Тоғызқұмалақ ойыны туралы жалпы мағұлмат


Тоғызқұмалақ
Тоғызқұмалақ ойыны туралы жалпы мағұлмат.
Өте қызықты әрі терең ойлауды талап ететін, халқымыздың даналағын көрсететін ұлттық ойындардың бірі тоғызқұмалақ. Халқымызбен бірге жасап келе жатқан тоғызқұмалақ ойыны қазіргі Республикамызда кең тарап, дамып, жетіліп келеді.
Көшпелі халықтың өмірінде бүтін сандардың төрт амалын есептеп шығару осы тоғызқұмалақ ойыны арқылы қалыптасқан. Сондықтан да бұл ойын «малшы математикасы» деп аталған. Шындығында, бұрын далада кездесе кеткен екі малшы осы ойындағы «қазан» мен «отаудың» орнын жерді оя қойып, дорбаларында жүрген қойдың кепкен 81 құмалағын әр отауға тоғыз.тоғыздан бөліп салып, бірден ойнай беретін болған.
Тоғызқұмалаң ойыны қай кезде шығып, қалай қалыптасқаны қазірше белгісіз. Ал, негізінде Қазақстан жеріндегі жартастардың немесе төбенің үстіндегі тегіс тастың бетіне ойып салынған тоғызқұмалақ тақтасы бейнесінің қазірге дейін сақталуы бұл ойынды халқымыз көне замандарда.ақ ойнағанын аңғартады. Мәселен, Қаратау қаласына таяу, жердегі Ақшұңыр деген тас төбенің үстіне тоғызқұмалақтың атаулары мен қазандары қашап ойылған. Бұл тақтаны қай кезде кім ойып жасағаны әлі белгісіз. Ал жасау мақсаты, әрине, белгілі. Өйткені малшылар Ақшұңыр тас жотасынан төңіректегі малды қарай отырып, төбенің үстінде тоғызңұмалақ ойнаған. Тоғызқұмалаң ойынының тақтасы Тарбағатай тауының Сайқан жоталарындағы Қоржынбай жайлауы.ның етегіндегі жартастарға да ойып салынғаны белгілі болып отыр.
Осындай тарихи деректерге сүйеніп, тоғызқұмалақты кошпелі қазақ халқының өмірімен бірге жасасып келе жатқан оның ұлттық ойындарының бірі деп толық айтуға болады.
Тоғызқұмалақ ойынының өзіне тән басты ерекшелігі . ол аса күрделі жабдықтарды қажет етпейді. Сондықтан да ертеректе ойыншылар кездескен бетте жерден кішкентай шұңқырлар қазып, ойың таңтасын дайындай қойған. Барлық құмалақты салатын шұңқырды . қазан, тоғыз.тоғыздан құмалақ салатын шұңқырды . отау деп атаған.
Тогызқұмалақ ойынының көп жабдықты қажет етпейтін қарапайым болуы оның халық арасына кеңінен тарауына мүмкіндік берген. Бүл ойынның тағы бір ерекшелігі . тоғызқұмалақты екі ойыншы ғана ойнап қоймай, оның көптеген қызықтаушы жанкүйерлі де болады. Мәселен, бірнеше адам жиналған жерде екі адам ойнаса, қалғандары солардың жанкүйерлері ретінде екіге бөлініп, қызықтап қарап отырған. Былайша айтқанда әр ойыншының жақтас жанкүйерлері болған. Тіпті, мықты ойыншылар басқа ауылдардағы өзі сияқты ойыншыларды іздеп барып ойнағанда да жанкүйерлері, ақыл кеңес беретін адамдары бірге ілесіп жүрген.
Тоғызқұмалақ ойынын оңнан солға қарай, яғни, сағат тілінің бағытына қарсы жүреді. Құмалақ салынған тоғыз отаудың әрқайсысының өзінше атауы бар: сол жақтағы шеткі, яғни, бірінші отау . «таңдық», екіншісі . «көшпелі»,

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Тоғызқұмалақ
Тоғызқұмалақ ойыны туралы жалпы мағұлмат.
Өте қызықты әрі терең ойлауды талап ететін, халқымыздың даналағын
көрсететін ұлттық ойындардың бірі тоғызқұмалақ. Халқымызбен бірге жасап
келе жатқан тоғызқұмалақ ойыны қазіргі Республикамызда кең тарап, дамып,
жетіліп келеді.
Көшпелі халықтың өмірінде бүтін сандардың төрт амалын есептеп шығару
осы тоғызқұмалақ ойыны арқылы қалыптасқан. Сондықтан да бұл ойын малшы
математикасы деп аталған. Шындығында, бұрын далада кездесе кеткен екі
малшы осы ойындағы қазан мен отаудың орнын жерді оя қойып, дорбаларында
жүрген қойдың кепкен 81 құмалағын әр отауға тоғыз-тоғыздан бөліп салып,
бірден ойнай беретін болған.
Тоғызқұмалаң ойыны қай кезде шығып, қалай қалыптасқаны қазірше
белгісіз. Ал, негізінде Қазақстан жеріндегі жартастардың немесе төбенің
үстіндегі тегіс тастың бетіне ойып салынған тоғызқұмалақ тақтасы бейнесінің
қазірге дейін сақталуы бұл ойынды халқымыз көне замандарда-ақ ойнағанын
аңғартады. Мәселен, Қаратау қаласына таяу, жердегі Ақшұңыр деген тас
төбенің үстіне тоғызқұмалақтың атаулары мен қазандары қашап ойылған. Бұл
тақтаны қай кезде кім ойып жасағаны әлі белгісіз. Ал жасау мақсаты, әрине,
белгілі. Өйткені малшылар Ақшұңыр тас жотасынан төңіректегі малды қарай
отырып, төбенің үстінде тоғызңұмалақ ойнаған. Тоғызқұмалаң ойынының тақтасы
Тарбағатай тауының Сайқан жоталарындағы Қоржынбай жайлауы-ның етегіндегі
жартастарға да ойып салынғаны белгілі болып отыр.
Осындай тарихи деректерге сүйеніп, тоғызқұмалақты кошпелі қазақ халқының
өмірімен бірге жасасып келе жатқан оның ұлттық ойындарының бірі деп толық
айтуға болады.
Тоғызқұмалақ ойынының өзіне тән басты ерекшелігі - ол аса күрделі
жабдықтарды қажет етпейді. Сондықтан да ертеректе ойыншылар кездескен бетте
жерден кішкентай шұңқырлар қазып, ойың таңтасын дайындай қойған. Барлық
құмалақты салатын шұңқырды - қазан, тоғыз-тоғыздан құмалақ салатын шұңқырды
- отау деп атаған.
Тогызқұмалақ ойынының көп жабдықты қажет етпейтін қарапайым болуы оның
халық арасына кеңінен тарауына мүмкіндік берген. Бүл ойынның тағы бір
ерекшелігі - тоғызқұмалақты екі ойыншы ғана ойнап қоймай, оның көптеген
қызықтаушы жанкүйерлі де болады. Мәселен, бірнеше адам жиналған жерде екі
адам ойнаса, қалғандары солардың жанкүйерлері ретінде екіге бөлініп,
қызықтап қарап отырған. Былайша айтқанда әр ойыншының жақтас жанкүйерлері
болған. Тіпті, мықты ойыншылар басқа ауылдардағы өзі сияқты ойыншыларды
іздеп барып ойнағанда да жанкүйерлері, ақыл кеңес беретін адамдары бірге
ілесіп жүрген.
Тоғызқұмалақ ойынын оңнан солға қарай, яғни, сағат тілінің бағытына
қарсы жүреді. Құмалақ салынған тоғыз отаудың әрқайсысының өзінше атауы бар:
сол жақтағы шеткі, яғни, бірінші отау - таңдық, екіншісі - көшпелі,
үшіншісі - атөтпес, төртіншісі - атсұратар, бесіншісі - бел,
алтыншысы- белбасар, жетіншісі қандықақпан, сегізіншісі- көкмойын ,
тоғызыншысы - маңдай. Әр отауды осылай деп атаудың өзіндік тарихи себебі
бар, яғни, ойынның ойналу процесі толығынан осы отау аттарына негізделген.
Мәселен, ойын басталғанда алғаш жүрген адам қандықақпан десе, ол-жүрісін
жетінші отаудан бастағанын хабарлағаны. Енді қарсыласы жүрісті жалғастырып,
бел десе, қарсылас ойыншы оның жүрісті қай отаудан бастағанын біліп,
соған қарсы жүруге кіріседі.
Ойын тақтасы кейіннен ағаштан жасалып, әр отау солдан оңға қарай - а,
ө, б, г, ғ, д, е, ж, з әріптерімен белгіленеді. Алайда бұлай белгілеу
ойынды жасу процесінде қиындық туғызатындықтан, 1970 жылдан бері қарай 1-
ден басталатын тоғыз цифр қолданылатын болды. Бұл математикалық есептеу
тұрғысынан ойынның есебін шығаруға,жүрісті анықтап, тезірек шешім
қабылдауға қолайлы болды.
Кейінгі кезде тоғызқұмалаң ойынын тек қазақтар ғана емес, республикада
тұратын басқа да үлт өкілдері көптеп ойнай бастады. Мысалы, Ақмола
ауылшаруашылық институтының оқытушысы Д.С.Поляков алғашқы республикалық
жекелей біріншілікте үлкен шеберлік көрсетіп, Қазақстан чемпионы атанды.
Қазіргі кезде тоғызқұмалақ ойынының республикалық федерацпясы бар. Онымен
қоса республика біріншілігінің және республикааралық жастардын,
жеңімпаздарына Қазақстан спор шебері деген атақ беріледі.
Тоғызқұмалақтан республиканың жекелей біріншілігімен қоса командалық жарыс
та өткізілетін болды.
2.Ойын ережесі. Тоғызқұмалақ таұтасының отауларына тиісті құмалақтар
салынып дайын болған соң, төреші ойынның басталғандығын хабарлайды.
Алғашқы жүрісті жеребе бойынша анықталған ойыншы бастайды. Есте болатын
нөрсе: алғашқы жүрісті ойыншы тоғызыншы отаудан бастауына болмайды, басқа
отаулардың кез келгенін бастап жүре беруге ерікті.
Жүрісті бірінші болып бастаған ойыншы өзі осыдан жүрген дұрыс деп
есептеп отауда бір ғана құмалаң қалдырады да, қалған құмалақтарды сол
жүрген отаудан кейінгіден ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тоғызқұмалақ ойыны
Тоғызқұмалақ
Тұтас орта жалпы мағұлмат
Тоғызқұмалақ ережесі
Қоржын туралы мағұлмат
Өзін-өзі тану пәні туралы мағұлмат
Балалр ойыны
Шахмат ойыны
Баскетбол ойыны
Волейбол ойыны
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь