Тоғызқұмалақ ойыны туралы жалпы мағұлмат

Тоғызқұмалақ
Тоғызқұмалақ ойыны туралы жалпы мағұлмат.
Өте қызықты әрі терең ойлауды талап ететін, халқымыздың даналағын көрсететін ұлттық ойындардың бірі тоғызқұмалақ. Халқымызбен бірге жасап келе жатқан тоғызқұмалақ ойыны қазіргі Республикамызда кең тарап, дамып, жетіліп келеді.
Көшпелі халықтың өмірінде бүтін сандардың төрт амалын есептеп шығару осы тоғызқұмалақ ойыны арқылы қалыптасқан. Сондықтан да бұл ойын «малшы математикасы» деп аталған. Шындығында, бұрын далада кездесе кеткен екі малшы осы ойындағы «қазан» мен «отаудың» орнын жерді оя қойып, дорбаларында жүрген қойдың кепкен 81 құмалағын әр отауға тоғыз.тоғыздан бөліп салып, бірден ойнай беретін болған.
Тоғызқұмалаң ойыны қай кезде шығып, қалай қалыптасқаны қазірше белгісіз. Ал, негізінде Қазақстан жеріндегі жартастардың немесе төбенің үстіндегі тегіс тастың бетіне ойып салынған тоғызқұмалақ тақтасы бейнесінің қазірге дейін сақталуы бұл ойынды халқымыз көне замандарда.ақ ойнағанын аңғартады. Мәселен, Қаратау қаласына таяу, жердегі Ақшұңыр деген тас төбенің үстіне тоғызқұмалақтың атаулары мен қазандары қашап ойылған. Бұл тақтаны қай кезде кім ойып жасағаны әлі белгісіз. Ал жасау мақсаты, әрине, белгілі. Өйткені малшылар Ақшұңыр тас жотасынан төңіректегі малды қарай отырып, төбенің үстінде тоғызңұмалақ ойнаған. Тоғызқұмалаң ойынының тақтасы Тарбағатай тауының Сайқан жоталарындағы Қоржынбай жайлауы.ның етегіндегі жартастарға да ойып салынғаны белгілі болып отыр.
Осындай тарихи деректерге сүйеніп, тоғызқұмалақты кошпелі қазақ халқының өмірімен бірге жасасып келе жатқан оның ұлттық ойындарының бірі деп толық айтуға болады.
Тоғызқұмалақ ойынының өзіне тән басты ерекшелігі . ол аса күрделі жабдықтарды қажет етпейді. Сондықтан да ертеректе ойыншылар кездескен бетте жерден кішкентай шұңқырлар қазып, ойың таңтасын дайындай қойған. Барлық құмалақты салатын шұңқырды . қазан, тоғыз.тоғыздан құмалақ салатын шұңқырды . отау деп атаған.
Тогызқұмалақ ойынының көп жабдықты қажет етпейтін қарапайым болуы оның халық арасына кеңінен тарауына мүмкіндік берген. Бүл ойынның тағы бір ерекшелігі . тоғызқұмалақты екі ойыншы ғана ойнап қоймай, оның көптеген қызықтаушы жанкүйерлі де болады. Мәселен, бірнеше адам жиналған жерде екі адам ойнаса, қалғандары солардың жанкүйерлері ретінде екіге бөлініп, қызықтап қарап отырған. Былайша айтқанда әр ойыншының жақтас жанкүйерлері болған. Тіпті, мықты ойыншылар басқа ауылдардағы өзі сияқты ойыншыларды іздеп барып ойнағанда да жанкүйерлері, ақыл кеңес беретін адамдары бірге ілесіп жүрген.
Тоғызқұмалақ ойынын оңнан солға қарай, яғни, сағат тілінің бағытына қарсы жүреді. Құмалақ салынған тоғыз отаудың әрқайсысының өзінше атауы бар: сол жақтағы шеткі, яғни, бірінші отау . «таңдық», екіншісі . «көшпелі»,
        
        Тоғызқұмалақ
Тоғызқұмалақ ойыны туралы жалпы мағұлмат.
Өте қызықты әрі терең ойлауды талап ететін, халқымыздың даналағын
көрсететін ... ... бірі ... ... бірге жасап
келе жатқан тоғызқұмалақ ойыны қазіргі Республикамызда кең тарап, дамып,
жетіліп келеді.
Көшпелі халықтың ... ... ... төрт амалын есептеп шығару
осы тоғызқұмалақ ойыны арқылы қалыптасқан. ... да бұл ойын ... деп ... ... ... ... ... кеткен екі
малшы осы ойындағы «қазан» мен «отаудың» орнын жерді оя қойып, ... ... ... 81 ... әр ... тоғыз-тоғыздан бөліп салып,
бірден ойнай беретін ... ... қай ... ... қалай қалыптасқаны қазірше
белгісіз. Ал, негізінде ... ... ... ... ... тегіс тастың бетіне ойып салынған тоғызқұмалақ тақтасы бейнесінің
қазірге дейін сақталуы бұл ойынды халқымыз көне замандарда-ақ ... ... ... ... ... ... Ақшұңыр деген тас
төбенің үстіне тоғызқұмалақтың ... мен ... ... ... ... қай ... кім ойып жасағаны әлі белгісіз. Ал жасау ... ... ... ... Ақшұңыр тас жотасынан төңіректегі малды қарай
отырып, төбенің үстінде тоғызңұмалақ ойнаған. Тоғызқұмалаң ... ... ... ... ... ... жайлауы-ның етегіндегі
жартастарға да ойып салынғаны белгілі болып отыр.
Осындай тарихи деректерге сүйеніп, тоғызқұмалақты кошпелі ... ... ... ... келе ... оның ... ... бірі деп толық
айтуға болады.
Тоғызқұмалақ ойынының ... тән ... ... - ол аса ... қажет етпейді. Сондықтан да ертеректе ойыншылар кездескен бетте
жерден кішкентай шұңқырлар ... ойың ... ... ... ... салатын шұңқырды - қазан, тоғыз-тоғыздан құмалақ салатын ... отау деп ... ... көп ... ... ... ... болуы оның
халық арасына кеңінен ... ... ... Бүл ойынның тағы бір
ерекшелігі - тоғызқұмалақты екі ойыншы ғана ... ... оның ... ... де ... Мәселен, бірнеше адам жиналған жерде екі
адам ойнаса, қалғандары солардың жанкүйерлері ретінде екіге ... ... ... ... ... әр ... ... жанкүйерлері
болған. Тіпті, мықты ойыншылар басқа ауылдардағы өзі ... ... ... ... да ... ақыл ... беретін адамдары бірге
ілесіп жүрген.
Тоғызқұмалақ ойынын оңнан солға қарай, яғни, сағат тілінің бағытына
қарсы ... ... ... тоғыз отаудың әрқайсысының өзінше атауы бар:
сол жақтағы шеткі, яғни, бірінші отау - «таңдық», ... - ... - ... ... - ... бесіншісі - «бел»,
алтыншысы- «белбасар», жетіншісі «қандықақпан», сегізіншісі- « ... ... - ... Әр ... ... деп ... өзіндік тарихи себебі
бар, яғни, ойынның ойналу процесі толығынан осы отау аттарына негізделген.
Мәселен, ойын ... ... ... адам ... ... ол-жүрісін
жетінші отаудан бастағанын хабарлағаны. Енді қарсыласы жүрісті жалғастырып,
«бел» десе, қарсылас ойыншы оның жүрісті қай ... ... ... ... ... кіріседі.
Ойын тақтасы кейіннен ағаштан жасалып, әр отау солдан оңға қарай - а,
ө, б, г, ғ, д, е, ж, з ... ... ... бұлай белгілеу
ойынды жасу процесінде қиындық туғызатындықтан, 1970 жылдан бері ... ... ... ... цифр ... ... Бұл математикалық есептеу
тұрғысынан ... ... ... ... тезірек шешім
қабылдауға қолайлы болды.
Кейінгі ... ... ... тек ... ғана емес, республикада
тұратын басқа да үлт ... ... ... бастады. Мысалы, Ақмола
ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... ... үлкен шеберлік көрсетіп, Қазақстан чемпионы атанды.
Қазіргі кезде тоғызқұмалақ ойынының республикалық федерацпясы бар. ... ... ... және ... ... « ... спор ... деген атақ ... ... ... біріншілігімен қоса командалық жарыс
та өткізілетін болды.
2.Ойын ережесі. Тоғызқұмалақ таұтасының отауларына тиісті құмалақтар
салынып дайын болған соң, төреші ... ... ... жүрісті жеребе бойынша анықталған ойыншы бастайды. Есте ... ... ... ... тоғызыншы отаудан бастауына болмайды, басқа
отаулардың кез келгенін бастап жүре беруге ерікті.
Жүрісті бірінші ... ... ... өзі ... ... ... » деп
есептеп отауда бір ғана құмалаң қалдырады да, ... ... ... ... ... бастап бір-бірден салып шығады. Ең ... ... ... бар ... ... сол ... ... алады да, өз қазанына апарып салады. Демек, ойын ережесі бойынша
қарсыласынан құмалақ алу үшін оның ең ... тақ ... ... ... ... өз ... салып қояды.
Әдетте, қарсылас ойыншылар ойын барысында өздерінің ... жұп ... ... отыруға ұмтылады. Ойыншылардың мұндай
жағдайдағы отауы «жабық отау» деп аталады. Ойын ... әр ... ... ... ... ... тақ ... тырысады. Демек,
саны тақпен аяқталған отау «ашық отау» деп аталады.
Ойын барысында ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Тек отауларының қайсысы ашық, қайсысы ... ... ... ... бар ... ғана ... алады. Ал әр ойыншы
қарсыласының қойған сұрағына дұрыс жауап беруге ... ... ... ... ... ... қанша құмалақ барын есте
ұстауға тырысады. Ойын барысында отауда бір құмалақ қалса және ол ... ... ... онда ... ... ... ... отауына
ауыстырады. Яғни, бұл деген жүріс жүрілген болып шығады.
3. ... Ойын ... ... алу де ... Жүрген ойыншы ең соңғы
құмалағын қарсыласының екі құмалақ жақтан отауына ... үш ... ... бұл ... ... қарсыласынан тұздық алған болып есептеледі. Тұздық
алудағы мақсат бір жүріс сайын отауға түсетін құмалақты өзіне алып ... ... ... тек ... яғни ... ... «тұздық» алуға
болмайды. 0йын барысында «тұздық» бір-ақ рет ... ... Ойын ... әсіресе, ойын санына таман келгенде ойыншының
біреуінің құмалағы таусылып ... да, ... ... ... Тоғызқұақ
ойынында бұл жағдайды «атсырату» деп атайды. «Атсырау» жағдайына тап болған
ойын партиясы ұтылғанға ... ... ол ... одан әрі ... Ал енді қарсыласын «атсырау» жағдайына алып келген ойыншы өз
отауларындағы құмалақтың барын ... өз ... ... да, барлық
құмалактың ... ... ... ... дейін бұл екі
ойыншының бірі 82 құмалақ жинап ... әлі де жүру ... ... ... болып есептеледі. Ойын барысында ... і ... ... ... ойынның айла-тәсілін білетін ойыншы
өзін «атсырау» жағдайына жеткізбеуге тырысады.
5.Ойындыжазу жүйесі. Тоғызқұмалақ ойынының барысы шахматтағы сияқты ... ... ... ... ... 711 саны ... ондағы атаудың
реттік саны да, 11-сол отаудағы құмалақ саны. Енді осы саннан кейін сызықша
арқылы қарсыланың ... ... ... да ... ... ... ... құмалақ саны жазылатын болады. Сонда бірінші жүріс шамамен ... ... 711-815 ... ... 15 ... бар ... жүріс.
Екіниші мысал. Ойьыншылардың екінші жүрісі 69-55 болды ... ... ... ... ... ... реттік саны да, 9-отаудағы құмалақ саны.
Бірінші 5-екінші жүрген ойыншының отауының реттік саны да, ... ... ... ... Жүріс ережесі. Ойын барысында ойыншы қарсыласының келісіміисіз құмалаққа
қол тигізуіне болмайды. Егер ... ... ... ... ... ... жатса, құмалағымды реттеп санаймын деп қарсыласына ... Егер де ... бір ... құмалаққа қол тигізсе, сол
отаудан жүріс жүруге тиіс ... ... ... ... ұстаған отаудан
жүруі керек. Ал қарсыласының құмалағына қол ... ... да ... Бұл ... ойын басталар алдында ойыншыларға қатаң ескертіледі.
Ойынды жеребе бойынша бірінші жүру кезегіне ие ... ... ... ... да ... ... ... жазып отырады. Ойын барысын жазу
кезінде, айталық, жүрген ойыншының ... ... ... ... ... ... ... Ойын соңында жеңіске жету үшін қазанына
міндетті түрде 82 ... ... ... ... тен ... - ... ... Тек ойын барысында екі ойыншы бірдей тұздық алғанда ... тең ... ... Ойын ... ... осы ... жеңген ойыншыға -
бір ұпай, тең ойынға ... ... ... Ал ... ... ... Жарыс қорытындысын шығарған кезде ұпай санымен қоса міндетті
түрде құмалақ саны қоса жазылады. Мәселен, ұтса -82-80, тең ... 0,5 81 ... 81 деп ... ... ойынының түрлері
2.Оынның ережесі
3.Жүріс ережесі
ІІІ.Қорытынды

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Құлсары» 110/35/10 кВ қосалқы станциясын қайта құру73 бет
Windows туралы жалпы мағұлматтар7 бет
«Балалар ойынының жіктелуі.Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік-рөлдік ойындары»7 бет
«Жылан» ойыны тақырыбы бойынша JAVA бағдарламалау тілі14 бет
«Санды тап» ойыны17 бет
Балалар ойынын жіктеудің тарихы5 бет
Балалар ойынын жіктеудің тарихы жайлы ақпарат5 бет
Балалар ойынының жіктелуі. Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік - рольдік ойындары10 бет
Балалар ойынының жіктелуі. Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік-рольдік ойындары6 бет
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь