Қазақ – жоңғар қатынастары

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4

I . тарау. Жоңғар мемлекетінің құрылуы және оның қазақ жеріне шапқыншылығы.
1.1 Жоңғар мемлекетінің құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Жоңғар шапқыншылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.3 «Ақтабан шұбырынды» жылдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7.8
1.4 Қазақтардың жоңғарларға қарсы азаттық күресі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.12
1.5 Жоңғар мемлекетінің тарих сахнасынан кетуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14.15

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
Кіріспе

Жоңғарлар мен қазақтардың әскери қарым – қатынас, қақтығыстарын суреттеуге көшпес бұрын «жоңғар» атаусөзінің мағынасын аша кеткен жөн деп есептейміз. Жоңғар – ұлт емес. Бұл атау «сол жақ», «сол қанат» деген түсініктен шыққан. Бір деректерге қарағанда Шыңжан, Шығыс Түркістан аймағын Тянь-Шань таулары, дәлірек айтқанда Хан-Тәңірі ұлы шыңының өзі екі бөлікке бөледі. Егер адам Хан-Тәңірінің ұшар биігіне көтерілсе, оның сол қолы жағында «Солтүстік ойпат» - Жоңғар, оң қолы жағында «Оңтүстік ойпат» - Қашғар көсіліп жатады. «Ғар» деген сөз түркі тілінде ойпат, үңгір, шұңқыр дегенді білдіреді.
Кейбір мәліметтер бойынша, Шыңғысхан армиясы «сол қанатының» «жоңғар» деген атауы болған. Бұл кезеңде Жоңғарияны түркілік және моңғолдық төркіні бар ойраттар жайлады. Ол шорас, хошауыт, торғауыт, дүрбіт тайпаларының әрқилы атаулары. Бұларды да жоңғарлар деп атаған. Сөйтіп, «жоңғар» термині, қалмақтар, ойраттар, элюттер – сайып келгенде «сол жақтың», «сол қанаттың» адамдары. Олар XIY ғ. Екінші жартысында моңғолдар ханы билігінің астынан шығып, өз жетекшілері – тайшылардың қол астына қараған, «Ойрат одағын» құрып, ыдыраған тайпаларды біріктірген.
Жоңғарлар өз дәуірінде Ұлы Қытай қабырғасы мен Тибет, екінші жағы – Моңғолия мен Жоңғар ойпаты аралығындағы аймаққа билік жүргізген. Олар ғасыр бойына Қытай империясы мен Қазақ даласы арасындағы жұмсартқыш (буфер) рөлін атқарып, қытайлардың шығыстан мезгіл-мезгіл тықсыруларын тежеп отырған, XY ғасырда қытай саясатшылары жоңғар мемлекетінің ішіндегі алауыздықтарды пайдаланып, оларға қарсы жорыққа шығады. Жаугершілік зардабынан жоңғарлардың бір бөлігі өз жерінде қалады да, қалғандары елді тастап кетуге мәжбүр болады.
Отандарын тастап шыққан жоңғарлардың бір бөлігі Қазақстан аймағында, Самара далаларында, Қалмақияда тұрақтанып қалады. Қазіргі Қалмақияда сол жоңғарлардың ұрпақтары тұрып жатыр. Жоңғар тілі қазақ тілімен тамырлас болғандықтан, біздің жерге орныққандары қазақтарға сіңісіп кетті. Қытайдың Іле автономиялық облысында ойрат-жоңғарлардың төрт автономиялық мекендері бар. Сондықтан кейбір тарихшылардың жоңғарлар тарих сахнасынан мүлде жоғалып кетті деген тұжырым шыңдыққа сәйкеспейді.
Жоңғарлар мен қазақтар ұдайы жауығып, ылғи шайқасып өткен деген пікір де – қате түсінік. Рас, олардың арасында әлсін-әлсін саяси, экономикалық, аймақтық тұрғыдағы келіспеушіліктер болып тұрған. Әскери әрекеттер көбінесе көрші империялардың саясатынан туындаған. Бұл тұрғыда Қытай мен Ресейдің қазақтар мен жоңғарлар арасындағы қарама-қайшылықтарды тереңдете түсу мақсатымен екі елді кезек көтермелеп отырғандықтарын айтсақ та жеткілікті.
Қазақтар мен жоңғарлардың ылғи қырғи қабақ емес, бейбітшіл, кей шамада ағайыншылық қарым-қатынастары турасында мына мәліметтер куәлік ете алады. 1595 жылы Мәскеудегі қазақ елшісі былай деп жазды: «Сенің туысын Тәуекел Қазақ Ордасында хан болса, оның інісі Шахмұхамбет қалмақтардың ханы болып сайлагды». Ал, хан Тәуекел Ресейге жолдаған хатында: «Мен қазақтар мен қалмақтардың патшасымын» деп жазған.
Қазақ хандығы құрылған уақытпен бір мезгілде түркі тектес батыс моңғол халықтарының тобы, будда дінін ұстанатын қалмақтардың арғы аталарынан тұратын Жоңғар (ойрат) мемлекеті бой көтереді. Бұл тұста халықаралық жағдай былай болатын. Батыста – I Петрдің қазақ жерлерін өзіне қосуды мемлекеттік саясат деңгейіне дейін көтерген Ресей империясы. Қытай империясы тарапынан да басқыншылық қаупі аз төнген жоқ. Осындай жағдайды пайдаланған және дүрдараз көршілердің түртпектеуімен жоңғар-қалмақтар 150 жыл бойына, 1599-1750 ж.ж. аралығында қазақ жеріне ұдайы жортуылдар жасап тұрды.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ч. Мусин /Қазақстан тарихы/
Оқулық, 3-ші басылым. Алматы, 2005
2. «Қазақстан тарихы очерктер»
Алматы, «ДӘУІР» баспасы 1994
3. Е. Аққошқаров /Қазақ тарихынан/
Алматы, Жалын 1997
4. Әбдіжапар Әбдәкімұлы
Алматы, ЖШС «Қазақстан» баспа үйі 2005
5. Қ. Рыспаев /Қазақстан тарихы/
Алматы, 1994
        
        Қазақстан Республикасы Ғылым және Білім Министрлігі
Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған Университеті
Реферат
Тақырып: «Қазақ – жоңғар қатынастары»
Орындаған:
Байжанов Ж.
Қабылдаған:
Үржанов А.
Жезқазған 2007
Жоспар
Кіріспе....................................................................
..............................................3-4
I - тарау. ... ... ... және оның ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тарих ... мен ... ... ...... қақтығыстарын
суреттеуге көшпес бұрын «жоңғар» атаусөзінің мағынасын аша кеткен жөн ... ... – ұлт ... Бұл атау «сол ... «сол ... деген
түсініктен шыққан. Бір деректерге қарағанда Шыңжан, Шығыс Түркістан аймағын
Тянь-Шань таулары, дәлірек айтқанда Хан-Тәңірі ұлы шыңының өзі екі ... Егер адам ... ұшар ... көтерілсе, оның сол қолы
жағында «Солтүстік ойпат» - ... оң қолы ... ... ... -
Қашғар көсіліп жатады. «Ғар» деген сөз түркі тілінде ойпат, ... ... ... ... ... Шыңғысхан армиясы «сол ... ... ... ... Бұл ... Жоңғарияны түркілік және моңғолдық
төркіні бар ойраттар жайлады. Ол ... ... ... ... әрқилы атаулары. Бұларды да жоңғарлар деп ... ... ... ... ойраттар, элюттер – сайып келгенде «сол
жақтың», «сол қанаттың» адамдары. Олар XIY ғ. ... ... ... ... ... ... өз ... – тайшылардың қол астына
қараған, «Ойрат одағын» ... ... ... біріктірген.
Жоңғарлар өз дәуірінде Ұлы Қытай қабырғасы мен Тибет, екінші жағы –
Моңғолия мен Жоңғар ойпаты аралығындағы аймаққа ... ... Олар ... ... ... мен ... ... арасындағы жұмсартқыш (буфер) рөлін
атқарып, қытайлардың шығыстан мезгіл-мезгіл тықсыруларын тежеп отырған, XY
ғасырда ... ... ... ... ... ... оларға қарсы жорыққа шығады. Жаугершілік зардабынан
жоңғарлардың бір ... өз ... ... да, ... елді ... ... ... тастап шыққан жоңғарлардың бір ... ... ... далаларында, Қалмақияда тұрақтанып қалады. ... сол ... ... тұрып жатыр. Жоңғар тілі қазақ
тілімен тамырлас ... ... ... ... ... ... ... Іле автономиялық облысында ... ... ... бар. Сондықтан кейбір тарихшылардың жоңғарлар тарих
сахнасынан мүлде жоғалып кетті деген тұжырым шыңдыққа сәйкеспейді.
Жоңғарлар мен қазақтар ... ... ылғи ... ... деген
пікір де – қате ... Рас, ... ... ... ... ... тұрғыдағы келіспеушіліктер болып тұрған. Әскери
әрекеттер көбінесе көрші империялардың ... ... Бұл ... мен ... ... мен ... арасындағы қарама-қайшылықтарды
тереңдете түсу мақсатымен екі елді кезек көтермелеп отырғандықтарын айтсақ
та жеткілікті.
Қазақтар мен ... ылғи ... ... емес, бейбітшіл, кей
шамада ағайыншылық қарым-қатынастары турасында мына мәліметтер куәлік ете
алады. 1595 жылы Мәскеудегі ... ... ... деп ... ... ... Қазақ Ордасында хан болса, оның інісі Шахмұхамбет қалмақтардың ... ... Ал, хан ... ... ... хатында: «Мен қазақтар
мен қалмақтардың патшасымын» деп жазған.
Қазақ хандығы құрылған уақытпен бір мезгілде түркі ... ... ... ... ... дінін ұстанатын қалмақтардың арғы
аталарынан тұратын Жоңғар ... ... бой ... Бұл ... ... былай болатын. Батыста – I Петрдің қазақ жерлерін өзіне
қосуды мемлекеттік саясат ... ... ... Ресей империясы. Қытай
империясы тарапынан да басқыншылық ... аз ... жоқ. ... жағдайды
пайдаланған және дүрдараз көршілердің түртпектеуімен жоңғар-қалмақтар 150
жыл бойына, 1599-1750 ж.ж. ... ... ... ... жортуылдар жасап
тұрды.
1.1 Қазақ жерінде біртұтас бір иелікке бағынған, басқару жүйесі
орталықтанған ірі ... ... ылғи да ... ... Мұны ... ... көз алартып келе жатқан Қазақстанмен жапсарлас, жерлері
шектесіп ... ... ... ... қалуға тырысты. Оңтүстіктік
– батыстан Жайық казак-орыстарының қолдап-қолпаштауымен Еділ ... ... ... Кіші ... халқына тынымсыз шабуыл жасады.
Қазақ жеріне солтүстіктен Сібір ... ... ... Орта ... мен Хиуа хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Оларға қазақ
жасақтары табандылықпен ... ... ... ... бәріненде асып
түскен, қазақ халқына мәңгі жойылып, құрып кету қаупін ... жау ... ... ... ... ... ойраттар мен қазақтардың
арасындағы әскери қақтығыстар жиілей ... ... ... Шығыс
Моңғолияға қарсы ойдағыдай жүргізген соғыстары олардың күшін нығайтты. XVI
ғасырдың аяқ ... ... ... төрт ... бірлестіктен
құралды. Олар: Тарбағатайдан Шығысқа қарай өңірді алып жатқан торғауыттар,
Ертістің ... ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі хошоуыттар және Іле ... ... ... еді.
Қазақ және ойрат әміршілерінің арасында жайылымдық жерлер үшін ... XV ... ... ... ... XVI ... ... шағын бір бөлігі сәтсіз шабуылдан кейін қазақ ханы Тәуекелге
бағынышты болып ... 1635 жылы ... ... бастауымен Жоңғар
хандығы құрылды. Осыдан соң, егер XVI ... ... XVII ... ... ... бытыраңқы ойрат тайпалары қарсы ... ... ... ... ... ара ... ... тайпаларының
пайдасына өзгере бастады.
1.2 Қазақ-жоңғар қатынастары, ... ... ... билік құрған кезде ерекше шиеленіске түсті. Одан кейін Ғалдан-Бошакту
(1670-1697 жж.) ... ... оның ... ... ... ... ... келгенде қазақ-қалмақ қатынастары қатты шиеленісіп кетті.
1698 жылдан ойраттар мен қазақ ... ... ... қақтығыстардың
жаңа кезеңі басталды. Жоңғарлардың әскер басшылары маңызды ... ... және ірі ... ... ... ... ... жерін басып
алуды көздеді. Қазақтың Сығанақ, Түркістан, Отырар, Сайрам, әсіресе Созақ
қалалары ... ... ... ... ... бекетіне айналды.
Тәуке ханның ойраттармен күрестегі кейбір сәтті шайқастары оған үлкен жеңіс
әкелмеді, соғыс ... ... ... ... ... әскери дайындығы бар және шабуыл жасайтын жерлердегі
жағдай жөнінде толық мағлұмат жинаған ... ... ... ... ... ... ... соғыс жүргізді. Көп олжа алып, кері оралған олар
1717 жылы жазда Аякөз өзенінің жағасында ... 30 мың ... ... ... жылы ... әскері тағы да қанды ... ... ... Арыс өзендерінің бойында қазақтарды қырғынға ұшыратты.
1718 жылы Тәуке хан ... ... оның ... ... ... ... тұста
қалмақтардың қазақ жерлеріне жорығы күшейді Бұл жорықтардың табысты ... ... ... ... Густав Ренаттың тигізген әсері үлкен.
1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына ... ... ... ... ... Ертістің бойымен жоғары өрлеп бара ... ... ... ... ... маңында 1715 жылы қыста ... ... ... 1733 ... дейін қалмақтардың қолында болған
ол қалмақтарды темір балқытып зеңбірек ... оның оғын ... ... жасап, әріп құюға үйретеді. Сонымен бірге қазақтарды өз қол
астына өтуге ... ... ... ... ... ... ... зеңбірек берген деседі.
1.3 Ренаттың көмегімен зеңбірек атыс жарақтарын жасап, жүз мыңнан
астам әскер құрап, қалмақтар қазақтарға қарсы ... ... ... жағы ... ... күтпей, ішкі талас-тартыспен жүрген болатын.
Бұл тұста қазақтар мен қалмақтардың шекарасы Ертіс өзені, Балқаш көлі, ... ... ... ... жылы ... ... ... бет қаратпай басып алуға әбден
бекінген жоңғарлар шешуші жорыққа шықты. Мол ... ... ... ... оның ... Шуно Дабо деген қалмақ ... Оның ... ... бойынша қалмақ әскерлері стратегиялық
екі бағытта қимыл жасауға тиісті болды. Бірінші ... ... ... ... мен ... ... шығу ... екінші бағыт – қазақтарға ес жиғызбай
соққы беріп, ... ... ... жету еді. Бұл ... іске асыру
үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының ... ... ... төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі
қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан ... ... бір тобы ... ... ... ... ... жағасына, Нарын өзенінің күншығыс
жағындағы Кетпен тауының баурайына орналасты.
Сөйтіп, Алатау баурайын жайлаған қаннен – қаперсіз отырған ... ... ... ... ... ... қанын судай ағызды. Еркек
кіндікті адамдарды қырып, ... ... ... алып ... ... ел ... ешқандай қарсылық көрсете алмады.
Шапқыншылықтың басты ... Ұлы ... ... халқына түсті. Ешбір
бөгетсіз, қарсылықсыз, жолындағының бәрін жайпап келе ... ... ... көп уақыт салмай Орта жүз бен Кіші ... ... ... ... тастап, бала-шағасынан, туысқандарынан айырылып босқан халық беті
ауған жаққа қашып – пысуға мәжбүр болды. Ұлы жүз бен Орта ... ... пен ... ... ... Кіші жүз ... Хиуа мен Бұқараға
ағылды. Босқындардың біразы Алакөл маңына келіп паналады. Мұхаметжан
Тынышбаевтың айтуынша, Орта ... ... екі көл ... Оның ...
Сырдың сол жақ бетінде, Бетпақдала каналы ... ... ... екіншісі –
Ташкенттен 90 шақырым жерде, ол да Сыр ... ... ... ... паналаған. Бұл кезеңді қазақ «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп
атады. Яғни, қазақтардың ... ... ... ... жетіп азап пен
аштықтан сұлаған жерлер еді дейді. Сол сұлағаннан талай қазақ жан тәсілім
қылып, басын қайта ... Осы ауыр ... ... ... ... ... ән ұраны сияқты «Елім-ай» әнін білмейтін, оны айтқанда тебіреніп,
қатігездіктің құрбаны болған боздақтарын еске түсіріп, бүгінге дейін ... ... ... кәрі-жасы кемде-кем. «Елім-ай» әнінің авторы
Қожамберді би.
Мұнан үш жүз жылға жуық уақыт бұрын ... осы ... оның ... ... ... сол бір ауыр ... өшпес ескерткіші іспеттес.
Қазақты бірлікке, елдікке, ерлікке үндейтін бұл өлеңді ... ... ... ... ... да ... білу ... табылады.
1.4 Ақтабан шұбырындыда ауа көшкен жұрт көптеген қалалар мен елді
мекендердегі отырықшы халықтарда ... ... Оның ... ... Хиуа, Ферғана сияқты қалалар қанырап қалды. Сол жылдарда
Хиуа маңындағы мекендер мен ... ... ... қаланың өзінде қырық
шақты ғана отбасы қалған.
Жаппай босу, аштық, елді, жерді сағыну қазақтардың қайрат-жүгерін
ұштады, ... ... ... ... ... ... жұмылдырды. 1726 ж.
Шымкентке таяу ... ... ... Үш ... ... билері жиын
өткізіп, онда ... ... ... ... ... хан және
Бөгенбай батыр сайланды. 1727 жылы халықтың қаһарлы қарсылығының ... ... ... ... үш ... ұрыс жүргізген Әбілхайыр
бастаған Кіші жүз жасақтары, ондағы ... ... бірі ... ... ... Ұлы ... ... руындағы Тасжүрек тайпасынан шыққан Саңырық
батыр Ырғыздың оңтүстік-шығыс бетіндегі ... ... ... ... ... жерде қалмақтарға есеңгірете соққы берді. Қалмақ әскерлері қияң-
кескі соғыста ондаған мың ... ... ... жағы ... қаны ... ыза мен кекке суарылған қайрат-жігерінің жемісін көріп
қуанды. Жеңіс туралы хабар қазақ арасына ілезде тарап ... Алты ... ... ... ... ... бұл жеңіске қол жеткен ... ... ... деп ... жылы көктемде Балқаш көлінің маңында қазақ пен қалмақтардың
арасында тағы бір ... ... ... ... Бөгенбай, Қабанбай, Шапырашты
Наурызбай, Жәнібек, Бөкенбай, Малайсары сияқты атақты батырлар бастаған
қазақ қолдары мен ... ... ... ... рет ... соққы
берді. Майдан даласында мыңдаған қалмақ әскерлері қаза ... Көбі ... ... жаны шықпай жатқан жау әскерінің аңыраған дауысы бірнеше күн
даланы басына ... Бұл жер ... ... деп ... ... ... аяусыз соққыға душар болған Шуно Дабо басқарған қалмақәскерлері
Іле өзенінің бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды.
Осы тұста ... ... ... үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс
болып, осыған байланысты қазақ халқының тағдырына қатысты ірі ... ... Аға хан ... ... билер қолдамаса да Болаттың ұлы Әбілмәмбет
сайланды.Тарихшылардың долбарлауы бойынша мұндай таңдау жасалғанына наразы
болған ... ... ... ... ... еліне кері бұрылды. Хандықты
өзіне тимегеніне риза болмаған Сәмеке де Әбілхайырдан кейін әскерін алып,
Шудың бойымен ... ... бет ... ... ... ... өз ... мен Ташкентке бағыт алған Ұлы ... ханы ... ... ... іске ... ... ... қас жауы жоңғарлармен
мәмлеге келуге мәжбүр болды. Бұл арада айта кететін жай: Әбілхайыр ... ... ... ... аға ... тимегендіктен пендешілік жасап,
ренжіп кетіп қалды ма, жоқ әлде ... ... ... ма? – бұл ... ... ... ... жоқ. Бұл тарихшылардың долбар болжамы ... елге ... кері ... ... ... мен
башқұрттардың Кіші жүз жеріне шабуылын үдетуіне байланысты болуы да мүмкін.
Аңырақайдағы жеңіліске ұшырағанына қарамастан ... ... ... қайта шабуыл жасау қауіпі жойылмады. 1734 жылы жоңғарлар
Қазақ хандығының жеріне тағы да бір үлкен ... ... ... ... ... ... Орта жүз ханы сол жылы ... қол астына
өтуге тілек білдірді. Қалмақтардың жойқын шабуылы ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... қаһарлы жауға жалғыз өзі тойтарыс
беруге күштері ... ... ... ... әскерлері оңтүстіктен, Сырдария
өзенінің жоғарғы ағысынан және солтүстіктен Ертіс өзені жақтан шапқыншылық
жасап, Орта жүздің Тобыл мен Есіл ... ... ... ... өзенінің бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші жүздің ... ... ... қауіп туғызып отырды. Сондықтан Кіші ... ... ... пен ... ... ... хан өзінің басты
міндеті деп санады. Сонымен бірге қазақ қауымының ортақ жауы – ... ... те күн ... ... ... жылы 20 ... Ор ... Ресей, жоңғар және қарақалпақ,
қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы ... ... ... ... Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығыстарға
байланысты уәж айтпақшы болды. ... ... ... оған ... ... ... қоныстары мен орыс қамал-бекіністеріне шектес жатқан жерлерде 20
мың әскер ... ... ... ... ... ... ... халқының
тек өзінің күшіне ғана сену керек екеніне, үш ... ... ... ... ... ... соққы беру арқылы ғана өз жерін жаудан
босатуға болатынына көзі жетті. Осы идеяны орнықтыруға Абылайхан зор еңбек
сіңірді.
1745 жылы ... ... ханы ... ... ... оның
мирасқорларының арасында хан тағы үшін талас, кескілескен тартыс басталады.
Ең әуелі оның орнына 19 жасар ұлы Цэван ... ... Осы ... ... Цинь ... ... қарсы қайта-қайта соғыс ашып, жоңғар
мемлекетін әлсіретеді. Міне, осы ... ... ... ... ... ... жерін жоңғар қалмақтарынан тазарту мақсатымен
Оңтүстіктегі ... ... үш ... ... ... жиып, Түркістан
мен Сыр бойындағы қалаларды азат ету жорығына аттанады. Бұл үш жүздің қоян-
қолтық басы қосылған ... ... еді. Осы ... ерен ... ... ... ... Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Кіші
жүздің батыры ... Уақ ... ... ... шапырашты Наурызбай, шақшақ
Жәнібек т.б. өз есімдерін өшпес ... ... бұл ... қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның ... ... ... батыр басқарды. Оған атақты Үмбетей жырау қосылды.
Бөгенбай басқарған 10 мың әскер қолы Түркістанның ... ... ... ... ... ... ... қолды Жәнібек батыр басқарды. Ол Сырдарияның ... ... бет ... Оған ... ... ... ... қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатынасқандар
Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай ... ... ... ... батырлары Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары,
Жанұзақ, Жәпек, т.б. кірді. Бұқар ... ... келе ... 17 ... ... ақын қосылды.
Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цэван Доржи ... ... үшке ... Ол ... ... ... ... қарсы бағыттады.
Жоңғар әскерлерінің қаруы – мылтық, ... ... ... және түйе ... 15 ... бар еді. ... жасақтары сойыл, шоқпар, садақ,
кейбіреулері найзамен қаруланған болатын.
Цэван Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен ... ... ... ... ... ... ... алуды Қабанбайға
тапсырды. Сырымбетті оң жақ ... ... ... сол жақ ... ... ... үш мың қолы бар ... Оразымбет батырлардың
жасақтарын топтастырды. Абылай өзінің Сағымбай, ... ... ... батырларымен және 17 жастағы ұлы Жанаймен әскердің дәл ортасында
жүрді.
Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ ... ... ... ... Түркістанға таяп барды. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ
пен Сайрамды босатты. ... Баян ... ... тақау барды. Жәнібек
батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы
сағасына ... ... ... ... ... Абылайдан бітім сұрауға
мәжбүр болды.
Келісім ... ... ... ... ... ... ... қарамағына өтті. Түркістан қаласы туралы мәселе кейінірек шешілетін
болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін ... ... ... ... ... жерін қалмақтардан біржолата тазарту мақсатымен Абылай және
қазақ әскерлерінің қолбасшылары Қабанбай, Бөгенбай, тағы ... ... ... басын қосып, 1750 жылы Аякөз өзені бойындағы ірі
шайқаста жеңіп шықты. 1752 ... орта ... ... ... ... ... ... қолы Жоңғар қақпасы маңында жаудың негізгі ... ... ... ес жидырмай талқандап түбегейлі жеңіске қол жеткізді. Бұдан
кейінгі жорықтарды Қаракерей Қабанбай батырдың ... ... ... ... ... ... жалғастырды. Бұл кезде
қалмақтарды Алтай, Қалба ... ... ... рет үш айға ... ... ... жоңғарларды күйрете жеңді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... зорлық-зомбылық соғысы осымен
аяқталды.
1.5 1755 жылы Давациге қарсы шыққан Әмірсана Цинь ... ... ... ... Осы жолы Цинь қарулы күштері
Жоңғарияны басып алады.
Цинь империясының түпкі мақсатын сезген ... енді ... ... ... Сол жылы ол ... ... ойламаған жерден
қытай әскеріне қырғидай тиіп, шекарадағы Хами ... ... ... ... ... ... бастаған азаттық күресіне Абылай сұлтан
әскери көмек көрсетті. Әмірсана мен ... ... ... ... армиясын талқандап, оның қазақ жеріне кіруін тоқтатты. ... ... ... жасақты әскерін жіберіп, қалмақтардың көзін
жоюға бұйрық береді.1757 жылы Цинь үкіметі екінші рет ... ... ... ... ... ... жоңғарлардың 1 миллиондай
адамын қарап қып жібереді. Осы кезде батыстан Абылай хан да ат ... ... ... ... ... қашып кетеді, ол сонда шешектен
(1857 жылы) қайтыс болады. Ауыр ... ... ... мемлекет
болудан қалды. Нәтижесінде жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кеткен
болатын. Осыдан кейін көп кешікпей Жоңғар ... 1758 жылы ... жылы ... ... Цинь империясының қарамағындағы Шыңжан
(жаңа жер) провинциясы құрылады.
Жоңғар патшалығын жойғаннан кейін Орта жүз бен Ұлы жүздің ... ... ... ... ... мен ... ... дейінгі кең байтақ
жеоде емін – еркін көшіп, қонып жүре бастайды.
Қорытынды
Қазақ халқының жоңғар ... ... Отан ... өз ... бір мемлекттің шеңберінен шығып, халықаралық маңызға ие болады.
Бәрінен ... ... ... XYIII ғасырдың алғашқы жартысындағы
сол қайғылы жағдай ... ... ... бұрын Ресейдің
әрекетсіздігінен барып орын алды.
Шведтер мен пруссактарды жеңгеніне мәз ... ... тап сол ... ... ... ... ... жаңа
ғаламат қауіп-қатерді байқамады.
Ол екі арада шыңғысхандық ширақтықпен батыс ... ... ... ... бас ... ... Және де бұл жай ... мемлекет емес, шебер шведтер, тұтқынға түскен ... ... және де ... ... ... қаруымен мұздай жасақталған
әскери империя ... Міне сол ... ... ... жеті ... жөңкілтіп қазақ даласына лап қойды. Қазақтар үшін сұмдық алапат кезең
басталды.
Дәл жартысы майдан далаларында жер ... ... ... ... Орта Азия мен ... орыс жерлеріне қалқан болып, жоңғар
түмендерінің жоспарларын жүзеге асырмай ... ... ... ... көш басында сан сынақтан өткен әскери сардарлар – батырлар
тұрды. Олардың есімдерімен ... ... ... ... мен ... ... ... Алматының, Астананың, Қарағандының және басқа
қалалардың көшелері аталған.
Әр халықтың өз Отан соғысы болған, және ол ... ... ... ... ... ... айтар болсақ, қазақ хандығының ұзына тарихы, түптеп
келгенде, ел болып бірігу жолындағы, ұлт ... ... ... ... ... ... дәурен сүрген заманда қазақ халқы өзінің ұлттық
толтумалығын ... ... ... ... ... біріктіріп, жоңғар басқыншыларын қазақ жерінен
қуып, қазақ халқының тәуелсіздігін ... ... ... еңбек сіңірген
Абылай атақты мемлекттік қайраткер ретінде тарихта өшпес із қалдырды.
Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты қара қылды қақ жаратын ... ... ... Шалкиіз, Бұқар сияқты айыр көмей, жез таңдай абыз
жыраулар, Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай сияқты ел ... ... ... ... ержүрек батырлар Қазақ Ордасының ұстынды тірек тұлғалары
еді. Олар өздерінің ... ... ... ... мен ... ... халқының елдік мұраттарына сарқа жұмсады.
Дегенмен, екі ғасырға созылған қазақ – жоңғар арасындағы қанқасап
соғыс Жоңғар хандығының жойылуымен ... Ал, ... ... ... ... қансырап, әбден титықтаған Жоңғар ... ... ... да ... анталап, сұғын қадаған елдер аз емес еді. Шығыста азулы
алты қарыс ... ... ... Хиуа, Қоқан, батысында Еділ қалмақтары
мен башқұрттарды айдап салып отырған ... – бәрі де ... ... ... ... және ... ұрымтал шақта қарпып та, қармап та
қалуға дайын болатын.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ч. Мусин /Қазақстан тарихы/
Оқулық, 3-ші ... ... ... «Қазақстан тарихы очерктер»
Алматы, «ДӘУІР» баспасы 1994
3. Е. Аққошқаров /Қазақ тарихынан/
Алматы, Жалын 1997
4. ... ... ЖШС ... ... үйі ... Қ. Рыспаев /Қазақстан тарихы/
Алматы, 1994

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVII – XVIIIғғ. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастары16 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Абылай хан: мемлекеттік қайраткер, әскери қолбасшы және дипломат12 бет
Жоңғар хандығы13 бет
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар19 бет
ХVІІІ ғ. 50-70 ж.ж. Қазақтардың шығысындағы ахуал,«Шаңды жорық»19 бет
Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі8 бет
Жоңғар Алатауы13 бет
Жоңғар алатауына физикалық – географиялық сипаттама15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь