйым ... ... ... шарт ... атап ... келісімді бағамен сатуға, шаруашылық серіктестіктің
жарғылық қорына ... ... ... ... ... ... жер
учаскесін сыйлауға және өсиет пен мұраға қалдыру құқылы». «Меншік иесі ... ... ... ... Бір ... жер учаскесін билеу
құқына ерекше шектеу жасалмағандай. ... атап ... ... ... ... ... мүмкін емес, яғни, оның заңды тағдырын оны
пайдалану немесе құрту ... ... да жер ... тек қана заңды
түрде көрсетілген бапта арқылы билеуге болады. Жер ... ... ... ... ... пайда болды. Мысалы, сатып алу
келісім шарты (сый, айырбас) бойынша жер учаскесі азаматтың қолына өткеннен
кейін, сол ... ... ... ... ... ол жер ... ... жағдайда көрініс табуы мүмкін [38-бет].
Бұл мәселе сатып алу, айырбас, сыйға тарту және ... да ... ... арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Сондықтан ... ... ... ... тұжырымдар жасауға болады. Жер
туралы заңдарымыз осы аталған ... ... ... ... ... Мәселен, Қазақстан Республикасының жер туралы заңының 18-бабының
жеке меншікке сәйкес шетел азаматтары мен ... жоқ ... ... ... ... жеке ... ... делінген. Ал 1996-
жылғы 20-маусымда Үкіметтің қаулысымен белгіленген 760 «Жер ... ... жеке ... ... беру ... ... Ережеге сәйкес шетел
азаматтары мен шетел заңды тұлғаларына үйлерді (құрылыстарды, ғимараттарды)
олардың мақсатына ... ... ... ... жерді қоса алғанда
өндірістік және өндірістік емес, оның ... ... ... ... мен ... ... ... жерлер берілуі мүмкін делінген.
1.3 Жерді пайдалану құқығының түрлері
Жер кодексінің 29-бабында ... ... ... ... Олар ... ... құқығы тұрақты немесе уақытша, иеліктен ... ... ... немесе өтеусіз алынатын болуы мүмкін.
Жер учаскелері тұрақты жер пайдалану құқығымен мынадай мемлекеттік жер
пайдаланушыларға беріледі:
1) кондоминиум объектілеріндегі ... ... ... ... ... құқығымен немесе оралымды басқару
құқығымен иеленетін заңды тұлғаларға;
2) ауыл ... және ... ... ... жүзеге асыратын
заңды тұлғаларға, сондай-ақ ғылыми-зерттеу, ... және ... ... ... ... ... ... жер пайдалануды жүзеге
асыратын заңды тұлғаларға;
4) Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген өзге ... ... жер ... ... ... жер ... ... Уақытша жер пайдалану құқығы мынандай жағдайларда беріледі:
1. Жер учаскесі азаматтар мен заңды тұлғаларға ... ... ... ... ... ... өтеусіз жер пайдалану құқығымен
берілуі мүмкін.
2. Егер Кодексте және ... ... заң ... ... ... ... жер ... құқын 5 жылға
дейінгі мерзімге табысталады.
Уақытша өтеулі жер пайдалану құқығы қысқа ... (5 ... ... ... мерзімді (5 жылдан 49 жылға дейін) болуы мүмкін.
3. Уақытша жер ... ... ... мерзімдері жер учаскесіне
берілетін құқықты, оның нысаналы ... және ... ... ... ... ... Осы Кодексте көзделген жағдайларды қоспағанда, сондай-ақ шартты
бұзу тәртібі оның ... ... ... ... уақытша жер пайдалану шарттарын біржақты бұзуына ... ... ... ... Республикасының азаматтары мен Қазақстан
Республикасының заңды тұлғаларына уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығымен:
- шалғайдағы мал ... ... ... ... ... халықтың мал жаюы мен шөп шабуы үшін;
- мемлекеттік жер пайдаланушыларға;
- ... ... ... ... жер ... ... ортақ пайдаланылатын жолдарды салу, мемлекеттік меншіктегі
және әлеуметтік-мәдени мақсаттағы объектілер ... ... жәе ... ... ... келтіру кезінде;
- концессия шартының қолданылу мерзіміне;
- Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен
үйлерді (үй-жайларды) және ғимараттарды уақытша ... ... ... ғибадат объектілері үшін;
Кодексте және Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген өзге
де жағдайларда берілуі мүмкін.
2. Уақытша өтеусіз жер пайдалану мерзімі жер ... ... ... ... және ... әрі ... жерді қалпына келтіру үшін
берілетін ... ... ... ... жобаларды жүзеге
асыру үшін жер учаскелерін беру жағдайларында бес жылдан аспауы ... ... мен ... берілген жер учаскесін уақытша
өтеусіз жер пайдалану мерзімі ... ... және ... ... ... кейінгі жер пайдалануына беруге жол ... ... ... жер ... ... ... мынадай жағдайларда жүзеге
асырылады:
1. Жер учаскесіне уақытша өтеулі (қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді)
жер пайдалану (жалдау) ... ... ... емес ... сондай-ақ халықаралық ұйымдарға табысталуы мүмкін.
2. Егер Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... өз ... ... орындаған уақытша
өтеулі жер пайдаланушы (жалға ... шарт ... ... ... тең жағдайларда, жаңа мерзімге шарт жасасуға басқа
тұлғалар арасында басым құқығы болды. ... ... ... ... ... ... жалға берушіні шартта көрсетілген ... ... ... ... ... шарттың қолданылу мерзімі
аяқталғанға дейін үш ай мерзімде жазбаша хабардар етуге міндетті.
3. Мемлекеттен уақытша ... ұзақ ... жер ... ... ... осы баптың 5-тармағында ... ... емес жер ... ... ... ... (немесе олардың бір бөлігін) жалға (қосалқы ... ... ... ... ... ... егер осы
Кодексте өзгеше белгіленбесе, жер учаскесі орналасқан жердегі
облыстың (республикалық маңызы бар ... ... ... маңызы бар қаланың) уәкілетті органына хабарлай отырып,
жер учаскесі меншік иесінің келісімінсіз, жер ... ... ... ... ... ... ... уақытша жер пайдалану
құқығын иеліктен шығаруға да құқылы.
Аталған жағдайларда, жалдау құқықтарын кепілге беруді қоспағанда, ... жаңа ... ... жалға берушінің алдында жер учаскесін жалдау
шарты бойынша жауапты болады.
4. Жалға берілетін жер ... ... ... мен
ғимараттардың меншік иелері сатып алатын жағдайларды ... ... жер ... сату ... осы жер учакесін
жалға алушының ортақ меншік құқығандағы үлесін бөгде тұлғаға сатуы
үшін Қазақстан Республикасының ... ... ... оны ... ... басым құқығы болады.
5. Уақытша өтеулі жер пайдалану құқығы шаруа немесе фермер ... ... ауыл ... ... ... үшін ... азаматтарына және мемлекеттік емес ... ... ... ... ал ... ... жоқ тұлғаларға 10 жылға дейін мерзімге беріледі [41-
бет].
Кейінгі жер пайдалану (қосалқы жалдау) құқығы ... ... ... жер ... өзінің жер пайдалану құқығын иелігінен
шығармай, ал өзіне тиесілі учаскені (немесе оның бір ... жер ... ... ... (республикалық маңызы бар қаланың, астананың),
ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) уәкілетті ... ... ... ... ... жер ... ... жағдайларда, кейінгі жер
пайдалану туралы шарттың негізінде кейінгі жер ... ... ... пайдаланушы әрдайым уақытша жер пайдаланушы болып табылады, ... ... жер ... ... құқығы болмайды. Жер учаскесін
кейінгі жер пайдалануға ... ... ... және ... ... жер ... мемлекет алдындағы міндеттерін ... ... ... жер пайдалану туралы шарт жалдау шарты ... ... ... ... шарт ... ... Кейінгі жер
пайдаланушы жер учаскесінде шаруашылық жүргізуді жүзеге асырады, ... жер ... ... жалдау) туралы шартта белгіленген шарттарды
сақтай отырып, жер пайдаланушының басқа да құқықтары мен міндеттерін ... ... ... құқығын жүзеге асырудың құқықтық негіздері
2.1 Қазақстан Республикасында жерді пайдалану мен ... ... ... ... және ... ... 2005 ... Халыққа Жолдауында, біршама мәселелер
қаралған болатын. Сол мәселелердің маңыздылардың бірі, ... ... ... ... мемлекеттік басқару органдарын реформалау болып
табылады.
Бұл саладағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мен тәсілдері және жергілікті жерлердегі мемлекеттік
басқару органдарының жерді және жер қорын пайдалану мен ... ... ... Республикасының Конституциясымен, сонымен қатар,
Қазақстан ... «Жер ... ... ... «Жер ... (11, ... Заң күші бар ... реттеліп,
жүзеге асырылады [42-бет].
Жерді пайдалану мен қорғауды мемлекеттік басқарудың негізгі міндеттіне
мыналарды жатқызамыз:
• Жер ... ... ... ... егін ... және басқа да
қызметпен айналысатын заңды тұлғалар мен жеке азаматтардың жерді
талапқа сай дұрыс пайдаланып, оны ... ... ... ... Жер ... жай ... қадағалау;
• Жер қойнауын пайдаланудың жай күйін, ... ... ... ... сондай-ақ жер қойнауының өзгеруімен
байланысты ықпал ететін төтенше жағдайларды болдырмау;
• Жер ... ... ... ... ... ... жер
қойынауын экологиялық сауықтыру және оларды ұтымды ... ... ... ... ... табылады. Осы
жоғарыда көрсетілген міндеттерді жүзеге асыру ... ... ... ... орны ... ... мен қорғауда мемлекеттік басқару және жер ... ... ... ... - ... ... ... табылады.
Жер қорларын қорғауды мемлкеттік басқару жалпы және арнайы құзыреті ... ... ... ... ... ... құзыреті бар органдар қатарына Үкімет және жергілікті жерлердегі
өкілді және атқарушы ... ... ... жерлердегі өкілді
органдарға – мәслихаттар, ал атқарушы органдарға - әкімдіктер жатады [43-
бет].
1. Қазақстан Республикасы ... жер ... ... ... ... мемлекеттік меншік объектісі ретінде жер мемлекеттік қорын
басқаруды ұйымдастырады;
2) кен орындарын игерудің ... ... ала ... ... және ... ережелерін белгілейді;
3) минералды шикізаттың стратегиялық және тапшы түрлеріне ... ... ... ... жер ... ... ұлттық қауіпсіздікті, қоршаған ортаның
сақталуын, халықтың қауіпсіздігін қаматамасыз ету мақсатында жер
пайдалануға шек қояды, ... ... ... орай ... ... сақтау үшін жер қойнауы ... ... ... бар жер ... (кен ... бекітеді;
4) кең тараған пайдалы қазбалардың тізбесін анықтайды;
5) өндіруші өнеркәсіптің әртүрлі салаларында қызметті жүзеге асыратын
жер пайдаланушылар үшін арнайы ... мен ... ... ... белгілейді;
6) жер пайдалану құқығын беру тәртібін айқындайды;
7) конкурсқа шығарылуы тиіс, кең таралған пайдалы ... бар ... ... ... жер ... ... оның ... ұлттық компанияның қатысу үлесі бар жер
учаскелерінің тізбесін бекітеді;
8) ... ... ... және бекітеді;
9) кең таралған пайдалы қазбалардан басқа жер ... ... және ... ... ... ... және халықаралық маңызы бар мемлекеттік табиғи-қорық
қорының геологиялық, геоморфологиялық және ... ... ... және ерекше қорғалатын табиғи
аумақтарда оларды шаруашылыққа шектеп ... ... ... ... ғылыми, мәдени және өзге де
жағынан ерекше құнды, республикалық маңызы бар ерекше ... ... ... жатқызылған жер учаскелерінің тізбесін
бекітеді.
11) жер пайдалану жөніндегі ... ... ... ... жұмстардың және ... және ... ... ... осы ... үшін оларды бағалау өлшемдерін қоса алғанда, түзу ... ... ... келісім-шарттар шарттарының орындалуын қадағалаудың мониторингін
және оны бақылауды жүзеге асырудың ... ... ... қазбалар жатқан алаңдарда құрлыс салуға рұқсат ... ... ... ... ... ... қалдықтарды көму және қалдық
суларды ағызу тәртібін айқындайды;
15) жер пайдалану ... ... ... ... ... ... қызметтеріне келетін болсақ олар мыналар:
1) барлау, өндіру және бірлескен барлау мен өндіру жүогізуге жер
пайдалану ... беру үшін ... ... және ... контрактінің шарттары туралы жер пайдаланушымен келіссөздер
жүргізу, жер қойнауын пайдаланушымен бірлесіп ... ... жер ... ... ... ... жүргізуге
аранлаған жобалық-схемалық ... ... ... ... ... ... ... кең тараған пайдалы қазбаларды барлауға, өндіруге немесе
бірлесіп барлау мен ... ... ... ... ... және оны ... жер пайдаланушылардың келісім-шарттардың ... ... және оны ... ... ... сақтау мониторингінің және оны
бақылаудың құрылымын, мазмұнын және оны жүзеге асыру тәртібін Қазақстан
Республикасының Үкіметі белгілейді;
6) осы ... ... ... жер ... ... ... етуге рұқсат беру, сондай-ақ жер пайдалану құқығын
кепілге беру жөніндегі ... ... ... заңнамада көзделген тәртіппен және негіздер
бойынша орындауды және ... ... ету, ... орындаудан осы Заңға сәйкес біржақты бас
тартуды қамтамасыз ету;
8) Қазақстан Республикасы ... ... ... ... жыл ... ... табыс ету;
9) мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесе отырып, жер пайдалану
құқығын алу конкурсының талаптарына енгізу үшін жер ... және ... ... ... технологиялар, жаңа және
өңдеу өндірістері, магистральдық және өзге де құбырлар,
инфрақұрылымдық және өзге де ... ... ... ... ... ... кезінде қазақстандық
мазмұн, дамыту және пайдалану жөнінде конкурс ... ... ... ... өндіру жөніндегі кен орындарын игеру
жобаларын әзірлеу және бекіту тәртібін айқындау;
11) техникалық ... ... жер ... ... құқықтық актілерді, нормативтік-
техникалық құжаттарды әзірлеу және бекіту;
12) жер пайдалану саласындағы техникалық регламенттерді ... жер ... ... ... ... кезінде адам
өмірі мен денсаулығына және қоршаған ортаға зиян келтіретін
тәуекелдерге талдау жүргізу және ... ... ... ... контрактіні жасау және атқару жөінідегі өзінің қызметінің барысында
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге кен орындарының қорларына
мемлекеттік сараптамадан және өнеркәсіптік санаттағы ... ... ... кейін ғана конкурс өткізуге және келісім-шарттар
жасауға міндетті [44-бет].
8-1-бап. Жер қойнауын зерттеу және пайдалану ... ... ... ... жер геологиялық зерттеу және кешенді ... ... ... іске асырады;
2) тау-кен жұмыстарын дамытудың жосапраларын (жобаларын) ... ... ... ... ... қазбаларды өндіру
жөніндегі кен орындарын игеру жобаларын бекітеді;
4) осы Заңның ... ... ... жағдайларда
тәулігіне екі мың және одан да астам ... метр ... ... ... ... және ... жер
қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеуге, сондай-ақ барлауға
және (немесе) ... ... емес ... ... ... (немесе) пайдалануға арналған жер пайдалану құқығын береді;
5) пайдалы қазбалар қорларының, пайдалануға ... жер ... ... ... және ... ақпараттың, жер
қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу мен ... ... ... арналған жобалық-схемалық ... ... ... және ... ... қорларын бекітеді;
6) пайдалы қазбалар қорларының мемлекеттік балансын, кен орындарының
және пайдалы қазбалар көрініс белгілерінің, ... ... ... ... ... ... ... тарихи шығындардың көлемін, жер қойнауы туралы геологиялық ақпарат
алудың құны мен шарттарын айқындайды;
8) жер геологиялық ақпаратының республикалық және аумақтық ... және ... ... ... етеді;
9) атқарушы органдар мен жер ... ... жер ... және жер ... ... ... және кең ... пайдалы қазбаларға қатысты бөлігінде
жер қойнауын пайдаланудың белгіленген тәртібін ... ... ... ... зерттеу және пайдалану мониторингін жүзеге асырады;
11) жер ұтымды және кешенді пайдаланылуын бақылауды жүзеге асырады;
12) жылдық жұмыс бағдарламаларын келіседі;
13) жер ... ... және ... ... ... құжаттарды әзірлеуді жүзеге асырады.
8-2-бап. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы ... ... ... ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган:
1) жер қойнауын қорғауға мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады;
2) жер ... ... ... ... ... ... қалдық суларды ағызудың мемлекеттік кадастрын жүргізеді;
3) жер зерттеу және ... ... ... ... ... қойнауын қорғау саласындағы талаптарды бұзудың салдарынан
келтірілген зиянның мөлшерін айқындайды;
4) келісім-шарттық аумақтағы немесе оның шегінен тыс ... және ... ... ... емес ... ... ... заттар мен қалдық суларды
көмуге арналған жерасты ... ... және ... ... ... ... [45-бет].
8-3-бап. Жер пайдалану саласындағы өзге де уәкілетті органдардың
құзыреті:
1) жер ... ... ... ... ... пайдаланылатын
тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілген қызметтердің және ... ... ... және ... ... ... енгізу үшін оларды бағалау өлшемдерін әзірлейді;
2) облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті
атқарушы органдарының облыстың ... ... бар ... ... ... ... ... мен көрсетілген
қызметтердің және оларды өндірушілердің тізбесін түзуі жөніндегі
қызметіне ... ... ... ... жер ... ... операцияларды жүргізу немесе келісім-шартқа
байланысты ілеспе ... ... ... ... ... көрсетілген қызметтерге қатысты қазақстандық мазмұнды ... ... ... ... бойынша әзірлейді және
бекітеді;
4) жер пайдалаушылардың Қазақстанда ... ... ... мен
көрсетілген қызметтерді сатып алуы бөлігінде олардың келісім-шарттық
міндеттемелерді орындауының мониторигін ... ... ... ... ... ... ... жоғары технологиялық
өндірістердің тізбесін құзыретті органмен келісім бойынша бекітеді;
6) жер пайдаланушылардың сатып алынған ... ... ... ... ... есебінің және алдағы жылға арналған
тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алуының жылдық
бағдарламасының ... ... жер ... және ... жер қойнауын пайдалану жөніндегі
операцияларды жүргізу үшін ... ... мен ... ... ... ... ... жер қойнауын пайдаланушылар
уәкілеттік берген тұлғалардан тауарлар, жұмыстар мен көрсетілген
қызметтер сатып алу ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... кадрларға қатысты қазақстандық мазмұнды ... ... ... ... ... ... ... жер пайдаланушылардың қазақстандық кадрларды тарту бөлігінде
қазақстандық мазмұн ... ... ... ... ... ... мен еңбегіне ақы төлеуді қамтамасыз ету
бойынша келісім-шарттық міндеттемелерді орындауының мониторингін
жүзеге асыруға қатысады [47-бет].
9-бап. Облыстық ... ... бар ... ... ... ... (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) атқарушы
органдар:
1) жер туралы ... ... ... ... мөлшерде және
мерзімге жер пайдаланушыға жер ... ... жер ... ... ... жағдайда көрсетілген мақсаттар үшін жер туралы
заңдарда ... ... жеке ... иесінен немесе жер
пайдаланушыдан жер учаскесін алып қояды;
2) өздеріне заң актілері ... ... ... жер ... ... жүргізу үшін берілген жер және су ... жер ... ... қауіпсіздік ережелерін
бұзбауына, археологиялық ескерткіштер және басқа тарихи-мәдени мұра
объектілерінің сақталуына ... ... ... ... жасалған кезде аймақ тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық
және экологиялық мүдделерін сақтаумен байланысты мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... ... мен аумақтарды әлеуметтік дамыту бөлігінде жер
қойнауын пайдаланушылардың келісім-шарт міндеттемелерін ... ... ... қатысады;
3-2) жер пайдаланушыларға Қазақстан Республикасының ... ... ... жұмыс күшін тартуға рұқсат береді;
3-3) жер пайдалану ... ... ... ... ... жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің және
оларды өндірушілердің тізімін тізу мақсатында сауда және ... ... ... саласындағы уәкілетті органға тоқсан сайын
табыс етілетін облыстың (республикалық ... бар ... ... өндірілетін тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің
және оларды өндірушілердің тізбесін ... ... ... кең ... ... қазбаларды барлауға, өндіруге және бірлескен
барлау мен өндіруге ... ... ... тіркейді және
орындайды;
4-1) жер пайдалануға байланысты ғылыми, тарихи-мәдени және эстетикалық
мәні бар объектілерді құру мен ... ... ... ... атқарушы органдармен келісе отырып, жергілікті
маңызы бар ... ... ... ... және ... ... мен ... мәдени және өзге де жағынан ерекше құнды, жергілікті маңызы
бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ... ... ... ... ... ... ... Республикасы мен басқа мемлекеттер арасындағы жер қойнауын
пайдалану және минералдық шикізатты ... ... ... талаптардың
өкілдерінен құрылған комиссия қарайды. Комиссия мәмілелі шешімге ... ... ... ... іс ... ... ... мүмкін. Жер және
оның қойнауын басқарушы органдардың қызметі – жер ... ... ету ... ол жер ... құқықтық нормалар мен
заңдардың орындалуына кепіл бола алады. Бұл органдар жер заңдарының ... мен ... ... ... мүмкіншілік береді және сонымен
қатар қажет болған жағдайда жер ... ... үшін ... да ... ... ... ... «Жер туралы» Заң күші бар
Жарлығының 108-бабының 2-тармағына ... жер ... ... ... ... мен қорғауды – жергілікті атқарушы органдарға,
жер және оның қорларын басқаратын, табиғатты қорғайтын және т.б. ... ... деп атап ... ... ... ... ... өкілеттігі «Қазақстан
Республикасының жергілікті өкілді және атқарушы органдары туралы» Заңының
42,44-баптарында ... ... ... ... ... жерлердің пайдаланылуы мен қорғалуында мемлекеттік басқаруға
құқылы. Жер ... егер ... ... жағдайда меншік түріне
қарамастан, заң бұзушылардың шаруашылық қызметтерін ... ... ... ... ... қолдана алады [50-бет].
Арнайы өкілеттігі бар мемлекеттік органдар жерді пайдалану ... ... ... тәртібі мен ережелері ... ... «Жер және оның ... пайдалану туралы» Заң
күші бар Жарлығымен 1996-жылы 27-қаңтардағы, Қазақстан ... ... ... ... мен ... мемлекеттік басқаруды жүзеге
асырудың ... ... ... қарастырылған.
Арнайы өкілеттігі бар органдар жерді пайдалану мен қорғауда мемлекеттік
басқаруды өз құзыреттеріне қарай жүзеге ... Ол ... ... жер ... ... ... ұйымдастырады;
- жердің дұрыс пайдаланылуын және жер заңдарының бұзылмауын
қадағалайды;
- жерді пайдалануға және ... ... ... ... ... ... қатысады;
- ластанған және құнарлығын жоғалтқан жерлерді тыңайту туралы
ұсыныстар жасайды;
- қала ... ... және ... ... қатысты
құжаттарды реттейді;
- жердің сапасын артыру мақсатында мелиоративтендірілген және
рекультивацияланған жерлерді және жерді ... ... ... да ... ... комиссиясының жұмысына
қатысады.
Сонымен қатар, жерді пайдалану мен қорғауды ... ... ... жалпы қызметтермен қоса, жеке ұйымға жүктелген нақтылы
қызмет түрлері де ... Бұл ... ... ... ... мыналарды жатқызуымызға болады. Қазақстан Республикасы Ауыл
шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын ... ... ... ... жергілікті органдары. Осы органдардың атқаратын қызметтеріне қысқаша
тоқтала кететін болсақ, оларға мыналар ... ... ... ... ... мен жеке ... ... мәселелеріне байланысты берген арыздар мен
өтініштердің қаралу мерзімінің ... ... ... ... ... ... уақытша пайдалануға
берілген жер учаскелерінің дер кезінде қайтарылуын қадағалайды;
- жер қатынастары мен жерді реттеу жөніндегі жер иелерінің және
жерді ... жер ... ... ... ... қызметтерін айтуымызға болады [51-бет].
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік санитарлық-эпидемиялогиялық
органдарының қызметіне:
- жер учаскелерін ... ... ... ... ... ... қорғандық және сауықтыру және
рекреациялық зоналарды ... ... ... улы ... мен ... ... өңдейтін және көметін кәсіпорындар мен
объектілерді жобалау және пайдалану;
- ... және ... ауру ... жерді
ластамауын қадағалау;
- жаңа және қайта жөделетін ғимараттар мен ... ... іске ... ... жер ... ... ететін техника мен технологиялардың санитарлық-гигиеналық
талаптарға сай болуын қадағалау болып табылады [52-бет].
Мемлекетіміздегі жүргізіліп жатқан жер ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық мәмілелердің объектісі, яғни заттық
құқықтың объектісі ... ... ... ... ... өту ... ... тәуелді заттық құқықтың рөлі арта түседі. Меншік құқығы ... ... ... мен ара ... ... тығыз болып келеді.
Шектеулі заттық құқықты заңдастырмай жерге меншік құқығын іс ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде жер құқық
қатынастары субъектілері арасында жер ... ... және ... ... ... ... түсіндірді. «Советское земельное право» кітабының
авторлары «мемлекет ... ... ... және ... берген
уақыттарда жерді иелену құқығын өзі жүргізеді», - деп түсіндірді. Мемлекет
пен жер пайдаланушылардың жерді иелену құқықтарын ... ... ... қана ... жер ... ... ғана ... [53-бет].
А.И.Дембо, «жер пайдалану құқығы өз алдына дербес құқық емес, себебі
жердің бірден-бір иесі мемелекет, сондықтан құқықтық маңызы ... - ... ... Ал, ... ... ... ... мен қоғамдық
ұйымдарға пайдалануға бергенде жерді иелену және пайдалану құқықтарында
бірге береді», - деп ... ... ... ... ... ... ... азаматтық
айналымға түсуімен және еліміздегі нарықтық қатынастардың дамуымен ... ... ... ... мазмұны жағынан күрделі болып, көптеген
мүліктік қатынастарды қамтиды. Сондықтан да, ... ... ... ... түсінігі жоқ. Жерге заттық құқықтың да айқындалған түсінігі
белгілі емес [54-бет].
Жерге заттық құқық жер ... ... ... көрсетіп,
жерге меншікті іс жүзіне асыру мен жерге ықпал ... ... ... ... ... ... ... құқығы, міндеттілік (сервитут) және өзге
де заттық құқықтарды іс жүзіне ... ... ... ... заттық құқықтың мәні мен мазмұнын түсіну үшін келесі ережелерді
білу керек. Біріншіден, ... ... ... құқықтың бір құрамдас
бөлігі.
Екіншіден, заттық құқық ... ... ... ... ... ... берілгенде пайда болады.
Үшіншіден, заттық құқық затқа байланысты және тәуелді.
Төртішіден, заттық құқық ... ... ... құқықтың
объектісі белгілі зат. Заттық құқықты иеленушінің иелені, пайдалану ... ету ... бар ... ... ... ... және меншік иесі болмайтын тұлғалардың
заттық құқықтарына бөлінеді.
Меншік құқығы – заттық құқықтың негізгісі, одан басқа ... ... ... М.К.Сүлейменовтың пікірінше: «Заттық құқықтың негізгі
белгілері ... 1) ... ... 2) ... ... белгілі бір зат
болады; 3) абсолюттік ... 4) ... ... ... арыз арқылы ранайы
қорғау құралдарымен қорғалады; 5) заңмен белгіленеді; 6) иелену, ... ... ету ... ие ... 7) затқа байланысты; 8) басымдық құқығы
болу; 9) затқа тікелей ықпал ету».
Елімізде бірінші рет жерге заттық құқық ... ... ... «Жер ... ... ... ... енгізілді.
Жерге заттық құқықтық мынадай ерекшеліктері бар. Жерді пайдалану
кезіндегі қатынастарға ... жер ... ... ... заңдар
қолданылады. Екінішіден – жерге заттық құқыықтар табиғи ресурс ... ... ... ... ... бір ... ... жер заттық құқықтың объектісі бола алады.
Бірақ та, ... ... ... тиіс ... ... ... жүйесі төмендегі негізгі қағидалары мен ережелерге
сүйенеді:
1. Заттық құқықтар заңда белгіленген;
2. Жерге басқа заттық құқықтар ... ... ... ... ... ... ... субъектісі өзінің құқықтарын жердің меншік
иесінің рұқсатымен жүзеге асырады;
4. Жерге өзге заттық ... өз ... ... (шектеулі);
5. Жерге заттық құқықтардың көлемі мен мазмұнының жер ... ... ... Жерге өзге де заттық құқықтардың ... жер ... өз ... ... ... ... табылады;
7. Жерге заттық құқықтар жер учаскелерімен тығыз байланысты, жер құқық
қатынастарының объектісі, мемлекеттік тіркеуге алынуы мүмкін.
Бұрынғы жер және ... ... ... ... бұл мәселені
зерттеуге аса көңіл бөлінбеді. Өйткені жер азаматтық айналымнан шығарылып
тасталған ... ... ... ... күрт өзгерді: жер және оны
пайдалану құқығы тауар ... ие ... ... ... ... және ... ... кірді [57-бет].
Жерді меншік және басқа да ... ... ... ... ең алдымен азаматтық құқықтың объектілері қандай соны ... ... ... ... және ... ... ара ... ажыратып,
басқа мәселелері қарастыру, аталған мәселені терең және кешенді зерттеуге
мүмкіндік береді.
Меншік құқығы, өзінің барлық ... ... ... ... және ... ... бір иституты болып табылады.
Сонымен, Азаматтық Кодекстің 117-бабына сәйкес жер азаматтық құқықтың
объектісі ретінде танылып, ... ... зат ... ... құқықтың объектісі материалдық және рухани ... ... және ... үшін ... ... ... өзара қатынасқа
түседі. Бұл игіліктер (объектілер) саласы өте көп және санқырлы. Азаматтық
Кодекстің ... ... ... ... ... ... ... мүліктік емес игіліктер мен құқықтар (заттар, ақшалар, ерекше
құқықтар, т.б.) жатады.
Алайда ... ... ... және рухани) меншік құқығының
объектісі бола ... ... ... ... ... ... құқығының объектісі ретінде тауар сияқты ... ... пәні бола ... ... ... ... ... та бұл өте жалпылама көзқарас болар еді, өйткені нақ осы жағдайда
адам қызметінің ... ... бәрі ... ... ... ... тауар ретінде қабылданар еді. Азаматтық құқық объектісінің
ішінде ерекше орын алатын заттарға ... ... ... ең ... ие ... екіншіден, меншіктік құқықтың қатынастағы затқа
байланысты ... ... ...... ... қалпында тұрған немесе адамның еңбегімен
жасалған, ... ... ... ... ... болып
саналатын сыртқы әлемнің заты, нәрсесі. Оларға материалдық және рухани
мәдениеттің заттары ... жер, ... ... ... т.б. Заттың
азаматтық құқықтың объектісі бола алатын аса ... ... ... ... ... А.Ю.Кабалкин: «Пайдалы қасиеті жоқ
немесе пайдалы ... ... әлі ... ... ... дәл ... ... қазіргі даму кезеңінде адамдардың әлі қолы жетпеген
(мысалы, ғарыштық ... ... ... қарым-қатынастар
объектісіне жатпайды. Басқаша айтқанда, зат тұлғасын қабылдаған ... ... ... ... ... құндылықтар ғана жатады» [59-
бет].
Сонымен, азаматтық құқық ғылыми зат ұғым ретінде табиғат және ... ... ... құқық объектісінде көрініс тапқан материалдық
әлемдегі құндылықтарды ұғады. ... ... ие ... пайдалану және
билеуге қоғамдық қарым-қатынасты ... ... көп ... ... ... ... айқындалады, олардың
экономикалық бағыты, қоғамдық мүддесі, ... ... ... иесі ... деп танитын және өз билігін жүргізетін нәрсені
«объект» ұғымын қолдану арқылы ... ... та, заңи ... ... ... ... және ... ұғымдары кеңінен
пайдаланылады. А.Е.Черноморецтің ... ... ... ашу үшін ... ... ... молдығы, ғылыми-
әдеби немесе заңның тұжырымдау қажеттілігінен туындап отыр.
Азаматтық Кодекстің 115-бабының ... ... ... ... ... ... объект пен құқық) объектісіне
заттар, ақшалар, соның ішінде шел ел валюталары, құнды қағаздар, ... ... ... ... ... шынайы нәтижесі, сапалық
атаулар, тауарлық белгілер, басқа да ... ... ... ... және ... ... Бұл ... сөзбе-сөз дәл анықтама
бергенде, азаматтық құқықтың ... зат, ақша және т.б. ... ... ... ... «Мүлік» және «зат» ұғымдарының арақатысы екі түрлі
ұғылатыны ... ... Бір ... зат ... ... ... өйткені ол ақшамен, құнды қағаздармен қатар аталып отыр. Ал, екінші
жағынан, заттар, ақшамен қатар, мүлікпен тең дәрежеде көрініс ... ... онда ... да ... деп ... және ... ұғымдары арақатынасында бұл екі ұдайлық жоғалады,
өйткені мүлік азаматтық құқық объектісінің құрамдас бөлігінің бірі ретінде
көрініс тапқан [60-бет].
В.В.Гребенников «мүлік» ... ... айта ... «мүлік» терминімен
құқықтық қатынас объектісі белгіленеді, өйткені көбіне ол азаматтық құқықта
түрлі мағынасында қолданылады. Мысалы, ... ... деп жеке ... ... жиынтығын атайды. Сондай-ақ, «мүлік» ұғымы заттарды, ақшаны және
құнды қағаздарды қамтуы мүмкін. Бірқатар жағдайда, ... деп тек ... ... ғана ... ... ... ... құқықты да
атайды. Ең соңында, тұжырымдап айтсақ «мүлік» деп барлық бар ... ... ... ... құқықтық, сондай-ақ субъект
міндеттерінің жиынтығы ... ... ... әр ... ... ... ... жағдайда, қандай нормаға сәйкес қолданылып отыр
соны айқындап алған жөн».
Жоғарыда айтылғандардан мынадай қорытынды жасауға ... ... ... ... ... ... өмірдегі бар құбылысты айқындамайды,
кейде олар тіпті синоним ретінде ... ... ... ... ... да ұқсас (теңдік) ұғымда қолданылады, ал басқа жағдайда қарым-
қатынастары бірі бүтін ... ... оның ... ... ... табады.
Бұның барлығы олар еніп отырған заңдық тұжырымдаудың ... ... ... тек қана ... меншік болған жағдай туралы біріе сөз.
Кеңес дәуіріндегі барлық ғылыми және оқулық ... ... ... ... ... ... мемлекеті және «иесіз» жер жоқ
деген ұғым ... орын ... Жер ... ... ... ... де ... (айыру) объектісі бола алмайды. Алайда, жерге қазіргі
кезеңдегідей ерекше мән берілді. К.Маркстің мына тұжырымы белгілі: «Жер ... ... ол – ... ... ... материалын береді және
тұрақ орын, ұжым базисі».
Г.А.Аксененок те өз пікірінде: «Бүкіл тарихи кезеңде таптар ... ... ... мен жоқ ... ... мен ... ... соғысының объектісі болады». Сонымен қатар, ... ... деп ... яғни ... меншік – барлық байлықтың алғашқы бастауы.
Ауыл шаруашылығында негізгі өндіріс құралы жер болғандықтан және жалпы
еңбек құралы болғандықтан, ... жер ... ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшеліктері болды. Ол ... ... ... ... басқа қоғамдық қатынастардан
айқындап тұрады.
Жерге меншіктің өзіндік ерекшелігі, жер ... ... ... ... ... «оның өзінің еш ықпалынсыз адам ... ... ... ... ... ... ... объектілерінен жердің айырмашылығы сол, ол
табиғаттың өнімі, ол ... ... мен ... тыс ... өмір
сүреді. Жердің жер меншігінің объектісі ретінде шегі және жерге құқықтық
қатынас үстіңгі қабатымен шектеледі [62-бет].
Жердің ... ... ... тағы бір ... ... ... ... Жер ауыл шаруашылығында өнімнің негізгі ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл бағытта
жер адамға қызмет етуге қашанда дайын, егер адамзат оны ... және ... ... Жерді дұрыс және тиімді пайдалана білген жағдайда, ол ... ... мол өнім ... ... қоғамының байлығын арттыруға
ықпал етеді. Керісінше, жерді химиялық жолмен пайдаланған жағдайда ол ... ... ... ... ... ... оның ауыл
шаруашылығында негізгі өндіріс құралы ретінде рөлі төмендейді ... бұл ... ... В.В. жер ... ... ... былай деп ашады: «Жердің құқықтық қатынас объектісі ... ... ... ... ... ... ... тиесілі (су,
орман, қазба байлық) қасиеттерімен жылжымайтын ... ... ... ол мына ... ... өтеді, яғни жер туралы ... ... ... ... біз ... ... да ... құқығы
объектілерімен салыстыра қарастырып, соның салдарынан құқық нормаларында
осыған байланысты көрініс ... ... ... біз жерді, - дейді,
ол төңкеріске дейінгі буржуазиялық Ресейде ... ... ... ... ... қазіргі капиталистік мемлекеттердегі
істегі буржуазиялық құқық тұрғысынан қарастырамыз» [64-бет].
Г.А.Аксененок бұл жерде жылжымайтын мүлік ұғымында нені айтып ... ... ... ... және жылжымайтын деп бөлу өз ... ... ... және ол ... табиғи қасиетіне негізделеді. Ал,
Г.А.Аксененок пікірі бойынша капиталистік елдерде бұл ұғым тек бір ... ... оның ... ... ... ... затты жылжитын
және жылжымайтын деп буржуазиялық қоғамдағыдай бөлуді қабылдамады, сол
елдің жағдайында жер, оның қойнауындағы ... су, ... тек қана ... ... ... көзқарасы мына жағдайда да бізді бей-жай ... ... ... ... ... ретінде айтқанда, біз оның табиғи
маңыздылығын ескермей, ... ... ... ... ... белгілі құқықтық реттеу қалыптастыру жағдайын аламыз. Атап өтетін
жайт, кеңес заңгерлері жердің тек қана ... ... ... ... ... бере ... Біз үшін олар берген анықтамаларындағы жердің
өзіне тән ... бар ... ... ... ... ... құқықтық режимін айқындап берді. Жер кез-келген қоғам үшін өмір
сүруге ықпал ететін негізгі ... ... ... да барлық табиғи қазба
байлық жүйесін қосып тұратын негізгі тірек болып ... Жер ... ... ... ... құндылық, сонымен қатар, өте маңызды
әлеуметтік қызмет атқарады. Жердің негізгі қызметі, ол – ... өмір және ... ... Тіршілік арқауы мен бастауы және
тірегі. Жер сондай ерекше ... ... ... оны ... ... ... ... заңдылық [66-бет].
Жер қойнауы, оның байлығы жер бетіндегі халықтардың өмір сүріп, еңбек
етуінің негізгі көзі. Оны ... ... ... ... ... ... Сол
үшін альтернативті қуат көздерін (күн, жел, атом қуатын) пайдалану қажет.
Су байлығы қоры шектеусіз, тұзды суды тұщы суға ... ... ... яғни ... өмір ... орны, айырбастауға келмейді.
Жердің шектеулілігі дейді ол, даралық көріністе шартты жағдайда және
сол мемлекет шеңберінде, сол және ... ... ... ... Жер ... жүйеде оның элементтерін бір-біріне
байланыстыратын күш болғандықтан, оны ... және оған ... әсер ... ... де, ... ... да ... тигізеді. Жердің атап көрсетілген
табиғи қасиеттерін ескере отырып, ... ... оны ... ... және ... тиімді бөлу әлеуметтік әділдікке негізделе отырып,
субъектілердің ерекшеліктеріне байланысты бекітіледі. Бұл ереже мемлекетті
және оның органдарын қоса алғанда да ... және жеке ... да ... ... ... ең ... қасиетін сақтап қалу қажеттілігі, яғни өмірдің
және адам ... ... ... ... ...... субъективтік
заттық құқықты іске асыру, сондай-ақ жерді тиімді пайдалану, дұрыс бөлу,
оны қорғау мемлекеттің ... және ... ... ... ... асырылады
[67-бет].
Жерді тиімді және ... да ... ... үндестіре
пайдалануыңызбен қатар, оны қорғай білуіміз де қажет. Ауыл шаруашылығында
пайдаланылатын өндірістің ... ... ... ... және оны ... ... ... қатар жер экономиканың түрлі саласында ... ... ... Жер ... және ... қызметінің негізі,
сонымен қатар шектеулі мінездемеге ие бола ... оны жеке ... ... өз ... ... мүмкіншіліктері болуы қажет. Сонымен
қатар жер учаскелері кәсіпкерлік қызмет қажетіне пайдалануға, жеке ... өтеу үшін – үй ... ... т.б. ... ... Республикасы өз егемендігі мен тәуелсіздігін алғаннан кейін,
нарықтық экономикаға өту кезеңінде жер ... ... ... ... ... ... ... негізінде көптеген одақтық министрліктер мен
ведомоствалардың алдын-ала ойластырмаған жерге ... ... ... ... мүддесіне және жерлеріне орасан ... ... ... ... ... ... төлемдірінің болмауы,
меншіктің және шұаруашылықтың түрлері ... ... тек ... ... ... ... жерден аластатылып нағыз жердің
иесі болмауы экономиканың құлдырауына негізгі себеп болды.
Айтылған жағдайлар мен ... ... жер ... ... және жер ... ... әкеп
соқтырды. Сол себептмемлекетімізде жер қатынастарының жүйесі мен ... ... ... ... қалыптаса бастады.
Жер әрбір мемлекеттің ең негізгі ұлттық байлығы. Қазіргі уақытта ең
басты ... бірі жер ... ... мен ... дұрыс
ұйымдастыру болып табылады [68-бет].
Қазақстан Республикасында жер реформасы 1991-жылдың 28-маусымында
қабылданған «Қазақ ... жер ... ... ... негізінде
басталды. Бұл заң ресубликамыздың аграрлық секторына жаңа шаруашылықтардың
түрлерін және шарушылықты жүргізудің жаңа ... алып ... ауыл ... ... ... және ... ... бөліп беру мақсатында Қазақстан Республикасының Президенті
1994-жылдың 24-қаңтарында «Жер қатынастарын реттеудің кейбір ... ... ... «Жер қатынастарын одан әрі жетілдіру» туралы
жарлықтар ... ... ... ... ... және жеке
тұлғаларға жер учаскелерін 5 жылға дейін (қысқа мерзімді) және 99 ... ... ... ... ... ... ... екінші жарлығы
және азаматтарға және мемлекеттік емес ... жер ... ... ... ... ... және кепілдікке беруге рұқсат берді.
Президентіміздің бұл жарлықтары жаңа жер қатынастарының қалыптасуына және
нарықтық экономикаға өту ... ... ... септік тигізді [69-
бет].
Елімізде жер реформасының тереңдеуі мен жер ... ... ... 1995- ... ... ... ... референуымында
қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясымен тығыз ... ... ... ... және жеке ... бірінші рет көрсетілді.
Онда жерге меншіктің ... және жеке ... ... рет ... 6-бабына сәйкес «жер, оның қойныуы, су, өсымдәктер ... ... ... да табиғи ресурстар мемлекеттің меншігінде болып
табылады. Жер сонымен бірге заңда көрсетілген негіздерде, жағдайларда ... жеке ... ... ... ... ... ... 22-желтоқсанында
қабылдаған «Жер туралы» заң күші бар ... көп ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... мүлік нарығының
пайда болуы мен дамуына, азамаматтар мен заңды ... жер ... ... ... ... және соларға бірдей жағдай
жасауға бағытталған [70-бет].
1995-жылы ауыл ... ... ... ... ... жиналыста Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев
былай ... ... ... ... ... – жер мәселесі.
Өйткені, халықтың тағдыры мен ... ... ... ... жермен тығыз байланысты. Республикамызда жерге жеке меншікті
енгізудің шектері заңдастырылды. Бұл өзгерістерді біз ... ... ... ... ... айтылған сөздері
мемлекетіміздің келешекке бағытталған «Қазақстан-2030 ... ... ... ... уақытта, жаңа Конституциямызға және
«Жер кодексіне» сәйкес тек ... қана ... ... ... ... ... мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар жерді
иеленуге, пайдалануға және оған ... ... ... бар. Ата ... ... мемлекеттік және жеке меншік мемлекет тарапынан қолдау тауып,
бірдей қорғалады [71-бет].
Сонымен бірге, Қазақстан Республикасында жеке ... ... ... ... ... ... ... меншігінде болып табылады.
Мемлекет жерге ... ... ... және ... ... ... ... үстемдік құқығы мемлекетіміздің барлық
территориясында жүргізіледі. Яғни, республиканың территориялық кеңістігінде
жүргізілетін ... ... ... ... ... ... тәуелсіз. Ал жердің меншік құқығының объектілері меншік
нысандарына ... ... ... «Жер ... ... жеке меншікке және
пайдалануға берудің механизмін ашып көрсеткен. Мысалға алатын болсақ:
- ... ... жер ... жеке ... ... өтеусіз берілуі мүмкін;
- тұрақты немесе уақытша пайдалануға берілуі мүмкін;
- заңда ... ... да ... пайдаланылуы мүмкін
[72-бет].
Қазақстан Республикасында аграрлық секторда жүргізіліп жатқан
ыеформаларға ... ... ... тұлғаларға 70 млн. га жуық ауыл
шаруашылығы дақылдарын ... ... ... мен 20 млн. га жуық ... үшін ... жеке меншікке берілу көзделіп отыр. Бірақ бұл жердің
құқықтық режимі, топырақ құнарлығы мен құрамы ... Осы ... ... га ... су және жер ... ... ... және шаруашылық айналыымынан шыққандықтан, оны қайта қалпына
келтіру үшін ... ... ... ... ... етеді.
Қазақстан Республикасында жерлер ... ... ... ... ... Бұл ... ... құқықтық режимдері
әртүрлі. Осы жерлер мемлекетіміздің жер қорын құрайды. Конституциямызға
сәйкес, республикамызда ... ... жеке ... бар. ... жеке
меншіктің шектеулі болатыны, біріншіден, жердің табиғи объект, ... ... ... сыйы ... ... жер адам өмірі мен
қызметінің негізі, үшіншіден, жер адам еңбегімен жасалынатын ... ... ... да, жердің осындай ерекшеліктеріне байланысты мемлекет
жерді шектеулі жеке меншікке береді. Тағы да бір айта ... ... ... жасалынатын тауарды бүлдіруге немесе жойып жіберуге болады,
ал жерді олай істеуге болмайды [73-бет].
Өркениетті Батыс Еуропа мемлекеттерінің Конституцияларында да шектеулі
жерге жеке ... ... ... Бұл ... ... жерді
мемлекеттік реттеу теориясына негізделген, ал жеке меншік әлеуметтік қағида
ретінде көрсетіледі. Мысалға алатын болсақ, 1978-жылы қабылданған ... ... заң ... ... ... ... ... бойынша жерді иеленушілер мен ... ... ... ... ... ... өзге тұлғаларға беріледі және мұраға
қалдырылады. Германияның Азаматтық кодексі ... ... иесі ... ... ... шектерде және өзге үшінші тұлғаларға зиян
тигізбеген жағдайларда ғана әрекет жасай ... ... ... ... жеке ... иелері қоғамдық мүдделерге зиян келтірмеуге міндетті.
Орыстың ұлы ғалымы К.А.Тимирязев былай деген екен: «Жерді иелену тек ... жеке ... ғана ... сонымен бірге келешек ұрпақ алдындағы
міндеті мен үлкен ... не ... ... те, мағыналы аталы
сөздер. Иә, біз жерді иеленіп, пайдаланғанда және жеке ... ... ... ... керек, олар да осы жерде өсіп-өнуі ... ... ... жеке ... иелеріне біраз міндеттер жүктейді.
Жеке меншік иесі шектен шығып кетпеуі керек.
Германиыяның заңдары бойынша жердің жеке меншік иесі ... ... ... ... сата ... тек қана ... мен ... ғана сата
алады. Егер де сатып алушылар жердің бағасын өте ... деп ... ... бағаны төмендету туралы шағыммен сотқа жүгіне алады.
Америка Құрама Штаттарының заңдары жер меншігін мемлекеттік ... ... ... Егер де ... ... иесі жер ... ... болса, онда мемлекет оларды бұл құқықтардан айырады.
Канада заңдылықтары бойынша ... ... сату ... ... ... ... ... азамат жердің шексіз иегері бола алмайды. Ол
өзінің құрылыс жоспарын іс жүзіне ... үшін ... ... ... ... ... басқару органдары кейбір құрылыстарға тыйым салуы
мүмкін. Сонымен қатар, Канаданың заңдары бойынша ... ... ... ... бар ... ... көруге болады, барлық өркениетті мемлекеттерде
жерге шектеулі жеке ... ... ... ... ... байланысты өмірде және әлемде абсолютті жерге жеке меншік
жоқ. Барлық жердің меншік иелері өздерінің құқықтары мен ... ... ... ... және ... ... асырады. Өйткені,
жер – табиғи байлық ауыл шаруашылығында негізгі ... ... ... мен ... ... ... ... мемлекеттерде жерді шектеулі жеке меншікке
беру ... ... ... пайдалану мен қорғауға тырысады. Фермерлерге
бостандық бере ... ... ... ... ... келешек ұрпаққа
жеткізуді көздейді.
Жер қатынастарын дұрыс реттеуде, жерге жеке меншік құқығын қорғауда
қоғамдық қатынастарды ...... рөлі зор. ... реттеу арқылы
мемлекет азаматтардың жерге жеке меншік құқығын сақтауды, ... пен ... қол ... өз елінің экономикасын дамытады.
Халықтың әл-ауқаты да осыған ... Жер ... ... – олар тек қана мемлекет меншігінің объектісі ғана ... ... жеке ... ... мен ... ... объектісі болып табылады.
Жерге жеке меншік құқығының объектісін дұрыс түсіну үшін ... ... ... аудару қажет [76-бет].
Қазақстан Республикасының «Жер ... ... ... ... ... қосалқы шаруашылығын, бақ өсіру және саяжай құрылысын
жүргізу үшін берілген жер ... бола ... ... мен мемлекеттік
емес заңды тұлғалардың жеке меншігінде өзінің мақсатына сәйкес ... ... ... арналған жерлерді қоса алғанда, құралыс салуға
берілген (берілетін) немесе өндірістік және ... ... оның ... ... үйлер, ғимараттар және олардың кешендері салынған жер
учаскелері бола алады.
Мынадай жерлер жеке меншікке ... Ауыл ... ... ... ... меншікке берілген
жерлерден басқа);
- Қорғаныс жерлері;
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жерлері;
- Орман қорларының жерлері;
- Су ... ... Елді ... ... ... ... жерлер.
Яғни, Қазақстан Республикасының «Жер кодексі» бойынша жеке меншік
құқығының ... ... ... бір ... ... жер учаскелері
болып табылады. Жеке меншіктегі жер ... ... ... ... Жерге жеке меншік құқығының объектісі заңда ... ... ... ... ... және ... ... учаскелері [77-бет].
Қазақстан Республикасы «Жер ... ... ... мен заңды
тұлғаларға тегін берілетін жер учаскелерінің ... ... ... жер мөлшерінен артық қосымша жер учаскелері ақылы негізде
беріледі.
«Жер кодексіне» сәйкес жер ... ... ... ... қандай да болсын рұқсатынсыз өз қалауы бойынша жер ... ... және ... ету ... ... ... Атап айтатын
болсақ, меншік иесі өзінің жер учаскесімен заңды ... ... ... ... жасауға, жер учаскесін бақталастық баға бойынша
сатуға, шаруашылық ... ... ... ... ... ... беруге, сыйлауға және мұра етіп қалдыруға құқылы.
Жер учаскесіне меншік ... ... ... ... ... сәттегі
барлық ауыртпашылықтармен қоса беріледі.
Жер учаскесінің меншік иесі жер ... ... ... ... шарт
негізінде жер учаскесін уақытша пайдалануға беруге құқылы. Жер ... ... ... ... ... ... ... (жалға алушымен) немесе
өтеусіз пайдалану туралы шарт ... ... ... ... ... ... жер ... сатылатын бағасы Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 1996-жылғы ... ... ... жер пайдалану және жеке меншікке ... ... ... сәйкес жүргізіледі. Жерге жеке меншік құқығы жергілікті атқарушы
органдардың шешімі бойынша пайда болады. Жергілікті атқарушы ... ... ... ... жер учаскелерін конкурс және аукцион арқылы
жер учаскелерін жеке меншікке беруі мүмкін [78-бет].
Мемлекет меншігіндегі жер ... жеке ... беру ... ... ... жер ... меншік құқығын беру туралы ұсыныс жасау;
ә) жерге орналастырудың ... ... және ... ... жер ... ... ... құқық беретін құжаттарды жасау және беру;
г) жерге ... ... ... ... ... заң бойынша жер учаскесі мемлекеттік қажеттілік үшін
алынуы (сатып ... ... Жер ... алудың (сатып алудың)
шарттары мен тәртібі ... ... «Жер ... ... ... жеке ... ... енгізудің қажеттілігін негіздей келе,
профессор И.А.Иконицкая былай деп жазады: «Жерге жеке меншік құқығы, ... ... сату ... және содан түскен капиталды өз еркімен пайдалану
көлемімен жабдықталуы ең тиімді ... ... ... ... ... Неге ... өз ... бір бөлігін сатып, одан түскен
ақшаны өндірісті ... ... ... Немесе шаруаға артық жер
ұстап, оған салық төлеу қажет пе?». Шаруа қожалықтарының барлық ... ... ... тәртіпті қалыптастыру да, профессор И.А.Иконицкаяның
пікірінше жерге жеке меншікті енгізуді қажет ... Жеке ... ... ... ... ... яғни оларды кепілдікке, жалға беруге
болады [79-бет].
Жалпы жерге жеке меншік туралы кең ауқымды мынадай ұғым бар; ... мен ... ... – бұл тек қана ... ... болашақ
ұрпақтардың меншігі. Дұрыс қатынас жасаса, ол ... ... және ... әрқашанда қызмет етуге мүмкіндігі бар». «Топырақ (жер) – жердің
үстіңгі ... ... ... ... ... жер белгіленген негіздерде, шарттар мен шектерде
жеке меншікте болады. Заңның ережелері ауыл ... ... ... пайдалану құқығының орнына, жеке меншік құқығына енгізуге жол
ашады. Себебі, «негіздер, шарттар мен ... ... жеке ... тежеуіш
бола алмайды. Өйткені, «Шектерге сәйкес негіздер мен ... тууы ... ... ... ... ... ... Осылайша жеке
меншікке берілетін немесе мемлекет ... жеке ... ... ... ... ... ... емес. Себебі, бұл - өмір талабы,
мемлекеттегі адамдардың өніп-өсуі, ұлғаюы жаңа ... ... ... [80-бет].
Азаматтық-құқықтық қатынаста негізігі тауар қалыптастырушы бірлік жер
учаскесі болып табылады және ол ... ... ... ... ... жер ... ұғымына нақтылы, дәл анықтама беруді талап етеді. Жер
туралы заңның 9-бабының 10-тармағында ... заң ... ... жер ... ... бекітіп берілетін,
тұықталған шекара ішінде бөлінген жер бөлігі.
Осыған байланысты, жер учаскесінің баста белгілері, сол ... ... ... ... және сол ... ... не жеке меншік екенін
дәлелдейтін құжаттардың болуы. Шекараны жерге орналастыру ... Олар ... ... бар атқару органдарының сол жер учаскесін
беру туралы шешімнің негізіне сүйене отырып береді. Жер ... ... сол ... ... ... үстіңгі қабатына, тұйық суларға, орман
алқаптарына таралады. Меншік иесі немесе жерді пайдаланушы өзінің қалауы
бойынша және ... да ... ... сол ... ... ... ... дәл осы күйінде бөлінетін жер учаскесіне де ... ... ... сақтау ең алдымен сол территорияны зоналық схемамен
бөлуді, қала салушы және ... ... ... ... ... Бұл ... ... әлеуметтік, экономикалық және экологиялық
талаптарға сай мақсатты түрде пайдалану болып табылатыны сөзсіз. Ал, бұл
көрсетілген ... бұзу ... ... таза ... ... ... салуға апарады. Бұның өзі халықтың жұмыс – тіршілігіне
кері әсерін тигізеді. Бөлу мен ... ... одан әрі даму ... жер ... ... ... пен сонда орналасқан ғимараттарға қатысты
құқықтың бір-біріне бағыныштылығынан ... ... мен ... ... ... ... жедел басқару) өзінің сол ... ... сол ... жеке ... ... ... пайдалану
құқығына ие болуды ... ... оның өзі сол ... ... ... ... Аталған құқықтарды бір-бірінен ажыратып
қарауға болмайды [82-бет].
Үйлерге (құрылыстарға, ... ... ... ... және басқа да қозғалмайтын мүлікке меншік (шаруашылық жүргізу,
жедел басқару) немесе жер пайдалану (тұрақты ... ұзақ ... ... аталған қозғалмайтын мүліктер оқшауланған кезде, сатып алушыға ... ... ... учаскелеріне тиісті ... ... ... да ... ... Бұл ... талаптардың келісімі бойынша
жердің тұтастығымен оны бөлу қағидалары бұзылмауы керек. Егер ... ... ... ... ... онда бұл ... тиісті құзыретті органдар қабылдайды. Жер ... ... ... (жерді тұрақты немесе ұзақ ... ... ... құрылыс, ғимарат сияқты аталған жылжымайтын мүліктерден де айырмай
жүргізілмейді.
Егер жер пайдаланушы өзіне тиесілі үйлерді, құрылыстарды, ғимараттарды
уақытша пайдалануға ... онда ... ... ... ... ... ... арналған жер учаскесі де дәл сондай мерзімге
уақытша пайдалануға берілуі тиіс. ... ... ... ... ... және оларды пайдалануға арналған жер учаскесін басқа
тұлғаға уақытша жер пайдалануға беруге аталған ... ... ... ... берілмейінше рұқсат етілмейді [83-бет].
Жер учаскесіне заттық құқық объектісі ретінде ... ... ... және ортақтасып үлестік жер пайдалану құқықтық нормаларының маңызы
ерекше. Шындығында, күнделікті ... жер ... көп ... ... ... пайдалану құқығында болып, оған бірнеше тұлға бірге иелік етуі
мүмкін. Осының ... ... ... ... ... ... өзі осыған сәйкес жер қатынастарын реттеуді талап етеді. Сондықтан
да, жер туралы және ... ... осы ... реттейтін бірқатар
құқықтық нормалар қалыптасқан.
Жер кодексінің ... ... екі ... бірнеше тұлғаның
меншігіндегі учаскесі оларға ортақ меншік құқығымен тиесілі. Жер ... жер ... бір ... ... ... ... ... пайда
болады.
Жер учаскесі әрбір меншік иесінің үлесі анықталған (үлестік ... ... ... (бірлескен меншік) ортақ меншікте болуы мүмкін.
Ортақ ... ... жер ... жер ... ... ортақтасып жер
пайдалану құқығы жер құқықтары мен міндеттерінің тәуелсіз дербес объектісі
болып табылады. Бұл жерде құқықтық ... ... ... ереже жер
үлесін жер құқығы мен міндеттерінің ... ... ... ... ... ... жер пайдаланудағы) жер учаскесін пайдалану
тәртібі ортақ меншікке (ортақтасып жер пайдалануға) қатысушылар ... ... ... арасында келісімге қол жеткізілмеген жағдайда
пайдалану тәртібін сот ... Егер ... ... ... ... ... жер пайдалануға) қатысушылардың жер үлесінің мөлшері
заңдар ... ... ... болмаса және оның барлық қатысушыларының
келісімімен белгіленбесе, жер үлестері тең болып есептеледі. ... ... ... ... ... ... жер пайдаланудың) барлық
қатысушыларының келісімімен олардың әрқайсының ортақ жер ... ... және ... ... ... ... ... жер үлестерін анықтаумен
өзгерту тәртібі де белгіленуі мүмкін ... ... ... ... ... үлестік жер пайдаланудағы
жер учаскесін бөлу жер туралы Заңның 40-бабына сәйкес жүргізіледі.
Ортақ үлестік ... ... ... жер ... ... жер ... ... әдісі мен шарттары жөнінде
келісімге келе алмаған ... ... ... ... жер учаскесінен
өзінің жер үлесін нақты бөліп беруді талап етуге құқылы.
Егер жер үлесін нақтылы бөліп беруге заң ... ... ... немесе жер учаскесіне және онымен тығыз ... ... ... ... ... ... болса, бөлініп шығатын меншік
иесінің (жер пайдаланушының) ... ... ... ... ... басқа қатысушылардан өзінің жер үлесінің құнын төлетіп ... бар, ... ... жер ... ... ... құрамында
болатын жағдай қосылмауы тиіс [85-бет].
Егер де жер учаскесін бөлу мүмкін емес деп ... онда жер ... ... ... Бірақ та бұл жағдайда үлестік немесе ... ... ... ... жер учаскесіне ортақ меншіктің
(ортақтасып жер пайдаланудың) басқа қатысушыларынан өзінің жер үлесінің
құнын ... ... ... ... осындай шарт пен тәртіп жер учаскесін бөлуде ортақ ... ... ... ... жер ... да қолданылады.
Сонымен қатар, бұл мәселенің бірнеше ерекшелігі бар. Оның бәрі ... ... ... ережелеріне негізделіп түсіндіріледі.
Жұбайларға тиесілі меншік құқығының немесе жер пайдалану құқығының
құқықтық режимі ... ... ... және ... ... ... ... неке және отбасы заңдарына сәйкес жүзеге
асырылады. Ерлі-зайыптыларға олар некеге тұрғанға ... ... ... олардың мұрагерлік тәртібімен, сыйға алған жер учаскелері мен ... ... ... ... (жер ... ... ... тұрған кезінде ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкі есебінен осы ... ... ... ... ... ... анықталса және
олардың арасындағы шартта өзгеше ... ... ... ... ... ... ... (бірлесіп жер пайдалануы) ... да ... ... ... ... жерге жеке меншік (жерді пайдалану құқығын)
дәлеледейтін құжатқа ... де ... енуі ... және жер ... ... ... ... көрсетіле отырып (ортақ бірлескен және
ортақ үлестік меншік). ... бұл ... ... түрлі даулы мәселелерді
шешу кезінде, мәселен некғе бұзу, мұра қалдыру т.б. ... ... ... ... ... ... ... көп пәтерді үйлерді
жекешелендіру барысында туындайды, оның өзі мына мәселелерден көрінеді:
1. Көп ... ... ... өзге де ... ... ... үшін ... жер учаскесі
белгіленген тәртіппен кондоминимум құрамында ... ... ... иелерінің ортақ үлестік меншігіне өтеді.
Кондоминимум ... ... ... жер ... ... ... қатысушылардың жазбаша ... ... ... ... ... және
басқа да нормалар сақталған жағдайда жол беріледі.
Әрбір меншік иесі және сол үйді ... ... үй ... жер
учаскесін тұрмыстық қажеттілікке пайдалануға құқығы бар.
2. Меншіктің мынадай нысанын қолдану мүмкіншілігі бар, яғни пәтер
және (немесе) тұрғын емес ... сол ... ... емес ... меншігі, үйдің жалпы бөлігі, пәтер (тұрғын емес жай),
сондай-ақ үй жанындағы жер учаскесі пәтер (тұрғын емес ... ... ... ... немесе ортақ жерді пайдалануына
жатады.
Үй-жайдың әрбір меншік иесінің (өзге де құқық иесінің) ортақ мүліктегі
үлесі ... ... ... ... де ... құқықтағы) үй-жайдан
бөлінбейді. Егер кондоминимум қатысушыларының келісімінде ... ... ... ... ... ... ... пайдалы алаңы
мен кісі тұрмайтын үй-жай алаңының осы кондоминимум объектісіндегі барлық
тұрғын ... ... ... және ... кісі ... үй-жай
алаңының жиынтығына қатынасы арқылы анықталады. Мұндай үлесті нақты бөліп
беруге болмайды (мінсіз үлес). Мінсіз үлес аса ... ... ... Ол осы ... ... ... жүргізудің негізі болып
танылады, яғни көп пәтерлі ... ... ... жер ... ... ... рөл ... Пәтерге (үй-жайға) меншік құқығының басқа тұлғаға ... ... ... ... ... пәтерді (үй-жайды) сатып
алушыға бірге өтуін қамтамасыз етеді.
4. Ортақ ... ... және оны ... ... үйді, жер
учаскесін күту үшін кондоминимум мүшелері заңдарда көрсетілген
негіздер бойынша тұтынушылар кооперативін құру мүмкіншіліктері
бар [87-бет].
Меншік ... ... ... ... үй кооперативтері не жай
серіктестікке не тұрғын үй кооперативтері ... ... ... да
мүмкін.
2.2 Жерді пайдалану құқығының субъектілері және олардың құқықтары мен
міндеттері
Жерді пайдалану құқығының субъектілері деп – ... ... ... ... бар, ... ... ... мен міндеттерді атқара
алатын Қазақстан Республикасының азаматтары мен мемлекеттік емес заңды
тұлғалар, азаматтар ... Жер ... ... ... ... ... Жер кодексінде немесе ... ... ... қайшы
келмейтіндіктен, жер пайдалану құқығына меншік ... ... ... кодексінің 30-бабына сәйкес Жер пайдалану құқығының субъектілері
болып мыналар танылады:
1) мемлекеттік және ... ... ... және ... жеке және ... ... тұрақты және уақытша;
5) бастапқы және кейінгі болып бөлінеді.
Жер пайдалану құқығы:
1) мемлекеттік органдар актілерінің;
2) азаматтық-құқықтық мәмілелердің негізінде;
3) Қазақстан Республикасының заңдарында ... өзге де ... ... ... ... Жер ... құқығы мынандай
жағдайларда туындайды:
1) жер пайдалану құқығын табыстау;
2) жер пайдалану құқығын ... жер ... ... ... ... мирасқорлық тәртібімен ауысуы
(мұраға қалдыру, заңды тұлғаның қайта ұйымдасытырылуы) ... ... жеке ... ... ... ... Республикасы
Конституциясының 26-бабының 1-тармағында көрсетілгендей, ... ... ... ... ... алған мүлікке жеке
меншік құқығы бар. Азаматтар жеке меншік жер учаскесіне иелік ету ... ... ... ... ... болу ... [88-бет].
Құқықтық реттеу құқықтың әрбір салалары бойынша субъектінің белгілі
мүмкіншілігі ... ... ... ... теориясында құқық
субъектілік категориясы пайда болды. Құқық ... ... ... ... бірі бола ... ... құқық саласында құқыққа
ие болу және міндеттерін атқару болып айқындалады.
Азаматтық құқық субъектілік мүмкіндігі тұлғаның құқыққа қабілеттігі мен
әрекетке қабілеттігімен ... ... ... – құқық
қабілеттілік – азаматтық құқыққа ие болу мүмкіншілігі және міндетін ... ... ... ... - ... ... - өзінің әрекетімен
азаматтық құқығын алу және оны жүзеге асыра алуын, өзіне ... ... оны ... ... ... ... ... азаматтарға бірдей, яғни дүниеге келгеннен бастап, өлгенге дейінгі
кезеңі мойындалса, ал ... ... ... ... ... бір жасқа
толуы арқылы көрінеді, яғни ол толық көлемде он сегіз ... ... ... ... ... ... қабілеттілік пен әрекет
қабілеттілігінің арасының жойылуы азаматтың ер жетіп, ... бір ... ие ... ... орнығуымен тікелей байланысты [89-бет].
Азаматтық құқық субъектілік дейді М.В.Кротов жеке азамат, заңды ... ... да ... ... субъектісіне де қатысты анықталуы мүмкін. Бұл
ұғым азаматтық құқық субъектілерінің ... ... ... бірақ әрбір
аталған субъектіге жеке ... ... ... ... ... және әкімшілік-территориялық құрылымдар
аталған екі мүмкіншілікпен де, ... ... ие ... ал оны ... ... айта ... қорыта айтсақ, азаматтық құқық субъектілік құқық бірлігі мен
әрекетке қабілеттіктің бірлігін белгілейтін ... ... ... ... ... ... категория
ретінде емес, даралайтын категория ретінде ... яғни ... ... ... субъектісі тұтастай алғанда қандай қабілеті
болуы керек соны ... деп ... ... ... құқықтық
қатынаста жеке субъектілердің заң бойынша қандай ... болу ... ... Кейінгі позицияға сәйкес, кәмілетке толмаған баланың азаматтық
құқықтық қабілеттігінің жоқтығы оның азаматтық ... ... ... қабілетсіздігін танытады, бірақ оның әрекетке ... ... бар ... ... толықтыратынын анықтауға болады.
Азаматтық құқық ... ... ... қабілеттілікпен
үйлестігін С.Н.Братусь қабылдайды [90-бет].
Азаматтық құқық қабілеттігі. Заң құқық қабілеттікті азаматтық ... ... және ... алу ... деп ... (АК 13-бап). Құқық
қабілеттелікке абстрактілік және аластату қабілеті тән. Азаматтардың ... ... ... азаматтық заңға сәйкес кешенді
құқықтары мен міндеттері ... ... ... ... ... қабілеттігін анықтайтын негізгі маңызды азаматтық құқықтар ... ... ... ... ... ... ... нормалары
жерге меншік қатынастары саласында қолдану мыналарды көрсетеді.
Азаматтар ... ... сай ... ие бола ... оның ... жер
учаскесіне де; жер учаскесін мұра қалдыру және ... ... ... ... сол жер ... ... ... салынбаған
қызмет атқаруға құқылы; өз меншігінде жер учаскесі бар басқа ... өзі ... ... ... бірігіп те заңды әрекеттер жүргізе
алады; заңға қайшы ... ... ... заңи әрекеттер жүзеге
алады, соның ішінде жер ... ... ... ... ... ... да ... және мүліктік емес құқыққа ие бола
алады.
Сонымен қатар, азаматтар басқа да мүліктік және жеке ... ... ие ... ... бар, атап айтқанда заңмен көрсетілмеген, бірақ
азаматтық заң мен оның ... ... және ... қайшы келмейтін
әрекеттерді жасауға құқылы. Азаматтық құқық қабілеттілікке тең ... ... ие. ... ... өзі белгілі бір азаматтың нақтылы
субъективтік құқығының көлемі, келесі азаматтың ... ... ... ұғым ... Бірақ сондай көлемде нақтылы ... ... ... ... ие болу ... бар [91-бет].
Азаматтардың құқық қабілеттігін іске асырудың жалпы шарты, оның әрекет
қабілеттігінен көрінеді. Заңда көрсетілгендей, азамат өзінің әрекеті арқылы
азаматтық құқықтарға ие ... және оны ... ... өзі үшін ... алып, оларды орындауға міндетті (АК 17-бап).
Құқық қабілеттіліктен әрекет қабілеттіліктің ... сол, ... ... ... ... оның ... ... өскенін
көрсетеді. Заң азаматтың өзі үшін ... ие ... және ... атқаруда кәмелетке толуын негіз етіп алады. Толық ... ие ...... толған азаматтар, яғни он ... ... ... бұл ережеде өзгешелік кіретін жері де бар: толық
әрекет қабілеттілік он сегізге ... ... да ... ... ... он ... ... жетпей некелесуге рұқсат етілген болса.
Әрине, кәмелетке толған азаматқа азаматтық әрекет қабілеттілік бар ... ... ... артып қою мүмкін емес. Заң ... ... ... арттыру үшін оның жас кезеңдеріне
байланысты өсу мүмкіншіліктерін қарастырған. ... өзі ... екі ... көрінісімен анықталады: мәміле жүргізу
мүмкіншілігі және дербес мүліктік ... ... ... оның ... 14 жасқа толмағандар
(жасөспірімдер), жалпы ереже бойынша әрекет қабілеттігі жоқ деп ... ... ... ... ... ... қамқоршылары
жсаайды. Алайда, он төрт жас кәмелетке ... ... жол ... ... ... ... ... да заң
жасөспірімдердің белгілі бір мәмілелер жасауын қарастырған. Азаматтық
Кодекстің ... ... ... толмаған жасы он төртке дейінгілер, өз
жастарына лайық шағын мәміле жүргізуге құқылы, егер ондай мәміле жасалған
жерінде ... ... ... сол, ... ... ... толмағандар
жер учаскелеріне қатысты мәміле жүргізе алмайды. Олар үшін және ... ... ... ... асырап алушылар немесе қамқоршылар
жүргізеді. Қорыта айтатын сол, жасөспірімдердің де жер ... ... бар ... төрт ... ... ... ... толмаған жасөспірім дербес кез-
келген мәміле жүргізу құқына ие, егер оған оның ... ... ... ... Және де келісімнің бұндай түрі заңда көрсетілген мәміленің
нысанына сай болуы ... ... ... пікірінше келісім мәміле
жүргізілгенге дейін алынуы керек, яғни жүргізілетін мәміле қолдау табуы
керек. ... ... ... ... ... ... ету ... тіркеуді талап ететін келісімдер бойынша ... ... ... ... ... берілуі тиіс [93-бет].
Жер кодексінде көрсетілгендей, жер учаскесіне меншік ... ... ... пен жерді пайдалану құқығы аталған
заңға қайшы келмейтін ... заң ... ... ... ... ... сәйкес жер жылжымайтын мүлікке жатады және
оның басқа біреуге ... ... оған ... құқығының тоқталуы мемлекеттік
тіркеуден өтуі қажет. Жылжымайтын мүлікке меншік құқығы, осыған ... ... ... ... ... Республикасы Азаматтық Кодексі жылжымайтын мүлік және оған
қатысты мәмілелерді қамтығандықтан, жылжымайтын ... ... ... ... жүргізіледі. Жоғарыда айтылғандардан мынадай
қорытынды шығаруға болады, яғни он төрт пен он ... ... ... үшін олардың жерге қатысты мәміле жүргізуіне ... ... ... ... ... деген келісімі керек. Ал, он
сегізге толғаннан кейін, қарастырылып ... ... ... ... қабілеттігі толығымен күшіне енеді. Әрекет қабілеттілік ... ... жас ... ... ... ... азаматтың іскерлік әрекет
мүмкіншілігін мына мәселелер бұзуы ... яғни ... ... ... ... ... салыну. Бұндай кері ықпалды көрініс пайда болған
жағдайда ондай азаматтың мүддесін ... ... ... ... ... осы ... ... әрекет қабіллетсіз деп таниды және ішімдікке
салынған немесе нашақорлыққа салынған азаматтың ... ... ... ... ... ... ... немесе ақыл-есінің кемдігінен
азамат өз әрекетіне есеп бере алмай, өз ... ... ... ... сот арқылы әрекет қабілеттігі жоқ деп танылып, оған қорғаншы бекітіледі.
Әрекет қабілеттігі жоқ деп ... ... ... ... ... ... ... жағдайда душар болған азамат ... ... ... емес ... ... ... ... нашақорлыққа әуестенуінің өзі, оның
әрекетіне мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... ішімдік пен нашақорлықтан емдеу мүмкіндіг жоқ, сондай-ақ соған тең
дәрежеде ... ... үшін жаза да ... ... салынып немесе нашақорлыққа әуестенген азаматтардың мүліктік
қатынасын реттеуге мемлекет тек қана оларға өз әрекеттері ... ... ... итермелеген жағдайда араласады. Егер де жалғыз ... ... ... соның салдарыннан мүліктік меншігін сол ... ... ... ... оны ... ... мәселе көтеруге болады, бірақ
оның әрекет қабілеттігін шектеуге негіз жоқ.
Әрекет қабілеттігі жоқ немесе ... ... ... ... ... мен ... ... үшін Қазақстан Республикасы
заңдары бойынша қорғаншылық және қамқоршылық ... ... ... ... әрекет қабілеттігі жоқ деп танылған
азаматтарға белгіленеді. Қамқоршылық он төрт пен он ... ... және ... ... ... ... ... әрекет қабілеттігі ... ... ... пен қамқоршылық институтының ерекшеліктері неке және отбасы
заңдарымен анықталады ... және ... ... ... ... ... ... және қамқоршылық ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға,
оларды асырау, тәрбиелеу және білім беру ... ... ... және ... емес ... мен ... қорғау үшін
белгіленеді. Аталған Заң, сондай-ақ, 100-бабының 1-тармағында ата-анасының
қамқорлығынан тыс қалған бала деп ... тану ... ... ... ... анықталады, яғни ата-анасының қайтыс болуы, олардың ата-
ана құқықтарынан айырылуы, олардың ата-ана құқықтарынан шектелуі, ... ... ... деп ... ата-анасының сырқаттылығы, ата-
аналарының ұзақ уақыт жоқ болуы, ата-аналардың ... ... ... мүдделерін қорғаудан жалтаруы, сонымен қатар ата-аналардың
тәрбиелеу, ... және ... ... да ... өз балаларын алудан бас
тартуы, сондай-ақ ата-аналардың қамқорлығы болмаған өзге жағдайлар. ... ... ... мен ... ... қорғаншы және қамқоршы
ұйымдарына тапсырылады.
Нақтылап атап ... ... неке және ... ... ... ... ... толмағандарды, яғни 18 жасқа дейінгілерді қамтиды [96-
бет].
Біз жоғарыда атап өткендей, ... ... ... яғни он ... дейінгілер, не олардың қорғаншылары мен қамқоршылары жүргізеді. Ал
кәселетке толмаған, ... он төрт пен он ... ... ... қорғаншы мен қамқорлық алғандардың келісімімен өздері
жүргізеді. ... неке және ... ... Заң, азаматтық заңдарында
анықталған қорғаншы және ... ... ... немесе
қамқоршылыққа алынғандардың мүлігін билеу жайында қосымша талап белгілейді.
Мысалы, қорғаншы және қамқоршы ... ... ... ... иеліктен алу жөніндегі мәмілелер жасауға, ал қамқоршының мәміле
жасауға келісім беруге, соның ішіндегі ... ... ... ... сыйға тартуға немесе оның атынан кепіл болу шартын
жасасуға, оны жалға ... ... ... ... ... ... ... тиесілі құқықтарынан бас тартқызуға әкеп соғатын
мәмілелер жасауға, оның мүлкін бөлуге немесе одан үлес ... ... ... мүлкін азайтуға әкеп соғатын басқа да кез-келген
мәмілелер жасасуға құқығы жоқ. Аталған мәмілелер нәтижесінде ... ... ... жұмсалуға тиіс екенін қорғаншы және қамқоршы орган
белгілейді [97-бет].
Әрекетке қабілетсіз деп ... ... ... мәмілені оның
қорғаншысы жүргізеді. Аталған жағдайлардан кейін ... ... адам ... ... ... ... қамқорлыққа алғандардың
келісімімен жүргізеді. Алайда, бұндай жағдайдың өзінде де ... ... ... ... ... ... ... және қамқоршы
ұйымдарының алдын-ала рұқсатынсыз, қорғаншылары ... ... ... ... ғана жүргізе алады. Мысалы, қамқорлыққа алынғанадамды
тікелей күту қажеттілігінен шығарылған шағын шығыс, оның ... ... ... ... ... қорытынды шығаруға болады:
қорғаншы ... ... ... ... қатысты мәміле жасау үшін, не
қамқоршылар бұндай ... ... ... ... беру үшін
жоғарыда аталған ұйымдардың сол ... ... ... алуы ... Және
оның өзі алдын-ала жасалуы керек.
Азаматтық кодекстің 33-бабына сәйкес заңды тұлға дегеніміз меншік,
шаруашылық жүргізу немесе ... ... ... оқшау мүлкі бар және
сол мүлікпен өз міндеттемелері ... ... ... өз ... ... мүліктік емес жеке құқытар мен міндеттерге ие болып, оларды ... ... ... ... және жауапкер бола алатын ұйым.
Заңды тұлғаның құқық ... оны құру ... ... ... ... ... ... бірге тоқтайды. Заңды тұлғаның қызмет
саласында құқық қабілеттігі белгілі қызметпен ... үшін ... алу ... ... да ... ... және оны ... немесе мерзімі біткен кезде немес заңда белгіленген тәртіп
бойынша ... деп ... ... да ... ... ... ... қабілеттігінің барлығы деп, яғни ол өзінің әрекетімен
азаматтық құқықтар мен міндеттерді жүзеге ... ... ... және
олар бойынша жауап беру мүмкіншілігін айтуға болады [98-бет].
Азаматтық заңдар заңды тұлғаның әртүрлі түрін қарастырады: мемлекеттік
кәсіпорын, ... ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктер, тұтынушы кооперативтер,
қоғамдық қорлар, аймақтық бірлестіктер. Өз кезегінде ... ... ... және ... емес деп ... өзінің негізгі қызметінде
пайда табуды негізгі мақсат етіп қойған ұйым ... деп ... ... емес ... ... мақсат пайда түсіруді көздемейтін, ал
егерде пайда түсетін болса, оны оған ... ... ... ... ... ұйымдар.
Заңды тұлғалардың қандай түрі болсын, барлығы (мемлекеттіктен басқасы)
жер учаскесіне меншік құқығы бар. Жер ... ... ... ... ... ... жеке ... жер учаскелері болуы мүмкін. Ол
құрылыс жүргізу үшін ... ... және ... емес ... ... кешендер, ғимараттар және соларды күтуге арналған ... ... ... ... жер ... жеке ... заң қандай да
бір өзгешелік қоймайды. Заңды тұлғаның жер ... жеке ... ... оның ... ... ... ... емес және
тұлғаның мүліктік режимін айқындайтын ұйымдастыру-құқықтық нысанына сәйкес
келетін азаматтық заңның ... ... ... ... ... жәй, жер туралы заңда тура ... ... ... ... ... ... емес ... тұлғаларды
меншігінде 18-бапта көрсетілмеген басқа да жердің болуы ... ... ... ... ... емес заңды тұлғаның ... жер ... ... ... ... пайдаланушының мыналарға құқығы бар:
• келісім-шартта белгіленген талаптарға сәйкес оған берілген ... ... ... жер қойнауын пайдалану бойынша кез-келген заңды іс-
қимылдарды дербес жасауға;
• келісім-шартта өзгеше көзделмесе, өз ... ... өз ... оның ішінде минералдық щикізатты пайдалануға;
• келісім-шарт аумағында, ал қажет болған жағдайда белгіленген тәртіппен
жер қойнауын пайдаланушыға ... өзге жер ... ... ... ... және ... сала ... салуға,
сондай-ақ бақталастық бойынша жалпы пайдаланатынымыздағы объектілерді
және коммуникацияны келісім-шарт аумағында да одан ... ... ... ... ... Республикасы заңнамасында белгіленген
мерзімнен тыс келісім-шарт тың қолданылу ... ... ... жүзеге асыруға;
• жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізуге ... ... ... ... үшін қосалқы мердігер тартуға;
• Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген шарттарды ... ... ... ... ... ... ... Республикасының заңнамасында және келісім-шартпен
белгіленген шарттарда өз қызметін тоқтатуға.
Жер қойнауын ... ... ... оның ... ... ... Заңнамаға жер қойнауын пайдаланушының жағдайын
нашарлататын өзгерістер мен толықтырулар осы ... мен ... ... ... ... ... ... пайдаланушыға қойылатын жер қойнауын және қоршаған ортаны
қорғау жөніндегі талаптар ... ... ... қоса ... жер ... ... ... қоршаған ортаны қорғау туралы ... ... ... ... тиіс, ондай талаптар:
• кен орындарын игерудің арнайы әдістерін қолдану есебінен жер ... ... ... ... алдын алу;
• жер қойнауын пайдалану операцияларын бастағанға дейін табиғат қорғау
органдарымен келісілген ... ... ... ... ... салудың
алдын алу жолымен бұзылатын және ... ... ... ... ... Ұңғымаларды салудың қарапайым тәсілін енгізу, ішкі
үйінділеумен технологияларды қолдану;
• өндірім мен минералдық шикізатты қайта өңдеу қалдықтарын пайдалану;
• жер беті және жер асты ... ... мен ... ... ... ортада экологиялық қауіпсіз тәсілмен бұрғылау және ... ... ... жою;
• мұнай кен орындарының ішкі қатпарлық қысымын ұстау жүйесінде мұнай
кәсібі ағындарын тазалау және қайта ... ... ... ... ... шығаруды болдырмау;
• Қазақстан Республикасының ... ... ... кен ... жою ... жобасы бойынша қоршаған
ортаға келтірген залалдар салдарын жою болып табылады.
Жерді тиімді және кешенді пайдалану және жер ... ... ... Жер ... жөніндегі операцияларды жүргізудің
барлық кезеңінде жер қойнауы ресурстарын тиімді және кешенді ... ету ... оның ... Су ... ... және ауыз су ... өндірістік сумен жабдықтау
үшін пайдаланатын жер асты ... ... ... ... және
тұрмыстық қалдықтардың жиналуын болдырмау;
• Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде,
әсіресе ... ... ... өзге ... мен ... жер ... зиянды заттар мен қалдықтарды көму, қалдық суларды ағызу
кезінде жер қойнауының ластануын болдырмау [101-бет].
Жер ... ... ... ... Жер ... ... мемлекеттік мониторингі;
• Жер қойнауын қорғау саласына ... ... ... ... Жер ... ... ... радиоактивтік қалдықтарды көмуді және
ағынды суларды ағызуды бақылау;
• Жер қойнауының ластанудан, су ... ... ... және ... мен қоршаған ортаның бүлінуіне ... ... ... Жер ... ... ... ... және жоюды бақылау;
• Жер қойнауын пайдалану жөнінде операциялар жүргізу кезінде аварияларды
және өзге де қауіпті ... ... ... ... ... ... және жер қойнауын пайдалану туралы Қазақстан
Республикасының заңнамасын ... үшін ... Жер ... және ... ... ... ... Республикасының заңнамасын бұзғаны үшін
кінәлі тұлғалар Қазақстан Республикасының заңына сәйкес жауапты болады. Жер
қойнауын пайдалану жөнінде операциялар ... ... ... ... ... Жер қойнауын тиімді және кешенді пайдалану жөніндегі талаптарды ... Жер ... ... ... ... ... ... жобалық
шешімдерді сақтамау;
- Операцияларды жүргізу қараған және бекіткен кен орындарын ... ... ... ... ... ... ... мұнай газын тиісті рұқсатсыз жазу [102-бет].
Жер қойнауын пайдалану принциптеріне мыналар жатады:
1. Жер қойнауын арнайы пайдалануға ақы төлеу;
2. Жер ... ... және ... ... Жер ... ... мен ... шараларын көтермелеу;
4. Қалдықсыз және аз қалдық қалдыратын технологияларды
қолдану;
5. Жер ... ... және ... ... ... ... ... түрде мемлекеттік экологиялық
сараптама жүргізу;
6. Жер қойнауын пайдалану мен қорғау саласында ... ... ... ... ... ... қазбалар кен көздерін кен өндіру және минералдық
шикізатты ұқсату арқылы жер ... мен ... ... ... ... ... Жер қойнауын пайдалануға қатысты жұмыстардың қауіпсіздігін
сақтау;
9. Жер ... ... ... табиғи ортаға жасайтын
ықпалын мөлшерлеу;
10. Жер ... және ... ... ... туралы
заңдардың талаптарын сақтау;
11. Жер қойнауын қорғаудың ... ... ... ... ... және аз ... қалдыратын технологияларды
пайдалану 103-бет].
Б.В.Ерофеевтің пікірі бойынша жер пайдалану құқығының субъектісі ... ... ... ... мен ... ие ... керек.
Сонымен бірге ол жер құқық қатынастары ... ... және ... ... деп ... ... өкілдікке жер құқық ... ... ... мен құқық әрекет қабілеттігін жатқызған.
Арнаулы қабілетке жер пайдаланушылардың жерді мақсатты пайдалануын ... ол ... ... ... ... жерді пайдаланушылар ауыл
шаруашылық дақылдарын өсіреді, елді мекенді жерлерді ... ... ... ... ... ... шаруашылығында орман
қорғау тәртіптерін сақтауды жүзеге асырады».
Жер пайдалану құқығы ... ... мен ... ... ... ... Олар басқа да құқықтар мен
міндеттерді жүзеге асырады.
Жер пайдаланушылардың жерді ... ... ... ... ... ерекше өкілдігі деуге негіз жоқ. Жер құқығында
ерекше құқық ... тек қана ... ... ие ... Жерді
жеке меншікке және пайдалануға беру, мемлекеттік қажеттілік үшін алу және
сатып алу, жерге меншік ... мен жер ... ... ... ... атқару органдарына жүктелген.
Жалпы теориялық тұрғыдан қарағанда, құқықтық мәртебе адамның және заңды
тұлғаның қоғамдағы орны. Ол қоғамдағы қамтамасыз етілген әлеуметтік ... ... ... ... мен ... және ... ... қатысу сияқты құқықтық элементтерден тұрады. Жер құқығы
әдебиетінде жеке ... мен ... ... жер ... ... ... ... деген атау да қолданылады.
«Құқық статусы (мәртебесі)» термині Г.А.Аксененок, ... ... ... ... кездеспейді. Ол атау ... орын ... Оның ... жер ... ... ... ... құқық әрекеттігі және құқықтық еріктілігі. Жер құқық
қатынастары ... ... ... ... Оның құқық
мәртебесіндегі құқық қабілеттігі мен құқық әрекеттігі элементтерінің ... ... ... жоқ. Ал ... ... ... ... туындайды.
Құқық қатынастарында қатысу немесе заңда белгіленген құқықты іске асыру
үшін ... ... мен ... ... ... ... субъектінің құқықтық ерікті ... ... ... ... ... ... ол өз ... құқықтық
мәртебенің элементі бола алмайды. Қандай да ... ... бір ... ... – ол ... еркі тек ... ... құқықтық әрекет арқылы
ғана жүзеге асырылады. Құқықтық ерік идея ... ол ... бір ... құқықтық нақты адам [104-бет].
Н.И.Краснов жер пайдалану ... ... ... ... келіп, «құқықтық қабілеттілік тек құқық субъектісі ... ал ... ие болу осы ... ... ... ара ... ... пен болмыстың ара қатынасындай деп
тұжырымдайды».
Қорыта ... ... жеке ... ... ... ... ... Олар Қазақстан Республикасының азаматтары және
мемлекеттік емес ұлттық заңды тұлғалар.
Барлық ... жеке ... ... ... жер ... ... жатады, ал барлық жер құқық қатынастар ... ... ... ... ... бола ... ... жер құқық
қатынастары субъектілерінің түсінігі және ауқымы жерге жеке меншік құқығы
субъектілерінен кең.
Сонымен жер кодексінде ... деп ... ... (құрылыстарды,
ғимараттарды) олардың мақсатына сәйкес күтіп ұстауға арналған жерді қоса
алғанда өндірістік және ... ... оның ... ... үйлер,
құрылыстар, ғимараттармен олардың кешендерін салуға берілген (берілетін)
немесе олар салынған жер ... ... және ... ... ... ... болуы мүмкін». Байқап отырғанымыздай осы
тармақта толық тізім беріліп,кең талқылауды қажет етпейтін ... ... ... ... ... басқа да, яғни жеке ... ... ... жердің болуы мүмкін емес екені көрсетілген. Тек қана
мына жағдайда, осы баптың 1-тармағына сай, ... ... ... ... бағбандық және саяжай құрылысы үшін ... жер ... ... ... ... ... ... мүмкін. Біз жоғарыда атап өткендей, заңға сәйкес ауыл
шаруашылығына арналған жерлер мемлекеттік емес ... ... ... мүмкін, бірақ бұл көрсетілген нормаға қайшы келеді [105-бет].
Жер кодексінің бабына сәйкес меншік иесі өзінің жер ... ... ... ... құқылы, тек заң актілерімен ... ... ... ... ... ... ... меншік иесі өзінің жер
учаскесіне байланысты кез-келген заңды әрекеттер жасауға мүмкіншілігі бар,
яғни оны ... ... ... ... ... және
өндірістік кооперативтің жарғы капиталына жарна түріндк ... ... жер ... ... жіне өсиетпен қалдруға құқылы. Біз байқап
отырғанымыздай, аталған бап бойынша меншік иесі ... жер ... ... және өндірістік кооперативтің жарғы капиталына
жарна төлем ретінде ұсына алады екен. Бұл ... ... ... ... меншік иесінің аталған құқықты енгізу жөнінде шеңбері негізсіз
тарылған, өйткені жеке меншік иесі өзінің жер учаскесін ... ... ... ... ... немесе өндірістік кооперативке ғана емес,
сонымен қатар акционерлік қоғамға және ... да ... емес ... ... ... ... есебінде енгізе алатындығын ескерген
дұрыс.
Біздегі белгілі заңды ... ... ... ... ... заңды
тұлғаның жарналық капиталға ... сол ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығына
негізделген ... ... ... ал ... тұлғаның құрылтайшылары осы
мүлікке не міндеттемелік құқық, не меншік құқығы немесе басқа заттық құқық,
не ешқандай мүліктік ... ... (біз ... ... мәселе
меншік құқығын сақтау туралы немесе басқа заттық құқық туралы емес).
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... емес ... тұлғаның
ауыл шаруашылығына арналған жерлеріне жеке меншік құқығы ... ... ... ... ... ... ... режиміне
байланысты көптеген мәселелер туындайды, ... ... ... және ... дәл көрсетпеген тұстарын реттеу үшін, ол ... ... ... ... жерге жеке меншік құқығының мәселесін
қарастыра отырып, заңды тұлғаның және шет ел ... ... ... алу ... ... мәселені қарастырмай өту мүмкін емес [106-
бет].
Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабына сәйкес, шетелдік және
азаматтығы жоқ ... ... ... үшін ... ... ... пайдаланады, сондай-ақ оларға да біздің ... ... ... де ... ... Бұл ереже
қолданылады сол кезде, егер де Конституцияда, ... және ... ... ... ... кодексі бойынша шет ел азаматтары және заңды тұлғалар, сондай-ақ
азаматтығы жоқ тұлғалар жер ... ... ... ... құқықты пайдаланып, оларға жауапкершілік те тең артылады, егер ... заң ... ... ... заң бойынша басқадай қарастырылмаған болса.
Сондай-ақ жер кодексінде бірден ... ... ... үй
шаруашылығна жүргізу, бағбандық және саяжай құрылысы үшін берілген
(берілетін) жер ... ... ... жеке ... ... айтылғандардан, мынадай қорытынды шығаруға болады, яғни шетел
азаматтарының меншігіне үйлерді ... ... ... ... ... ... арналған жерді қоса алғанда өндірістік және
өндірістік емес, оның ішінде тұрғын ... ... ... ... кешендерін салуға берілген (берілетін) немесе олар ... ... ... біз жерге жеке меншік құқығына байланысты жер туралы заңдардың
ережелеріне тоқталған болатынбыз. ... ... ... ... ... байланысты құқықтық қатынастарды ... ... ... ... ... аса ... ... бірақ жео туралы
заңның өзінде көрсетілгендей жер пайдалану құқығына да меншік ... ... ... ... да жерді пайдалану құқына азаматтық
құқықтық нормалар анықталған ережелер қолданылуы тиіс, ... ... ... дәл ... деп ... ... қатар, жер кодексінің
бабында да дәл осындай тұжырымдама анықталған. Жер ... ... ... ... меншіктегі жер учаскесін өтеулі және өтеусіз негізде
мерзімсіз (жерді тұрақты пайдалану) немесе белгілі ... ... ... ... ... және ... ... Көріп отырғанымыздай бұл
анықтамада жер пайдаланушылардың билік ету өкілдігі анықталмаған, бірақ жер
пайдаланушылар жер заңдарында көрсетілген ... ... ... ету ... да жүзеге асыра алады. Оған мынадай мысалдар ... ... ... пайда болу негіздеріне тоқталатын болсақ, онда
мына бір жағдайды ескеру ... Жаңа ... заң бұл ... ... ... түседі. Мәселен, Жер кодексінің ... жер ... ... ... ... ... тарапынан,
мәні жағынан ерекшеленетін екі жағдай көрсетілген: ...... ... ... екіншісі - жерді пайдалану құқығын тапсыру. Біздің
ойымызша, ... ... ... бұл екі терминнің бір-бірінен
айырмашылығы бар. Жер пайдалану құқығын беру тұлғаға жер ... ... ... ... ... болса, ал жер пайдалану құқығын
тапсыру тұлғаға жер пайдалану құқығын басқа бір жер ... ... ... да жер ... ... тапсыру негізінен алғанда
азаматтық құқықтық мәмілелер аясында жүзеге асырылуы тиіс [107-бет].
Сонымен қатар жер туралы заң жерге заттық ... ... ... ... ... ... жерді пайдалану құқығының режимін
алатын болсақ. Жер кодексіне сәйкес жер ... ... ... ... ... жерді тұрақты немесе уақытша пайдалану, иеліктен
алынатын, иеліктен алынбайтын, ақы төлеп ... ... ... жер
пайдалану құқығы.
Егер бұрынғы жер заңдарына көз жүгіртетін болсақ, тұрақты жер пайдалану
құқығы төмендегі субъектілерге берілетін болатын:
1. шаруа ... ... ... ... ... жер ... құқығындағы үйлер мен
ғимараттарды иеленуші тұлғаларға;
3. ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы ... ... ... ... жеке және заңды тұлғаларға;
4. ерекше қорғалатын табиғат аумақтары жерінде ... ... ... ... жағдайларды ескере отырып, басқа ... ... ... еді. Ал жер туралы жаңа заң мемлекеттік емес
жер пайдаланушыларды бұл ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тарапынан бұл қадам дұрыс та сияқты.
Жер кодексінің 34-бабында тұрақты жер ... ... тек қана ... ... ... ... ... кондоминиум объектілеріндегі
үйлерді (құрылыстарды, ғимараттарды), ... ... ... ... ... ... ... иеленетін заңды тұлғаларға; ауыл
шаруашылық және ... ... ... жүзеге асыратын заңды
тұлғаларға; ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жерінде пайдалануды ... ... ... заң ... ... пайдалануды жүзеге асыратын
заңды тұлғаларға; заң актілерінде көзделген өзге де жағдайларда ... ... жер ... ... жер ... бола ... [108-бет].
Жер учаскелеріне жеке меншік құқығымен ... ... сол ... қайшы келмейтін азаматтық заңмен реттелетіндіктен,
жер туралы заңды ескере отырып, жерге жеке ... ... ... ... қарастырудың қажеттілігі бар, өйткені оның өзі нарықтық қатынастың
қарқынды дамуымен тікелей байланысты.
Жер кодексі ... ... жер ... ... пайдалану және билік
ету құқығын ешқандай мемлекет ұйымдарының рұқсатынсыз өз қалауы бойынша
жүзеге асырады, егер де сол заң ... және өзге де заң ... ... ... әрі Жер ... ... айқындайды, меншік иесі өзінің жер
учаскесіне қатысты кез-келген мәмілені жүргізе алады, атап ... ... ... ... ... ... ... жарна төлем
ретінде ұсынуға, кепілдікке беруге, сыйлауға және жер учаскесін өсиет
арқылы ... ... ... жер ... меншік иесі жер
учаскесін уақытша пайдалану туралы шарт ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген жеке меншік құқығын іске асыру
нысанының тізімін түпкілікті және ... деп, енді оны ... ... кеңейтуге болмайды деген ұғым тумау керек. Алайда бұл ... ... ... өте маңызды мәселелер көтеріліп отыр, біз оны ... ... ... ... жер ... ... жер ... сатып алу-сату
тәртібін реттейтін құқықтық актінің арнайы ... ... ... ... соқтыруы мүмкін. Бүгінгі таңда біздің мемлекетімізде
тек мемлекеттік меншіктегі жер ... ... ... ... ... ... жер ... мемлекеттік меншіктен ақшаға
сату мәселесі бұл диссертациялық жұмыста қарастырылмайды.
Сатып алу-сату туралы жалпы ережесі Азаматтық кодекстің 25-тарауында
көрсетілген, онда ... мәні ... яғни ол ... ... ... ... тараптың (сатып алушының) меншігіне, шаруашылық жүргізуіне
немесе жедел басқаруына беруге ... ал ... ... бұл ... ... және ол үшін белгілі бір ақша сомасын (бағасын)
төлеуге ... ... ... сатып алу-сатуды реттейтін
Азаматтық кодексте жеке ... жоқ, ал жер ... ... ... ... ... байланысты бұндай шарттар сатып алу-сату шартының
жалпы ережелеріне сүйеніп жасалады [110-бет].
Жер учаскесін сату шартының элементтері.
Шарттың екі жағы ... ... мен ... алушы танылады. Сатушы ретінде
тікелей жер учаскесіне меншік иесі ... ... ... емес ... ол ... өзі не өзінің өкілі арқылы әрекет жасайды.
Жерге жеке меншік құқығын міндетті ... ... ... ... иесінің жерге құқықтылық өкілдігі мемлекеттік
тіркеу ұйымы берге ... , яғни ... ... ... ... ... ... меншік иесінің құқықтық өкілдігін
тіркеуші ұйым берген анықтама мазмұны арқылы сатылатын ... ... ... ... ... тек қана ... ... жеке меншігінде болмай, жалпы
ортақ меншікте болуы мүмкін ( ... және үлес ... ... ... ... меншік түрі жұбайлардың ортақ бірлескен
меншігі түрде көрініс табуы мүмкін.
Жер учаскесі ... ... ... ... ... жер
учаскесімен мәміле жүргізу үшін, сатушы ретінде біреуі ғана жүретінін
ескерсек, екіншісінің ... ... ... ... ... ... ... меншік жер учаскесін бөлу мүмкін болмаған жағдайда, сондай-ақ
меншік иелерінің өз иелігіндегі жер учаскелерін бір ... ... ... ... да болуы мүмкін. Сондықтан ... ... ... жер ... (үлесін) сатып алу-сату кезінде мына ... ... ... жер ... ... жер ... үлес ... сатылуы.
Сонымен АК 212-бабының 1-тармағына сәйкес, үлестік меншіктегі мүлікке
билік ету (сату т.б.) үшін, үлестік ... ... ... ... Жер ... сондай-ақ мынаны айқындайды, яғни ортақ үлестік меншік
болып табылатын жер учаскесін иелену, ... және ... ету ... ... ... мүшелерінің келісімімен жүреді, ондай келісім болмаған
жағдайда сот белгіленген тәртіп бойынша шешіледі. ... ... ... ... ету ... ... ... жер туралы заңмен реттеледі.
Азаматтық кодекстің 212-бабыың 2-тармағында былай делінген, әрбір ... ... өз ... өз қалауынша сатуға, сыйлауға, өсиет етіп
қалдыруға, өз үлесін кепілдікке беруге, оған өз ... ... ... ... [111-бет].
Үлесті меншік құқығындағы үлесті бөгде тұлғаларға сату ... үлес оның ... ... бойынша үлесті меншіктің қалған
қатысушылары сатып алуға басым құқығы ... ... ... ... ... меншіктің басқа да мүшелерін
хабардар етуі ... яғни өз ... ... ... соның бәрін көрсетуі
керек. Егер де үлес меншігінің басқа ... ... ... бас ... ... үлес ... бір ай мерзімі ішінде сатып алмаса, онда
сатушы өз үлесін кез-келген тұлғаға сатуға ... (АК ... ... сату ... ... үлес ... ... артықшылық құқы
бұзылған кезде, үлесті меншік мүшелерінің қайсысы болса да сотқа арыз
беріп, 3 ай ... ... ... құқы мен міндетін өзіне аударып ала
алады. Үлесті ... құқы ... алу ... ... ... ... алудағы жоғарыда көрсетілген артықшылық құқы ... ... ... ... ... де ... ... мәселені қарасытыра отырып, мына жағдайды да ... ... жер ... анықтау тәртібі жер ... ... ... ... және ... да ... реттелу жағынан қиындық тудырмайды.
Ортақ үлес меншігіндегі бөлінбейтін жер ... жер ... сату ... тәртіппен шешіледі.
Мынадай жағдай да болуы мүмкін, жер учаскесінің иесі ... ... ... оның бәр бөлігін ғана сатуы мүмкін. Жер учаскесінің бір
бөлігін сату мына ... ғана ... яғни Жер ... ... ... ... учаскесі бөлінеді деп көрсетілген жағдайда ғана мүмкін ... ... атап ... азаматтық құқық нормалары жылжымайтын жер
учаскелерін сатып алу-сатуды жеке институт ретінде қарастырмайды. Осыған
байланысты ... ... ... оның ... ... ... ... Жер туралы Заңның 9-бабына сәйкес, жер учаскесі – жер қатынастары
субъектілеріне бекітіліп берілетін, тұйықталған ... ... ... ... ... біз ... атап ... жер учаскесінің негізгі белгісі
ретінде жергілікті жердегі нақтылы айқын шекрасының болуы. ... ... ... ... ... ... алушыға шарт арқылы ... ... ... ... ... Азаматтық құқығында анықталып жүрген
ұқсастықтарды ескере отырып, жер учаскелерін ... ... ... ... талаптар анықталуы тиіс:
- жер учаскесінің орналасқан жіне ол туралы ... ... ... (код);
- жердің әр түрін жеке көрсету арқылы оның алыңын анықтау;
- мақсатты белгілеу;
- заңға ... ... ... ... ... ... қатар, шартқа жер учаскесінің жоспары тіркелуі қажет. Егерде
шартта жоғарыда көрсетілген елеулі ... ... ... ... ... шарт ... ... есептелмейді.
Жер учаскесін сатып алу-сату шарты жазбаша түрде бір құжат толтыру
арқылы жүреді және бұл екі ... да өз ... ... ... сонымен
қатар тіркеу ұйымдарына да екі жақтың шартқа ... ... ... ... ... ... учаскесін сатып алу-сату шартын жасау мемлекеттік тіркеу жүргізуді
талап етпейді, бірақ жер учаскесіне меншік ... ... ... ... ... ... Аталған тіркеу жағдайы міндетті түрде ... ... ... жүруі міндетті емес. Жер учаскесін сатушы сатып
алушы тіркеуден өткеннен кейін ғана ... ... құны ... ... ... екі жақтың келісімі бойынша
анықталады. Егер де шарт бойынша тауардың құны ... ... ... ... ... ... шартқа дейін қаншаға бағаланады, соған
негізделеді. Екі жақтың құқықтары мен міндеттері.
Сатушының негізгі ... – жер ... ... ... ... ... міндет барлық сатып алу-сату шартына бірдей болып табылады. Затты сатып
алушыға өткізіп бергеннен кейін, заң актілері бойынша ... ... ... ... жер учаскесін шарт бойынша сатып ... ... ... ... ... ғана меншік құқығы пайда болады, оның
өзі жер учаскесін нақтылы өткізген кезбен сәйкес ... ... ... ... ... міндетінің бірі ретінде сатып алушыға меншік
құқығы міндетін дер кезінде өткізіп, жер учаскесін ... беру ... ... ... ... ғимараттардың, көпжылдық өсімадіктердің, су
қоймаларының, пайдалы қазбалардың, болуы мүмкін, ал жер ... ... ... ... ... онда ... ... де сатушыдан
сатып алушыға өтуі тиіс. Сондықтан ... ... бұл ... ... ... ... ... қолданылуы тиіс. Аталған бапқа
сәйкес кәсіпорын сатушыдан ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның құрамы туралы мәлімет және кредиторларды кәсіпорынның
сатылатыны туралы ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер және оны жоғалтып алуға байланысты келісуін
беру ... ... ... ... ... тізбесі көрсетіледі.
Кәсіпорын беруге дайындау, өткізу актісін жасау және оны ... ... ... ... болып табылады және бұның бәрі сатушының
есебінен жүреді, егер ... ... жолы ... ... ... ... өткізу актісіне екі жақ ... қол ... ... ... ... болып есептеледі. Сол сәттен ... ... ... ... ... ... немесе кездейсоқ бүліну қаупі, кәсіпорын
құрымымен бірге өтеді. Өткізу актісінде, ... жер ... ... ... да ... ... ... алушының міндеті
талап, түсіндіруді қажет етпейді, өйткені олардың ... ... ... ... ... ... ... тек қана сатып алған жер учаскесін
қабылдап алып және меншік құқығының өзіне өткенін тіркеу ғана болмаса [114-
бет].
Сонымен қатар, құқықтық ... ... ... ... жерді
нысаналы пайдалану, сервитуттар және басқа да жағдайлар сатып алушымен
сатушының өз еріктеріне байланысты өзгертулерге жол ... ... ... мен ... ережелері Азаматтық кодекстің 27-
тарауында көрсетілген. Жер учаскелерін ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкін, егер жер туралы заңдарда өзгеше
ережелер көрсетілмесе. Сыйға тарту шарты бойынша бір ... ... ... ... (сый ... меншігіне затты немесе өзіне немесе үшінші
тұлғаға мүліктік құқықты тегін береді ... ... ... не оны
өзінің немесе үшінші тұлғаның алдындағы міндеттен босатады немесе босатуға
міндеттенеді.
Сыйға тарту шартының осы ... ... ... ... «бір ... ... ... береді немесе екінші тарапқа ... ... ... ... ... шартының жалпы ережелері азаматтық құқықтың курсында кең
түрде қарастырылғандықтан, оны осы ... ... ... қажеті жоқ.
Жер учаскесін сыйға ... екі ... да, ... ... тұлғалар қатысуы мүмкін, яғни жер туралы заңға сәйкес ... бар ... жеке ... ... ... жер ... иелік
ететіндер, олар – азаматтар және мемлекеттік емес заңды тұлғалар (біз
жоғарыда атап өткендей ... ... біз бұл ... ... учаскесінің бөлігін сыйлау шарты немесе жер ... ... ... ... ... ... ... Шарттың пәні жер
учаскесі немесе жер үлесі болуы мүмкін. Шарттың ... ... ... ... ... ... ... сәйкес болғандықтан, оған егжей-тегжей
тоқталмай-ақ қоямыз,
Жер учаскесін сыйлау шарты жазбаша ... ... ... ... мәні ... ... ... заң шығарушы орган шарттың
талаптарына ерекше көңіл аударады. Яғни шарт ... ... ... ... айтқанда, жер учаскесіне меншік құқығы ... ... ... ... ... ... сол сыйлау шартының өзі де
мемлекеттік тіркеуден міндетті ... өтуі ... ... ... да ... шарт бойынша пайда болатын меншік құқығы да бір мезгілде мемлекеттік
тіркеуден өтуі мүмкін. Азаматтық кодекстің 509-бабында сыйға турту ... ... тыйм ... яғни құны заң актілерінде белгіленген он
айлық есеп көрсеткішінен аспайтын әдеттегі сыйлықтарды қоспағанда:
1) жас ... мен ... ... деп ... ... ... заңды өкілдерінің;
2) емдеу, тәрбиелеу мекемелерінің, әлеуметтік қоғам
мекемелерінің және сол ... ... ... ... ... ... азаматтардың және осы ... мен ... ... ... олардың лауазымды жағдайына
байланысты немесе олардың ... ... ... ... ... жол берілмейді.
Сондықтан да осы аталған негіздер бойынша жер учаскесін
де сыйға тартуға тыйым салынуы тиіс.
Сыйға тартушының құқықтары мен ... ... ... ... ... алу-сату шартындағыдай, жоғарыда келісілген тәртіп бойынша
сыйға беру, яғни жер учаскесін.
Сыйға тарту уәде ... ... ... ... егер ... өзгеше
көзделмесе, оның мұрагерлеріне ауысады. Айтып кеткен жөн, бұл ереже
қайырымдылыққа ... ... ... ... ... ... 516-
бабының 6-тармағында дәл осындай ереже бекітілген. Сонымен қатар, ... ... ... ... шарт ... ... міндеттермен төмендегі
негіздер бойынша бас тартуға құқылы:
1) егер шарт жасалғаннан кейін сый берушінің мүліктік және ... не ... ... жаңа ... орындау оның тұрмыс
деңгейінің едәуір нашарлаауына әкеп соқтыратындай болып өзгерсе;
2) егер сый алушы сыйға тартушының өміріне, оның ... ... ... ... ... ... не сый ... дене жарақатын салса [115-бет].
Сый алушы өзіне сый берілгенге дейін кез-келген ... одан ... ... Бұл ... ... тарту шарты бұзылған деп ... ... ... ... ... ... жасалса, сыйдан бас тартуда жазбаша
жолмен жасалуға тиіс. Сонымен қатар азаматтық ... ... ... ... тарту шарт тіркелген болса, онда сыйды ... ... да ... ... ... ... ... құқығын жетулдірудің өзекті мәселелері
Елімізде жер реформасының тереңдеуі мен жер қатынастарының түбегейлі
өзгеріске ... ... ... ... ... реферумында
қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясымен ... ... ... ... ... және жеке ... бірінші рет көрсетілді.
Конституцияның 6-бабына сәйкес «жер, оның қойнауы, су, ... ... ... ... да ... ... мемлекеттің меншігінде болып
табылады. Жер сонымен бірге заңда көрсетілген негіздерде, ... ... жеке ... ... ... ... ... 1995-жылдың 22-желтоқсанында
қабылдаған «Жер туралы» заң күші бар ... көп ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл Жарлық жер
қатынастарын реттеуде заңдылықтардың күшеюіне, жылжымайтын ... ... ... мен ... ... мен ... ... жер құқықтарын
сақтауға, әртүрлі шаруашылықтардың дамуына және ... ... ... бағытталған.
Сонымен қатар 2003-жылғы қабылданған Жер кодексі де жер ... ... ... ауыл ... ... жұмыстардың қорытындысы туралы
республикалық жиналыста Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев
былай деді: ... ... ... ... – жер ... ... ... мен дәстүрі, ... ... ... ... ... ... Республикамызда жерге жеке меншікті
енгізудің шектері заңдастырылды. Бұл өзгерістерді біз ... ... ... ... ... ... ... келешекке бағытталған «Қазақстан-2030 стратегиялық
бағдарламасына сәйкес ... ... ... жаңа Конституциямызға және
«Жер кодексіне» сәйкес тек мемлекет қана ... ... ... ... ... мен ... емес заңды тұлғалар ... ... және оған ... ... ... бар. Ата ... ... мемлекеттік және меншік мемлекет тарапынан қолдау тауып,
бірдей қорғалады» [116-бет].
Сонымен бірге, Қазақстан Республикасында жеке ... ... ... ... ... ... ... меншігінде болып табылады.
Мемлекет жерге меншік құқығының субъектісі және ... ... ... ... ... ... мемлекетіміздің барлық
территориясында жүргізіледі. Яғни республикалық территориялық кеңістігінде
жүргізілетін ... ... ... ... ... меншік
нысандарына тәуелсіз. Ал жердің ... ... ... ... ... болады.
Қазақстан Республикасының «Жер кодексі» жерді жеке меншікке және
пайдалануға берудің мехнизмін ашып көрсеткен. Мысалға аталған ... ... ... жер ... жеке ... сатылуы
немесе өтеусіз берілуі мүмкін;
- тұрақты немесе уақытша пайдалануға берілуі мүмкін;
- заңда көрсетілген басқа да мақсаттарда пайдалануы ... ... ... ... ... ... байланысты жеке, заңды тұлғаларға 70 млн. га жуық ... ... ... ... ... мен 20 млн. га жуық ... үшін ... жеке меншікке берілу көзделіп отыр. Бірақ бұл
жерлердің ... ... ... ... мен ... ... ... 20 млн. га жуығы су және жер ... ... ... және ... ... ... оны ... келтіру үшін көптеген күрделі қаржы жұмсалуды қажет етеді.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... Бұл ... жерлердің құқықтық режимдері
әртүрлі. Осы ... ... жер ... ... сәйкес, республикамызда жерге шектеулі жеке ... ... жеке ... ... ... ... ... табиғи
объект, яғни табиғаттың безге берген сыйы екендігінде, екіншіден жер – адам
өмірі мен қызметінің негізі, үшіншіден жер адам еңбегімен ... ... ... ... да, жердің осындай ерекшеліктеріне байланысты
мемлекет жерді шектеулі жеке меншікке ... Тағы да бір айта ... ... ... жасалынатын тауарды бүлдіруге ... ... ... ал жерді олай істеуге болмайды [117-бет].
Өркениетті Батыс Еуропа мемлекеттерінің ... да ... жеке ... ... ... Бұл мемлекеттерде заңдар жерді
мемлекеттік ... ... ... ал жеке меншік әлеуметтік қағида
ретінде көрсетіледі. Мысалға алатын болсақ, 1978 жылы ... ... ... заң ... ... ... ... Конституциясы бойынша жерді иеленушілер мен жердің меншік
иелері бөлек көрсетілген. Жерді иелену өзге тұлғаларға ... және ... ... ... кодексі бойынша мүлік иесі өзінің
мүлкімен заңда ... ... және өзге ... ... ... жағдайларда ғана әрекет жасай алады. Германияның негізгі ... жеке ... ... ... ... зиян ... міндетті.
Орыстың ұлы ғалымы К.А.Тимирязев былай деген екен: «Жерді иелену тек қана
азаматтардың жеке құқығы ғана емес, ... ... ... ... ... мен үлкен жауапкершілігі» не деген ... те, ... ... Иә, біз ... ... ... және жеке ... алғанда
келешек ұрпақты ұмытпауымыз керек, олар да осы жерде өсіп-өнуі керек [118-
бет].
Италияның Конституциясы жеке меншік иелеріне біраз ... ... ... иесі ... ... ... керек.
Америка Құрама Штаттарының заңдары жер меншігін ... ... ... дамытуға. Егер де жердің меншік иесі жер туралы
заңдарды бұзатын болса, онда ... ... бұл ... ... заңдылықтары бойынша фермерлерге жерді сату кезінде шек
қойылған. Жерді ... ... ... ... ... иегері бола алмайды. ... ... ... іс жүзіне асыру үшін жергілікті муниципалитке келуі
тиіс, өйткені жергілікті басқару органдары кейбір құрылыстарға тыйым ... ... ... Канаданың заңдары бойынша жерді шетел азаматтарына
сатуға шектеулер бар.
Келтірілген мысалдардан көруге ... ... ... ... ... жеке ... құқығы сақталынған. Өйткені, жердің
ерекшеліктеріне байланысты өмірде және әлемде абсолютті ... жеке ... ... жердің меншік иелері өздерінің құқықтары мен міндеттерін заңда
көрсетілген негіздерде, жағдайларда және шектерде жүзеге ... ...... ... ауыл ... ... өндіріс құралы,
азаматтардың қызметі мен өмірінің негізгі.
Барлық өркениетті дамыған мемлекеттерде ... ... жеке ... ... ... тиімді пайдалану мен қорғауға ... ... бере ... ... ... объекті ретінде келешек ұрпаққа
жеткізуді көздейді.
Жер қатынастарын дұрыс реттеуде, жерге жеке меншік құқығын ... ... ...... рөлі зор. Құқықтық реттеу арқылы
мемлекет азаматтардың жерге жеке меншік құқығын ... ... пен ... қол ... өз ... ... дамытады.
Халықтың әл-ауқаты да осыған байланысты. Жер ... ... – олар тек қана ... ... объектісі ғана емес, сонымен
бірге жеке меншік құқығы мен пайдалану ... ... ... ... жеке ... ... объектісін дұрыс түсіну үшін заңның негізгі
қағидаларына көңіл аудару ... ... «Жер ... сәйкес азаматтардың жеке
меншігінде өзіндік қосалқы шаруашылығын, бақ ... және ... ... үшін ... жер ... бола алады. Азаматтар мен мемлекеттік
емес заңды тұлғалардың жеке меншігінде өзінің мақсатына ... ... ... қамтуға арналған жерлерді қоса алғанда, ... ... ... ... ... және өндірістік емес, оның ішінде
тұрғын үй-жайлар, үйлер, ғимараттар және ... ... ... ... бола ... жерлер жеке меншікке берілмейді:
- Ауыл шаруашылғына ... ... ... ... ... басқа);
- Қорғаныс жерлері;
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ... ... ... ... Су қорларының жерлері;
- Елді мекен жерлеріндегі жалпы пайдаланатын жерлер [119-бет].
Яғни, Қазақстан Республикасының «Жер кодексі» бойынша жеке ... ... ... ... бір заңда көрсетілген жер учаскелері
болып табылады. Жеке меншіктегі жер ... ... ... ... ... жеке ... ... объектісі заңда көрсетілген
негіздерде білгілі субъектілердің иеленетін, пайдаланатын және ... ... ... ... «Жер ... ... ... мен заңды
тұлғаларға тегін берілетін жер ... ... ... ... жер ... ... ... жер учаскелері ақылы негізде
беріледі.
«Жер кодексіне» сәйкес жер учаскелерінің меншік ... ... ... да ... ... өз ... ... жер учаскесін
иемдену, пайдалану және билік ету құқығын жүзеге асырады. Атап ... ... иесі ... жер ... ... актілерде тыйым салынбаған
кез-келген мәмілелерді жасауға, жер учаскесін бақталастық баға ... ... ... ... ... ... ретінде өткізуге,
кепілдікке беруге, сыйлауға және мұра етіп қалдыруға құқылы.
Жер учаскесіне меншік құқығы басқа ... ... ... ... ... қоса беріледі.
Жер учаскесінің меншік иесі жер учаскесін уақытша пайдалану туралы шарт
негізінде жер ... ... ... ... ... Жер учаскесін
уақытша пайдалану шарты жалға беру, жалдау шарты (жалға алушымен) немесе
өтеусіз пайдалану ... шарт ... ... ... жасалады
[120-бет].
Жеке меншікке сатылатын жер учаскелерінің сатылатын бағасы Қазақстан
Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... жер ... және жеке ... сатудың құнын белгілеу»
қаулысына сәйкес жүргізіледі. ... жеке ... ... ... ... ... ... пайда болады. Жергілікті атқарушы орган ... ... ... жер ... ... және аукцион арқылы
жер учаскелерін жеке меншікке беруі мүмкін.
Мемлекет меншігіндегі жер учаскелерін жеке ... беру ... ... асырылады:
а) жер учаскесіне меншік құқығын беру туралы ұсыныс жасау;
ә) жерге орналастырудың жобасын талқылау және бекіту;
б) жергілікті жер шекарасын анықтау;
в) ... ... ... ... ... және ... жерге құқықты мемлекеттік тіркеуден өткізу.
«Жер туралы» заң бойынша жер учаскесі мемлекеттік ... ... ... ... ... Жер ... алудың (сатып алудың)
шарттары мен тәртібі Қазақстан Республикасы «Жер туралы» заңда көрсетілген.
Жерге жеке меншік институтын ... ... ... ... ... ... деп жазады: «Жерге жеке меншік құқығы, жердің
бір бөлігі сату ... және ... ... ... өз ... пайдалану
көлемімен жабдықталуы ең тиімді өміршең ... ... ... ... Неге шаруа өз жерінің бір бөлігін ... одан ... ... ... ... алмайды? Немесе шаруаға артық жер
ұстап, оған салық төлеу қажет пе?». Шаруа қожалықтарының барлық ... ... ... ... қалыптастыру да, профессор И.А.Иконицкаяның
пікірінше ... жеке ... ... ... ... Жеке меншіктегі жер
учаскелері азаматтық айналымға түседі, яғни оларды кепілдікке, жалға беруге
болады.
Жалпы жерге жеке меншік туралы кең ... ... ұғым бар; ... мен ... ... – бұл тек қана ... ... ... ... ... қатынас жасаса, ол үнемі жақсарады және ... ... ... ... ... ... ... (жер) – жердің
үстіңгі қабаты ретінде өндірілмейді» [121-бет].
«Жер кодексіне» сәйкес жер белгіленген негіздерде, шарттар мен ... ... ... ... ... ауыл ... арналған жерлерді
келешекте пайдалану құқығының орнына, жеке меншік құқығына енгізуге жол
ашады. Себебі, «негіздер, ... мен ... ... жеке меншікке тежеуіш
бола алмайды. Өйткені, «Шектерге сәйкес ... мен ... тууы ... ... ... ... негізделуі мүмкін». Осылайша жеке
меншікке берілетін немесе ... ... жеке ... ... ... ұлғайтылып отыруы ғажап емес. Себебі, бұл - өмір талабы,
мемлекеттегі адамдардың ... ... жаңа ... ... ... қатынаста негізіг тауар қалыптастырушы бірлік жер
учаскесі болып табылады және ол заттық құқықтың ... ... ... жер ... ... ... дәл ... беруді талап етеді. Жер
туралы заңның 9-бабының 10-тармағында белгіленгендей, заң ... ... жер ... субъектілеріне бекітіп берілетін,
тұықталған шекара ішінде бөлінген жер ... ... жер ... баста белгілері, сол жерге тән
нықтылы айқын шекаралары және сол ... ... не жеке ... ... ... ... Шекараны жерге орналастыру ұйымдары
белгілейді. Олар сондай өкілдігі бар ... ... сол жер ... ... ... ... ... отырып береді. Жер учаскесіне заттық
құқық сол учаске шекрасындағы ... ... ... тұйық суларға, орман
алқаптарына таралады. Меншік иесі немесе жерді пайдаланушы өзінің ... және ... да ... ... сол ... ... құқылы. Бұл
талап дәл осы күйінде бөлінетін жер учаскесіне де қолданылады [122-бет].
Бұл қағиданы сақтау ең алдымен сол ... ... ... қала ... және жерге онрналастыру құжаттарын бұлжытпай орындауға
негізделеді. Бұл дегеніміз жерді әлеуметтік, экономикалық және ... сай ... ... пайдалану болып табылатыны сөзсіз. Ал, ... ... бұзу ... ... таза жерлерге зиянды
өндіріс орындарын салуға апарады. Бұның өзі халықтың жұмыс – тіршілігіне
кері әсерін ... Бөлу мен ... ... одан әрі даму ... жер ... ... ... пен сонда орналасқан ғимараттарға ... ... ... ... ... мен ... ... (шаруашылық жүргізу, жедел басқару) өзінің сол ... ... сол ... жеке ... ... ... ... ие болуды талап етеді, оның өзі сол ғимарат, ... ... ... Аталған құқықтарды бір-бірінен ажыратып
қарауға болмайды.
Үйлерге (құрылыстарға, ғимараттарға), сонымен қатар ... және ... да ... ... ... ... ... басқару) немесе жер пайдалану (тұрақты немесе ұзақ мерзімді) құқығы
осы аталған қозғалмайтын мүліктер оқшауланған ... ... ... ... ... ... учаскелеріне тиісті меншік немесе
пайдалану құқығы да ауысуы тиіс. Бұл жағдайда ... ... ... ... оны бөлу қағидалары бұзылмауы ... Егер ... ... ... ... ... онда бұл ... тиісті құзыретті органдар қабылдайды. Жер учаскесінен ... ... ... ... немесе ұзақ мерзімді уақытша ... ... ... сияқты аталған жылжымайтын мүліктерден де айырмай
жүргізілмейді [123-бет].
Егер жер ... ... ... ... ... ... пайдалануға берсе, онда аталған қозғалмайтын мүліктер орналасқан
және оларды ... ... жер ... де дәл ... ... пайдалануға берілуі тиіс. Сонымен қатар үйлер (құрылыстар,
ғимараттар) орналасқан және оларды ... ... жер ... ... уақытша жер пайдалануға беруге аталған жылжымайтын мүлік тиісінше
уақытша пайдалануға берілмейінше рұқсат етілмейді.
Жер учаскесіне заттық құқық объектісі ... ... ... ... және ... үлестік жер пайдалану құқықтық нормаларының маңызы
ерекше. Шындығында, күнделікті өмірде жер учаскесінің көп ... ... ... ... ... ... оған ... тұлға бірге иелік етуі
мүмкін. Осының нәтижесінде ... ... ... ... ... өзі осыған сәйкес жер қатынастарын реттеуді талап етеді. Сондықтан
да, жер туралы және азаматтық ... осы ... ... ... ... қалыптасқан [124-бет].
Жер кодексінің 53-бабында белгіленгеніндей екі немесе бірнеше тұлғаның
меншігіндегі учаскесі оларға ортақ меншік құқығымен тиесілі. Жер учаскесіне
тиесілі жер ... бір ... ... ... ... кезде пайда
болады.
Жер учаскесі әрбір меншік иесінің үлесі анықталған (үлестік ... ... ... (бірлескен меншік) ортақ меншікте болуы мүмкін.
Ортақ меншікке жататын жер учаскесіндегі жер ... ... ... ... құқығы жер құқықтары мен міндеттерінің тәуелсіз дербес объектісі
болып табылады. Бұл жерде құқықтық тұрғыдан қарастырғанда маңызды ... ... жер ... мен ... ... ... ретінде тану:
Ортақ меншіктегі (ортақтасып жер пайдаланудағы) жер учаскесін пайдалану
тәртібі ортақ меншікке (ортақтасып жер пайдалануға) қатысушылар арасындағы
шартпен белгіленеді. Олардың ... ... қол ... жағдайда
пайдалану тәртібін сот белгілейді. Егер учаскеге ортақ үлестік ... ... жер ... ... жер үлесінің мөлшері
заңдар негізінде анықтауға ... ... және оның ... ... ... жер ... тең ... есептеледі. Сонымен қатар
ортақ үлестік ... ... ... жер ... ... ... ... әрқайсының ортақ жер учаскесін сатып
алуға және игеруге қосқан үлесіне қарай олардың жер ... ... ... де ... ... [125-бет].
Ортақ үлестік меншіктегі немесе ортақтасып үлестік жер ... ... бөлу жер ... ... ... сәйкес жүргізіледі.
Ортақ үлестік меншіктің (ортақтасып үлестік жер пайдаланудың)
қатысушылары ... жер ... ... ... мен ... ... келе алмаған жағдайда, әрбір қатысушы ортақ жер учаскесінен
өзінің жер үлесін нақты бөліп беруді ... ... ... жер ... ... ... ... заң актілерінде көрініс таппаған
жағыдайда немесе жер ... және ... ... ... ... ... залал келтірмей жасалмайтын болса, бөлініп шығатын меншік
иесінің (жер пайдаланушының) ... ... ... ... жер
пайдалануға) басқа қатысушылардан өзінің жер үлесінің құнын төлетіп алуға
құқығы бар, ... ... жер ... ... ... ... ... қосылмауы тиіс.
Қорытынды
Қазақстан Республикасының Президенті 1995-жылдың 22-желтоқсанында
қабылдаған «Жер ... заң күші бар ... көп ... ... ... ... жалғасы болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... мүлік нарығының
пайда болуы мен дамуына, азамаматтар мен заңды тұлғалардың жер ... ... ... дамуына және соларға бірдей ... ... ... 2003 жылғы қабылданған Жер кодексі де жер мәселелерінің
өзекті мәселелерін шешті.
1995-жылы ауыл ... ... ... ... ... жиналыста Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев
былай деді: «Қазақстандықтарды толғандыратын ... ... – жер ... ... ... мен дәстүрі, келешек ... ... ... ... байланысты. Республикамызда жерге жеке меншікті
енгізудің шектері заңдастырылды. Бұл өзгерістерді біз ... ... ... жүргіземіз». Елбасының айтылған сөздері
мемлекетіміздің ... ... ... ... ... келеді. Қазіргі уақытта, жаңа Конституциямызға және
«Жер кодексіне» сәйкес тек мемлекет қана ... ... ... ... ... мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар жерді
иеленуге, пайдалануға және оған ... ... ... бар. Ата заңымызға
сәйкес, жерге мемлекеттік және жеке меншік мемлекет тарапынан ... ... ... бірге, Қазақстан Республикасында жеке меншікке берілген ... ... ... ... ... меншігінде болып табылады.
Мемлекет жерге меншік құқығының субъектісі және территориялық ... ... ... ... ... ... барлық
территориясында жүргізіледі. Яғни, республиканың территориялық кеңістігінде
жүргізілетін мемлекеттік саяси билігінің ... ... ... ... Ал ... ... құқығының объектілері меншік
нысандарына тәуелді болады.
Қазақстан Республикасының «Жер ... ... жеке ... ... ... ... ашып ... Мысалға алатын болсақ:
- мемлекет меншігіндегі жер учаскелері жеке меншікке сатылуы
немесе өтеусіз берілуі мүмкін;
- тұрақты немесе уақытша ... ... ... ... ... басқа да мақсаттарда пайдаланылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасында аграрлық ... ... ... ... ... ... ... 70 млн. га жуық ауыл
шаруашылығы дақылдарын ... ... ... мен 20 млн. га жуық ... үшін жерлер жеке меншікке берілу көзделіп отыр. ... бұл ... ... ... ... мен ... ... Осы жерлердің 20
млн. га ... су және жер ... ... ... және ... айналыымынан шыққандықтан, оны қайта қалпына
келтіру үшін көптеген күрделі қаржы ... ... ... ... ... пайдалану мақсатына қарай 7 категоряға
бөлінеді. Бұл категориялардағы жерлердің құқықтық режимдері әртүрлі. Осы
жерлер мемлекетіміздің жер ... ... ... ... ... ... жеке ... бар. Жерге жеке меншіктің
шектеулі болатыны, біріншіден, жердің табиғи объект, яғни табиғаттың ... сыйы ... ... жер адам ... мен қызметінің негізі,
үшіншіден, жер адам еңбегімен жасалынатын тауар емес. Міне, сондықтан да,
жердің осындай ... ... ... ... ... ... береді. Тағы да бір айта ... ... ... қолынан
жасалынатын тауарды бүлдіруге немесе жойып жіберуге болады, ал жерді олай
істеуге болмайды.
Өркениетті Батыс Еуропа мемлекеттерінің Конституцияларында да ... жеке ... ... ... Бұл мемлекеттерде заңдар ... ... ... ... ал жеке ... ... ... көрсетіледі. Мысалға алатын болсақ, 1978-жылы қабылданған Испания
Конституциясында меншік заң ... ... ... шектеледі.
Германияның Конституциясы бойынша жерді иеленушілер мен ... ... ... ... Жерді иелену өзге тұлғаларға беріледі және мұраға
қалдырылады. Германияның Азаматтық кодексі бойынша мүлік иесі ... ... ... ... және өзге ... ... ... жағдайларда ғана әрекет жасай алады. Германияның негізгі заңы
бойынша жеке меншік иелері қоғамдық ... зиян ... ... ұлы ... ... ... ... екен: «Жерді иелену тек ... жеке ... ғана ... ... ... ... ұрпақ алдындағы
міндеті мен үлкен ... не ... ... те, ... ... Иә, біз жерді иеленіп, пайдаланғанда және жеке меншікке алғанда
келешек ... ... ... олар да осы ... өсіп-өнуі керек.
Италияның Конституциясы жеке меншік иелеріне біраз ... ... ... иесі ... шығып кетпеуі керек.
Германиыяның заңдары бойынша жердің жеке меншік иесі өзінің жерін кез-
келген азаматқа сата ... тек қана ... мен ... ғана сата
алады. Егер де сатып алушылар жердің бағасын өте қымбат деп тапса, ... ... ... туралы шағыммен сотқа жүгіне алады.
Америка Құрама Штаттарының заңдары жер меншігін мемлекеттік реттеу
теориясына негіздеп ... Егер де ... ... иесі жер ... бұзатын болса, онда мемлекет оларды бұл құқықтардан айырады.
Канада заңдылықтары бойынша фермерлерге жерді сату ... ... ... сатып алған азамат жердің шексіз иегері бола алмайды. ... ... ... іс ... ... үшін ... муниципалитке келуі
тиіс, өйткені жергілікті басқару органдары кейбір құрылыстарға тыйым салуы
мүмкін. ... ... ... ... ... ... шетел азаматтарына
сатуға шектеулер бар.
Келтірілген мысалдардан көруге ... ... ... ... шектеулі жеке меншік ... ... ... жердің
ерекшеліктеріне байланысты өмірде және әлемде абсолютті жерге жеке меншік
жоқ. Барлық жердің меншік иелері өздерінің ... мен ... ... ... ... және ... ... асырады. Өйткені,
жер – табиғи байлық ауыл ... ... ... ... қызметі мен өмірінің негізгі.
Барлық өркениетті дамыған мемлекеттерде жерді шектеулі жеке меншікке
беру ауқымы, жерді ... ... мен ... ... ... бере ... жерді табиғи объекті ретінде келешек ұрпаққа
жеткізуді көздейді.
Жер қатынастарын дұрыс реттеуде, жерге жеке ... ... ... ... ... – құқықтық рөлі зор. Құқықтық реттеу арқылы
мемлекет азаматтардың жерге жеке ... ... ... ... пен ... қол ... өз ... экономикасын дамытады.
Халықтың әл-ауқаты да осыған байланысты. Жер ресурстарының ... – олар тек қана ... ... ... ғана емес, сонымен
бірге жеке меншік құқығы мен ... ... ... ... ... жеке ... құқығының объектісін дұрыс түсіну үшін заңның негізгі
қағидаларына көңіл аудару қажет.
Қазақстан Республикасының «Жер ... ... ... ... ... ... ... бақ өсіру және саяжай құрылысын
жүргізу үшін берілген жер ... бола ... ... мен ... ... ... жеке меншігінде өзінің мақсатына сәйкес үйлер мен
ғимараттарды қамтуға арналған жерлерді қоса ... ... ... ... ... ... және өндірістік емес, оның ... ... ... ... және олардың кешендері салынған жер
учаскелері бола алады.
Мынадай жерлер жеке меншікке берілмейді:
- Ауыл ... ... ... ... ... ... ... Қорғаныс жерлері;
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жерлері;
- Орман қорларының жерлері;
- Су қорларының жерлері;
- Елді мекен ... ... ... ... ... ... «Жер кодексі» бойынша жеке меншік
құқығының объектісі болып белгілі бір заңда көрсетілген жер ... ... Жеке ... жер учаскелері жылжымайтын ... ... ... жеке ... ... ... ... көрсетілген
негіздерде білгілі субъектілердің иеленетін, пайдаланатын және ... ... ... ... «Жер ... ... ... мен заңды
тұлғаларға тегін берілетін жер ... ... ... ... жер мөлшерінен артық қосымша жер учаскелері ... ... ... ... жер учаскелерінің меншік иелері мемлекеттік
органдардың қандай да болсын рұқсатынсыз өз қалауы бойынша жер ... ... және ... ету құқығын жүзеге асырады. Атап айтатын
болсақ, меншік иесі өзінің жер учаскесімен заңды актілерде тыйым ... ... ... жер учаскесін бақталастық баға бойынша
сатуға, шаруашылық серіктестігінің жарғылық қорына ... ... ... ... ... және мұра етіп ... ... учаскесіне меншік құқығы басқа адамға мәміле жасалған сәттегі
барлық ауыртпашылықтармен қоса беріледі.
Жер ... ... иесі жер ... ... ... ... шарт
негізінде жер учаскесін уақытша пайдалануға беруге құқылы. Жер учаскесін
уақытша пайдалану шарты жалға беру, ... ... ... ... ... ... ... шарт (өтеусіз пайдаланушымен) нысанада жасалады.
Жеке меншікке сатылатын жер учаскелерінің сатылатын ... ... ... ... ... ... ... жер пайдалану және жеке меншікке сатудың құнын белгілеу»
қаулысына сәйкес ... ... жеке ... ... ... ... ... бойынша пайда болады. Жергілікті атқарушы орган заңда
көрсетілген құзыреті бойынша жер учаскелерін ... және ... ... ... жеке ... беруі мүмкін.
Мемлекет меншігіндегі жер ... жеке ... беру ... ... ... жер учаскесіне меншік құқығын беру туралы ұсыныс ... ... ... ... ... және ... ... жер шекарасын анықтау;
в) жерге құқық беретін құжаттарды жасау және ... ... ... ... ... ... туралы» заң бойынша жер учаскесі мемлекеттік қажеттілік үшін
алынуы ... ... ... Жер ... ... ... алудың)
шарттары мен тәртібі Қазақстан Республикасы «Жер туралы» заңда көрсетілген.
Жерге жеке ... ... ... ... негіздей келе,
профессор И.А.Иконицкая былай деп жазады: «Жерге жеке меншік құқығы, жердің
бір бөлігі сату ... және ... ... ... өз еркімен пайдалану
көлемімен жабдықталуы ең ... ... ... ... жасауға
мүмкіндік береді. Неге шаруа өз жерінің бір бөлігін сатып, одан ... ... ... ... ... ... ... артық жер
ұстап, оған салық төлеу ... пе?». ... ... ... ... ... ... тәртіпті қалыптастыру да, профессор И.А.Иконицкаяның
пікірінше жерге жеке меншікті енгізуді ... ... Жеке ... ... ... ... ... яғни оларды кепілдікке, жалға беруге
болады.
Жалпы жерге жеке меншік ... кең ... ... ұғым бар; ... мен ... қоса) – бұл тек қана қызіргі емес, ... ... ... ... ... ол ... ... және адам
баласына әрқашанда қызмет етуге мүмкіндігі бар». «Топырақ (жер) – жердің
үстіңгі ... ... ... ... ... жер ... негіздерде, шарттар мен шектерде
жеке меншікте болады. Заңның ережелері ауыл ... ... ... ... құқығының орнына, жеке меншік құқығына енгізуге ... ... ... ... мен ... ... жеке ... тежеуіш
бола алмайды. Өйткені, «Шектерге сәйкес негіздер мен шарттар» тууы мүмкін
немесе «қойылатын ... ... ... мүмкін». Осылайша жеке
меншікке берілетін немесе мемлекет тарапынан жеке ... ... ... ... ... ... ... Себебі, бұл - өмір ... ... ... ұлғаюы жаңа жерлерді қоныстануды талап
етеді.
Азаматтық-құқықтық қатынаста негізіг тауар қалыптастырушы бірлік ... ... ... және ол заттық құқықтың объектісі ретінде көрінеді.
Бұл, жер учаскесі ұғымына ... дәл ... ... ... ... ... ... 9-бабының 10-тармағында белгіленгендей, заң актілерінде
көрсетілген ... жер ... ... ... берілетін,
тұықталған шекара ішінде бөлінген жер бөлігі.
Осыған байланысты, жер учаскесінің баста белгілері, сол ... ... ... ... және сол ... ... не жеке ... екенін
дәлелдейтін құжаттардың болуы. Шекараны жерге орналастыру ұйымдары
белгілейді. Олар сондай ... бар ... ... сол жер ... ... шешімнің негізіне сүйене отырып береді. Жер учаскесіне ... сол ... ... ... үстіңгі қабатына, тұйық суларға, орман
алқаптарына таралады. Меншік иесі ... ... ... ... ... және ... да рұқсат алмай-ақ сол учаскені пайдалануға құқылы. Бұл
талап дәл осы күйінде бөлінетін жер учаскесіне де қолданылады.
Бұл ... ... ең ... сол территорияны зоналық схемамен
бөлуді, қала салушы және жерге онрналастыру құжаттарын бұлжытпай орындауға
негізделеді. Бұл дегеніміз ... ... ... және ... сай ... түрде пайдалану болып табылатыны сөзсіз. Ал, ... ... бұзу ... ... таза ... ... ... салуға апарады. Бұның өзі халықтың жұмыс – тіршілігіне
кері әсерін тигізеді. Бөлу мен ... ... одан әрі даму ... жер ... ... ... пен сонда орналасқан ғимараттарға қатысты
құқықтың бір-біріне бағыныштылығынан ... ... мен ... ... ... ... жедел басқару) өзінің сол ... ... сол ... жеке меншік немесе ... ... ие ... талап етеді, оның өзі сол ... ... ... ... ... ... ... ажыратып
қарауға болмайды.
Үйлерге (құрылыстарға, ғимараттарға), сонымен ... ... және ... да ... ... меншік (шаруашылық жүргізу,
жедел басқару) немесе жер пайдалану (тұрақты немесе ұзақ мерзімді) ... ... ... ... ... ... сатып алушыға осы
қозғалмайтын мүліктер орналасқан ... ... ... ... құқығы да ауысуы тиіс. Бұл жағдайда талаптардың келісімі ... ... оны бөлу ... ... керек. Егер жерді
пайдаланудың ... ... ... туындаса, онда бұл жөнінде
шешімді тиісті құзыретті ... ... Жер ... ... ... (жерді тұрақты немесе ұзақ мерзімді уақытша пайдалану
құқығы), ... ... ... ... ... ... де ... жер пайдаланушы өзіне тиесілі үйлерді, құрылыстарды, ... ... ... онда ... ... мүліктер орналасқан
және оларды пайдалануға ... жер ... де дәл ... ... ... ... ... Сонымен қатар үйлер (құрылыстар,
ғимараттар) орналасқан және оларды пайдалануға ... жер ... ... ... жер ... ... аталған жылжымайтын мүлік тиісінше
уақытша пайдалануға берілмейінше ... ... ... ... ... ... ретінде мінездеме беруде ортақ
меншік және ортақтасып ... жер ... ... нормаларының маңызы
ерекше. Шындығында, күнделікті өмірде жер ... көп ... ... ... пайдалану құқығында болып, оған бірнеше тұлға бірге иелік етуі
мүмкін. Осының нәтижесінде олардың арасында түрлі ... ... өзі ... ... жер ... ... талап етеді. Сондықтан
да, жер туралы және азаматтық заңдарда осы қатынастарды реттейтін бірқатар
құқықтық ... ... ... ... белгіленгеніндей екі немесе бірнеше тұлғаның
меншігіндегі учаскесі оларға ортақ меншік құқығымен тиесілі. Жер ... жер ... бір ... ... ... ... ... пайда
болады.
Жер учаскесі әрбір меншік иесінің ... ... ... ... ... анықталмаған (бірлескен меншік) ортақ меншікте болуы мүмкін.
Ортақ меншікке ... жер ... жер ... ... ... ... құқығы жер құқықтары мен міндеттерінің тәуелсіз дербес объектісі
болып табылады. Бұл жерде құқықтық тұрғыдан қарастырғанда маңызды ереже жер
үлесін жер ... мен ... ... ... ... ... ... (ортақтасып жер пайдаланудағы) жер учаскесін пайдалану
тәртібі ортақ меншікке (ортақтасып жер пайдалануға) қатысушылар арасындағы
шартпен ... ... ... ... қол ... ... ... сот белгілейді. Егер учаскеге ортақ үлестік меншікке
(ортақтасып үлестік жер пайдалануға) қатысушылардың жер ... ... ... ... ... ... және оның ... қатысушыларының
келісімімен белгіленбесе, жер үлестері тең болып есептеледі. Сонымен қатар
ортақ үлестік меншіктің (ортақтасып ... жер ... ... ... олардың әрқайсының ортақ жер учаскесін ... және ... ... ... ... ... жер ... анықтаумен
өзгерту тәртібі де белгіленуі мүмкін.
Ортақ үлестік меншіктегі немесе ортақтасып үлестік жер пайдаланудағы
жер ... бөлу жер ... ... ... ... ... үлестік меншіктің (ортақтасып үлестік жер пайдаланудың)
қатысушылары ортақ жер ... ... ... мен ... ... келе ... жағдайда, әрбір қатысушы ортақ жер ... жер ... ... ... ... талап етуге құқылы.
Егер жер үлесін нақтылы бөліп беруге заң актілерінде көрініс таппаған
жағыдайда немесе жер ... және ... ... ... ... ... залал келтірмей жасалмайтын болса, бөлініп шығатын меншік
иесінің (жер ... ... ... ... ... ... ... қатысушылардан өзінің жер үлесінің құнын төлетіп алуға
құқығы бар, бірақ бұған жер ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциясы мен «Қазақстан 2030 ... даму ... ... ... ... мақсаты –
Қазақстанның барлық хылықтарына экономикалық және ... ... ... ... мен ... бірлікте демократиялық қоғам, құқықтық
мемлекет және саяси тұрақтылықтағы егеменді мемлекет құру.
Нарықтық экономикаға өту ... ... ... ... ... жер құқық қатынастарын құқықтық реттеудің маңызы зор. Жер құқықтық
қатынастарын реттеудің мақсаты – ... жеке ... ... ... ... ... және ... пайдалану, топырақ құнарлығын ... ... ... ... сақтау мен жақсарту, жер нарығы ... ... ... ... мен ... жеке меншік құқығының жаңа құқық институты және күрделі, маңызы
зор екендігі диссертацияның мазмұнынан көрініп ... жеке ... ... ... - ... Республикасы азаматтары
мен мемлекеттік емес заңды тұлғалардың мемлекетіміздің негізгі ...... ... ... және билік ету құқығы.
Жер – заттық құқық объектісі болғанымен, оның құқықтық қатынастарда
болу азаматтық құқықтың ... ... ... ... жеке ... ... объектісі дегеніміз жер задарында
белгіленген өзіндік қосалқы ... ... үшін ... мен ғимараттар
салуға берілген, саяжай және бақ ... үшін ... жер ... айтқанда, Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес біздің
еліміз демократиялық, зайырлы, құқықтық және ... ... ... оның ең ... ... және адамның өмірі, құқықтары мен
бастандықтары болып анықталды.
Орталықтандырылған тоталитарлық жүйе негізінде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... және
рухани қажеттіліктерін мейлінше толық қанағаттандыру қағидаларына қайшы
келіп, ... өзі ... ... және ... ... ... ... құқықтық реформаларды жүргізіп,
іске асыруды талап етті. Сол алдыға қойған ... бірі – жер ... бір ... ... оның ... ... ... тиімді
қызмет етуіне ықпал жасау. Бұл салада, ең алдымен жер және ... да ... ... және ұтымды пайдалануды және оларды қорғауды қамтамасыз
ету жұмыстарын жүзеге асыру болып табылады.
Ал еліміздің ... даму ... әр ... ... ... және жер ... даму ... көз жүгіртетін болсақ,
онда мынадай ерекшеліктерді байқауға болады:
- ... ... ... ... орын алып ... ... жер құқығы саласының да белгілі
өзгерістерге ұшырауы, яғни жер қатынастарын одан әрі ... ... ... ... бағытында революциялық
қадамдарға жол ... ... ... ... ... ... диссертациялық зерттеуді жүргізу үстінде осы мәселелер бойынша
бір-біріне қарама-қайшы келетін ... орын ... көз ... ... ... ... талдау жасады. Соның нәтижесінде
автор көтерілген проблемаларды дұрыс игере отырып, мынадай сұрақтарға аса
көңіл аударады:
- жер ... ... ... ... жеке сала ... оның әрі ... ... жер учаскелері азаматтық айналымда болғанымен, оның табиғи
объектілік қасиеттерінің жоғалмайтындығына және ... ... ... ... болуына тікелей
әсер ететіндігіне;
- жер азаматтық айналымда ерекше рөл атқаратын болғандықтан,
жер айналымы ... ... ... ... жер ... байланысты жасалатын азаматтық-құқықтық
мәмілелерді бір жүйеге ... ... ... ... ... арнайы осы
қатынастарды реттейтін тауарды енгізуге.
Сонымен қорыта келгенде, жоғарыда ... ... ... жерді қорғау мен басқару жүйесін құқықтық түрде реттеу мен
олардың тиімділігін ... ... ... ... ... әрі ... қажет деп ойлаймын. Дамыған елдер қатарына ену үшін біз
әлі көп тер төгуіміз қажет.
Жерді ... мен ... ... ... ... ... жетілдіру жөніндегі шаралар кешенін іске ... бұл ... ... кілті болар деп, ойлаймын.
Бұл үшін:
- басқарудың бюрократтануын бәсеңдету;
- мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Әрине, менің ұсыныстарым жеткіліксіз
болар. Ең бастысы аңдар қабылданып, жарыққа шығып жатса,
бұл ... ... ... Осы ... ... Үкімет
Парламентке ұсыныстар жасаса дұрыс болар еді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Астана, 2009 – 25
б.
2. Қазақстан ... Жер ... ... ... ... 88 б.
3. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030: барлық Қазақстандықтардың
өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы» Ел
Президентінің Қазақстан халықына ... ... 1997 – ... ... Ә.Е. ... Республикасындағы жер құқық
қатынастары». Алматы, «Жеті Жарғы», 1997 – 240 б.
5. Покровский И.А. «история римского права». М., 1915 – 110 ... ... Л.И. ... правоотношения в классово-
антоганистическом обществе». Л., 1945 – 560 с.
7. Еренов А.Е. ... по ... ... земельных
отношений у кахахов». Алма-Ата, 1960 – 260 с.
8. Масанов Н.Э. «Кочевая ... ... ... 1995 – 210 ... ... Н.И. ... и кара-киргизы Сыр-Дарьинской
области» Т.1, Ташкент, 1889 – 450 с.
10. ... А. ... ... ... ... VI-VIII веков». М. – Л., 1946 – 540 с.
11. Зиманов С.З. «Общественный ... ... ... ... в.». ... ... Акдемии наук Казахской ССР, 1989
– 294 с.
12. Владимирцев Б.Я. «Общественный строй монголов». Л., 1934 –
430 ... ... Н.Д. ... ... М., 1971 – 620 ... «Взгляд М.И. Барановского, А.В.Чаянова, Н.Д.Кондратьева,
Л.Н.Юровского и современность» // Сборник образов М.: ... ... 1991 – 142 ... Балязин Б.Н. Профессор Аленсандр Чаянов. ... 1990 – 304 ... ... И.А. «Тенденции ... ... ... ... // ... и
право, 1992 - №10.-Б.54-92
17. «Преображенная степь». Алматы: Кайнар, 1967 – 130 с.
18. Ерәли Ә. «Жеке ... ... ... Алматы:
Шартарап, 1996 – 110 б.
19. Матеи У., Суханов Е.А. ... ... ... М.: ... 1999 – 384 с.
20. Маркс К. ... к ... ... ... М.: Политиздат, 1965 – 360 с.
21. Маркс К. «Формы предшествующие ... М.: ... 1940 – 540 ... Генкин Д.М. «Право собственности в СССР». М., 1961 – 460
с.
23. Боровиков Н.А. «Право личной ... в ... ... – 340 с.
24. Маркс К., Энгельс Ф. Соч. 2-е изд. – Т.46, Ч.1.471 – ... ... М.В. ... ... М., 1962 -310 ... Толстой Ю.К., Яковлев В.Ф. «Прово собственности в СССР»
(проблемы, дискуссии, предложения) М., 1989 – 288 ... ... С.Н. «О ... социальной собственности и
права оперативного управления» // Советское Государство ... 1986 - ... ... ... А.Е. ... проблемы права
собственности в с/х РФ» Автореф. дисс. ... М., 1995 – ... ... В.П. «Право собственности в РФ в период перехода к
рыночной экономике». М., 1991 – 175 ... ... Б.И., ... Д.Н. ... ... ... ... М., 1991 – 110 с.
31. Сулейменов Б.И., Сафиулин Д.Н. ... ... ... ... М., 1991 – 240 с.
32. Суханов Е.А. Лекции о ... ... М., 1991 – ... ... Е.А. ... ... о праве собственности и
других вещных правах» // ... и ... 1995 - ... с.
34. «Право собственности и другие вещные права» // Гражданский
кодекс России. Проблемы. Теория. Практика: Сборник ... Отв. ред ... М.: ... центр
финансово-экономического развития, 1998 – 480 с.
35. Венедиктов А.В. «Государственная ... М.: АН ... 1998 – 839 ... ... Д.М. Некоторые вопросы теории права собственности
// Ученые записки. Всесоюзные юридический институт, М.,
1959 - ... ... ... С.Ф. ... в ... М.: АН ... 1958 – 430 с.
38. «Гражданское право». Часть 1. Учебник. Под ред.: Сергеев
А.П., Толстой Ю.К. М.: ТЕИС, 1997 – 342 ... ... И.А. ... право Российской Федерации:
теория и ... ... М.: ... ... ... РАН, 1999 – 127 ... Победоносцев К. Курс гражданского права. Т.2. , Часть 2,
Спб., 1869 – 745 с.
41. Аксененок Г.А., ... В.А., ... Л.П. ... ... аграрно-правовых теорий». М., 1972 –
345 с.
42. Кикоть В.А. «Современная ... и ... ... о
праве собственности в развитых капиталистических странах.
Актуальные проблемы современного буржуазного гражданского
права» // Сб. научно-аналитических обзоров. 1983- ... ... мен ... тұлғаларға жер учаскелерін беру
тәртібі туралы» ҚР Үкіметінің Қаулысы 08.04.1996 ж.
44. «Советское земельное ... Отв. ред.: ... ... Н.И. М.:Юридическая литература, 1986 – 304 с.
45. Дембо Л.И. «Основные проблемы ... ... М.: 1962 – 220 ... ... А.М. ... государственной собственности на
землю в Советском Союзе». М., 1958 – 229 б.
47. Сулейменов М.К. «Вещные ... в РК». ... ... ... ... ... Федерации». Часть первая.
Научно-практический комментарий. Отв. ред.: ... ... М.: Бек, 1996 – 714 ... ... А.Е. ... ... в сельском хозяйстве
Российской Федерации». М., 1993 – 118 ... ... В.В. ... ... собственности в
становлении гражданского ... в ... ... д.ю.н. Саратов, 1996 – 34 с.
51. Аксененок Г.А. «Земельные правоотношения в СССР». М., ... 325 ... ... К., ... Ф. Соч. 2-е изд. Т.12. – 713-714 ... ... Л.И. ... теоретические проблемы земельного
собственности». Ученые записик ... ... 1951 - №129 – 281 ... ... Т.1 – 1949 – 185 ... Малько А.В. «Стимулы и ограничения в праве». Теоретики-
иныормационный аспект. Саратов, 1994 – 182 ... ... и ... ... для ... землевладельцев.
Отв. ред. д.ю.н., проыессор С.А.Боголюбов, М.: Издательская
группа Норма-Инфра, 1998 – 360 с.
57. «Земельное право России». ... по ... Под ред.: ... М., 1997 – 300 ... ... ... ... историческая практика,
перспективы развития. Отв. ред.: И.Н.Буздалов. М.: ... – 270 ... ... В.А. ... ... ... новых
форм собственности и хозяйствования в аграрном секторе
экономики». Автореферат. Дисс. к.э.н. М., 1992 – 40 ... ... А., ... В.А., Цой С., ... ... ... государственной собственности
Казахстана» // Экономика и жизнь. 1995 - №8.Б – 3-6
61. Егемен ... 1999 ж. 4 ... ... М.Ю. США: ... регулирование использования
земель.М., 1991 – 140 с.
63. «Қазақстан Республикасының Жер кодексі» 20 июнь 2003 ж.
64. ... ... ... 1996 ... 8 мамырда
қабылданған №576 «Мемлекеттік жер пайдалану және ... ... ... ... ... И.А. ... ... на землю в Российской
Федерации». М.: Институт государства и права РАН. 1993 –
215 с.
66. ... Н.Б. ... ... ... ... 1983 – 180
с.
67. Егемен Қазақстан. 1995 ж. 18 шілде
68. Ерофеев Б.В. «Земельное право России». Общая часть. ... 1994 – 105 ... ... С. ... жерсіз қала бере ме? // Егемен Қазақстан.
1999 ж. 5 ... – 6 ... ... Д. ... ... «О ... надо
подаждать еще» // Прововая реформа в Казахстане. 2000 - №1
– 271 с.
71. Байсалов С.Б. «Проблемы ... ... ... и ... ... // ... ... 5–113 с.
72. Байтұрсын І. «Жер дауы ел дауына айналып барады» // ... 2002 ж. 6 ... – 5 ... ... Г.А., ... А.К., ... О.М. ... рынка
земли: правовой аспект // Государство и право. 1998. № 2 ... ... ... А., ... Н., Косанов Ж., Хаджиев А.
«Необходим кодифицированный земельный закон» // ... 2000 г. 3 мая №19 – 8 ... ... Л. ... жеке ... ... туралы» // Заң
республикалық құқықтық, ғылыми-практикалық журналы. 2001.
№12 – 89 б.
76. ... Л. ... жеке ... ... ... // ... құқықтық, ғылыми-практикалық журналы. 2001.
№1 – 96 б.
77. Еркінбаева Л. «Жер реформасы міндеттері мен ... ... ... 1998. №7 – 103 ... ... Ж. ... ... табиғи қорықтардың
құқықтық жағдайы» // Заң республикалық ... ... ... ... 1999. №9 – 83 ... ... И.А., Краснов Н.И., Павлов Э.И., Самончин ... Л.П. ... в ... ... ... в
сельском хозяйстве» // Государство и право. 2000 г. ... ... С. «Жер ... ... // Ана тілі газеті.2000 ж.
2 наурыз–65 б.
81. Международный сельскохозяйственный журнал // ... и ... 2001. №4 – 59 ... ... М. ... Республикасы Бас пракуратурасының
назарына «Жер беріп, ұлын жарылқаған әкім Дмитренко
ққашанғы ... // ... ... 2002 ж. 3 ... 6 ... Мүсіреп Ғ. «Жер дауы ... ... \\ ... 2000 ж. 27 ... – 6 ... ... Қ. «Жер қатынастарын реттеудің жаңа өлшемдері»
// Заң республикалық құқықтық, ғылыми-практикалық журналы.
2001. №4 – 69 б.
85. Стамқұлов Ә. «Жер ... ... ... ... ... 1998. №7 – 17 б.
86. Ханыкин В. ... ... и ... // ... ... ... ... и землеустройство. 2001. №4 – 112 с.
87. ... В.Н. ... ... земельных
ресурсов: понятие и правовые регулирование» // ... ... 2000. №9 – 201 ... Шемшученко Ю.С., Мунтян В.Л., Розовский Б.Г. «Юридическая
ответственность в области охраны окружающей среды». Киев:
Научного думка, 1978 – 116 ... ... С. ... ... ... ... ... // Қ.А.Яссауи атындағы ХҚТУ хабыршысы. ... ... ... 2000. № 3 – 186 ... Мұстафаев С. «Жер пайдаланушылар мен жер учаскелері меншік
иелерінің заңды міндеттері» // Заң және ... ҚР ... ... ... журналы.
Алматы, 2001. № 2 – 159 б.
91. Мұстафаев С. «Ауыл шаруашылық ... ... ... жеке ... ... беру ... // Қ.А.Яссауи
атындағы ХҚТУ хабыршысы. Қоғамдық ғылымдар сериясы.
Түркістан, 2001. № 3 – 201 ... ... С. ... ... ... ... // ... құқықтық, ғылыми-практикалық журналы. Алматы,
2001. № 6 – 189 б.
93. Мұстафаев С. «Жер туралы заң бойынша жер ... ... // ... ҚР Білім және ... ... ... ... ... 2001. №3 – 251 б.
94. Мұстафаев С. ... жер ... ... ... ... ... ҚР Білім және Ғылым ... ... ... сериясы. Алматы, 2001. №4-5
– 225 б.
95. Мұстафаев С. «Жер пайдалану жеңіл-желпілікті көтермейді,
оны құқықтық-заңдылық ... ... жөн» // Заң ... 2001 ж. 7 ... № 48 – 6 ... ... С. «Жерді тұрақты пайдалануға беру құқығының
тиімділік белгілері» // Қ.А.Яссауи ... ХҚТУ ... ... ... ... 2001. № 4-5 – 205 ... ... С. «Мерзімсіз жер пайдалану құқығының атаулы
ұғымы мен мәні» // Заң республикалық ... ... ... ... 2001 ж. № 12 – 108 ... ... С. «Жер ... жүйесінде тұрақты жер пайдалану
құқығының қалыптасуы мен даму белгілері» // Ізденіс-Поиск.
ҚР Білім және Ғылым ... ... ... сериясы. Алматы, 2002. № 2 – 252 б.
99. Мұстафаев С. «Жерді тұрақты пайдаланушылардың құқықтық
жағдайы» // Заң ... ... ... ... 2002 ж. № 3 – 70-74 б.
100. Мұстафаев С. «Мировые ... в ... ... ... ... //
Қ.А.Яссауи атындағы ХҚТУ хабыршысы. Қоғамдық ғылымдар
сериясы. Түркістан, 2002. № 3 – 259 ... ... С. ... жер ... ... ... ... негізде тану мәселесі» // Ізденіс-
Поиск. ҚР ... және ... ... ... ... ... ... 2002. № 3 – 256 б.
102. Мұстафаев С. «Жерді тұрақты пайдалануға беру құқығы ұлттық
дәстүрімізді ... ... // ... ҚР ... Ғылым министрлігінің журналы. Гуманитарлық ғылымдар
сериясы. Алматы, 2002. № 3(2) – 105 б.
103. Мұстафаев С. «Тұрақты жер ... ... ... ... жауаптылық» // Заң республикалық құқықтық,
ғылыми-практикалық журналы. Алматы, 2002 ж. № 8 – 108 ... ... С. ... ... ... жеке ... ... мойындалуға жата ма?» // Заң республикалық құқықтық,
ғылыми-практикалық ... ... 2003 ж. № 5 – 206 б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Халықаралық тасымалдарды рәсімдеу шарттары"3 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Инвестицияның пайда болу және даму тарихы11 бет
Қазақстан Республикасында елдің экономикалық мүмкіндіктерін және ұйымдарды тиімді басқарудың шетелдің даму тәжіребиесін ескере отырып, ұйымдарды құрудың және тиімді басқарудың теоретикалық әрі практикалық тиімділігі76 бет
Құқық нормаларын іc жүзіне асыру9 бет
Адам құқығының дамуы жайлы қазақ ойшылдарының идеялары10 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығының жалпы сипаттамасы70 бет
Азаматтық құқығының негіздері5 бет
Азаматтық құқық бойынша меншік құқығының нысандары мен түрлері23 бет
Азаматтық құқық пен сақтандыру құқығының арақатынасы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь