XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты

ЖОСПАР

Кіріспе

І. XV . XVI ғасырлардағы Қазақ хандығының құрылуындағы Керей . Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты.
1.1. Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары, Керей және Жәнібек хандардың хандықты құрудағы және нығайтудағы алатын орны.
1.2. Хақназар ханның XVI ғасырдың II жартысындағы Қазақ хандығының нығайтудағы тарихи рөлі, оның ішкі және сыртқы саясаты.
1.3. XVI ғасырдағы Тәуекел ханның Қазақ хандығын одан әрі нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты.

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ ҚАЗАҚСТАН ЖЕРІНДЕ.
ҚАЛА МЕН ДАЛА
Жүздесу мен тілдесу және алыс-беріс байланыстары б. з. дейінгі III—ІІ-мыңжылдықтарда басталған. Бадахшан тауынан лазурит жәнс Хотан маңындағы Яркендария өзенінің жоғарғы жағынан нефрит кен орындары табылып, оларды өндіре бастауға сәйкес бұл байланыстар реттеліп, жөнге келтіріледі.
Б. з. дейінгі І-мыңжылдықтың орта кезінде Қара теңіз өңірінен Дон бойына, содан Онтүстік Орал өңіріндегі савроматтарға, Ертіске, одан әрі созылып Алтайға, жоғарғы Ертіс пен Зайсан көлі алқабын мекендеген агрипейлер еліне кететін Дала жалы жұмыс істей бастаған еді. Осынау жолмен жібек, ұлпандар мен терілер, иран кілемері, асыл металдардан жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жататын.
Қымбат бағалы жібек түрлерін таратуға сақтар мен скифтердің көшпелі тайпалары да қатысқан, осылардың дәнекерлік демеуі арқасында сол кез үшін таңсық болған бұл тауар Орта Азия мен Орта теңіз аймағына дейін жеткен.
Б. з. дейінгі II ғ. орта шенінде Жібек жолы елшіліктік және сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде қызмет атқара бастайды.
Б. з. II—V ғғ. егер Шығыстан жүре бастасақ, Жібек жолы Қытайдың ежелгі астанасы Чаньаннан шығып, Ланчжоу маңындағы Хуанхэ өткеліне баратын да, одан әрі Нань-Шаннің солтүстік сілемдерімен жүріп отырып, Ұлы Қытай қамалының батыс шетінен, Яшма қақпасының шебінен барып шығады. Осы арадан сара жол екіге айырылып, Такла-Макан шөлін солтүстік жағынан айналып өтетін. Терістік жолы Хами, Тұрфан, Шихо көгал аймақтары арқылы Іле алқабына жететін орталығы жжол Чаоннан Қарашарға, Ақсуға, сосын Бедел асуы арқылы Ыссық көлдің оңтүстік жағалауына шығып, Дунхуан, Хотан, Яркенд, Бактрияларды басып өтіп, Үндістан Үндістан мен Орта теңіз аймағына қарай шырқап кететін; бұл Оңтүстік жолы деп аталатын. Ал, Солтүстік жолы Қашғардан Ферғанаға, одан әрі Самарқанд, Бұқар, Мерв арқылы Хамаданға, Сирияға баратын.
XI—ХІІ ғғ. Қытайдан шығып, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы Батысқа қарай өтетін жол бәрінен де жанданып кетеді. Жолдың бұлай ауытқуын бірнеше себептермен түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда Орта Азиямен жүретін сауда жолдарын бақылайтын Түрік қағандарының ордалары болатын. Екіншіден, Ферғана арқылы жүретін жол VII ғ. ішкі қырқыс салдарынан қауыпты болып қалған еді, үшіншіден, аса бай түрік қағандары мен олардың айналасындағы кісілер, теңіздің арғы бетінен келген тауарларды аса көп тұтынатындар қатарынан саналатын.
VII—XIV ғғ. елшілік және сауда керуендерінің дені Жібек жолымен жүретін. Сан ғасырлар бойы жол тынымсыз өзгеріп отырған, оның бір учаскелері айрықша маңыз алып, көркейіп жатса, екінші бір учаскелері жабылып, ондағы қалалар мен сауда бекеттрі қаңырап бос қалған. Мәселен, VI—VIII ғғ. негізгі күре жол Сирия — Иран — Орта Азия — Оңтүстік Қазақстан — Талас алқабы — Шу алқабы — Ыссық көл шұңқыры — Шығыс Түркістан болған. Осынау жолдың бір тармағы, дәлірек айтсақ, тағы бір бағыты Византиядан шығып, Дербент арқылы Каспий өңірі даласына — Маңғыстау — Арал өңірінен өтіп, Оңтүстік Қазақстанға жеткен. Бұл жол Сасанилар Иранына қарсы, Батыс түрік қағанаты мен Византия арасында сауда-елшілік одағы жасалған кезде, Иранды айналып өтетін болған. IX-—XII ғғ. жолдың бұл желісі, Орта Азия мен Таяу шығыс арқылы Кіші Азия мен Сирияға, Мысыр мен Византияға баратын жолға қарағанда, едәуір аз пайдаланылған, ал ХПІ—XIV ғғ. қайтадан жанданады. Құрлықтағы саяси хал-ақуал елшілер мен саудагерлердің және басқа да саяхат-серуенде жүрген кісілердің қай жолды таңдап алатынын анықтап отырған.
Сақтар, үйсіндер мен қаңлылар мемлекеттері өмір сүріп, тірлік кешіп жатқан дәурде, б. з. дейінгі II ғ. және б. з. І-мыңжылдығында, Жібек жолы қарақұрым жолшыдан тыныс ала алмай жатқан кездері, Қазақстанға рим
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1.Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін 5 томдық, 2-том. Алматы: Атамұра, 1998, 329 б.
2. Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма- Ата, - 1969, С. 262.
3. Материалы по истории Казахских ханств. Алмата, - 1969, С. 352.
4.Мухамед Хайдар Дулати. Тарих –и Рашиди. Алматы,-1996, 222 б.
5. Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма-Ата, - 1969, С.128.
6. Мухамед Хайдар Дулати. Тарих –и Рашиди. Алматы, 1996,- 198 б.
7.Пищулина К.А. Юго-восточный Казахстан в середине XІV- начало XVI вв. Алма-Ата,- 1977, С.264.
8.Кляшторный С.Г. Султанов Т.И. Казахстан летопись трех тысячелетий. Алма-Ата,- 1992, С.233-234.
9.Вельяминов – Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах. СПб 1864.Ч.2.
10. Пищулина К.А. Юго-восточный Казахстан в середине XІV- начало XVI вв. -Алма-Ата, 1977, С.246.
11. Қазақ ССР тарихы 5 томдық.1 т. Алматы, -1957, 142 б.
12.Чулочников А.Б. К истории феодальных отношений в Казахстане XVІ-XVIII вв.// Известия АН СССР, отд. Общ. Наук, 1936 г. №3, С.462.
13.Ахметов Б. Государство кочевых узбеков. М.-1965, С.149.
14.Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана.//Труды ИИАЭ АН ТаджССР, Сталинабад, 1954, Вып.І, С.36.
15.Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма-Ата, - 1969, С.374.
16.Пищулина К.А. Юго-восточный Казахстан в середине XІV- начало XVI вв. Алма-Ата, -1977, С.266.
17.Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы.Алматы,- 2005,139б.
18.Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма-Ата, - 1969, с.380.
19.Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма-Ата, - 1969, с.392.
20.Вяткин. Қазақ ССР тарихының очеркі. 1941, 77 б.
21.Вельяминов – Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах. СПб 1864.Ч.2, 262б.
22.Английские путешественники в Московском государстве XVІ в. Л. 1937, С.135.
23.Рычков Л.И. История Оренбургская. Оренбург, -1896, с.69.
24.Веселовский Н. Памятники дипломатических и торговых сношений Московской Руси и Персией.СПб, 1892, т.1, с.106.
25.Румянцев П.П. Киргизский народ в прошлом и настоящем. СПб.,1910,13 б.
26.Толыбеков С.Е. Кочевые общество казахов в XVІІ-XX вв. Алма-Ата,-1971, с.241.
27.Казахско-Русское отношение XVІ-XVIII вв.Алма-Ата,1961, с.3.
28. Абусейітова М. Хақназар хан және XVI ғасырдың екінші жартысында мемлекеттің нығаюы.// Егемен Қазақстан, 1998, 11 қараша, 3 б.
29.Прошлое Казахстана в источниках и материалах:Сб. ІVв. До н.э.-XVIII в н.э. Москва; Алматы, 1935, 93 б.
30. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін 5 томдық, 2-том. Алматы: Атамұра, -1998, 409 б.
31.Казахско-Русское отношения XVІ-XVIII вв.Алма-Ата,-1961. с.3.
32.Материалы по истории Узбекской, Таджикской и Туркменской ССР.Ч.І, Л.1932. 193 б.
33.Абусейітова М. Казахское ханство во второй половине XVІв.Алма-Ата,1985, с.47.
34.Юдин В.П. Известия «Зийа ал-кулуб» Мухаммад Аваза о казахах XVІ века. Вестник АН КазССР, Алма-Ата,-1966, № 5, 71-76 б.
35. Абусейітова М. XVІ-XVII ғасырдағы қарым-қатынастар және Тәуекел ханның тұсындағы кезеңдер.//Егемен Қазақстан, 1998, 25 қараша, 2 б.
36. Кәрібаев Б. Қазақ хандығы//Егемен Қазақстан, 1998, 12 қыркүйек, 3б.
37. Абусейтова М. Хақназар хан және XVI ғасырдың екінші жартысында мемлекеттің нығаюы.//Егемен Қазақстан, 1998, 11 қараша, 3 б.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
І. XV – XVI ғасырлардағы Қазақ хандығының құрылуындағы Керей – Жәнібектің,
Хақназар және Тәуекел ... ... рөлі және оны ... ... ... ... саясаты.
1.1. Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары, Керей және Жәнібек хандардың
хандықты құрудағы және нығайтудағы алатын орны.
1.2. Хақназар ... XVI ... II ... Қазақ хандығының
нығайтудағы тарихи рөлі, оның ішкі және ... ... XVI ... ... ... Қазақ хандығын одан әрі нығайту жолындағы
ішкі және сыртқы саясаты.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Қазақ хандығының шығуы ... ... ... ... және ... ... кең байтақ жерінде етек алған әлеуметтік-экономикалық
және этно-саяси процестердің заңды қорытындысы болды. Әр текті экономикасы,
көшпелі мал шаруашылығы мен ... ... ... ... қала ... бар ... табиғи интеграциясы негізінде
XIV—XV ғғ. бірыңғай экономикалық аймақтың құрылуы сол аймақтың барлық жерін
саяси ... ... ... ... ... және ... ... мәдени, қоғамдық-саяси байланыстарын нығайту қазақ
рулары мен тайпаларының ... ... ... ... ұзақ
мерзімді процесінің іс жүзінде аяқталуына мүмкіндік туғызды. Бұл ... ... ... ... ... ... мен алғы ... Қалыптасқан ірі этно-әлеуметтік мүдде ортақтығынан өз дара
мемлекеттігіне және өздерінің ... ... ұйым ... тек ... уақытқа — ұлттарды қалыптастыру уақытына ғана емес,
сонымен бірге Орталық Азия ... ... ... осы заманғы
халықтардың қосылуы аяқталып біткен орта ғасырға да тән еді.
Қазақ халықының бір ... әр ... ... ... ... ... ... бастарының бірікпеушілігін жеңу Жәнібек және
Керей есімдерімен байланысты. Олардың әулеттік ... ... ... ... үшін Шыңғысханның өзге әулеттерімен күресі ру ақсүйектерімен
бірге қатардағы малшы еңбеккерлерден және ... ... әр ... ... ... мүдделерімен дөп келді. Мұның өзі
бірігіп нығайған ... ... өз ... құруға деген талпынысын
бейнелейді.
Бірқатар түпкі материалдардағы (мысалы, «Таварих-и гузида-ий нусрат-наме»)
шежірелер бойынша Жәнібек пен Керей жақын туыс ... ... XV ғ. ... елді бірлесіп басқарған бұл алғашқы қазақ хандары ... ... ... ... ... ... ... болғаны
жөнінде дәл түсініктеме жоқ, олардың есімдері ешбір реті сақталмай қатар
жазыла берген. Бірі Барақ ханның ... ... ... ... де, ... жасы ... үлкен ретінде (Керей) бұлардың екеуінің де елге ... құқы ... ... орта ... ... ... ... орныққан хан билігіне тікелей мұрагерлік принципімен қатар (әкесінен
баласына) хан билігін ... ... ... ... құқықпен пайдаланатын
көне түрік-монғол принципі де сақталып қалғандықтан ... ... ... хан ... ... ... ... еді. Қазақ хандығының құрылуына
сол ... ... ... екі ... ... ... мемлекеті) мен Моғолстанның ішкі саяси ахуалы нақты жол ашты. Өйткені
XV ғ. екінші жартысында бұл ... ... ... ... ... ... Екі ... де көшпелі ақсүйектердің
экономикалық қуаты ... ... оның ... тепкіш талпынысы артты. Шығыс
Дешті Қыпшақ пен Жетісудың рулары мен тайпаларының неғұрлым ... ... ... ... ... ғасырдың орта шенінде
Әбілхайыр (көшпелі өзбектер мемлекеті) мен Есенбұға ... ... ... ... ... ... ... әйтеуір
біреуінен қорғаушы іздестірді.
Қазақ қоғамы билеуші топтарының мүдделерін ... ... ... ... ... құрып, нығайтуға бағытталған әрекеттері қазақ
рулары мен тайпаларының ақсүйектері тарапынан ... ... ... ... аудандарындағы — Қаратау қойнауларындағы, Сырдария
сағаларындағы, Түркістанның ... ... ... едәуір бөлігі
40—50 жылдардың өзінде-ақ Керей мен ... ... ... хан даладағы өз билігін нығайту жолындағы күреспен айналысып
жүргенде Ақ Орда хандарының мұрагерлері Қазақстанның оңтүстігінде ... ... ... ете алды. Рулар мен тайпалардың Әбілхайырға наразы
көптеген көсемдері өздерінің қол астындағылармен ... ... ... ... ... ... тартыстар мен соғыстар халық бұқарасының жағдайына
ауыр тиді. Соғыс ... ... ... ... ... ... оларға бақытсыздық пен қайыршылық, кесел мен ... ... ... ... ... көшпелі қоғамға тән қарсыласу
түрінде — өз әкімдерінің билігінен кетіп қалуға, ... ... ... ... ... XV ғ. 50-жылдардың аяққы шенінен бастап ондаған жылдар бойы
осындай бір үдере көшіп кетушілік — ... ... бір ... ... ... Түркістан алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың
батыс ... ... ... ... көшіп баруы еді. Әбілхайыр
хандығының сыртына кетуші рулар мен тайпаларды Жәнібек пен Керей ... ... ... ... рет ... ... дұғлаттың «Тарихи —
Рашидиінен» көрінді, Махмуд пен Вали, ... пен ... ... ... бас ... Және ... бұл бас тартуларын Шыңғысхан әулетінің
далаға билік жүргізуге ... ... ол Ақ Орда ... ... Шығыс Дешті Қыпшақта билік жасау құқығын қамтамасыз ететіндігі мен
дәлелдеді деп көрсетеді.
XVI ғ. 30-жылдарыңда қазақ хаңдарының саяси ... ... ... бағытталды. Олар мұнда қырғыздармен одақтаса отырып, моғолдармен
және ойраттармен соғысты. Сондай-ақ ... пен ... де ... ... ... олар ... башқұрттармен, татарлармен қиын қарым-
қатынастыққа килікті. Бұл бағыттарда көрнекті ... ханы ... ... әуел ... ... ... Ол ... және моғол
ханы Әбд ар-Рашидке қарсы күресті, сөйтіп, Шығыстағы және ... ... ... басып алушылықтан уақытша болса да сақтап
қалды. Сібір ханы Көшімнің жауластық әрекеттеріне төтеп беру үшін ... ханы ... ... қарым-қатынас орнатты.
Ақназар өзінің әкесі Қасымның тұсындағы Қазақ хандығының ... ... ... деген қазақтардың құқын қайта қалпына келтіруге тырысып
бақты. Бірақ сыртқы саяси ахуалдың ауыр жағдайында бұл ... ... ... ... ... Оның ... қазақ даласы шекараларына Қазан,
Астрахань, сонан соң Сібір хандықтарын жаулап алғаннан кейін Орыс ... ... ... ... ... ... сібір татарлары
қаптап келе бастады, ... ... ... пайда болды. Осы
аралықта Жетісу жерлерін, ондағы Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... бір кезеңде қазақ ... ... ... ... Арал ... ... Батыс Жетісудағы, шамамен, «Үлкен Сызық Кітабында» ... ... ғана ... ... ... хандықтың шекаралары хандардың
тек әскери және дипломатиялық ... ... ... ... ... ғана ... ... бірге, негізінен алғанда, сыртқы саяси
ахуалға да ... ... ... жылы ... хан ... ... Тәуекел хан болды. Абдаллыхқа вассалдық
тәуелділік оның кезінде де сақталып қалды. Бірақ 1582 жылдың бас кезінде-ақ
«Әндіжан мен ... ... ... келе ... Тәуекел өзіне ханның
теріс ниетінен күдіктеніп, оны тастап, өзінің Дешті Қыпшағына кетіп қалды»
делінген ... те ... ... қадам жасауға итермелеген ... ... ... ... ... ... Тәуекел Сыр өңірінің калалары үшін күресті бастап, 1586 жылы Ташкентті
алуға әрекет жасайды. Абдаллах ... ... ... ... ... ... ... аймақтарына шабуылдайды. Оның шабуы-
лы Түркістан, Ташкейт, тіпті Самарқанд ... ... ... Ол ... жасағын талкандады, Тәуекел шайқасқа түспей, асығыс
шегініп кетті. Сөйтіп, Тәуекелдің Ташкентті алуға жасаған ... ... ... Осы ... ... барлығы зерттеу тақырыбының
өзектілігін көрсетеді.
Мәселенің зерттелу деңгейі.
Қазақ хандығының құрылу тарихы XIX ғасырдың 60 ... ... ... келе ... ... ... ... – Зернов,
Ш.Құдайбердіұлы, А.П.Чулошников, М.Тынышпаев, ... ... және тағы ... тарихшылардың бұл мәселені зерттеуге қосқан
үлестері орасан зор. Қазақ хандығының ... ... сан ... ... ... бұл ... қазақ хандығының құрылған уақыты
деп әртүрлі жылдарды атап ... ... ... ... ... XV ... 50–70 ... қамтып, 10–20 жылдар алшақтықта тұр.
Соңғы 5–10 жыл ... бұл ... ... тарихшылар Ә.Хасенов,
С.Жолдасбаев, Б.Кәрібаев өз ... мен ... ... Сондай – ақ
қазақ хандығының құрылу тарихы осы ... ... ... ... да қарастырылды. Соған қарамастан қазақ хандығының
құрылған жылы – ... ... ... ... ... қалып отыр.
Бұған хандықтың құрылу тарихына қатысты жазба дерек мәліметтердің бір ... ... ... ... ... Ең ... рет Қазақ хандығының
құрылу тарихы туралы жазба ... ... XVI ... өмір ... ... ... Ол өзінің 1541 – 46 жылдары жазған «Тарих – и -
Рашиди» деп аталатын еңбегінде XIV – XVI ... ... ... Шығыс Түркістан жерлерінде болған Моғолстан атты мемлекеттің
тарихын баяндай ... ... ... ... бірнеше мәлімет береді.
«Тарих – и - ... екі ... ... екі ... тұрады және олар әр
жылдары жазылды. Бірінші дәптердің 39 тарауында аталмыш еңбектің ... ханы Есен – Бұға ... ... ... оқиғалардың біріне – Керей
мен Жәнібек хандардың Әбілхайыр ... ... Есен – ... келуін және
оның оларға Моғолтанның батысындағы Шу бойынан жер ... ... ... ... ... ... билігі 870 жылдан (хиджра
бойынша – 1465 – 66 жж.) басталады» - деп ... ... ... бұл ... ...... жері көрініп қалды. Жоғарыда аталған
зерттеушілер XVI ғасырдағы Хақназар және Тәуекел хандардың ... ... ... ... ішікі және сыртқы саясаттағы қол жеткізген
нәтижелерімен жіберген ... ... ... ой – ... ... да ... жұмысының мақсаттары мен міндеттері.
Диплом жұмысының мақсатына Қазақ хандарының тарихи рөлі, олардың ішкі ... ... ... тәуелсіз тарихи және тарихнамалық ой – пікірлердің
қалыптасу деңгейін анықтау және осының нәтижесінде өзіндік тәуелсіз тарих
және ... ... ... жолында кезеңдік және тақырыптық
тұрғыдан зерттеулер ... ... ... ... Осы ... ... ... ... ... ... ... ... ... Тәуекел) тарихи рөлі, ішкі
және сыртқы саясат ... ... ... мен ... ... методологиялық мәселелерін қарастыру.
- Қазақ хандарының билік жүргізген дәуіріне қатысты тәуелсіздік
алған жылдарда жазылған және жарық ... ... ... ... ... нәтижелері мен қоыртындыларын объективті
бақылау.
- Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығайю дәуіріндегі ... ... рөлі мен ішкі және ... саястаттары
жөніндегі балама көзқарастарды тарихнамалық талдау және осы
мәселелерге ... ... ... ... ... ... кезеңдегі Қазақ хандығының қалыптасуы,
дамуы және ... ... ... ... мәселеріне арнаған
жаңа зерттеулерге талдау жасау барысында бұл мәселелердің
зерттелу деңгейін анықтау және ... ... ... зерттеу жұмысының ғылыми жаңалықтары мыналар:
- Қазақ хандығының құрылуының, дамуының және нығайюның кезеңіндегі
Қазақ хандарының тарихи рөлі, ішкі және сыртқы саясатының ... ... ... ... ... бұл ... хандығының қай жылы құрылғандығы жөніндегі мәселенің ... ... ... Осы ... ... ... күтіп тұр.
- Осы дәуірдегі орыс – қазақ келіссөздері ... ... ... тәуелсіздігін жоғалту түрінде жүргізілгендігі
туралы, еуропацентристік көзқарасқа сын ... ... ... жаңаша көзқарас тұрғысынан қарау ұсынылды.
- Қазақ хандықтарының тарихы, Қазақ жүздерінің қалыптасу ... ... ... ... ... жұмысының методологиялық және әдістемелік негізі.
Диплом жұмысының методологиялық негізіне ... ... ... мен
тарихтың және тарихнаманың өздеріне ған тән ... ... ... ... ... ... принципы мен диалектикалық
принциппен, ғылыми объективтілік принциптері басшылыққа ... ... алға ... ... қол ... үшін ... ... және
тарихнамалық әдістер қолданылды: талдау, салыстырмалы – ... және ... ... ... өтуі мен ... ... ... әлеуметтік – педагогикалық Университетінің Экономика
– педагогикалық факультетінің Тарих және география кафедрасының мәжілісінде
талқыланып, қорғауға ... ... ... бір ... үш ... қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. XV – XVI ғасырлардағы ... ... ... ...... және ... хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі
және сыртқы саясаты.
1.1. Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары, Керей және ... ... ... және ... ... орны.
Қазақ халқының түрлі мемлекеттік бірлестіктерге бытырап, саяси бөлшектелуін
жоюға әрекет ... Жошы ... ... пен ... ... тиді.
Олардың басқа Шыңғыс ұрпақтарымен (негізінен алғанда Шай-бани ұрпақтарымен)
бұрынғы Жошы ... ... ... ... ... ... ... тайталастағы әулеттік мүдделері топтасқан ... ... ... ... объективті түрде бейнелеген еді. Қазақ хандары
жалпы мемлекеттікке және ұзақ ... ... ... ... ... ... Жетісу және Түркістан аумағын мекендеген этникалық ... ... ... ... ... ... ... жерлерді топтастырғанын атап өткен жөн.
Әбілқайыр хандығы мен Моғолстанның әлсіреуі және ... ... ... ... рулары мен тайпаларының ең ықпалды көсемдері
саяси ... ... ... ... ... ұрпағы арқ-ылы қамқоршы
іздестірді. Олардың көбісі алғашқы қазақ хандарының біртұтас мемлекет ... оны ... ... ... ... ... мен ... едәуір бөлігі сонау 40—50-жылдардың өзінде
Қазақстанның оңтүстігіндегі жерлерде — Қаратау ... ... ... Түркістанның солтүстік бөлігінде Керей мен Жәнібектің
төңірегіне топтасқан еді. ... хан ... өз ... ... ... ... Жошы ... және рулар мен тай-палардың бағынбаған
басшыларының қарсылығын ... әлек ... ... Ақ Орда ... бұл ... ... билігін қам-тамасыз етіп алды.
Тарихи әдебиетте Ұрұс хан, ал сол арқылы Барақ хан мен ... ... ... ... пен ... де ... ұрпақгары деп
саналатын болған, дегенмен бұл ... ... ... жоқ. ... мен ... ад- дин ... ... ат-таварих Му'ини» шы-
ғармасының мәліметтеріне қарағанда, Ұрұс ханның ... ... ... ... Сасы-Бұға — оның ұлы Ерзен хан (Лэн Пуль Стенлиде
Ерзеннің орнына Мүбәрак-Қожа хан ... — оның ұлы ...... Ұрұс хан. ... бұл ... ... тегі Орда-Ежен емес,
Алтын Орданың әмірі Ноғай деп саналады, бұл ... ... ... ... ... айтуынша, Ақ Ордада Сасы-Бұғаға дейін Орда (Орда-
Ежен) — Сартақтан (Сартақ) — ... ...... ... ... ... Орда ... бұл тармағымен генеалогиялық байланысы
дәлелденбеген, дегенмен де ... ... Ұрұс хан ... ... деп саналады.
Осы әулетке жатқан Ахмет хан мен ... хан ... ... — Құтлық—Темір—Темірбек - Темір —
Құтлық хан — Темір — (Кіші) Мұхаммед хан — ... хан және ... ... ... көп ... ... (1). Шайбанилік ханның 1431—32 жылы
әскерімен Хорезмді шабуға кеткенін пайдаланып, сол жерлер-ден үміткер және
сол кезде Арал ... ... ... Ахмет пен Махмұд өздерінің іс-қимылын
жандандыра ... Ма' суд ... ... ... ... ... көтеріп, бағынбау және құлақаспау жағында тұрды»(2). Осы Тоқа-
Темір ... ... өз ... басып кіруінен қорыққан Әбілқайыр
Хорезмнен қайтып келген.
Қарсылығын Әбілқайыр ақырына ... баса ... ... ... ... ... Ұрұс хан мен Барақ ... ... ... ... сұлтандар да аталады, ал олар туралы алғашқы мәліметтер ... ... ... ... Рашиди» деген шы-ғармасында (ал одан кейін
басқа да бірсыпыра шығармаларда, мысалы, Хондемирдің «Хабиб ас-Сийарында»,
«Бахр әл-асрарда») XV ... ... ... ... байланысты
ғана пайда болады. Бұл кезге дейін олар Ақ Орданың 20-жылдарда Барақ ханның
билігі мейлінше ... ... және одан ... ... жыл бойы ... ... баса алмаған нақ сол оңтүстік бөлігінде болған еді. Олар Барактың
осы ... ... ... алды және ... хан мен Махмұд ханның өздері
мұраға алған жерге көз алартқан Әбілқайырға қарсы күресінде оларға ... ... ... ... ... ... жасауы да мүмкін, Жәнібек
пен Керейдің алыс болса да, неғұрлым құдіретті осы туыстарымен одақ жасасып
қана ... ... ... ... ... да ықтимал еді. П. П.
Иванов Жәнібек пен ... арғы ... ... ... ... ... Орда ... «Астархан әулетінің бабасы», яғни Кіші-Мүхаммедтің балалары Ахмет хан
мен Махмұд ханның да атасы болған деп ... Ал егер Ұрұс хан ... ... ... да, оның ... ... ... генеалогияның көрсеткеніндей, дегенмен де оның бабасы деп
санауға тым алыс ... пен ... ... ... Ахмет хан мен Махмұд ханның за-
мандастары, ... ғана ... ... ... ... ... де болуы
мүмкін еді (Керей хан мен Ахмет хан шамамен қатар өлген, біріншісі 1470 ... ... 1481 жылы ... ... ... пен Керейдің туған
кезі туралы дәл деректер болмағанымен, жанама деректер ... жас ... ... береді. Бұған, атап айтқанда, ... ... ... анықтау көмектеседі.
«Таварих-и гузида-йи нусрат-намеде» берілген шежіреге сәйкес, ... ... ... ... пен ... немере ағайын болған, яғни
өте жақын туыс болмаған. Керей ханның ... ... ... Ұрұс хан — ...... — Керей хан. Жәнібек ханның шежіресі:
Ұрұс хан — ...... хан — ... ... Осы ... ... қазақ хандарының XV ғасырдың екінші жартысындағы (60-70-жылдардағы іс-
қимылдары туралы баяндайтын деректемелерде осы екі ханның қайсысы басты хан
болғаны дәл түсіңдірілмейді, ... ... ... ... ... қатаң
ретпен жазылмайды. Жәнібек хан өз әкесі Барақ ... тура ... ... ... оның ... Құйыршық та хан болған. Керей ханның
Жәнібектен жасы ... ... және ол Ұрұс ... үлкен ұлы және мирасқоры,
бірақ Ұрұс ханнан кейін көп ұзамай 778 жылы ... жж.) ... ... ... еді, ал ... Ұрұс ... ... ұлы Құйыршықтың
немересі болатын. Бірақ орта ғасырлар-дағы Қазақстан мемлекеттерінде ... ... ... ... хан ... ... мұраға алу
(әкесінен баласына) принципімен қатар хан ... ... ... ... ... бұрынғы түрік-монғол принципі де сақталып қалған еді, яғни
ағасы (ханның ағасы) өзінің немересінен ... ... ... ... ... сұлтан сияқты хан атағына Керей сұлтан да үміт ете ... ... ... Жәнібек те өздері Жетісуға көшіп кетпестен көп ... ... ... ... қатарында бола ала-тын еді.
Егер Жәнібек сұлтан (немесе Жәнібек оғлан) әкесі Барақ хан қаза ... ... жыл ... мысалы, 1420 жылы туған болса, 1436 жылдың өзіңде-
ақ ол 16—17 жасқа толған және ... ... ... ... ... 17 ... хан көтерілді; мұнда ең бас-тысы ханның жеке
басына және оның жасына емес, оны ... ... ... ... 1446 жылы (Әбілқайыр хан Сырдария қала-ларын алған
кезде) Жәнібек — 26—27 жаста, 50-жылдардың аяғында ... ... ... ... ... ... 1480 ... дейін, яғни 58—60 жасында қайтыс болған. Бұл
деректер жас шамасын (дұрысырақ айтқанда, туған кезін) тағы да 10 жыл ... ... ... ... егер ол 1410 жыл ... туған
болса, Әбілқайырдың Екіретүп маңындағы Ахметпен және ... ... ... 20-21 ... ... ... ... Жәнібектен де үлкен еді,
яғни екеуі де Әбілқайыр хан ... ... ... ... бастап-ақ (1428
жылдан) оның саналы қарсыластары болды.
"Қазақстанның оңтүстік ... ... мен ... ... ... едәуір бөлігі бағынды, олардың төңірегіне көшпелі ... ... ... ... ... үстем таптың Барақ ханды
қолдаған және Сырдариядағы қалалармен байланысты белігі ... ... бұл ... ... Сыр ... ... ... жергілікті қалалардың саудасы мен қолөнер кәсіпшілігінен пайда
алуға ... ... ... ... хан ... ... болатын.
Әбілқайыр хан қырда өз билігін нығайту жолындағы жиырма ... ... ... Жошы ... және ... мен ... ... қарсылыктарын басумен айналысып жүргенде, ... ... ... билікті Ақ Орда хандарының мұрагерлері қамтамасыз
ете алатын еді. Оларға рулар мен тайпалардың Әбілқайырға наразы көптеген
көсемдері өз ... ... ... ... ... ... ... мен
Сырдариядағы қала орталықтары мен бекіністер — Созақ, ... ... мен ... да онша ірі емес ... сірә ... пен ... ... керек.
Бұл жорамал әбден орынды, өйткені деректемеде 1446 жылы бұл ... ... ... ... ... Б. А. ... ... мен Жәнібек Сырдария бойында болмаған, әйтпесе олар Ақ Ордаға
қарайтын осы қалалардың ... ... олар ... ... шайқаста күші
әлсіреген Әбілқайырға қарсылық көрсетер еді деп ... ... ... ... қалаларды алғанын жеткізуші бұл бірден-бір
деректемеде қазақ хандары ... да, ... ... ... ... ... кету ... да, Әбілқайырдың қазақ хандарына қарсы Моғолстанға
жорығы туралы да ... ... ...... ... хандарына
байланысты ләм демейді, Әбілқайыр ... ... ... олардың есімдері аталмайды. Сірә әдейі айтылмаған болса керек.
Ұрұс хан мен Барақ хан ... осы ... ... Ақ Орда ... бөлігін — Түркістанның солтүстік бөлігін, Сырдария-ның төменгі
ағысын, Қаратау баурайларын, Шу ... ... ... іс жүзінде
билеушілер болғаны әбден айқын және ... пен ... олар ... ... яғни XV ... 50-жылдарының аяғына дейін Дешті Қыпшақ
рулары мен ... бір ... хан деп ... ... ... тапқан. Мысалы, Махмұд бен Уәли мұны былай деп растайды: «Әбілқайыр
хан Дешті Қыпшақ аймағында өз жауларының ... ... ... ... ... ұлы Тоқа-Темір хан ұрпақтарының кейбіреулері, мысалы, Керей хан мен
Жәнібек хан... бағыну және ... ... ... отанынан кетіп
қалғанды жөн көрді. Олар (бабаларынан) мұраға алған елден бас тартып, (жат
жерге) апаратын жолға шықты. ... ... ... ... бірге олар
Моғолстанға апа-ратын жолды таңдап алды»(3).
Мырза Мұхаммед Хайдар Дуғлат осыған байланысты Керей хан мен Жәнібек ... ... ... көп ... ... ... дейді, яғни
замандастары оларды Өзбек ұлысында билік еткен хандардың мұрагерлері, Шығыс
Дешті ... ... бір ... ... ... халық рулары мен
тайпаларының әлдеқашан-ақ бөлініп шыққан бөлігінің билеушілері деп әбден
орынды санаған (4).
Алайда, ... ... ... ... мен ... өте ... ... Түркістанның солтүстік бөлігіндегі бекініс-
қалаларда олар осы бекіністерді ез қолдарына қайтарып алуға тырысқан Темір
ұрпақтарының ... ... ... да үнемі тойтарыс беріп
отыруға тиіс болды. Керей мен Жәнібектің көшпелі тайпалардан ... ... ... көшпелі бодандары иеленіп алған Қазақстан
даласына көктем-жаз кезінде дәстүр бойынша маусымдық тереңдеп ... ... ... ... өз жағдайларында ерекше қиын-дық көрді. Өз
кезегінде Әбілқайыр бодандары да, тым ... ... ... бөлігі
қалалар ауданында өздеріне жау қазақ сұлтандарының бодандары болғандықтан,
Төменгі және Орта Сырдария бойындағы дағдылы ... ... ... ... мал шаруашылығы үшін де, Сыр өңірі жазираларының отырықшы-
егінші ... үшін де ... ... ... бар сауда айырбасын жүргізу
мүмкіндігінен айрылды. Жалпы ... бұл ... ... ... да, ... ... да ... зардап шекті, өйткені
дәстүрлі экономикалық және ... ... ... ... ... Бұл ... Сыр ... қалаларының халқы мен Оңтүстік
Қазақстан жазираларының егінші халқы Әбілқайырдың және Керей мен ... ... ... кем ... жоқ. ... сияқты, XV
ғасырдың бірінші жартысында да Түркістан ... оған ... ... ... ... ұштасып жатты: оларға Темір ұрпақтары да
үстемдік етті, ол ... Ақ Орда ... ... да өз ... ... хан мен ... дәмеленді, моғол хандары ... ал ... соң ... ... да ... ... ... Әбілқайыр қалмақтардан (ойраттардан) ... ол ... ... қатаң шаралар қолданып тәртіп орнатуға
кіріскен кезде, Керей мен Жәнібекке ... ... ... мен ... ... да қысымшылыққа ұшырады. Әбілғазы Шыңғыс ұрпақтарының
арасында «ханның қысымына ұшырамаған не оның садағының оғы дарымаған ... адам ... деп ... ... ... елдердің ішкі істеріне
үнемі дерлік араласып отыруы, үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... бәрі өзбек және
қазақ тайпаларының ара жігінің ажырауына және соңғыларының ұлыстың оңтүстік-
шығыс аумағына көшіп кетуіне алып келді. ... ... ... ... ... қорғай алмауы сияқты, Әбілқайырдың іс-
әрекеттері де бүкіл аймақтың ... мен ... ... ... бұрынғыдан да зор наразылығын туғызды. Халық өзінің ауыр
жағдайы үшін орта ... ... ... тән ... түрі — Шығыс
Дешті Қыпшақта да, Жетісуда да ... қол ... ... кетумен
жауап қайырды.
50-жылдардың аяғында осындай көшіп кетуді Жәнібек пен ... ... ... Қыпшақ, Түркістан мен Жетісу малшылары мен егіншілері өздерінің
өндірістік еңбектерінен әлсін-әлсін қол үздіріп отырған толассыз тонаушы
соғыстар мен ... ... ... ... ... ... ... түсті. Ортағасырлық далалық еркіндік жағдайында
олардың қолдарынан келген бар қарсылықтары өздері ... ... ... ... кету ғана ... XV ғасырдың 50 ... ... ... ... дейін Әбілқайыр хан билігінің соңғы кезеңінде
ерекше ... ... Жошы ... көшпелі рулар мен тайпалар
көсемдерінің қайта-қайта бұрқ етіп ... ... ... бұл
ханның қалмақтардан жеңіліске ұшыраған ... ... ... ... ... алқаптар мен Қаратау бөктерлерінен Батыс Жетісуға екі
жүз мыңға дейін адам, негізінен қыпшақ рулары мен ... ... ... халықтың жаппай көшуін Жәнібек пен Керей бастады. Олар ... ... да Жошы ... мен соларға тәуелді көшпелі және жар-
тылай көшпелі қазақ ... ... ... топтарын
жинастырып алды да, 1458—1459 жылдары ... ... ... ... ... жерлеріне ертіп кетті. Орта ғасыр авторларының
ішінде бүл оқиғаны тұңғыш тіркеген — ... ... ... ... Ол ... ... нақты орналасқан аумағын да атайды: «Бұл уақытта
Дешті Қыпшақты Әбілқайыр хан ... Ол Жошы ... ... ... ... ... ... хан мен Керей хан одан ... ... ... хан ... жылы ... қабылдап, Мо-ғолстанның батыс
шебін құрайтын Шу және ... ... ... ... ибн ... ... наразы болған көшпелі тұрғындардың оның қол астынан
көшіп кетуі тым жиі акті ... атап ... Бұл ... ауыстыру
ондаған жылдарға созылған, миграция жасаған көшпелілердің жалпы саны да
аталады. «Жәнібек хан мен ... хан сол ... ... ... ұзақ ... ... Әбілқайырға жек көрініштілікпен қарай бастаған билеушілер
де, олардың ... да ... ... бой тасалады»(5). Көшіп кету
әсіресе 1468 ж. Әбілқайыр өлген соң, мемлекет ыдыраған кезде тым ... ... онда ... ... ... Әбілқайыр өлгеннен кейін Өзбек
ұлысы бұзыла бастады: [онда] ... ... ... ... ... бөлігі Керей хан мен Жәнібек ханға көшіп кетті,
сөйтіп олардың маңына [жиналғандардың] саны екі жүз мың ... ... ... мен тайпалары бөліктерінің 50—60-жылдарда Шығыс Дешті
Қыпшақтан Жетісуға көшуі бүл ... ... етек ... ... ... ... ... алауыздықгар, бір мемлекеттің күйреп, екіншісінің
қалып-тасуы, әсіресе көшпелі және ... ... ... ... ... этникалық, саяси жіктелу және халықтың шоғырлану
процесін күшейте түсті. ... ... ... ... ... бір топтары екіншілерден есесін қайтару үшін пайдаланды. ... ... ... кезеңінде Әбілқайыр хандығында көшпелілердің бір
билеушіден екіншісіне бұлайша ... тым көп ... тек ... ... пен ... бастаған кешу ғана орта ғасырлық тарихи шығармалар
беттерінен орын алған. Ол ... ... ... ... ... ... Рази және ... жазған. Бұған себеп оның тым көп адамды
қамтығандығы ғана ... ... ... ... ... жаңа
бірлестігінің ката-лизаторы, қазақ халқының одан әрі ... ... ... ... атқарғандығынан болса керек. Халық бұқарасының бұл
қимылы бытыраңқы қазақ топтарының, ... ... ғана ... ... бір мемлекетке одан әрі бірігуін бастап берді. ... ... ... ... оның ... құлауына тағы бір себеп
болды. Бұл көшу тұрғын халықтың географиялық орналасуына, аймақ-тың ... ... ... XV ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда
етек алған осынау әлеуметтік және ... ... ... ... және ... ... ... қазақтардың қалың бұқарасының Оңтүстік
және Орталық Қазақстаннан Жетісуға, Шу, ... ... ... ойысуы тегін
емес. Бұған Ақ Орданың Моғолстанмен, ең бастысы оның ... ... ... ертеден бергі достық қатынастары; Жәнібек пен Керейге
қарасты өлкенің басым бөлігін мекендейтін ... ... ең ... ... ... ... оның
билеушісінің Жетісудағы өкімет билігін өз ... ... тұра ... ... ... ... ... Түркістан мен Жетісу халықтарының байланыс-тары туралы
көне тарихта куә болатын фактілер көп. Мысалға, олардың Темір мен ... ... ... ... ... ... қарсы
бірлескен күресі. Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері бір жағынан Ұрұс ... ... ... ... пен ... ... ... жағынан Қамар
ад-дин әмір дуғлат, Қызыр хан, Уәйіс ханнан ... ... ... ... ... ... ... «моғолдар» деген жинақтаушы этносаяси топ-тар:
дуғлаттар (дулаттар), ... ... ... ... ... ... және т. б., яғни қазақтардың Ұлы ... ... ... ... ... қазақ халқының аяқталып қалған
шоғырлану процесінде маңызды қызмет атқарғаны айтылды. ... ... мен ... өздеріне ерген рулық-тайпалық топтарды Жетісуда өздерімен
туыстас түркі халқы қарсы алатынын білді. Шығыс Дешті ... пен ... ... ... ... дәстүрлері, тұрмыс салты жағынан бір-
бірімен жақын еді. Орталық және Оңтүстік ... аса ... ... ... келуі олардың жергілікті тұрғындар-мен ... ... ... ... қойған жоқ.
Есен-Бұға хандығы феодалдық бытыраңқылықтың салдарынан ... ... бере ... ... ... ... ... сайын нашарлай түсті. Әбілқайыр хан XV ... ... ... ... қалаларды жаулап алып, Моғолстанның ... ... Енді ... ... ... тартып алу қаупі
туды. Оның ... ... ... ... ... әлсіретуге
әрекет еткен моғол ханы көбіне көп Ақсуда жүруге мәжбүр болды. 50-жылдардың
басында Моғолстанға үлкен жорық жасамақ ... ... хан ... ... ... аса көп ... жинады. Ол моғол ... ... өз ... ... ... бүлікшіл моғол
әмірлеріне бағынышты қалушы, бұлғашы, қаңлы, үйсін және басқа тайпалардан
шыққан көшпелілермен ... ... ... Шу, Талас, Іле бойындағы,
Балқаш жағалауындағы жерлерді басып алуды мақсат етті.
Есен-Бұға сонымен ... ... ... ... Абу Са'ид мырза қол-дайтын,
өз ағасы Жүністің моғол тағына ұмтылған талабына да тойтарыс бе-руге ... «Абу ... ... ... ... ханның [Есен-Бұға-ның] ағасы Жүніс
ханды Ирактан шақыртып алып, оны ... ... ... ... ... ... осы ... Есен-Бұға хан билігінің іргетасынан
жарықшақ шықты».
Жәнібек пен Керей бастаған қазақтардың Батыс Жетісудағы қазақ ... ... ... ... келу ... осындай. Бұл оқиға бүкіл аймақтың саяси
тарихына және ... ... ... халқының тағдырына өзгеріс енгізді. XV
ғасырдың 50—60 жылдарында Жетісуға көшіп келген қазақ тайпа-ларының тақыр
жерлерді мекендемегенін ескертудің маңызы ... Олар ... ... ... ... ... орнатып, ол кейін бір мемлекет
шеңберіндегі ... одақ ... ... Жәнібек хан мен Керей ханның
көшіп ... ... ... ... ... айтатын болсақ,
деректемелердің хабарлауынша, ол «мәртебелі ханзадалардың келуін құрметпен
және ықыласпен қарсы алған» және ... (хан) мен ... хан ... аралық жер болғандықтан келген ... ... тап ... ... ... сондай-ақ Әбілқайыр хандығының аумағын берген,
яғни Моғолстан ханы ... ... ... ... көмегімен өзінің ішкі
және сыртқы дұшпандарын әлсіретіп алмақ болған. ... ... ... уақытша болса да інісінің бақталастық бәсекесін тойтара алды: «Есен-
Бұға хан тірі ... ... ... ... хандар-дың көмегі арқасында
Жүніс хан тәкаппарлық үзеңгісіне әдепсіздік аяғын сала ... ... ибн Уәли ... пен ... ... ... ... шептерінде
қалмақтармен және қырғыздармен шайқасқанын жазады, яғни Есен-Бұға ... ... ... беру үшін де ... ... күш ретінде
пайдалануға тырысқан. Есен-Бұға хан Жәнібек пен Керей ... ... көп ... ... мен ... ... ... өзінің ішкі саяси
жағдайын нығайтып ... ... Ол өзі ... қамқор-лығы үшін қарыздар
қазақ билеушілерінен қолдау күте алатын еді. Хан ... қол ... ... мен ... қатарын көбейте түсуді көкседі.
Орта ғасырларда белгілі бір әскерлер (көшпелі) контингентін өз ... ... ... белгілі. Көшпелі мемлекет билеушісінің дәулеті, қуаты мен
билігі оған ... ... ғана ... ... ... ... салық түрінде мемлекеттік қазынаға қосатын түсімі мен ... ... ... күшін құрайтын тұрғын-дар тәуелділігімен
бағаланған.
Моғолстан ханының бұл ... ... ... онша ұзак ... ... ... ... 60-жылдары Дешті Қыпшаққа кайта оралып, ... ... ... ... ... ... оңтайлы сәтін күткен
қашқындар немесе саяси ... ... ... ... ... Олар
Жетісуға өздерімен бірге келген және жергілікті жетісулық ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, Әбілқайыр хандығы мен Моғолстанның толық
құлдырау сәтін тиімді ... ... ... дербестігің нығайтты.
Дешті Қыпшақтың, Жетісу мен Түркістанның ... ... ... мен ... этникалық және саяси ... ... ... түсуі, қазақ халқы қалыптасуының ұзаққа созылған процесі мен оған
қосарласа үш жүздің қалыптасу процесінің аяқталуы, ... ... әрі ... ... Қазақ хандығы түрінде өзінің қазақ мемлекеттілігі
пайда болуын туғызған объективті себептер болды.
Хандықтың негізін салушылар Ақ Орда билеушісі Ұрұс ... ... ... ... еді. ... ... Қыпшақта Ақ Орда хаңдары әулетінің билігін
қалпына келтіру жолында Шайбани әулетіне қарсы күресе ... олар ... ... ... білді. Олар қоныс аударуға өз беттерінше
осыншама халықты көндіре алмаған болар еді. Жәнібек пен Керей өз ... ... ... ... ... отырып, өз мүдделеріне орай қазақ рулары
мен тайпалары ақсүйектерінің бір бөлігі мен ... ... ... ... ... ... талаптарына батыл тойтарыс беріп отырды.
Өзара қырқыстар Қазақстан тайпаларын ... ... ... ... болып этникалық жағынан ... ... ... ... ішінде адам қорының кемуіне әкелді, эконо-микалық
құлдырауға соқтырды. Қазақ халқын бытыраңқылықтан, ... ... ... ... айналды. Бұл міндет Ақ Орда мен ... ... аз да ... ... бұл ... ... феодал-
ақсүйектер өкімет билігін өз қолдарына алды да, сол арқылы түркі тілдес
тайпалардың мемлекеттік ... ... ... өріс ... ... жаңғыруына жағдай жасады. Қарастырып отырған жағдайда Жәнібек
пен Керей ... ... ... ... және ... ... бұл тайпалардың Ұлы жүз тайпаларымен саяси ... ... ... ең ... — қазақ халқының шоғырлануына қолайлы
жағдай тудырды.
Зерттеуші-тарихшылар, сондай-ақ көне заман оқиғаларына байланысты ізденіп
жүрген ... ... ... ... тарихын есептеу үшін қабылдаған
бірнеше уақыттар немесе оқиғалар бар. ... ... ... Рашидиде»
аталған көшу фактісі мен уақытына көңіл бөлінгені ... ... ... XV ... ... аяғында Керей мен Жәнібектің
рулар мен тайпалардың бір бөлігімен ... ... ... ... ... ... таба алмады, өйткені көшу уақыты-ның өзі қосалқы
мағлұматтар арқылы белгіленген ғой(8).
Хандықтың құрылуы мен Шығыс Дешті ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дуғлаттың ... ... ... В. В. Вильяминов-Зернов әлдеқашан-ақ хижраның 870
жылы, XV ғасырдың 60-жылдарының ортасы деп есептеуді ... ... ... ... ... «Сол ... ... Қыпшақты Әбілқайыр хан
биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарды көп мазалады. Жәнібек хан ... хан одан ... ... ... Есен-Бұға хан оларды шын ықыласымен
қарсы алып, ... ... ... ... Шу және ... ... Олар бұл жақта жақсы жайғасып алған ... ... ... ... ... бұзылып сала берді: онда үлкен-үлкен шатақтар басталды. Оның
қол астындағылардың үлкен бөлігі ... хан мен ... ... ... кетті,
сөйтіп олардың төңірегіне жиналғандардың саны екі жүз мың адамға жетті.
Олар енді ... ... деп ... болды. Қазақ
сұлтандарының билігі сегіз жүз жетпісінші жылдан басталады, бәрін де ... ... ...... 870 жылы — ... жыл ... ... жылдар
бес томдық «Қазақ ССР-ның көне заманнан бүгінге ... ... ... құрылған уақыты ретінде алынған.Бұл ... ... ... аумағымен байланысты деп көрсетілген. Қазақ тайпалары мен
руларының бір бөлігі Шығыс Дешті Қыпшақтан ондаған ... бойы тап ... ... ... іс жүзінде негізінен Моғолстан хандарының билігінен
шығып кеткен Ұлы жүз қазақтары қалыптасты. Моғолстанның жоғарыда ... ... 1462 ж. ... ... ... ... билеушілеріне қарсы
тұра алатын нақты күш болған жоқ. Оның інісі Жүніс хан бұл ... ... ... ... бұл аумақта жаңа саяси құрылым — ... ... ... толық жүзеге асатын әлі дәлелді құбылыс еді. Оның пайда болуы
және қазақ басшыларының дербес шығуы үшін 1468 ... ... ... ... оқиғалардың барысын күтудің қажеті жоқ болатын. XV
ғасырдың 60-жылдарының аяғы мен 70-жылдарының ... және одан ... ... ... ... ... ... құрамына енгізілген басқа
жерлері мен оны ... ... ... ... ... ... бір ... және Шығыс Дешті Қыпшақгағы ұлан-ғайыр
жазық далаларда бірте-бірте кең тарай бастады. Өзбек ұлысында әулет билігін
ауыстыру туралы ғана ... ... ... ... дербес мемлекетінің
пайда болуы жайлы мәселе қойылды(10).
Оның негізгі тұрғындарының ұлттық атауына орай тұңғыш ... ... ... ... ... ... ғылыми әдебиетте, ал қазіргі уақытта
публицистикада айтыс тудырып, үнемі ерекше көңіл бөлуді қажет етіп ... ... осы ... құрылған орнына да байланысты.
Қазақстан тарихы жөніндегі неғұрлым ертеректегі басылымдарда хандық-тың
құрылуы мен қазақ ... ... ... ... ... ... таралу
уақыты 1500 жылдан кейін Мүұаммед Шайбани хан бастаған көшпелі өзбектердің
Мауараннахрға кетуіне ... ... ... Ол ... өлген 1510 жылғы деп кейініректегі уақытпен де белгіленеді:
«Шайбани ... соң, оның ... ... жолындағы күрестен Қолы босамаған
ізбасарлары далалық аудандардан қол үзіп қалды. Бұл ... ... ... ... ... ... хандары мен сұлтан-дарының
қолына көшуіне әкеп соқтырды. Қазақ хандары бұдан 50 жыл бұрын ... ... ... барған Жетісудан батысқа қайтып оралды»(11). Деректемелерден
ешқандай дәлелдердің табылмауына ... ... ... 1510 ... ... негізгі этникалық аумағында ешқандай билік құра алмаған
болып шығады.
А. П. ... ... ... XV—XVI ... ... ... деп ... ол құрылу фактісін XVI ғасырдың басына ... ... ... ... ... ... бұдан да кешірек
мерзімге — XVI ғасырдың 30—40 жылдарына әкеледі. Ол XV ... ... ... пен Керей ұлдары бастаған бірнеше ... ... ... ... да, ... яғни Қазақ хандығы деп аталған жеке ... ... ... деп ... ... ... ... зерттеуші ... ... ... хандығының құрылу уақыты туралы пікірі көңіл
аудартады. Ол ... ... ... бір ... ... ... акті
емес», ұзақ уақытқа созылған процесс деген орынды ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан өлген соң, Керей мен
Жәнібектің Өзбек ... ... ... мұнда жоғарғы өкіметті басып алуымен
байланыстырады. Бұл автордың ойынша XV ... ... ... ... ... хандығының құрылған жері мен уақыты туралы, көшіп кеткеннен кейінгі
оқиғалар ... ... ... мен ... ... ... ... рулар мен тайпалық топтарды Жетісуда туыстас түркі ... ... ... ... ... және ... да қазақтар
қарсы алды. Дешті Қыпшақ пен Жетісу тайпалары тілі, мәдени ... ... ... ... жақын болатын, соңдықтан да Орталық және Оңтүстік
Қазақстаннан ... ... ... ... ... ... ... қиындықгар туғыза қойған жоқ.
Автор Мұхаммед Хайдар көрсеткен уақытты ... ... ол өз ... ... ... ... Қазақстандағы оқиғалар туралы онша
біле қоймайтын еді. Бірақ бұл оқиға Мұхаммед Хайдардың тууы-нан көп бұрын,
біріншіден, ... және ... ... ... ... тым
көбейіп кетуінен, екіншіден, кейбір жергілікті рулар мен тайпалардың оларға
қосылуы есебінен ... еді. ... пен ... ... ... ... ... онша ұзақ уақытқа қалған жоқ. Хижра-ның 870 жылы шамасында
(1465—1466) олар Батыс Моголстан ... ... ... мен ... аудандарда өз алдарына Қазақ ханды-ғының негізін қалады.
Мұхаммед Хайдар атаған осы ... ... ... бар ма? Ал ... ... жоғарыда келтірілген үзіндіде ... ... ... ... ... жүз ... ... билей бастауы»
туралы сөзі тіпті де Әбілқайыр өлгеннен кейінгі уақыт ... ... 874 жылы — 1468/69 ... ... Тышқан жылы —1468 жылдың күзі).
Сол үзіндіде Әбілқайыр ... ... ... қол ... үлкен
бөлігі Керей хан мен Жәнібек ханға көшіп кетті» делінген. Хандарға ... бұл ... хан ... Бұл ... ... өлуіне байланысты
емес, болған, бұрын іске асқан ... ... Және ... ... Әбілқайыр қазасынан көп бұрын, оның 1468/69 жылдары Моғолстанға
қазақ хандарына қарсы ... өзі ... ... ... ... деректер Қазақ хандығының негізі Дешті Қыпшақта емес, тап Батыс
Жетісуда ... ... «Ол ... хан ... кейін оның қол
астындағылары Керей хан мен ... ... ... қосылды...
Қауіпсіздік пен өз бастарының амандығын тілегендердің барлығы Керей хан ... ... ... ... ... ... дербес хандықтың иесі
ретінде оның өліміне дейін, оның мемлекетінің ... ... ... XV ... ... ширегінде өкімет билігінің Орталық және Оңтүстік
Қазақстанда қазақ хаңдарының қолына кешкенге дейін-ақ ... ... ... пен ... ... ... дейін хан саналған. XV
ғасырдың екінші ширегіндегі Орталық және ... ... ... ... Ақ Орда ... ... билігі іс жүзінде Қазақстан
аумағының бір ... ... ... Түркістанның солтүстік
белігінде) 1428 ж. ... хан қаза ... ... де және ... сол
жылы Дешті Қыпшақтайпаларының бір бөлігінде билікті өз қолына ... соң ... жоқ. Оның әр ... ... Жошы ... ... ... өзі
билік құрған уақыт ішінде тоқтаған емес және оның ... Ақ ... ... немесе Өзбек ұлысын қамти алмады (13).
А.А.Семенов XV ... ... ... ... ... тайпала-рының одағы
бола қоймағанына күдік білдіріп, яғни өзбек тайпалары деп ата-лғандардың
барлығының бір мемлекетке — Әбілқайыр хандығьша ... ... ... К. ... ... Жошы ... соның ішіңде Ақ Орда
хандарының ұрпақтарымен, Барақ ханның туыстары Махмұд ... ... ... ұзақ ... созылғанын атап көрсетеді. Әбілқайыр 20 жыл билік
құрғаннан кейін ғана бірқатар оңтүстік қалаларын: ... ... ... ... оларды кімнен тартып алғаны белгісіз. Тап осы кезеңде оның Ақ
Орда ... ... ... ... шиеленісе түсті. Мұның
сыртында, Әбілқайыр хан билігінің 1446 ... ... де ... ... мен Арал жағалауында тарағаны туралы дерек жоқ. Мұнда да, Сырдария
бойындағы қалаларға ... ... да ... мен Жошы ... таусылмайтын соғыстар салдарынан өздерінің әдеттегі көші-қон
бағыттарын пайдалану мүмкіндіктерінен айырылып, қысым көрген қол ... ... ... ... болуы да мүмкін. Жәнібек пен Керей
қазақтарының бұл аудандардан көшуі бұдан он жылдан астам уақыт ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ рулары мен тайпаларының бір бөлігі Жәнібек пен Керейді
Жетісуға кеткенге дейін хан ... ... ... зор. Бұл ... анық ... Жоғарыда айтылғандай Махмұд бен Уәли қазақ
басшыларын хан атап және олардың жат жұртқа ... ... ... ... бас ... айту арқылы бүл пікірді анықтай түседі. «Бахр әл-
асрардың» ... ... ... ... ... ... ... айта
келіп, «сол кезде Керей ханның патша атанға-нын» атап ... ... ... ... ... Керей хан мен ... ... ... ... ... ... толып жатқан халқынан» бөлініп
шыққандарын айтады, яғни замандастары оларды Ақ Орда ... ... ... ... ... «толып жатқан халық-тың» заңды
билеушілері деп ... Осы ... ... әулеттік қана емес, Жетісудағы
Қазақ хандығының жаңа ... Ақ Орда ... ... ... ... Олай ... Ақ Орда да ... мемлекеті болып танылуы керек.
Қолында көпшілігі бізге жетпеген деректемелері болған, көп ... ... ... ибн Уәли ... пен ... ... саяси істер мен бай-
ланыстарда өз беттерінше қимыл жасаған хандар, ... ... ... ... ... туралы бірнеше рет айтады: «Есен-Бұға
ханның тірі, оған жоғарыда ... ... ... ... пен Керей) көмек
көрсетіп, қолдап отыруының арқасында Жүніс хан ... ... ... сала ... жоқ» деп ... яғни 1462 ... ... (Есен-
Бұға ханның өлген жылы) қазақ билеушілері халықтың Әбілқайырға бағын-байтын
бөлігінің билеушілері ретінде ... ... ... ... ... ... хандығының құрылуы ту-ралы
еңбегін жазған Мұхаммед Хайдар мағлұматы жалғыз және ең ... ... ... (сөз өз ... «Та'рих-и Рашидиден» алған ав-торлар
хақында болып отыр). Шығыс Дешті Қыпшақ пен ... ... ... ... казақ хандары қарсыласы Мұхаммед Шайбани хан-ның хұзырмен
жазылып, тікелей бақылауынан ... ... ... ... деректемелері
деп аталатын топтама Қазақ хандығының алғашқы кезеңі тарихына байланысты
жағдайларды ... үшін ... ... ... ... ... жиырма-отыз жыл бұрын жазылған XVI ғасырдың басындағы ... де ... ... Әли ... ... ... ... «Шайбани-наме», Шадидің «Фатх-наме», Руз-бихан Исфаханңдің «Михман-
наме-йи Бухара» және басқалары) Жәнібек пен Керей хандар аталады.
Ең ... ... ... Жетісудан Шығыс Дешті Қьшшаққа ... ... ... хандықтың билеушілері болғанын дәлелдейтін тағы
да бір мағлұмат аса сенімді жылнамашы ... сол ... ... мен ... көптеген оқиғалардың куәгері Фазлаллах ибн Рузбихан Ис-фаханидан
да ... ... ... соң, «өзбек хандары елінде үлкен
берекесіздіктерге жол ... ... ... ... ... кезегі
Әбілқайыр ханның ұлы Шайх-Хайдар ханға жетті. Қазақ ұлысының сұлтан-дары
ханбыз деп мақтанды. Осынау жоғарғы ... ... соң ... ... ... ... хандық құру кезегі Бұрындық ... ... ал ол ... бірі және ... ... ... ... болатын»55. Бұдан
біз «Михман-наме-йи Бухара» авторы үшін Қазақ хандығының, ... ... ... ... хан қаза тапқан кезде дербес мемлекет ретінде
таңғаларлық жағдай болмағанын көреміз. Ол ... ... ... көп ... бұл ... ... Керей хан мен Жәнібек ... ... ... ... ... бұл ... — қазақ хандарының
есімдерін атап, билік құрған («хандық ... ... ... ... кейін оның ұлы Бұрындық хан болды деп екі рет атап өтеді.
Керей хан мен Жәнібек ханның Моғолстандағы ... ... ... ... ... ... ретінде келгендігі жайлы Махмұд ибн Уәлидің
мағлұматы да өте ... ... ... сұлтандарынан шыққан Буруди оғлан
Шайбани әулетіне қосылып, ханзадаларды... ... ... хан ... ... ... ... жерлеріне шапқыншылық жасап, тонауға
көндірді».
Сөйтіп XV—XVI ғасырлар деректемелеріндегі мәліметтер «Та'рих-и ... ... ... ... ... ... емес, Батыс Жетісуда (Шу
мен Талас алқаптарында) іргесі қаланғаны туралы мағлұматты ... ... ... ... ... деректемелерде тап осы аумақ-тың алғаш рет
«Қазақстан» атауымен аталуы (Зайн ад-дин ... ... ... ... ... алғашқы кезеңі жергілікті Жетісу ... яғни Ұлы жүз ... ... ... ты-ғыз
байланысты. Жетісу Орталық және Оңтүстік Қазақстаннан көшіп ... ... да ... жүз ... ... ... да (Ұлы жүз) бір тұтас мемлекетке бірігу орталығына айналды.
Бұған саяси, шаруашылық, әлеуметтік және ... ... ... кезеңде ертеден қалыптаскан дәстүрлері жағдай жасады.
1462 ж. Есен-Бүға хан өлгеннен ... ... ... да ... ... ... ... Жетісу тайпаларының Жәнібек пең Керейдің
қол астына ағылып келуін күшейте түсті. Жетісу қазақтарын Қазақ ... ... ... ... кейін де XV ғасырдың соңғы ширегі мен
XVI ғасырдың басында да бұл ... ... ... ... ... ... ... Мысалға, Тянь-Шань мен Жетісудағы, яғни
ыдырауға ұшыраған Моғолстанның шығыс аудандарындағы өкімет билігі жолындағы
күрес ... XV ... ... ... ... ... ... және оның ізбасарларының қол астына көшіп кеткен Жетісу қазақтарымен
бірнеше рет шайқасуына тура келді. ... ... ... жері мен
уақытын анықтау кезінде феодалдық өзара алауыздық қақтығыстар ... ... ... ... пен ... қазақтарының Батыс Жетісу аумағына көшуі және осыдан
кейін Қазақ хандығының құрылуы бұл ауданның саяси ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... болды. Бұл оқиғалар Жетісу
қазақтарының тарихында үлкен бетбұрыс болған сәт еді: жергілікті ... ... ... ... ... ... рет Орталық және Оңтүстік
Қазақстандағы бір-біріне жақын этникалық топтар-мен біртұтас ... ... ... ... Жетісудағы түркі тайпаларының Қазақстанның
осы аудандарының тұрғындарымен бірігуге де-ген ертеден ... ... ... ... хаңдығын құру үшін, бір жоғарғы өкіметтің қол астына екі жүз
тайпаларының бөліктерін біріктіру үшін өте тиянақты ... ... ... нәтижелерін айтқан кезде XV ғасырдың 50—60-жылдарында Жетісуға
көшкен қазақ ... ... соң, бос ... ... ... ... осы сәтте ешкім меншіктене қоймаған Іле мен Ертіс аралығы
туралы пікір кездесіп қалады), Жетісудың ... ... ... ... ... ... ұмытпау керек. Бұл қатынастар көп ұзамай
бір мемлекеттік бірлестік көлемінде саяси одақ дәрежесіне көтерілді.
Сөйтіп, 60-жылдары ... ... ... ... ... ... өлуін және оның мемлекетінің күйреуін күткен қашқындар немесе
саяси қуғынға түскендер рөлінде болған жоқ. Рулар мен ... ... ... көшпелілер бұқарасының (өздерімен бірге Жетісуға
келгендердің де, жергілікті жетісулықтардың да) ... ... ... ... хандығы мен Моғолстанның толық құлдырау кезеңіндегі жағдайды
пайдаланған олар екі жүз тайпалары ... ... ... ... құра ... ... хандығы әуел бастан-ақ екі жүз қазақтарының одағы
негізінде құрылды деуімізге дәлел ... ... ... бар? ... ... тұрғындардың Жәнібек пен Керейге көрсеткен қарсылықтары
туралы ешқандай мағлұмат жоқ, оның ... көп ... ... ... ханы ... карсы шыққаны жайында хабар ... ... ... ... ... пен ... ... билігі жолында
Шайбани әулетімен жүргізген күресі кезінде олардың аса мол әскери күші ... ... тылы болу ... ... ... ... тұра ... жоқтығын көрсетеді, тіпті қазақ билеушілерін едәуір ... ... ... ... одақ ... ... Одан ... Са'ид хан Қашғарияға алып кеткен жергілікті тайпалар («Моғолстан
тұрғындары») сөз жоқ, Моғолстанға, яғни Жетісу мен ... кері ... деп ... рет ... жазады Мырза Хайдар. «Моғолстан
тұрғындары» дегенді ... өз ... ... және ... ... ... кіретін қалың бұқарасына қосылуға ұмтылған Жетісу мен
Тянь-Шань маңын көптен мекендеушілердің бір бөлігі деп ... ... ... мен ... ... ... ... мен феодалдық ақсүйектерінің
нығаюына жағдай ... бұл ... ... ... ... ... түптеп келгенде қазақтардың этникалық аумағын ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар Моғолстан
билеушілерінің жағымды қатынастары да көмектесті.
Сөйтіп, Қазақ хандығының құрылған уақытын XV ... ... ... ... ... ... Хайдар атаған уақыт — хижра-ның 870
жылы (1465—1466 жылдар) Моғолстандағы ... ... ... ханның
өмірінің соңғы жылдарында өкімет билігі үшін інісі Жүніс ханмен жүргізген
күресі, 1462 жылғы оның өлімі, ... ... ... билікті өз қолына
алу жолындағы сәтсіз әрекеттері, осы ... ... іс ... мүлде болмауы) Моғолстанның солтүстік-батыс аумағында ... ... ... ... өздерін дербес билеуі деп жа-риялауына
және сөз жүзінде емес, шын мәнісінде дербес саяси бірлестік ... ... ... ... деректемелерде айтылған бірден бір уақыт
ретінде қабылдауға толық ... ... ... ... ... ... хандығының құрылған
жері деп есептеуге ешқандай негіз ... ... ... пен ... Әбілқайыр мемлекетінің күйреуін күтуі ешқандай ақылға сыймайтын іс
болар еді. Осыған байланысты Әбілқайыр ханның өзі өлерден аз ... ... ж. ... ... аттанып, сол жолы қаза ... айта ... ... ... ... кім екені айтылмаған, оның
«Моғолстанды жаулап алуға» ... ғана сөз ... ... оңтүстік-шығыс
аумақтарда жаңа саяси бірлестіктің құрылып, ... ... ... деген ой туады. Бұған, біріншіден, осы уақытга бұл
өлкелерде моғол ханы Жүністің болмауы, ал ... хан ... ... ... Шуға, одан әрі солтүстік-шығысқа беттеген қозғалыс бағытының
өзі дәлел.
Қазақ хандығының ... XVI ... ... ... ... ... де болмайды, өйткені бұл уақыт деректемелерге сай келмейді.
Жәнібек пен Керей ... ... ... ... сұлтан, Жаныш сұлтан,
Таныш сұлтан, ... және ... ... — ұлыстарын дербес
иеліктер деп ... ... ... ... да ... құрай-тын
жекелеген қазақ тайпаларын ... ... да ... жоғарғы хан
тарапынан берілген үлестік ... ... ... ... — өмір
сүретін аумақтарына иелік етті. Дешті Қыпшақтағы оқиғаларды, XV ... ... ... ... Сырдария бойы қалалары үшін жүргізген
күресін баяндайтын деректемелер бас ... ханы мен ұлыс ...... бір ... туралы бірнеше рет мағлұматгар келтіреді; ... Жошы ... ... ... мен көшпелі ақсүйектердің үлестік
иеліктеріне бөлінбеген бір хандықты дәлелдейді. Жаз-баша деректемелерде
Қазақ хандығы XV ... ... ... мен XVI ғасырда бір ... ... ... ... ... тым ... ... уақыты туралы
пікірлерді теріске шығарып, бұл ... XV—XVI ... үшін ... ... ... ... деп ... зандылығын растайды.
Сөйтіп, деректемелер мағлұматтары да, фактілер мен пікірлерді салысты-ру да
Қазақ ... XV ... ... ... ... Жетісуда
құрылғанын көрсетеді. Ақ Орда хандарының ұрпақтары басқарып, Шығыс Дешті
Қыпшақ халқына Ақ Орда хандары әулетінің ... ... ... ... ... Орта жүздегі қазақ тайпалары мен ... бір ... ... бойы тап ... ... келген. Мұнда олардың келуіне қолайлы
жағдайлар жасалды — негізінен Моғолстан мемлекетінің құлдырауына ... ... іс ... ... кеткен Ұлы жүз қазақтары осында қалыптасты.
Қазақ хандығына екі жүз тайпаларының бір бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... хандығының құрылуына мұрындық болған
маңызды тарихи оқиғаның мән-жайы ... ... 1428 жылы Ақ ... ханы ... ішкі ... қырқыста қаза болған соң, Ақ ... ... ұсақ ... ... ... ... арасындағы
өзара қырқыс үдей түсті (17). Бұрынғы Ақ ... ... ... хандығы
мен Ноғай одағы құрылды. Шайбани тұқымынан шыққан Әбілқайыр хан бұрын Орда-
Ежен ұрпағы билеген Ақ ... ... ... ... Қыпшаққа 40 жыл
(1428—1468 ж.) үстемдік етті. XV ғасырдың ортасында ... ... ... ... қан ... ... мен ішкі феодалдық қырқыстар
барған ... үдей ... ... ... ... ... мал жайылымын
пайдаланудың дағдысы — көшіп-қону тәртіптері бұзылды. Көшпенді тайпалар өз
мезгілінде жайлау, ... бара ... ... Бұл ... ... ауыр тиді. Осындай ауыр тауқымет тартқан халық бейбіт өмірді,
Әбілқайырдың үстемдігінен құтылып, өз алдына тіршілік етуді армандады. ... ... бен Әмір Уәли ... ... ... хан ... Қьшшақ
уәлияттарында өз ағаларының балаларын жеңіп шыққан кезде, Жошы ханның ұлы
Тоқа-Темір хан ұрпақтарының ... ... ... хан мен ... ... мен ... ... шығып, Отанынан кетіп ... ... ... ... ... ... жеңілуіне байланысты
күшейе түскен бұқара халық наразылығын Әбілқайыр ханның дүшпандары — Шыңғыс
әулетінен шыққан сұлтандар, Ақ Орда билеушілері Орыс хан мен ... ... ... пен ... шебер пайдаланды. Олар қазақ халқының жеке
мемлекетін ... ... және ... ... алу жолындағы
талабын өз қимылдарына арқау етті. Ол ... ... ... ... ... ... «Сол ... Әбілқайыр ханның жұртында пайда болды. Бұл ... ... ... ұлы Санидек және Қажы Мұхаммед ханның ... ... ұлы ... ... ханның ұлдары Жәнібек және Керей...»,—
дейді (19).
Керей мен Жәнібек сұлтандар өздеріне қараған ... ... ... 1456 жылы ... ... ... Онда ... Моғолстан ханы
Есен-Бұқа хан аса құрметпен қабылдап, өз иелігінің Батыс жағынан Шу бойы
мен Қозыбасы өңірін ... ... ... ... мен ... ... ... да өзіндік себебі бар еді. Бұл ... ол ... ... ... Осындай сындарлы шақта Керей мен Жәнібектің Моғолстанға
келуі ... ... ... ... ... ... Бұлардың бөлініп
келуі, біріншіден, інісі — Жүністі қолдап отырған Әбілқайыр ханның күшін
азайтса, екіншіден, ... мен ... ... ... ... ... Жүніске және сол кезде Моғолстанға қысым жасай бастаған
ойраттарға қарсы нақты ... ... ... күш ... пайдалануға
мүмкіңдік туғызды. Сөйтіп Есен-Бұқа ханның иелігі мен Жүніс ханның ... ... үлес ... ... мен Жәнібек осында өз хандықтарын құрды.
Осы бір қилы кезенді тарихшы Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... «Ол ... ... Қыпшақты Әбілқайыр хан биледі.
Ол Жошы әулетінен ... ... күн ... ... ... ... Моғолстанға көшіп барды. Есен-Бұқа хан оларды ... жая ... ... ... ... Шу мен ... ... берді. Олар
барып орналасқан соң Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан мен
Жәнібөк ханның қол ... ... ... ... ... маңына
жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Оларды «өзбектер», «қазақтар» ... ... хан мен ... хан 1465—1466 жылдары билік жүргізе
бастады...» (20).
Қазақтың хандары Керей хан мен ... хан ... ... туралы Мұхаммед
Хайдар Дулати ары қарай былай баяндайды: «Әбілқайыр хан ... ... ... ұлысында өзара қырқыс басталды. Мүмкіндігі болғанның бері қауіп-
қатерсіз және тыныш өмір іздеп, Керей хан мен ... ... кете ... ... олар ... ... ... хандығының алдына үлкен үш тарихи міндет қойылды:
1. Мал ... ... ... ... ... ... дағдылы тәртібін қалпына келтіру (бұл тәртіп ... ... ... ... ... ... ... еді.
Шығыс пен Батыс арасындағы сауда керуен жолы үстіңде орнаған Сырдария
жағасындағы Сығанақ, Созақ, Отырар, Ясы ... т. б. ... ... ... ... осы өңірдегі саяси-экономикалық және стратегиялық
берік база ... ... ... ... ... ... жер аумағын біріктіру,
бұлардың ішіндегі ең маңызды міндет Сырдария жағасындағы қалаларды қарату
күресі болды.
Сырдария бойындағы бай ... ... ... ... бірлестіктердің:
Ақ Орданың, Әбілқайыр хандығының саяси-әкімшілік, сауда-экономикалық және
соғыс-стратегиялық орталықтары еді. ... бұл ... ... жене ... маңызы зор еді. Сырдария бойындағы
егіншілігі мен ... ... ... ... ... ... ... әкімдері ғана емес, Дешті Қыпшақтың шаруалары да ділгір ... ... ... ... ... ... жеріне (Шу мен Талас өзендерінің
алабына) ... ... тап осы жер ... ... ... деген атау қолданылды. Қазақ хандығы Дешті Қыпшақтан ... ... ... мен тайпаларды да біріктірді. Жетісудағы қазақ
рулары мен тайпаларының Жәнібек пен Керейдің қол ... ... 1462 ... ханы Есен-Бұқа өлгеннен кейін және осы мемлекеттегі феодалдық ала
ауыздықтардың күшеюіне байланысты жиілей ... ... ... ... ... ... қазақ рулары қазақ хандығын нығайта түсті.
Соғыс қуатын арттырып, Жетісуда сенімді тыл жасап алған Жәнібек пен ... 1468 жылы ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақты билеу үшін Жошы
әулетінен шыққан сұлтандарға қарсы күрес бастады.
Осы күрестің нәтижесінде XV ғасырдың 70-жылдарында жаңа ... ... ... ... ... ... ... сайын этникалық жаңа
топтар (қыпшақтар, наймандар, қаңлылар, керейіттер т.б.) косылумен болды.
Қазақ ... ... ... ... ханмен, Мұхаммед Шайбани ханмен
даланың көшпелі тайпаларын билеу, ... ... жер ... жолындағы күресі Сырдария бойындағы қалаларды — Отырар, Сауран,
Сығанақ, Түркістан және т. б. басып алу күресіне ... ... ... ... хандары мен Шайбани әулетінен басқа бұларға Темір әулеті,
Моғол хандары — Жүніс пен Махмұд ... да көз ... ... ... билеу
жолындағы күресте өздерінің экономикалық және соғыс тірегіне айналдырмақ
болды. Дала әкімдері үшін Сырдария ... ... ... ... зор
еді. Бұдан бұрынғы мемлекеттік бірлестіктер — Ақ Орданың, ... ... ... және ... ... осында
болды.
Сонымен, XV ғасырдың ортасында Әбілқайыр хан ... ... оның ... көшпелі тайпалар бірлестігі ыдырап, «Қазақ», «Өзбек» хандығы
болып ... ... ... ... ... Жошы ... Шығыс өлкесін (Ақ
Орда жерін) тегіс мирас ... ... пен ... ... мен ... арасын
қоныстанды. ХҮ ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында бұларға Моғолстан
өлкесін ... ұлы жүз ... ... Дулаттар) қосылды. Қазақ
хандығының белгілі жері болумен бірге оның барлық халқы бір ... ... ... ... ... ... ... болды. XV ғасырдан XVI
ғасырдың бас кезіне дейін бұлар бірде өзбек, бірде ... ... ... ... 50 жылдарынан былай қарай «қазақ» ... ... ... ... ... хандығының құрамына қазақ хандығы құрылудан бұрынғы 4 хандықтағы —
Әбілқайыр хандығындағы, Моғолстан ... ... ... ... ... қараған көпшілік қазақ тайпалары енді, Қазақ хандығына ... жеке ... ... ... ХҮ ... ... ... Оның құрылуының тарихы 1456 және 1466 жылдардағы ... ... ... ... сұлтандары Орыс ханның ұрпақтарының бастауымен
(көшуімен) Моғолстанның шекарасынан ... ... және ... деп ... ... 1468 жылы ... хан өлімінен кейінгі
құлдырауымен байланысты.
1.2. Хақназар ханның XVI ғасырдың II жартысындағы Қазақ ... ... ... оның ішкі және сыртқы саясаты.
Кейбір зерттеушілердің ойынша, XVI ғасырдың 50-жылдарында Қасым ханның ұлы
Хакназар бастаған Қазақ одағы ... ... ... ... ... ... мынадай мәліметтер бар. Мәселен, «Джахан-арада» Ғаффар былай дейді:
«Сейтак ханның ұлы, ... ұлы, ... ... ұлы ... хан Дештінің
патшасы болды. Ол [Қасым хан] 930 жылдың 1-айында өлді (10 XI1523 — ... ... ... ... ұлы Хақназар хан әкесінен кейін патшалыққа
отырды және енді Дештінің әміршісі болып ... ... ... ... ... ханның ұрпағы деп атау дұрыс ... ... ... баласы. Сірә, Сайидак (Әбу-Саид) пен Жәнібек есімдерін автор ... ... екі адам деп ... ... ал ... деректемелер бойынша,
Жәнібектің өзі — Әбу-Саид (Сайидак). В.В.Вельяминов-Зернов «Исследовании ... ... и ... ... ... Сейдақ — Жәнібек есімінің
қате жазылуы деп атап өтеді (21). Екіншіден, Қасым хан ... ... хан ... ... ... ... жанаспайды, өйткені ол кезде
Хақназар әлі бала болатын, сон-дықтан билік Қасымның ұлы ... ... ... ол ... ... шайқастардың бірінде қайтыс болды.
Бұдан кейін билік басына Қасымның ағасы Жәдік ... ұлы ... ... Біз ... ... ... осындай мәліметтер
таба аламыз, тек қана мұнда Сайидак хан емес, Сеид хан аталады. Иранның осы
дәстүрі XVI ғасырдағы ... ... бек ... да ... ол ... ... ... ат-таварих» деген шығармасында пайдаланған.
Хақназар ханның билеуі 30 жылдан астам уақытқа созылды. Аңыз бойынша, Тахир
мен Бұйдаш үстемдік еткен жылдарды Хақназар бір ... ... ... Бұл ... ... өйткені сол кезде саяси жағынан бытырап кеткен
ноғай ... ... ... ... ... ... ... Ноғай
даласының жекелеген аудандарын бір-бірімен жауласқаң тәуелсіз әмірші-
мырзалар басқарған. Сондықтан толассыз жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... бірге қазақ ханының қол астына
қашып барып паналаған; ал Қасым оларға ықыласпен қолдау көрсеткен.
Хақназар туралы ең ертеректегі хабар (оның ... ... ... ... жатады. Ол Хасан бек Румлудың «Ахсан ат-таварихында» айтылады
және тегінде, түпнұсқа болар, өйткені ... ... ... ... ... ... ... 955 жылы — біздің заманымыздағы
1548/1549 жылы Хақназар (-оғлан) Әмудариядан жүзіп ... ... ... ... ... ... ... жеңіліс та-буымен тынды деп
хабарланған. Одан әрі нақ ... ол бір топ ... ... ... бірақ ол кездегі деректемелерде «өзбек» және «қазақ» деген
терминдердің әлі де ... ... ие ... және ... ... саяси жағынан қайда ... ... біз ... контексін негізге алуға тиіспіз. Бұл
ретте, контекске қарағанда, қазақтардың тайпалық ... ... ... деп ... ... ... екінші жартысында толас таппаған соғыстарға, өзара қырқыстарға
байланысты Қазақ хандығы қатты әлсіреп кетті. ... хан ... ... бұл ... ішкі және ... ... ... белгілі бір өрлеу
байқалып, ол кейіннен тағы да құлдыраумен алмасты.
XVI ғасырдың 50-жылдарының аяғынан ... ... ... ... Сібір хандығына, Орта Азия хандықтарына ... ... ... ... жылдары Орта Азияда болған ағылшын көпесі А.Дженкинсон
«мұсылман дініндегі қассақтар» туралы өте күшті және саны көп ... ... ... Ол өзі ... ... қазақтар Ташкентті үш жылдан бері
тықсырып ... және ... ... арқылы керуендердің еркін жүріп өтуіне
кедергі жасап отырғанын хабарлаған. Бұл Ташкентке үнемі қатер ... ... ... ... ... бек ... «Ахсан ат-таварихта» 963/1556 жылы Барақ (Наурыз-Ахмет) хан
өлгеннен кейін Хақназар Ташкентті шапты ... ... ... бұл ... ... ... ханы 1556 жылы Абд ... ханмен шайқаста қаза
тапты деген пайымдауын теріске шығарады.
1560 жылы Моғолстан билеушілерімен ерекше табан тірескен күрес өріс ... ... жөн, ... хан ... ... қатынастары шиеленіскен
күйінде қала берді де, бұл күресте моғол хандарының басым түсуі жиі ... XVI ... орта ... ... ... орта ағысын ғана
алып қоймай, Моғолстанда да көшіп жүрді. Моғол ханы Абд ар-Рашидтің ... ... ... ... ... ... де ... Бұл оқиғалар Шах-Махмұд Шорастың «Хроникала-рында» бар. Оның
айтуынша, Абд ар-Рашид ... ұлы Абд ... ... Хақназар ханды
жеңіліске ұшыратып, көп олжа түсірген және көп ... ... ... ... көп ... ... хан ... мен қырғыздардың
біріккен күштерімен Абд әл-Латифтің әскерін тас-талқан етті. Абд әл-Латиф
сол шайқаста қаза тапты. Абд ... хан бұл ... ... көп әскермен
қазақтарға қарсы аттанды. Емелде Хақназар хан талқандалды, Махмұд ... бұл ... ... қаза тапқаны туралы қателесіп айтқан болуы
мүмкін, шынына келгенде ол, сірә ... ... ... ... ... ... ... Абд ар-Рашидтің мирасқоры Абд ... жж.) бұл ... ... ... ... қарым-қатынас
жасаған. Махмұд ибн ... ... ... ол ... және ... қарсы талай рет соғыс ашып, барлық ... ... ... Тәуекел хан тұсында қазақ хандары мен ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты
Шах-Махмұд Шорастың Моғолстанда, атап айтқанда, Шалыш пен ... ... ... ... ... онда ... ханның бұл иелік тағына
кімнің отыруы жөніндегі мәселені шешуі назар ауда-рарлық ... ... ... ... ... өздері де жазған. 1537 жылы
ноғай мырзасы ... IV ... ... ... егер ... соғысу керек болса, мен қазір де ... арғы ... ... ... ... — деп ... Ноғай мырзалары ұлыстардың Ноғай
ордасынан бөлініп, олардың қазақтарға қосылып жатқанын хабарлап ... 1557 жылы ... ... ... IV ... ... менің немерелерім
де Жайықтың арғы жағында қалып, қазақ патшасына қосылды, ... ... ... күтіп жүр», — деп шағым айтқан. Бұл хабар Хақназар бастаған
қазақтардың саяси белсенділігінің өсе ... ... Бұл ... ордасының мырзалары арасында күрес болып, соның ... екі ... ... атап ... жөн. Бұл ... ... экономикалық
сипаттағы екі себеп бар еді: ноғай ұлыстарының бір бөлігінің (батыс бөлігі)
Москвамен, ал ... Орта ... ... ... сауда байланыстары
болды. Соңғы топтың өкілдері негізінен Ноғай ордасының шығыс бөлігіндегі
Жайық өзенінің жағалауына және оның ... ... ... ... тобына
қарсы күресте сәтсіздікке ұшыраған ... оның ... ... ... ... 1557 ... сияқты, қазақ даласына қоныс
аударуына ... ... ... өз саяхаты туралы жазбаларында ноғай ... ... ... ... Ол ... қырқысқан соғыстардың салдарынан
барлық ноғайлар әбден титықтап, сол себепті аштық пен жаппай ауру ... одан 100 ... адам қаза ... деп ... ... ... болуына қарамастан, Дженкинсон жүріп өткен ел оған елсіз ... ... ... ... ұрпағы, Сібір ханы Көшіммен күрес жүріп жатты, ... ... ... жете берген жоқ. Ал Көшім үшін де Хақназар өте
елеулі қарсылас ... ... ... ... елшісі Иван Поздеевпен
әңгімесінде Көшім өз билігі туралы өте сенімсіздікпен ... ... ... ... ... және ұлы ... алым жинап, елшілер жіберемін,
ал ертең мен ... ... ... да, мені ... патшасы Жеңіп,
Сібірге отырар болса, сөз басқа, ол ... ... алым ... ... кезде Көшім хан (Абдаллах ханның тікелей қатысуымен және қолдауымен) ... ... ... ... ... идеологиялық жағынан негіздеуге
ұмтылған еді. Алайда Көшім ... Орта ... ... ... ... ... ... бұл ғана себеп болған жоқ, оның үстіне Қазан
және Астрахан ... ... ... ... (XVI ... 50-
жылдарында) Сібір хандығы олардан оқшауланып қалған еді. ... ... Орта ... билеуші топтарының қолдауы мең көмегіне бағдар ұстады. Осы
жағдайдың бәрінде Орта Азиямен ... ... ... ... ... ... ... болған сауданың дамытылуын қамтамасыз етер еді.
Башқұрт аңыздарында Хақназарға башқұрттардың да бағынғаны ... ... ... ала ... ... ... деп ... «Осы Ақна-зар хан
болған соң, қатты ... алды да, бір ғана ... мен ... ие
болып қана қоймай, сонымен қатар Қазан, Сібір және Астрахан патшалықтарын,
Бұхарияны, Хиуаны, Ташкентті және басқа да көптеген қалаларды өз қол ... ... алым ... Ал ... халқына дейін Ақназар хан
Оралдың арғы жағындағы сібірлік Көшім ханды, Белая мен ... яғни ... ... ... ... ... ... бағындырды; ал
таулықтарды, ноғай хандарын аталған Ақназар хан ... ... қол ... ... тұрақсыз-дығын және әр түрлі ұрлық-қарлығын көріп, оларды
барынша титықтатты, сөйтіп дәрменсіз күйге ... ... үш үйге ... қазан ұстауға рұқсат етті, малы мен керек-жарақтарын, олардың
балаларын да ... алып ... жер ... де ... ... және ... ... рұқсат етпеді, ал аң аулауды кәсіп ететіндер сол үшін оған
әрбір адамнан бір түлкі, құндыз және ... ... ясақ ... ... ... салдарынан олар ақырында ... ... ... ... ... екінші жартысында, Қазан (1552 ж.) мен Астраханды (1556 ж.)
қосып алғаннан ... ... Орта Азия ... ... ... ... атап айтқанда, қазақ-орыс қатынастары нығайып, ... Нақ сол ... Орта ... ... ... ... Бұхарамен,
Хиуамен және Персиямен сауда жасағаны туралы нақты деректер сақталған. 1569-
1573 жылдарда орыс елшілері Семен ... пен ... ... Қазақ
хандығында болып қайтты. Москваға шетелдіктер де қазақтар туралы әр ... ... Сол ... ... жаңа ... іздестіріп,
Персиямен және Азияның басқа да мемлекеттерімен ... ... ... ... ... ... ... Дженкинсон 1557 жылы Ресейге ... де ... еді. Оның Орта ... ... Москваның Орта
Азиямен ынтымақтастығының одан әрі дамуында зор мәні ... ... IV ... ... ... бар еді, ... ол Москва
мемлекетінің Орта Азия хандықтарындағы алғашқы ... ... ... 1559 ... бірге Бұхарадан, Балх пен Үргеніштен елшіліктер келді.
Хақназар хан тұсында Қазақ хандығы Москвамен сауда ... ... ... ... ... ... ... етуімен Москва
Түркістандағы өзбек хандықтарымен ... ... ... ... ... хан ... Қасымның жолын ұстанды. Патша архивінің
тізбесінде III Иванның Қасым ханмен байланыс жасағаны тіркелген, ... ... ... ... әлі де ... ... ... жағдай қазақтарды күшті де сенімді одақтас ... ... Олар ... ... ... бола ... барған сайын көз
жеткізе түсті. Өз ... ... де ... ... ... үшін ... ал ... мен оның арасы XVI ғасырдың 70-жылдарында ерекше
шиеленісіп кеткен еді. Ол кезде ... ... ... осындай одақтас бола
алатын.
XVI ғасырдың екінші жартысында ағайынды ... Орта ... ... ... ... белгілі, олардың экономикалық мүдделері
қазақ әміршілерімен байланыстар орнатуды ... ... ... IV ... одақ ... ұмтылды. Елші Третьяк Чебуков ... ... де ... еді. Бірақ ол өз міндетін атқара алмады, ... 1573 ... ... ... ... жиені Мәметқұл тұтқынға алды. ... ... соң (1574 ... ... Иван ... Стро-гановтарға
қазақтармен баж салығынсыз сауда жасауға грамота тапсырды. ХУІ- ХУІІ
ғасырларда қазақ ... ішкі ... ... өнімдер туралы белгілі
саяхатшы П.И.Рычков былай деп хабарлайды: ... ... ... ... ... және сол ... ... жағына
Қырғыз-қайсақ ордаларынан асып ... ... ... ... ... ... ғана ... жасады... ал олардың саудасының өзі де
небәрі өздерінің қағаздары мен бөздерін және өз ... ... ... ғана тұрды, олар сол заттарын қырғыздарға жылқы мен қойға
айырбастап алып, оларды ... және малы аз ... ... ... ... сататын».
70-жылдардың аяғында-ақ Ресеймен қатынас жолға қойылды да, Хақназар хан
өзін «патша әрі ұлы ... ... деп ... алатын болды. Мұны
«Ноғайға» жіберілген орыс елшісі, бояр баласы Борис Доможиров ... 1577 жылы Иван ... ... деп ... «Иә, ... ағзам, татар
Асан Иллибабаев осы көктемде Қазақ ордасының адамдары ... ... ... ... көп малын айдап әкетті, олардан бес адамды алып
кетті дейді. Сөйтіп олар, Патша ағзам, бесінші адамды ... ... ... мырзаға жіберіп, оларға біздің патшамыз Акак ... ... әрі ... тату және ... де, ... де ... ал біздің
патшамыз Акак Назар сендерді шауып алады, Жайық және Еділ ... ... деп ... ... тапсырыпты». Бұл хабардан Хақназар ханның
көрші халықтарға беделді және ықпалды болып қана қоймағаны, сол кезге қарай-
ақ ... мен ... ... ... қатынастар орнатуда айтарлықтай
табыстарға қол жеткізгені көрінеді. 1573 жылы ... ... ... ... ... ... Чебуков бастаған орыс елшілігін
жіберген кезде Иван Грозныйдың елшілердің алдына ... ... ... ... мақсатын ғана емес, онымен Сібір ханы Көшімге ... ... ... ... да ... кездейсоқ емес.
XVI ғасырдың ортасына қарай Қазақстан аумағы арқылы ... ... ... ... ... бекетіне дейін жеткені мәлім:«... Астраханнан
солға қарай Қараған ... жүру ... ал ... ... ... ... ... жүру керек». Григорий Васильчиковтың статьялық тізімінде
Қараған бекеті ... яғни ... ... деп ... ... (1558 ... сипаттамада), Маңғыстауға Астраханнан
Каспийдің солтүстік-шығыс жағасын бойлай жүзген. XVI ғасырда ... ... ... ... ... бойынша солтүстік-шығыстан оңтүстік-батыс
бағытындағы басты жол солар ... ... де, сол ... Хиуа мен ... ... ... ... Дженкинсон айлақтардың біреуі
Түпқарағанның солтүстік жағалауына, «шығанақ ішінде 1-лигада» ... ... ... өзі ... болған бұл түбекті Маңғыстау деп
атаған. Сонымен бірге Түпқарағанның ... ... тағы да екі ... ... ... өзінің статьялық тізімінде «Ал Қарағанда үш
жердегі айлақтарда сауда ... ... ... ... деп ... XVI ... орта ... бастап-ақ жылына екі рет Қараған айлағынан
Маңғыстауға желкенді кемелер барып отырған, Хиуа және ... ... ... ... ... ... ... барлық елшілеріне Қазақ хандығындағы істің жайын
анықтауға, ханның Орта Азия хандықтарымен қарым-қатынастары ... ... ... ... Ал орыс ... ... ... тізбелерінде»
қазақ даласындағы әскери жағдайға көп көңіл бөлген. Бұл мәліметтердің бәрі
үкіметке Қазақ хандығымен ... ... ... ... үшін
қажет болған еді.
Аталған уақытта қазақтардың Шайбани ... ... ... XVI ... ... ... орын алғанынан елеулі
айырмашылығы болған жоқ. Бұл байланыстар жеткілікті дәрежеде ... және ... ... Соғыс жанжалдары ынтымактастық және достық кезеңдерімен
араласып отырды, неке одақгары ... ... ... II ... ... ханмен жақындасуға және одақ жасасуға ... ... 1561 жылы ... ... ... хан ... ... оның
атынан өз қарсыластарына, жеке үлестердің билеушілеріне ... ... ... ал 1583 жылы ... ... ... оның өзі хан ... ие
болып, онда 1598 жылы өлгенге дейін ... ... ... билеуі хан
билігінің күшеюімен сипатталды, мұның өзі табысты жүргізілген ... ... ғана ... оның өзімен жауласқан барлық туыстарын
жеңіп шығуының нәтижесі болатын: олардың бәрі дерлік қырып ... ... ... ... ... ... ... өкілдері
хан қызметінде белгілі бір салмағы болғанымен де, дербес саяси рөлден
айрылған ... ... ... ... ... көшуге мәжбүр
болды. Абдаллах хан қазақтарды әскери-саяси күш деп біліп, сол күшті ол,
әсіресе ... ... ... ... орнығып алған аудандарда ... ... үшін де ... ... Осы ... ол ... «ант ... одақ» жасады, ол бойынша екі жақ ... ... ... ... ... Шарттың дәл мазмұны беймәлім болып
қалуда, бірақ «Біз ... ұлы ... ... шарт пен ... ... ... ... сездер қазақтардың Бұхара ханымен тығыз байланыстары 1579
жылға дейін де жасалып келген деп ойлауға ... ... ... ... ... ... қарай қазақтарға сәтсіздік әкелген ірі
оқиғалар болды. Бұл ... ... пен ... (Наурыз-Ахметтің) ұлы Баба
сұлтан арасында күрес туды. ... ... ... ... Баба-ның өз
ағасы, Абдаллах онда билеуші етіп отырғызған Дәруішті өлтіруі себеп болды.
Абдаллах ханға бүл күресте ... ... ... ... білу өте
маңызды еді, өйткені ол, біріншіден, казақтар Баба сұлтан жағына ... ... деп ... және ... өз күштеріне ғана үміт арта
алмады. Абдаллах ханға сол кездің ... ... ... ... өздерінің заңды әміршісіне қарсы жорық жасамақшы екен деген
лақаптар жеткен еді. Алайда Хақназар хан ... ... ... ... ол «ант ... ... ғана ... өз мүдделерін де басшылыққа
алды. Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан басқа қалалар сияқты,
Ташкенттің де XV ... ... ... ұрпақтары мен қазақ хандары
арасындағы күрестің себепшісі ... атап ... Сыр ... ... ... ... ... объектісі ретінде және жеңіліс тапқан жағдайда
сенімді пана ... ... ... ... хандарының экономикасы үшін
өмірлік зор маңызы болды. Сонымен қазақ хандары мен сұлтандары ... ... ... ... ... ... және ... сендіруді жеткізу үшін қазақ
ханынан елші келді. Хақназар Абдаллахқа тұтқындағы ... ... ... ... Баба сұлтан ұлдарынан Убайдаллах сұлтанды, оның
әмірлерінен Жан-Мұхаммед аталық найман мен ... би ... ... ... Абдаллах хан осы елшімен бірге қазақтарға құдіретті әмір
Сурхун аталықты мынадай сәлем айтып ... ... ... ... ... дұға ... кейін біз (оларға) Түркістан уәлаятындағы
төрт қыстақты сыйлаймыз».
Біздің ... ... төрт ... ... сыйға тарту
жоғарыда айтылған «ант беріскен шарт тармақтарының» бірі ... ... Баба ... бүлігін басуда шешуші рөл атқарды. ... орта ... ол ... ... ... тапты. Абдаллах 1579 жылдың
тамыз ... Баба ... ... ... ... ... «қазақ
[сұлтандарының] жер қайысқан әскеріне қарсы тұруға өзінің мүмкіндігі мен
күші болмағандықтан ... туын ... ... ... одақ ... сияқты осы тобырға [Баба сұлтан] сойырғал ретінде Йассы және
Сауран ... ... Мұны беру Баба ... ... сұлтандарын
Бұхара иеліктеріне бірлесіп шабуыл ... ... ... ... ... сұлтандарымен кеңесе келіп, қазақ Сарбан сұлтан ... ... ... түмендеріне шабуыл жасауға, ал Бұзағыр сұлтан басқа
бауырларымен Самарқанд уәлаятына аттануға тиіс деп шешті. ... ... ... ... сұлтан аттанды: ол Сырдариядан өтті де, жолындағының
бәрін ... ... ... ... ... дейін жетті, онда көп олжа
алып, сонан соң кері қайтты. Нақ сол кезде Сарбан ... көп ... ... ... ... одан ... ... айдап әкетті.
Бірақ қазақтардың Баба сұлтанмен одағы ... ... 1580 ... Ташкент әміршісі күштерді жинастырып, Абдаллахқа қарсы ... ... ... Жанқұлы биді елші етіп жіберген кезде, қазақ
сұлтандары, соның ішінде ... хан, Баба ... ... ... ... Баба ... өлтірмек болып қастандық ұйымдастырды. Қастандық
кездейсоқ ашылып калды. ... биді ... ... адам оны ... жіберді де, оның Баба сұлтанды алдын ала ескертуге ... ... ... ... ... ... бәрі ... ешнәрсе білмей, өзінің екі ұлымен
және Хақназар ханның екі ұлымен, орасан көп адам ... Баба ... ... Қазақ сұлтандары сол жерден Хақназар ханға бармақшы болып, Шарапхана
өзенінің жағасына жиналған кезде, Баба сұлтанның жауынгерлері олардың бәрін
қырып тастады. ... ... Баба ... ... Хақназарды қуып жетіп,
оны өлтіруге бұйрық берді. ... ... ... ... ... ай-тылмайды. Бұзағыр өзін Баба сұлтанның өлтірмекші ниетін біліп
койып, қашып кеткені ғана мәлім. Сонда Баба ... оның ... ... ... ... биді ... ... күтпеген жерден Бұзағыр сұлтан
әскерінің Хақназардың мүлкі мен ... ... ... оны қуып бара ... ұшырасты». Бұл оқиғалардың бәрі кеш дегенде 1580 жылғы мамырға
дейін болған, өйткені сол ... ... ... ... ... ... енді оның немере інісі Шығай сұлтан қазақ ханы деп аталады.
XVI ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... саяси тарихының
кейбір ерекшеліктерін атап өту кажет. XVI ғасырдың екінші жартысының
басында ... ... ... ... және ... күш ... қарамастан,
ол дегенмен де XVI ғасырдың аяғына қарай елеулі қиыншылықтарды ... және оны өз ... ... ... өзбектер және басқалар)
Жетісудың отырықшы-егіншілік аудандарынан Сарысудың оңтүстік шебіне
ығыстырып тастады, яғни ол ... ... ... ... Бұл ... екеніне қарамастан, оған тарихшылар көңіл бөлмей, ... ... ... ... ... және өз ... өте елеулі соққы бере
алатынымен, көршілерінің онымен санаспай тұра алмағанымен келісуге болады.
Бірақ XVI ғасырдың ... ... ... мен ... сонымен бірге
сәтсіздікке ұшырап, өз позицияларын жоғалтқандығын да ... ... хан ... шеткі мекендерін Қазақ хандығының шекарасы деп
санау, ал оның жеңістерін қазақтардың жеңілісті білмеуі деп білу тарихи ... ... еді. ... ... және оның жекелеген ұлыс-иеліктерінің
шекарасы соғыстағы табыстарға немесе сәтсіздіктерге, ... ... ... ... жиі ... ... Қазан мен Астраханьды қосып алғаннан кейін Еділ өзенінің бүкіл аңғары
Орыс мемлекетінің қол астына көшті. XVI ... ... ... ... Ресейге қосылды. Соның салдарынан Ноғай (Маңғыт) ордалары да
оңтүстік пен ... ... XVI ... екінші жартысы мен XVII ғасырда
олардың көшіп жүретін жерлері Еділден Ертіске дейін ... ... ... ... лап қойған башқұртгар мен Сібір татарлары да тықсырды,
ноғайлар олармен ... мен ... ... Орыс ... ... ... де ... жүрген еді. XVI ғасырдың аяғында II Абдаллах
ханның Көшіммен одақтас болғаны және осы екі ханның ... ... ... ... үйлестіріп отырғаны мәлім. Абдаллахтың тікелей
қатысуымен Көшім өз бодандары арасында ислам дінін ... ... ... ... ... ... және сол арқылы өз билігін
нығайтуға ұмтылды. Қазақ-орыс қатынастары туралы ... сол ... ... одағы елеулі қатер төндіргені көрінеді. Сондықтан 1594-
1595 жылдардағы Москва ... ... ... ханы ... ... ... күресу үшін Ресеймен әскери одақ орнатуға ұмтылды. Толып
жатқан себептермен бұл одақ жасалмады. Ал Қазақ хандығына көрші ... ... ... ... сайын жиілей түсті. «XVI ғасырдың аяғында-ақ
қырғыздар (қазақтар. — Ред.) орыстармен тікелей көршілес болып шықты ... ... ... жау ... ... ... мен ... — башқұрттардың, қалмақтар мен ноғайлардың, шығысынан -
жоңғарлардың, оңтүстігінен ... ... ... ... халықтарының және
басқаларының қоршауында қалды»(25).
XVI ғасырдың аяғында қазақ даласын ноғайлар басып ... ... ... 1604 жылы ... ... ... Иштерек Астрахань воеводасы
Степан Годуновқа былай деп хабарлаған: «Жүсіп ... ... ... аға биі, 1555 жылы өлтірілген. — Ред.) ... ... ... ... және ... ... ... бойында,
Жайықгың арғы жағындағы Ырғыз бойында және Сыр өзені бойында көшіп жүруге
кетіп қалды...». 1582 жылы ... ... II ... хан маңғыттарға, яғни
ноғайларға қашып құтылған Ташкент пен Түркістанның билеушісі Баба ... ... ... ... ... ... Сығанақ қалалары
ауданынан солтүстікке бет алып, Сарысу өзенінен өтті, ... ... ... солтүстікке қарай кесіп өтті. Бірақ бұл орайда ол еш жерде ... Бұл ... ... ... бір ... соның жағында
болатын. Шығай хан мен оның ұлы ... ... ... олар ... ... ... осы ... қатысты. Маңғыттар жеріне жорық жолы
нақты айқындалған. «Шараф-наме-йи шахи» бойынша, бұл — ... ... да, ... ... ... осы ауданнан, Арал теңізінің
солтүстік-шығыс жағынан, Ақкөл көлі мен нақ сол ... ... ... Олар Баба ... ... ... ... маңғыттарға кеткен жекелеген топтарын нақ осы
жерден тапқан.
С. Е. Толыбеков өз картасында Сарысудың ... ... XVI ... 60-
жылдарынан XVIII ғасырдың 20-жылдарына дейін Қазақ хандығының ... (26). Бұл ... ... ... ... ... ... арғы
жағына, Арал теңізінің солтүстік және солтүстік-шығыс жағына біраз шығып
жатқаны да ... ... бұл ... тегінде, Қазақ хандығының «Үлкен
Чертеж кітабында» келтірілген жағдайы көрініс тапса ... онда ... «Көк ... ... жағынан Сыр өзені кұяды, ал Сыр өзеніне
Кендірлік өзені құяды, ал Кендірлік ... ... ... екі сала ... ... Ал ... Кендірлік өзені 330 ... ... ал ... ... сол таудан шығып, Сарысу өзеніне құяды.
Ал Сарысу өзені Сыр ... ... ... ... ал ... ... 150 ... ал Қарашат тауынан 70 шақырымнан астам; ал ... ... 250; ал Сыр ... ол тау 80 ... Ал ... сағасынан 150 шақырым, Сыр өзенінің сол жағында, Қарашат тауының
тұсында Сунақ қаласы; ал Ақбашлы көлінің ... ... ... ... және ... өзенінің екі жағында, Кендірлік өзенінің, Сарысу
өзенінің және Қарақұм ... ... 600 ... сол ... Қазақ
ордасының көшіп жүретін қонысы».
XVI ғасырдың екінші жартысында Орталық ... мен ... ... ... келеді. Сол кезге қатысты аңызда былай делінген:
«Қарақалпақ руларының 40 өкілі «ақсақалдар кеңесінің шешімі ... ... ... өз жері жоқ ... Ұлытау алқабынан жер бөліп
беруге өтініш жасады. Тәуекел бұл өтінішті ... ... ... ұлын ... етіп жіберді. Ал қарақалпақтар бірнеше жылдан кейін билеуші
қазақ ханын ... ... ... ... ... жер ... қайтып
алды да, қарақалпақтар әр жаққа бытырап ... Бұл ... ... ... ... хандары мен сұлтандарына тәуелді болғаны
көрінеді.
Бізге қарақалпақтардың XVI ... ... ... ... ... ешнәрсе
мәлім емес деуге болады, бірақ деректемелерде сол ғасырдың аяғы мен ... ең ... ... жж.) ... ... ... мен ... уақытша басып алып, қазақтарды ығыстырып шығарғаны
айтылады. Мәселен, «Мусаххир әл-биладта» ... ... ... хан ... ... хан ... ... Түркістандағы қарақалпақ халқы Абд әл-
Ғаффар сұлтанға ұқсастығы бар адамды Абд ... деп, оны ... ... ... пен Сайрамнан Баһадүр хан мен Есім хан және қазақ
сұлтандары келіп, Абд әл-Ғаффар сұлтанмен он екі күн ... Он ... ... ... ... ал Абд ... Түркістан уәлаяты мен
Сайрамды, Ташкентті де, Ақсикентті де, ... да өз ... ... ... ... ... ... жылына сәйкес келетін 1012 (1603) жылдың
күзінде ол жолға шықты. Қоян жылына ... ... 1013 (1604) ... ол ... ... [қала] қақпасынан жарты фарсақ жердегі
Қарақамыс алаңына ... ... ... ... хан мен Есім хан саны ... Абд ... ... жасау] мақсатымен Ташкентке жақындап
келді, бір адамды ұстап алып, олар одан Абд әл-Ғаффардың ... ... ... ... ... Содан соң олар асығыс шауып кетті де, таң алдында
оның Қарақамыстағы шатырына лап қойды. Абд ... ... ... еді. ... ол ... ... де, ... ұшып шатырдан жүгіріп шықты. Сол сәтте
Есім хан келіп, үлкен семсермен оның қарнын ... ... Сірә ... аяғы — XVII ... басында қарақалпақтар өздерінің сыртқы саяси
әрекеттерінде ... ... ... ... ... жартысында Сырдарияның орта ағысы бойындағы Отырар,
Сауран, Сығанақ, Созақ, Йассы қалаларымен қоса отырықшы-егіншілік аудандар,
яғни ... ... ... ... билігінде болғанын да атап айту
қажет. Егер XV ғасырдың аяғы мен XVI ... ... ... ... ... осы ... иелену жолында Темір, Шайбани және ... ... ... ... ... ... ... (соның нәтижесінде
Моғолстан мен қалалардың кейбіреулері бірсыпыра уақыт бойы олардың билігіне
көшіп отырды), ал Шайбани ұрпақтарының мемлекеті ... ... ... ... ... ... де бұл аймақтарға шапқыншылық
жасауын жалғастырып, олар сол қалалар үшін тұрақты күрес жүргізді. Мұхаммед
Шайбани хан ... ... (1510 ж.) ... ... ... ... өзінде де және II Абдаллах хан Түркістан қалаларын
біріктіргенге дейін оны ... ... ... ұстап отырды. Мысалы, Барақ
(Наурыз-Ахмет) хан мен оның мирасқорлары тұсыңда солай ... ... ... ... ... ... хан тіпті қазақтарды
Хақназар ханмен бір ... ... хан деп ... Осы ... ... «мұнда көрінеу қате бар, өйткені Барақтың өзі ... ... ... ханы ... жоқ» ... ... ... Алайда, бұл хабар шындыққа әбден жанасымды деген басқа да ... ... ... хан Ташкентке және Сыр өңірінің кейбір аудандарына ұзақ ... ... ... ... ... ... көшіп жүрген қазақтардың
кейбір топтарының кейіннен Шығай, Тәуекел, Тұрсын-Мұхаммед, Абылай сұлтан
және басқа да ... ... ... ... ... ... ... мойындауы әбден мүмкін. XVI ғасырдағы қазақ
хандықтарының тарихы, ... ... мен жеке ... ... ... ... ... (Хақназар ханға тәуелсіз болуы да мүмкін) әлдебір ... ... ... ... жорамал шындыққа неғұрлым жақын болғанына
сендіре түседі.
Алайда деректемелердің жай-күйі мынадай: бұл сұраққа қазір ... ... ... ... ... жаңа деректемелердің тартылуы бұл ... ... ... ... ... ... де, ... Қашғардың»
хабары шындыққа сай келеді дегенді негізге алатын болсақ, Сыр ... ... ... ... күшпен шешу мүмкін болмаған жағдайларда
және сірә Қазақ хандығы ішіндегі ... қашу ... ... де ... Қазақ хандығы халқының жекелеген топтарының өздеріне
Сыр ... ... ... ... ... ... солардың
мүдделерін негізге ала отырып әрекет еткенін, мұның өзі олардың күшеюіне
жәрдемдеспегенін мойындауға тура келеді. Сонымен, XVI ... ... ... ... Түркістанның отырықшы-егіншілік аудандары шебінен ығыстырылып
шығарылды, яғни бұл ... ... ... ... XVI ... салыстырғанда нашарлап кетті. Сондықтан Түркістанның егіншілікті,
қолөнерлі бай сауда орталықтарынан айрылу ... ... ... ... ... тиіс ... басқа тағы бір маңызды фактордың да әсері бодды. Шы-ғыстан,
Балқаштың арғы ... ... ... ... мен ... ... XVI ғасырдың екінші жартысында олардың Қазақ хандығына ... ... кең ... ... ... ... ... мен Жетісуға
қарай бет алғаны мәлім. Сол уақытқа қарай екі жақтың да өздерінің ... ... ... ... ұмтылуы, ойрат феодалдарының Сыр
өңірі қалаларын өздерінің қолына ... ... ... да ... ... ... Челебидің хабарлауына қарағанда, XVI ғасырдың аяғында
Тәуекел хан жоңғарларға (қалмақтарға) шапқыншылық жасаған, соның ... бұл елі ... ... кеткен шапқыншылығына
ұшыраған. Жоңғарлар ... ... ... ... ... ... оның елін талап-тонап, ... соң ... ... ... ... ... ... Барақ ханға жау еліне жорық жасауды
ұсынды, бірақ ол, өз пікірінше, оларды жеңу ... ... ... бас ... Бұл ... ... ... хандары басым түсіп те ... ... ... 1594 жылы ... ... ... оны «Қазақ
ордасында нығайып алды, ал өзінің інісі ... ... ... ал өзі ... ... ... жүр және бәрі бірге...» деп мәлімдеген
(27). Сонымен, ... ханы ... сол ... ... ... ... ... жақын жерде көшіп жүрген бір бөлігін басқаруға қойған.
Бұл қалмақтардың Орталық және ... ... ... ... ... ... Сол кезде олардың қазақтармен ... ... ... ... жеңіліс табуы салдарынан қазақ хандарының билігін
мойындауға мәжбүр болуы да ... ... ... ... ... ... арасында талас-тартыс басталысымен-ақ, жоңғарлар бұрынғы
шапқыншылықтар үшін кек ... ... ... ... отырған.
Мәселен, Тәуекел хан өлгеннен кейін олар Есім хан ... ... ... бастады. Бұл орайда Я.Гавердовскийдің ... ... бір ... ... ... ... шығысынан
Төменгі Ертіс өзенінің бас жағы мен Жоңғар тауларынан... Бұғылытаға тау ... ... — Ред.) ... арғы ... дала түкпіріне қуып барды,
ал екінші бөлігі Үлкен Бұхарияға, Хиуаға лап қойып, ... ... ... және Арал ... арасымен қырғыз даласына өтті де, Жем
өзенінің төңірегі мен ... ... ... ... ... ... шапқыншылық жасай бастады» (28).
Сонымен, XVI ғасырдың екінші жартысында қазақтарға жоңғарлар қат-ты ... ... да сол ... ... ... ... зерттеуді
қажет етеді.
Сөйтіп, бұрын ұлан-байтақ дала кеңістігін иеленген Қазақ хандығының көші-
қонысы XVI ғасырдың аяғына қарай Жетісу ... және ... ... ... ... аумағымен шектелген болып шықты. Бұл ... ... ... ... ... аз ... ... өзі
белгілі бір дәрежеде Қазақ хандығын күшейтіп отыр-ған. Ал Түркістан Шайбани
ұрпақгарының билігінде болды. Қалалардың қолда ... бір ... ... ... ... тигізді. Екінші жағынан,
жергілікті иеліктерді билеушілердің алауыздығы мен ... ... ... ... бөлшектелуін барған сайын те-реңдете түскенін атап өткен
жөн. Осы жағдай қазақ хандарын XVI ғасырдың екінші жартысында Сыр ... үшін ... ... жүргізуге мәжбүр етті. Қазақтардың оларды
1598-1599 жылдарда ғана, Өзбек мемлекеті ішкі ... ... ... ... ... ... да әлсіреген кезде ғана иеленуінің сәті
түсті.
1.3. XVI ғасырдағы Тәуекел ханның Қазақ хандығын одан әрі ... ... және ... саясаты.
XVI ғасырдың 90-жылдарынан XVII ғасырдың басына дейінгі Қазақ ... ... ... өтіп ... ... одан ... ... қазақ
сұлтандары қатысқан 1588 жылғыТашкент ... ... ... ... ... ... ... Түркістанды,
Ташкентті, Ферғананы, Самаркандты басып алған кездегі ... ... ... белгілі. Бұл аймақтардың Қазақ хандығы ... ... ... зор болды, бір тарихи кезеңнің ... ... Бұл ... тек Қазақ хандығына ғана емес, шайбанилік
мемлекеттерге де елеулі ықпал жасады, өйткені Орта ... ... ... тікелей байланысы болды.
1580 жылдан кейін деректемелерде Хақназар хан туралы ... ... ... ... інісі Шығай қазақ ханы деп аталған. Шығай ханның тегі туралы
мынадай мәлімет бар. Мәселен, қазақ хандары туралы ... ол ... деп ... Ол ... шежіресінде де Жәдік сұлтанның
баласы деп аталған: «Ұрұс хан, [оның] баласы ... хан, ... ... хан, ... ... Жәнібек хан, [оның] баласы ... хан, ... ... хан, ... ... ... ... [оның] баласы Ораз-Мұхаммед
хан». Шығай ханның анасы Абайхан бикем болған. Мұхаммед Хайдардың айтуына
қарағанда, ... 1503 ... ... көп ... ... 1582 ... ... Шығай туралы уақыты жағынан ең кейінгі мағлұмат Хафиз
Таныштың «Шараф-наме-йи шахиінде» ... хан ... 80 ... ғұмыр кешкен, алайда оның өмірі туралы болмашы
ғана мәліметтер сақталған.
1569 жылы ноғай мырзаларына жіберілген ... ... IV Иван ... ... ... ... мен ... ханзаданың және олармен бірге 20
ханзаданың «қазақ ордасы» Ноғайға келіп, соғыс болды» деп хабарлаған. Г. Ф.
Миллер ... ханы ... ... Ахметкерейдін, «Бұхария князі» Шығайдың
қызын алғаны туралы ертедегі татар ... ... (29). ... Шығай
онымен жау болған және бір жолы адамдар жіберіп, олар ... ... ... да, оны ... ... өлтірген. В.В.Вельяминов-Зернов әлгі
«Бұхария князі» қазақ әміршісі, Жәдіктің ұлы Шығайдан басқа ешкім де ... ... ... Таныштың «Шараф-наме-йи шахи» және Мұхаммадийар ибн Араб
қатағанның «Мусаххир әл-билад» деген еңбектерінде Шығай хан туралы маңызды
мәліметтер бар. ... ... ... ... ... бойы қыр ... даланын, әміршісі болды» деп те айтылады. Сірә, Шығай ханның хан ... ... ... ... бір бөлігін басқаруы да мүмкін. Тегінде,
ол басқа қазақ хандарынан сырт жүрсе керек. Мәселен, Хақназар ... ... ... ... және ... да соғыс қимылдарын
суреттегенде оның есімі аталмаған.
Хақназар хан өлгеннен кейін ... ... ... ... ... ... Баба ... өз бетімен қарсы ... ал ол, ... ... ... ... ... ... байланысты деп санаған болуы мүмкін.
Шығай мен Абдаллах арасында әлдебір байланыс болуы да ықтимал, ... ... ... Шығай хан «көптен бері-ақ өзін аса мәртебелі патша
ағзамның [ Абдаллах ханның] жақтаушысы ретінде ... ... ханы ... ... ... Орта ... ... II Абдаллах хан
жағына шығуы XVI ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ ... ... ... бірі ... ал ... ... билік және Дешті Қыпшақ ... ... ... ... және бітіспес жауы болып келгені мәлім.
1581 жылғы маусымда Шығай хан ... ... ... және ... ... Абдаллах ханның ауылына келді. «Кейбір мемлекет тіректері
мен [Абдаллах хан] шонжарларының араласуы арқылы ол ... ... ... ие ... Ұлы ... өзіне тән мейірбандылықпен ... оған ... ... ... пен ... көрсетті. Аса
құрмет пен алуан түрлі мейірбандық [Шығай ханға] көрсетіп, оған [Абдаллах
хан] ... ... иқта ... ... Ол ақыл ... және ... көмек
көрсетуге [уәде] берді [және] патшаларға лайық той ... ... ... кету ... ... араға дейін онша айқын болмай келді. Бір
зерттеушілер (М. П. Вяткин) мұны Абдаллах құдіретінің ... және ... ... Шығай ханды Абдаллах ханнан пана іздеуге мәжбүр етті
деп түсіндіреді. Ал басқа ... (А. П. ... ... ... ... ... ... күресте) қатты жеңіліс табуы оларды сыртқы
саяси қатынастар-да әлсіретіп тастады, өйткені оларға бүлікшіл Баба ... ... ... шыққан моғол хандары екі жақтан қауіп төндірді ... ... ... хан амалсыздан кеткен болса керек: оны басқа да
қазақ хандары кудалаған. Шынына ... ... ... ... кетуіне
бірнеше себептер болған және қазақ ханының бұл саяси қадамын сол себептерді
кешенді түрде алғанда ғана түсіндіріп бере ... Бұл ... ... ... ... Біз XV ... аяғы - XVI ғасырда ІПайба-ни ұрпақтары
мен қазақ хандарының Дешті Қыпшақ даласында әскери үстемдік үшін және сайып
келгенде, Дешті ... ... ... ... ... үшін ... ... жүргізгенін естен шығармауға тиіспіз. Сондықтан Шығайдың
Шайбани ұрпағына ... ... ... ... ... ... ... сыймастай болып көрінеді. Бұдан ... біз XVI ... ... үшін ... ... ... ... туралы жазғанбыз:
орыстардың Сібірге және Еділ бойымен Астраханьға дейін өңмендеуі, көшпелі
ноғайлар (маңғыттар) ... ... ... ... дерлік қазақ
даласына таралуы, башқұрттардың оңтүстікке ойысуы, ойраттардың ... ... ... қозғалуы, оңтүстіктен Шағатай ... ... ... ... ... ... ... Түркістанды билеп-
төстеуі және қырғыздардың тәуелсіздікке ...... бәрі ... ... Жетісуға ығыстырды. Орын ... ... ... қырқыс
туғызды, оларға сыртқы саяси қиыншылықтар қосылды. Қазақ әміршілері орын
алған жағдайдан шығар жол іздеуге мәжбүр болды да, олар Орта Азия ... ... ... ... ... қазақтардың емес, Шығайдың қол астында
болған бөлігінің, «қазақ әскерлеріңдегі бірауызды және ... ... ғана ... де атап ... жөн. ... қалған тайпалары
басқа ханның (хандардың) немесе сұлтандардың қол астында қалған. Біздіңше,
Хақназар ханнан кейін қазақ тайпаларының өзге бөлігін оның ... ... мен ... ... басқарған. Осыған байланысты Хафиз ... ... ... көтерілісіне қатысқан осы сұлтаңцар туралы мағлұматы
назар аударарлық. Сол кезде қазақ билеушілері ... ішкі ... ... атап өту ... ... арасында Абдаллах ханмен бірлесе қимыл
жасауды ... мен ... ... бөліп көрсетілген болуы
ықтимал. Сонымен, бұл ... ... ... жағынан
шашыраңқылығы, бөлшектенуі, сұлтандардың ханға ... ... ... ... ... өзі сұлтандардың оқшаулануына, олардың
автономияға ұмтылуына себеп болды.
Оның үстіне Шығай Абдаллах жағына 1581 жылы ... ал ... ... 1583 жылы ғана ... өзбектердің ханы болғаны мәлім, яғни Шығай хан
өз жағына өткеннен кейін де Абдаллахтың тақ үшін күресте ... ... ... ... ... кете ... ... көп еді, сондықтан ол
Шығай ханның қолдауына сүйену үшін оның өз жағына көшуіне ... ... ... ... ете ... ... қосындарын бастаған Тәуекел ... да ... ... қарсы күресі мен оларды қыруына белсене
қатысты. XVI—XVII ғасырлардағы Орта Азияның саяси ... ... бір ... басының басқа өзбектерге өз билігін таратуға, өз пайдасына мемлекет
бірлігін қалпына келтіруге, ... ... іс ... ... соң ... ... жаңа ... негізін қалауға ұмтылуы тән болғанын атап ... ... жаңа ... ... ... Шығай хан мен Тәуекел
сұлтанға Мауараннахрдан сойырғалдық ... ... ... ... Біздің жоғарыда айтқанымыздай, Баба сұлтанмен күресте Абдаллахқа
әуелі Хақназар хан ... ... ... ... кейін Абдаллах Шығай
ханға зор үміт артты. Шынында да, Шығайдың, ... және ... ... ... ол ... Баба ... құртып тынды.
Атап өтелік, өз адамдарымен бірге Шығай ханның өзге де ... ... зор ... ... ... ... ... былай дейді: «Абдаллах хан
Жизаққа келген кезде, мұнда оның жеңімпаз ... ... ... және ... жауынгерлерімен бірге Шығай хан қосылды, бұл оның
«ерекше ... ... еді. ... хан ... шөл ... ... ұлы
істерді істеген кезде қиыншылықтар ... ... ... бойы ... ащы мен ... ... ... қазақ сұлтандарының бірі Шығай
ханды оң ... ... ... ... Оның ұлы ... және ... ... барлық [бүкіл] әлемде [ғаламда деген ... адам және ... ... ... ... ... ... да [хан
нақ соған тағайындады]»(30).
1582 жыддың басында Абдаллах хан Баба сұлтан мен оның ... ... ... ... ... ол бұл жолы ... аяқталды. Өзі үшін
соңғы жорық болған бұл жорыққа Шығай хан да ... ... мен ... Баба ... ноғайларға қашты. Ол сонда жүргенде ноғай
мырзаларын өлтіріп, олардың ... ... алу үшін ... ... ... ... қалды да, Ташкентті алу жолындағы күресті қайта бастау
мақсатымен Баба ... ... ... бет ... Мұны ... ... біліп қойды: оның жауынгерлері Баба сұлтан Түркістанға жасырын
жіберген екі қалмақгы ұстап алған еді, Баба ... мен оның ... ... жөнінде солар айтқан болатын. Тәуекел оған қарсы тез әскер ... ... ... Баба сұлтанды өлтіріп, оның ... ... ... ал Баба ... ұлы ... ... мен кейбір әмірлер
тұтқынға алынды. Бұған сый ... ... мол ... қоса, Африкент
уәлаятын үлеске алды.
1582 жылы Шығай хан өлгеннен кейін Тәуекел хан болды. ... ... оның ... де сақталып қалды. Бірақ 1583 жылдың бас ... мен ... ... ... келе ... ... ... ханның
теріс ниетінен күдіктеніп, оны тастап, өзінің Дешті Қьшшағына кетіп қалды».
Тәуекелді осындай қадам ... ... ... ... ... бұл жөнінде бірсыпыра пікірлер айтуға болады. Аб-
даллахтың тақгың «занды» мұрагерлігі негізінде емес, өзінің ... және ... ... ... ... ғана хан ... ... бақталастарын тайдырып қана қойған жоқ, сонымен бірге оларды ... ... ... едәуір бөлігін Абдаллах хан Тәуекелдің қолымен
жойған еді. ... ... ... Мауараннахрды Шайбани мемлекетінің қол
астына біріктіріп, бұл орайда өзіне бақталас ... ... ... бәрін қырып-жойғаннан кейін сірә, Тәуекелдің жағдайына да
қауіп төнген болса керек. Өйткені ол да Жошы ... ... ... сияқты, ол да Орта Азиядағы биліктен үміт етуі ... еді ... ... оның осыған ұмтылғанын дәлелдейді де). ... ... ... болса керек. Сондай-ақ Тәуекелдің Абдаллахтан өзі күткен
нәрсесін алмаған да болуы мүмкін. Абдаллахтың қазақтарға Түркістаннан төрт
қала беруге уәде ... ... ... ... өз ... ... мәлім.
Тәуекел Сыр өңірінің қалалары үшін күрес бастайды. 1586 жылы ол ... ... ... ... ... ... оңтүстікте шоғырланғанын
біліп, Тәуекел Мауараннахрдың солтүстік аймактарына шабуыл жасады. Оның
шабуылы Түркістан, Ташкент, ... ... ... ... ... Ол Ташкент жасағын талқандады, бірақ өзіне ... ... ... қарсы аттанғанда, Тәуекел шайқасқа түспей,
асығыс ... ... ... ... Ташкентті алуға жасаған алғашқы
әрекеті ... ... ... ... 1588 ... ... сол кезендегі қазақ халқы
тарихындағы маңызды оқиғалар қатарына жатады. Ол жөнінде ... ... ... және ... «Зафар-наме» дегең еңбектерінде қызықты
мәліметтер мен жағдаяттар ... ... ... ... ... ... ... аудармай келді, ал ол Орта Азия - ... ... ... ... ... ... етті. Хафиз Таныштың
айтуынша, бұл көтеріліс Абдаллах ханға және оның немере інісі, ... осы ... ... ... ... ... жасалған. Бұл кезде
Абдаллах хан Гератта соғысып жүрген еді, оның болмауын пайдаланып, «Ташкент
өңірінің және Шахрух пен Ходжент ... бай және ... ... қара ... қаратабандар қосынымен бірге орындалмас үміт пен ... ... ... ... ... жиын өткізді және өзара шарт
жасасып, оны ант берісіп ... ... ... ... атақты адамдар, Абдаллах ханның әмірлері басқарған. Бұл
түсінікті де: өйткені ... ... ... ... көп ұзамай-ақ
шайбанилік шонжарлар арасында оның басқаруына наразылық туған. Абдаллахқа
дейін билік ... ... ... ... ... сұлтандар сайлап
келгені мәлім (белгілі бір әміршінің ... ... ... ... Таныш мұны үнемі еске алып отырады), ал Абдаллахты таққа көтеруге тек
қана әмірлер қатысқан еді. Таққа ... ... ... және ... есіткен сұлтандар өзінен жасы үлкен үміткерді билеуші етіп ... деп ... ... ... сайлануына асықты, сөйтіп оны таққа
көтеруге азын-аулақ адал адамдар ғана қатысты. Абдаллах өзінің хан ... ... ... жеңіп шығып, өзбек тайпалары шонжарларының ең
көрнекті өкілдерін өзіне бағындырып алды. Өз ... қай ... да, ... жолындағы күресте Абдаллах мұсылман ... ... ... де ... ал XVI ... орта ... олардың арасывда
едәуір жер меншігін иеленген және осыған байланысты зор ... ... ... ... көрнекті рөл атқарды.
Абдаллах хан таққа ... ... оны мен ... ... арасында
алауыздық болғанымен (Өзбек сұлтан 1551 жылдың өзінде-ақ Бұхарада биліктен
дәме ... де, оған ... ... ... болған), бірақ бүлік шығуы
себепті ... ... ... ... ... ... ол ... сұлтанға
көмек көрсетпекші болып шешті. Ташкентті қоршау айға жуық уақытқа созылды.
Өзіне көмек келе жатқанын ... ... ... ... ... да,
қарсыластарын қуып тастады. Шах-Назар өз қосынымен — Сайрамға, Тұрсын Дараз
дүрмен ... ... тағы бір ... ... ... Асфандияр
сұлтанның, Хазар сұлтанның, Есім бидің, Гаңдж-Әли бидің Ташкентке келген
әскерлері ... ... қуа ... ... ... ... Сайрам төңірегінде
қуып жетті, қатты ұрыстардан кейін бүлікшілер Дешті Қыпшаққа қашты. Сөйтіп,
Өзбек сұлтан өз дұшпандарының алғашқы ... ... ... алайда
көтеріліс әлі де біржола басып-жанышталмаған еді.
Бірсыпыра ... ... соң, ... ... ... — сол кезде
қазақтардың бір ... ... ... ... ... ... Хақназар
ханның ұлдары Мұңғатай сұлтан мен Дінмұхаммед сұлтан қосылды. Сірә, қазақ
сұлтандары Абдаллахқа қарсы шығуға қолайлы сәтті ... ... ... ... бүлікшілердің саны туралы білген олар бүлікшілерге жаушы жіберіп,
олардың өздеріне келуін талап ... ... ... ... ... ерлігі жөнінен жоғарыда аталған сұлтандарға [тең келетін] ешкім
болмағандықтан, ал ... оның ... ... басшы болмағандықтан,
әмірлер оларға көніп, сұлтандар жаққа баруға тілек білдірді». Сығанақ
төңірегінде ... ... ... ... ... өздерінің
бағынатынын білдірді, сөйтіп солармен бірге Өгізтағадан Йассыға, сонан соң
Сауранға бет алды.
Абдаллахтың ... ... ... үшін ... ... ... «Шараф-наме-йи шахиде» былай делінген: «Әмин сұлтанның сол ... [ ... ... жеңімпаз әскерінен қашып, қырғыздарға барып
паналаған ұлдары Әділ сұлтан мен Хади сұлтан енді қырғыз Хұсейн бимен ... ... ... ... мен ... қыстағына дейін жетті».
Өзбек сұлтан осы сұлтандардың көтерілісі туралы білген ... ... ... ... Сол ... бүлікші сүлтандарды қоршаудан ... алу ... ... ... үшін ... мен ... ... татар
Тәңірберді келіп жетті. Алайда шайқас ... ... ... ... ... олар әр ... қашып кетті: Хади сұлтан Хұсейн
бимен бірге қайтадан қырғыздарға оралды, Әділ ... ... ... ... ... ... ... әкетті, қалған бүлікші
әмірлерімен Шах-Назар Йассы төңірегіне барды.
Сол кезде қазақ сұлтандары ... ... ... аутаршы мен Наурыз би
құсшының өздеріне қаскүнемдік жасауға дайындалып ... ... ... ... ... ... бұл ... Ишанкелді би жеңіп қазақ
сұлтандары мен бүлікші әмірлері жеңіліс тапты.
Үш айға жуық уақытқа созылып, ... ... ... ... ... ... ... бүлікші әмірлермен және қазақ сұлтандарымен
қатар көшпелі тайпалар да (аймақ уә ақшам) қатысты. Көтеріліс ... ... ... ... 1588 ... оқиғалар содан кейінгі 1598-1599
жылдардағы оқиғалардың, атап айтқанда, Шайбани әулетін Аштархани ... ... ... оқиғаның алғышарты болды.
Сонау 1586 жылы-ақ Абдаллахқа дербес қарсы шыққан Тәуекел бұл көтеріліске
қатысқан жоқ. Ол ... ... ... ... пайда келтіретін болса
да, басқа қазақ ... ... бұл ... ... ... мұны ... ... хан, Тәуекел және олар-дың жақтастары
Абдаллах жағына өткеннен кейін (жоғарыда айтылғанын-дай, ... ... ... ... ... ... сұлтандар ығыс-тырып шығарған) қалған
қазақ тайпаларын сұлтандар ... ... ... ... ... ... ... басқарғанымен түсіңдіруге болар. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... оның ... билік үшін
ұзақ уақыт және табан тіресе күресуіне тура келді, сірә оның қарсыластары
Хақназардың нақ сол ... ... ... 1596 жылы оның хан ... ... ол оны ... негізде алма-ған еді. Мәселен, Тәуекелдің
сол жылғы Ташкентті шабуын суреттей ... ... ... өзі де ... ... ... ... Тәуекел сұлтан сансыз көп ... ... ... деп ... Бұдан Тәуекелдің хан жағдайын 1586 және
1594 ... ... ... ұзақ та табанды күрес нәтижесінде жеңіп
алғаны, оның содан кейін Москвамен ... ... ... ... хан
ретінде әрекет еткені анық болады.
1594 жылы Тәуекел өзін бодандығына ... ... ... ... Құл-
Мұхаммедті елші етіп жіберді. ... ... ... «Ораз-Мұхаммедті
орыс тұтқынынан босату» мақсатымен жіберілген болатын, ол 1580 жылы
Көшіммен соғыс ... ... ... ... ... орыс ... Қазақ хандығының жайы туралы бірқатар қызықты
мәліметтер жеткізді. Мәселен, Құл-Мұхаммед ... деп ... «Ал ... ... ... татумыз, ал ноғайлармен бауырлардай татумыз,
Тинехматтың ... де, Ұрұс ... де ... ... Бұл
елшілік туралы істе Тәуекел хан «қазақ және қалмақ патшасы» деп те аталған,
бұдан оған Орталық және Солтүстік Қазақстанды ... ... ... ... ... ... рулары бағынған деген қорытынды жасауға
болады (31).
Сонымен, ... ... ... ... ... қол ... ... қарсы күресте Москваның көмегіне уәдесін алу міндеттері
қойылды. 1595 ... ... ... ... ... ... ... онда Москва патшасы Тәуекелге Қазақ хандығын ... ... ... ... ... және ... мен ... оқ ататын
қару» жіберуге уәде етеді де, одан әрі ... ... ... Тәуе-кел
«біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалык әміріміз
бойынша Бұхара патшасымен және ... ... ... ... патшасы
Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол ... ... ... Абдаллах пен Көшімді Тәуекелдің өзі тыныштандыруға тиіс
болды. Тәуекелдің жиеніне келетін болсақ, патша оны Тәуекел «оның ... ұлы ... ... ... етіп ... ... ғана ... Бірақ қазақ ханына Москва патшасы шарттарының бәрі бірдей
қабылдауға ... ... ... ... ... ... Москвамен өзара қатынастарға Тәуекел ... ... ... ... түрінде емес, қайта Абдаллахқа
қарсы күресу үшін ... одақ ... ғана ... ... ... ... Иран шахы I Аббастың елшісі Дәруіш-Мұхаммед
келгенін ... ... мен ... ... қарсы бірлесіп
күресуі туралы келісімге қол жеткізу үшін Иран ... ... ... ... ... Елшілердің өтініші орындалды.
Құл-Мұхаммед елшілігіне жауап ретінде 1595 жылдың наурыз айында Москвадан
Тәуекел ханға тілмаш Вельямин Степанов жіберілді.
Сонымен, қалыптасқан ... ... ... мәселе жөнінде келісімге
келу мүмкін болмай шыққанымен, ... ... ... сондай-ақ сауда байланыстары XVI ғасырдың кейінгі жылдарында да
жалғаса берді. Қазақ-орыс дипломатиялық қатынастарының ... ... одан әрі ... ... ... ... ... өз товарларын:
малын, мал өнімдерін және т. б. ... ... ... Орта Азия ... ... жол Қазақ хандығының аумағы арқылы өтті. Тобыл қаласынан
Орта Азияға апаратын сауда жолы Ертіс өзені арқылы Есіл ... бас ... ал ол ... Ұлытауды айналып өтіп, Сарысу арқылы Түркістанға дейін,
сонан соң Сырдария өзені арқылы ... ... ... Азия ... ... ... ... өтетін басқа бір жол да белгілі
болатын. Ол орыс елшісі Вельямин Степановтың ... ... 1595 ... 20-
мамыр мен 3-қазанда жолдаған хаттарында қысқаша суреттелген. Бұл ... Кама ... және ... жері арқылы Уфа қаласына немесе
соңғысына соқпай, Жайық өзенінің бас жағына жеткізетін болған. Бұдан әрі ... ... ... ... шөл ... ... ... (қазіргі
Талас Алатауына. — Ред.) апарған. «Сөйтіп, патша ағзам, мен Қазаннан Шұбар
тауларға дейін 9 апта жүрдім және ... ... су ... көп ... ... және жол ... Қазақ ордасына дейін жеткендері аз», — деп
хабарлаған патшаға Вельямин ... ... жылы ... ... ... мемлекетіне жаңа шапқыншылық
жасайды, ол Ескендір Мұңшының «Тарих-и ... ... ... еңбегінде
жеткілікті дәрежеде суреттелген (33). Тәуекелдің аттанысқа шығуына
Абдаллахтың өз ұлы Абд ... ... ... ... ... ... ... хан Тәуекелді өзіне лайықты қарсылас деп
санамай, оған қарсы шекаралас өңірлер сұлтандарының, әмірлерінің ... өз ... бір ... жіберген. Ташкент пен Самарқанд арасындағы бір
жерде ... ... ... ... ауыр ... ұшыратылды. Бұл оның
тез арада жаңадан әскер жинап, оны өзінің басқаруына мәжбүр етті. Аттанысқа
әзірленген соң, ол ... ... ... ... адам ... ... келе ... білген соң, Тәуекел қырға шығып кетіп,
онда бірсыпыра уақыт күте тұрмақшы болып шешті. ... ... 1598 жылы ... ... ... үшін ... болып шықты. «Құлбаба ... ... ... Абдаллах хан Тәуекел ханның көзін жойып, одан
кек алу үшін Самарқанд бағытына беттеді, алайда оған баласының араздығы мен
бағынбауы, ... ... ... ... ... ... оның
денсаулығы нашарлап, ол көп кешікпей қайтыс болды».
Абдаллах өлгеннен кейін хандық саяси дағдарыс кезеңіне енді. ... оның ... ... ... көшті. Алайда, жаңа ханның жағдайы өте тұрақсыз
болып шықты, сөйтіп оны 1599 жылы ... ... ... Ол ... кейін Шайбани ұрпақтарының еркек өкілдерінен ... ... ... ... қана тірі ... еді, ... ... қауіпті бақталас деп білген Абдаллах хан мен Абд ... ... ... ... қаза ... Шайбани әулеті билігінің күні ... мен ... ... ... ... отырғанындай, бұл әулет
Абд әл-Момынның билеуімен аяқталады. Зерттеулердің бірінде нақ ... ... ... 1599 жылы Абд ... ханның өлуімен бірге
өзінің өмір сүруін ... ... тағы Жан мен ... ... ұлы
Аштархани Бақи-Мұхаммедке көшті». Алайда орныққан осы ... ... ... ... ... ... ... мәлімет нақтыландырып,
толықтыра түсті: «Абд ... хан ... ... ... ... Балхтан [Пір-Мұхаммед ханды] шақырып, мың жетінші жылы ... хан ... ... Ол үш жыл ... ... Бұл ... ... ұрпақтары өмір сүруін, әдетте айтылып ... ... ... ... ... жылы ... ұрпақтары мемлекетінің түрлі бөліктерін басқарып отырған билеушілер
мемлекетті біртұтас билікке ... ... тез ... ... ... Бұхарада Пір-Мұхаммед хан таққа отырды. «Тарих-и аламара-йи Аббаси»
бойынша, ол Абдаллахтың туысқаны және ... ... ... ханзада», Абд
әл-Момынның Бұхарадағы мирасқоры болған, оны өзбек шонжарлары хан ... ... ... беру үшін олар ... ... ... Орта Азияға 1598 жылы жасаған шапқыншылығы парсы тіліндегі
бірнеше нарративтік ... ... ... ... ... «Тарих-и
аламара-йи Аббаси», Мұхаммад Аваздың «Зийа әл-Кулуб», Мұхаммедийар ибн Араб
қатағанының «Мусаххир әл-билад» деген еңбектері, ... ... ... XVI ... Орта Азия ... жөніндегі деректемелерді одан әрі
зерттеу осы оқиғалар туралы баявдалатын жаңа шығармалар табылуына жеткізуі
ықгимал. Бұл тұрғыдан Орта Азияның өмірбаяндық ... ... ... ... ... деректеменің болуы оқиғалардың сыртқы көрінісін
толығырақ ... ... Орта ... шапқыншылық жасауының ішкі
себептеріне тереңірек бойлауға, ... бұл ... ... ... ... ... ... Мысалы, «Зийа әл-Кулубта» Мұхаммед Аваз
келтірген, ... ... ... ... ... ... ... өріс алған оқиғалардың географиялық орны нақтылана түседі және басқа
да бірқатар елеулі мән-жайлар бар.
Сонымен, Абд әл-Момынның қаза ... ... соң, ... 1598 ... ... қарсы белсенді қимылын өрістетті. ... оның ... ... жері — ... ... ол ... күштерді шоғырландырған. Ескендір ... ... ... мен Есім сұлтан әскерінің саны жүз мыңдай адам болған. «Зийа әл-
Кулубтың» авторы Мұхаммед Аваз да ... ... саны ... ... оған ... жанында болған балалары — сұлтандар 120 ... ... ... ... Мұңшы былайша суреттейді: «Тәуекел хан
Түркістан және Мауараннахр уәлаяттарын, ең алдымен ... ... пен ... тура ... ... басып алып, жиырма мың
адамымен інісі Есім сұлтанды Самарқандта қалдырды, ал өзі жетпіс-сексен мың
адамымен Бұхараны ... ... [әрі] ... Сол кезде Бұхарада он-
он бес мыңнан аспайтын адам ... ... ... хан ... ... ... ... және ашық шайқаста кездеспеуді жөн көрді,
қайта қаланың ... мен ... ... ... орасан көп
әскерге тойтарыс беруге ... ... ... хан ... қоршап алды... Екі жақ арасындағы шайқастар мен қантөгіс жалыны он
бір күн бойы өршіп ... Он ... күні ... барлық әскері және
жаужүрек батырлары мен баһадүрлері топталып [қаладан] шығып, екі ... ... зор ... күн шыққаннан күн батқанға дейін созылды. Бұл
күні бұхарлықтар жеңісті өз жағына қаратты, ал ... ... ... тиді... Бұл жағдайға ашуланған Есім сұлтан (оның) ... ... көп ... Бұхараның шағын қосынынан жеңіліс тауып, қашуы сұмдық
масқара екенін [айт] деп ағасына ... ... Ал егер хан ... ... келсе, самарқандтықтар қарсы әрекет қақпасын ашып, олардың
алдынан келісу қақпасын жабуы (солай болуы) ... ... ... ... жақсы жолы мынау: хан кері бұрылсын, ал өзі ... ... бар) ... ... ... ... қосылады. Тәуекел хан інісінің ақылына
құлақ асып, тізгінді кері бұрды, (ал) Есім ... оған ... ... олар тағы да ... ... бастады.
Пір-Мұхаммед хан мен оған ергендер Тәуекел хан қашқаннан кейін оның ізіне
түсіп қуу және ... ... қол ... қалған жерді қайтарып алу
мақсатымен Бұхарадан шықты...
Олар Ұзынсақал (Мийанкаль) маңында жаумен кездесіп, ... оты бұрқ ... ... ... ... Дінмұхаммед ханның бауыры Бақи сұлтан келіп
жетті, ол ... ... ... ... ... ... қашып шыққан еді... Бақи сұлтан Тәуекелдің адамдарымен ұрыстарға
қатысты және ... ... ... ... ... ... Шамамен
бір ай бойы екі жақ арасында соғыс өрті лаулап түрды. Тәуекел хан ... ... ... ... ... түн ... ... жасағанға
дейін Бақи сұлтан өзінің Пір-Мұхаммед ханға адалдығын дәлелдеп, ерлік ... ... ... ... ... ... адамдары да өз
кезегінде қаймықпай ұрысқа ұмтылып, жауға табанды қарсылық көрсетті, ... ... ауыр ... ... ... хан ... түнгі
шабуылы кезінде Пір-Мұхаммед ханның туысы Сайид-Мұхаммед ... ... ... қаза ... ... де ... жете ... Ол Ташкентке шегінді. Онда оның ауруы меңдеп, ол
мәңгілік сапарға ... ... аз ... ... ... ... Ферғананы алды.
«Мусаххир әл-билад» бойынша, Тәуекел Ферғананы ... ... ... қожа ... ... ... тұра-тын қарақшылармен...
Әндіжаннан шығып, Мұхаммед-Кули сұлтанды тұтқынға алды. Сөйтіп Тәуекел
сұлтанға апарып, сол жоғары ... ... ажал ... ... ... ... оның есіміне қарағанда, атақты шейх Сайид-Атаның ... ... ... діни ... адам ... ... Орта ... жорығын жасағанда бір ғана қарудың күшіне үміт
артқан жоқ; ол Орта Азия ... ... бір ... ... ... ... ... кезде оған қолдау көрсетуге тиіс еді және олар шынында да
қолдау ... ... ... ... ортаазиялық суфылық
пірлерінен кейін қолдау табу мақсатын көздеп, олардың ықыласына бөленуге
ұмтылғанын Мұхаммад Аваз да ... ... Орта ... діни топтарымен
байланыстарының түп-тамыры ол әкесі Шығаймен бірге II Абдаллах ханда
вассалдық қызметте ... ... ... ... да ... мамандар ХУ-ХУІ ғасырларда қазақтар арасында шаманизм мен әр түрлі
пұтқа табынушылық әлі де ... ал ... діні кең ... ... Бұл ... ... дұрыс, бірақ ислам дінінің ең алды-мен қазақ
хандары мен ... ... ... оны ... да солар екенінін
нақтылай түскен жөн. Ислам дінін қабылдау қазақ хандарының өздеріне ... ... мен ... ... ... ... ... іздестіруі пайдасына дәлел бола алмайды. Қазақтарды ислам дініне
кіргізу қазақ шонжарларының Түркістан және ... ... ... ... ... одағын идеологиялық негізде нығайтуға жәрдемдесті
(34).
Мысалы, 1512 жылы болашақтағы атақты джубарлық шейх ... ... ... ... еш ... ... қазақ ханы Қасымға қашып келіп, одан
едәуір ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... қызылбастардың қалдықтары Мауараннахрдан қашып шыққаннан кейін,
олар туралы ... азая ... ... ... ... қайтпақшы
болды. Сол уақытта Бабыр мен қызылбастарды жеңген Мұхаммед Шайбани ... ... сол ... ... ... ... ... алған
өздерінің ханы үшін оның қызына құда түсуге ... ... ... ... Бұхараға ұзатылатын қызын Қожа-Исламның кепілдігімен жіберген
болатын.
Әдебиетте қазақ ... мен ... ... ... ... негізінде қазақ хандары мен сұлтандары ислам дінін
көшпелі қазақтар арасында ... ... рөл ... ... пікір
айтылды. «Зийа әл-Кулубта» суфылық пірлер табыс көздерін ұлғайтуға ... өз ... ... ... ... ... ... жүргізіп,
оларды өз мүриттері қатарына ... ... ... ... табысты болғанын, мысалы, накшбаңдийлік шейх Лұтфолла Чустидің
(1571/72 жылы өлтірілген) шәкірттері арасында қазақтар мен ... ... ... ... болу ... көрсетеді. Бұл туралы
Лұтфолла Чустидің өмірбаянында да ... бар ... ... қазақ хандарымен және сұлтандарымен жақсы қатынастар орнатып,
оларға көмектесуге мәжбүр еткен де осы ... ... ... Тәуекел хан Орта Азияда ... ғана ... жоқ. ... Мұңшының Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... ден қоюға
лайық, олардың ішінде ең алдымен қазақтар болғаны ықтимал. Тәуекел ... ... ... тұратын өзбектерді де қосқан. Соғыс
қимылдарының суреттелуіне қарағанда, олар ... ... ... ... деректемелерде олардың Пір-Мұхаммед хан мен Бақи-Мұхаммед сұлтан
жағына шыққаны атап ... егер ... ... жорыққа күштеп
қатыстырса, тегінде, мұндайлар орын алар еді. ... ... ... Пір-
Мұхаммед хан мен Бақи-Мұхаммед сұлтанға олардың Самарқанд ... ... ... ... ... ... етуі ... айту
мүмкіндігін қалт жібермеген. Керісінше, ... ... II ... ... ... кезеңдегі Шайбани мемлекетінің белсенді қайраткерлерінің бірі
Абд әл-Уәси бидің Тәуекел жағына еткенін айтады, «ол Абд ... ... ... [ол] бұл ... қара ... көрсетіп, Тәуекел ханға
қызмет етуге кетті, оны Мауараннахрды жаулап алуға ... ... ... ... Абд ... би ғана ... ... қатар Шайбани
мемлекетіндегі жоғарғы билікке Абдаллахпен кем дегенде тең құқығы болған
кейбір ... ... ... да ... мен Мауараннахрда Тәуекелмен
билікті бөлісуге келісетін еді. ... ... ... ... ... Абдаллахқа қарсы Тәуекелмен сөз байласып, ... ... ... құтқару үшін оларды соған жіберген. ... ... ... ... ... қандай да болсын уәлаятын алса, тең
бөлісуге» уәде берген. 1551 жылдың ... ... ... ... ... болғаны, ал оған інісі ... ... ... ... хан ... ... туралы жоғарыда айтылған болатын. Шонжарлар
мен мұсылман дінбасыларының көпшілік ... ... ... ... ... күшті Қожа-Мұхаммед Исламның да қолдауына сүйенудің сәтін түсіре
алмады. Жуйбар шейхтарының өмірбаяншылары Мұхаммед Тахир мен Бадр ... ... ... Балх билеушісі Пір-Мұхаммед хан Бұхара
тағына өз адамын — Шайбани ұрпағы ... ... ұлы, ... хан ... ... ... болған Омарғазы сұлтанды отырғызуға тырысқан. «Раузат
ар-ризван» авторы былай дейді: «Бір жолы көрнекті әмірлер аса қасиетті ... ... — Ред.) ... ... ... тиек ... ... жақтап өтініш жасады, бірақ ол әмірлерге былай деп жауап қайырды:
«Дәруіштер ... ... ... тек ... еркіне ғана
бағынады». Әмірлердің Пір-Мұхаммед ... ... ... ... ... ... батыл және ержүрек екендігін ишанның есіне салуына Қожа-
Мұхаммед Ислам: «Егер Өзбек сұлтанды Пір-Мұхаммед хан дәріптесе, Абдаллах
ханды Алла ... — деп ... ... ... ... Тәуекелдің Орта
Азияда таққа отыруына Шайбаниден тараған жоғары дәрежелі шонжарлар кедергі
жасамаған.
Сонымен, Тәуекелдің Орта Азияға жорығы ... және ... ... жоқ. Оны ... ... отырған еді, көмек көрсетуге уәде
берді, шын мәнінде де ондай көмек көрсетті. Бұл ... ол ... әр ...... мен мемлекеттік қызметтегі топтан, тіпті Шайбани
тармағынан тарайтын Жошы ... ... ... Сөйтіп, ол кезде
Мауараннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының ... ... ... (рас, Орта Азия ... жоғары әлеуметтік топтарында
ғана) болған деп ... ... ... ... ұрпақтары билік белісуге,
қоса басқаруға келісетін еді. Біздің ойымызша, деректемелерді одан әрі
зерттеу бүл саяси ... ... ... ... мүмкіндік береді. Алайда
қазірдің өзінде-ақ белгілі бір тұжырымдар жасауға болады.
Тәуекел хан мен Есім ... 1598 ... Орта ... ... ... ... жазираларды талап-тонап,
«тірі товар» түсіруге қолайлы сәт ретінде ... ... ... ... шапқыншылықтарының қатарында қарастыруға болмай-ды. Бұл жорық
алдын ала жоспарланған. Ол Тәуекелдің көпжылдық әрекетімен дайындалды ... ... ... ... Өз құра-мына Шайбани мемлекетіне кірген
жерлер ... жаңа ... ... ... ... ... Тәуекел
Қазақ хандығының біршама шаруа-шылық-экономикалық және әлеуметтік-саяси
томаға-тұйықтығын осылай ғана жоя алатын еді. Осы оқиғаға дейінгі жүз ... ... хан ... ... өз ... ... білді. Мұндай
оқиғалар Орта Азияның бұдан бұрынғы сан ғасырлық тарихында да болған. Кез
келген соғыс сияқты, ... Орта ... ... ... да ... ... ... көп қасірет әкелді. Қазақ және ... ... ... ... ... иелену жолындағы ұзаққа со-зылған
соғыстар өлкенің өндіргіш күштерінің дамуын тежеді, ... ... ... ... әсер ... ... және ... фео-
далдарының бұл өзара шапқыншылықтары өз экономикаларында елеулі рөл
атқарған бейбіт, ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... мүдделеріне қайшы келді. Алайда, 1598-1599
жылдардағы оқиғаларға талдау жасай келгенде, көшпелілер тағы да ... күш ... ... ... ... ... атап ... ғана
шектелуге болмайды; бұл оқиғаларға талдау жасаған кезде ... хан ... ... ... ғана ... ... болмайды. Бұл
ретте хан сыртында саяси-экономикалық қажеттерімен қоса көшпелі қоғам
тұрды. Қазақ хандарының ... мен ... ... ... ... ... қазақ қоғамының бүл экономикалық ... ... ... ... хандықтары тарихындағы рөлі туралы еңбектерде
талданған (35).
Тәуекел өзінің алдына қойылған міндетті орындай алмады. Мауараннахр ... қол ... ... ... ... ... ... пен Ферғана
белгілі бір уақытқа Қазақстан құрамына кірді. Олардың ... ... ... мен ... хандар арасында Накшбандий суфылық ... ... ... ... ... ... ... шынына
келгенде, қазақ хандарының Түркістанда билік ... бата ... де ... еді (бұл ... ... ... болғанын еске алмауға
болмайды).
Қорытынды.
ХV ғасырдың 50-ші ... ... ... ... ... ... хандығы мен Ноғай Ордасы, Моғолстан мен Мауереннахрдағы Темір
ұрпақтарының мемлекеті, Иран мен ... ... ... тайпаларының, Алтын Орда мен Сібір хандығының араларындағы саяси
қарым-қатынастардың ... ... ... асты.
Түсініктірек болуы үшін хандықтың кұрылуына тікелей катысы бар ... ... ... ... және ... Темір
әулеті мемлекеттерінін XV ғасырдың 50-ші жылдардағы ішкі және ... ... ... ... ... жылы Барақ-хан өлгеннен соң, Дешті-Қыпшақтың ру-тайпа көсемдері 16 -17
жасар шейбанилық Әбілқайырды хан ... ... ... ... ... 71 ру-тайпа көсемдерінің есімі аталады. XV ғасырдың 30 — 40
жылдары Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... тоқтады, билігін нығайтады. Хорезмге жорық жасап, 1446
жылы Сырдың орта ағысы бойын бағындырады. XV ғасырдын 50-ші ... ... ішкі ... істеріне араласады. Бірақ та осы ... ... ... ... кері ... ... ... ханның саяси билігі күшейген сайын, соғұрлым оған ... ... ... карсылығы өсе түседі. Ал этникалық
күштерден қолдау таппаған мемлекеттің күні ұзаққа созылмайтындығы ... ... ... Бұл - ... ... ішкі ... жағдай. XV
ғасырдың 50-ші жылдарында «көшпелі өзбектер» елінің сыртқы саяси жағдайы да
онша ... ... ... ханы ... ... наразы бірнеше тайпаның
Әбілқайыр ханға кетуі екі ел арасында жаксы қарым-катынастың болмағандығын
көрсетеді. Сондай-ақ Әбілкайыр ханның ... ... ... ... Сібір хандығы, Ноғай Ордаларына өте қауіпті ... Бұл ... ... ... хан ... кейін, оның ұлы Шайх Хайдар
карсы бірігіп күресуі — олардың Әбілкайыр ханға деген көзқарасын көрсетсе
керек. ... ... ... ... XV ... 50-ші жылдарындағы
ішкі және сыртқы саяси жағдайы Қазак хандығының құрылуына өте қолайлы
алғышарттар ... ... ... 50-ші жылдары Моғолстанның да ішкі және сыртқы саяси жағдайы
онша жақсы бола коймады. 1428 жылы ... ханы ... хан ... оның екі ... ... ... ... басталады. Үлкен ұлы Жүніс ол кезде 13 жаста
еді. Інісі ... ... ол ... ... ... ... болды. Исан-Бұға ханның билігі толық орныкқаннан кейін, оған қарсы
әмірлердің ашық қарсылығы байқалады. Олар Тұрфандық ... ... ... найб ... көмекші, ханға жақын адам) болуына қарсылык ретінде
жиын үстінде Темірді өлтіріп, өздері кашып кетеді. Әрбір әмір өз ... ... ... ... ... ханның оларға қарсы қояр
ешқандай күші болмады. Осылайша, Исан-Бұға хан да, Әбілқайыр хан ... ... ... ... ие бола алмады. Мұндай ішкі
жағдайды ... ...... ... ... ... ... сипатта жорықтар жасап отырды. Исан-Бұға хан болса,
1449-51 жылдардағы ... ... ... ... ... Ташкент өңірлеріне бірнеше рет тонаушылық ... ... ... ... ... қарсаңындағы Моғолстанның
жағдайы осындай еді. Қысқаша түйіндесек, Моғолстанның сол жылдардағы ішкі
және ... ... ... Қазақ хандығынын құрылуына өте қолайлы ... ... ... екінші жартысындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси тарихының
кейбір ерекшеліктерін атап өту қажет. Қазақ хандығында ... ... ... күш ... ... XVI ғасырдың аяғына қарай елеулі
қиыншылықтарды ... ... және оны өз ... ... ноғайлар,
өзбектер және басқалар) Жетісудың отырықшы-егіншілік аудандарынан Сарысудың
оңтүстік шебіне ... ... яғни ол ... ... ... ... ... айқын екеніне қарамастан, оған тарихшылар көңіл бөлмей,
зерттелмей қалды. Қазақ хандығының күшті болғанымен және өз ... ... ... бере алатынымен, көршілерінің онымен санаспай тұра алмағанымен
келісуге болады. ... XVI ... ... ... ... мен ... бірге сәтсіздікке ұшырап, өз позицияларын ... ... ... ... хан жорықтарының шеткі мекендерін Қазақ хандығының
шекарасы деп санау, ал оның ... ... ... білмеуі деп
білу тарихи ірі қателік болар еді. Қазақ хандығының және оның ... ... ... ... ... ... ... жағдайдағы өзгерістерге байланысты жиі өзгеріп отырды (37).
Тәуекел хан мен Есім ... 1598 жылы Орта ... ... ... отырықшы-егіншілік жазираларды талап-тонап,
«тірі товар» түсіруге қолайлы сәт ретінде ... ... ... ... ... қатарында қарастыруға болмайды. Бұл жорық
алдын ала ... Ол ... ... әрекетімен дайындалды және
алысты көздейтін мақсаты болды. Өз құрамына Шайбани мемлекетіне кірген
жерлер ... жаңа ... ... ... ... ... ... хандығының біршама шаруашылық-экономикалық және әлеуметтік-саяси
томаға-тұйықтығын осылай ғана жоя ... еді. Осы ... ... ... ... ... Орта ... бұдан бұрынғы сан ғасырлык тарихында да
болған. Кез ... ... ... Тәуекелдің Орта Азияға шапқыншылық жасауы
да Мауараннахрдың халық ... көп ... ... ... және Бұхара
хандары арасындағы Сырдария бойындағы қалаларды иелену жолындағы ұзаққа
созылған соғыстар өлкенің өндіргіш күштерінің ... ... ... мен
көшпелілердің шаруашылығына жойқын әсер етті. Өзбек және ... бұл ... ... өз ... ... ... бейбіт, шаруашылық байланыстарды дамытуға ұмтылған Орта Азия ... ... ... ... ... ... Алайда, 1598-1599
жылдардағы окиғаларға талдау жасай келгенде, көшпелілер тағы да ... күш ... ... деген белгілі деректі атап ... ... ... бұл ... ... ... ... Тәуекел хан мен
оның төңірегіндегілердің агрессияшылдығын ғана негізге алуға ... ... хан ... ... қажеттерімен қоса көшпелі қоғам
тұрды. Қазақ хандарының ... мен ... ... түрткі
болған себептер ретінде қазақ қоғамының бұл ... ... ... ... қазақ хандықтары тарихындағы рөлі туралы еңбектерде
талданған.
Тәуекел езінің алдына қойылған міндетті орындай ... ... ... кол ... ... ... Алайда Түркістан, Ташкент пен Ферғана
белгілі бір уақытқа Қазақстан құрамына ... ... ... кіруі қазақ
хандары мен ортаазиялық хандар арасында Накшбандий суфылық ... ... ... ... бітіммен баянды етілді, шынына
келгенде, қазақ хандарының Түркістанда билік құруына бата ... де ... ... ... ... ... жаңа ... қосылуы бұл аймақтардың
тарихи тағдырларын айқындап қана қойған жоқ, сонымен бірге басқа ... ... да ... ... ... оқиғалардың Қазақ
хандығы үшін елеулі нәтижелері ретін айтсақ Орта Азиядағы билеуші ... ... ... ... ... ... ... көне заманнан бүгінге дейін 5 томдық, 2-том. ... 1998, 329 ... ... по ... ... ... XV-XVIII вв. Алма- Ата, - 1969,
С. 262.
3. Материалы по истории Казахских ханств. Алмата, - 1969, С. ... ... ... ... –и ... ... 222 б.
5. Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма-Ата, - ... ... ... ... ... –и ... Алматы, 1996,- 198 б.
7.Пищулина К.А. Юго-восточный Казахстан в середине XІV- начало XVI вв. ... 1977, ... С.Г. ... Т.И. ... ... трех ... Алма-
Ата,- 1992, С.233-234.
9.Вельяминов – Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах.
СПб 1864.Ч.2.
10. Пищулина К.А. Юго-восточный Казахстан в ... XІV- ... XVI ... 1977, ... ... ССР ... 5 томдық.1 т. Алматы, -1957, 142 б.
12.Чулочников А.Б. К истории ... ... в ... ... ... АН СССР, отд. Общ. Наук, 1936 г. №3, С.462.
13.Ахметов Б. Государство кочевых узбеков. М.-1965, С.149.
14.Семенов А.А. К вопросу о происхождении и ... ... ... ИИАЭ АН ... ... 1954, Вып.І, С.36.
15.Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма-Ата, - 1969,
С.374.
16.Пищулина К.А. Юго-восточный Казахстан в ... XІV- ... XVI ... -1977, С.266.
17.Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы.Алматы,- 2005,139б.
18.Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алма-Ата, - 1969,
с.380.
19.Материалы по ... ... ... XV-XVIII вв. ... - ... ... ССР ... очеркі. 1941, 77 б.
21.Вельяминов – Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах.
СПб 1864.Ч.2, 262б.
22.Английские путешественники в Московском государстве XVІ в. Л. ... Л.И. ... ... ... -1896, ... Н. ... ... и торговых сношений Московской
Руси и Персией.СПб, 1892, т.1, с.106.
25.Румянцев П.П. Киргизский народ в ... и ... ... ... С.Е. ... общество казахов в XVІІ-XX вв. Алма-Ата,-1971,
с.241.
27.Казахско-Русское отношение XVІ-XVIII ... ... ... М. ... хан және XVI ғасырдың екінші жартысында
мемлекеттің нығаюы.// Егемен Қазақстан, 1998, 11 ... 3 ... ... в ... и ... ІVв. До н.э.-XVIII в
н.э. Москва; Алматы, 1935, 93 б.
30. Қазақстан тарихы көне ... ... ... 5 ... ... ... -1998, 409 ... отношения XVІ-XVIII вв.Алма-Ата,-1961. с.3.
32.Материалы по истории Узбекской, Таджикской и Туркменской ССР.Ч.І,
Л.1932. 193 б.
33.Абусейітова М. Казахское ханство во второй половине ... В.П. ... ... ... Мухаммад Аваза о казахах XVІ века.
Вестник АН КазССР, Алма-Ата,-1966, № 5, 71-76 б.
35. Абусейітова М. ... ... ... және Тәуекел ханның
тұсындағы кезеңдер.//Егемен Қазақстан, 1998, 25 қараша, 2 б.
36. Кәрібаев Б. Қазақ хандығы//Егемен Қазақстан, 1998, 12 қыркүйек, 3б.
37. Абусейтова М. ... хан және XVI ... ... ... ... ... 1998, 11 қараша, 3 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ хандығының құрылуына алғышарттар27 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь