АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ – ТІЛШІ

АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ . ТІЛШІ

Жоспар

Кіріспе 4

Ахмет Байтұрсынұлы 6

«Қазағым, елім ... .» 9

ІІ.Ахмет Байтұрсынов . мысалшы. 16

Қорытынды 23

Пайдаланған әдебиеттер 24
ХІХ ғасырдың жарқын жұлдыздары – Шоқан, Ыбырай, Абай салған ағартушылық – демократтық бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл басы, дарынды ақын, ірі ғалым, әрі журналист Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда бұрынғы Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы еліне беделді, намысқор, қайрат иесі болған. Өз тұсындағы әділетсіз ел билеушілердің зорлығына қарсы тұрған. Ел-жұртына қиянат жасаған Торғай уезі Яковлевті соққыға жыққан. Ақыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен Сібірге 15-жылға жер аударылады. Бұл оқиға 13 жасар, Ахметтің жүрегіне үлкен жара салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886-1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі оқуды жалғастыруға мүмкіндігі болмайды, өздігінен оқып, білімін жетілдіреді. 1895-1909 жылдар арасында Ахмет Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, болыстық және екі сыныптық училищеде бала оқытады.
Осы кезде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптеген көшіп келуі жергілікті халықтың тілін, мәдениетін елдігін сақтап қалу мәселесін күн тәртібіне қояды. Тіл құрыса, халық та құриды. Ұлт атымыз өшпесін десек, қазақ әдебиеті мен тілін өркендетуді қолға алу керек деп ойлайды Ахмет.Осы ойын іске асыруға кіріседі. Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы А. Алекторовқа жолығудан бастайды. Алекторов бұл кезде Омбыда отырып, Ақмола, Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұратын болатын. Онымен Ахмет қазақ даласында бала оқыту жайы туралы кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының миссионерлік мақсатын, олардың қазақтарды орысша оқыту арқылы орыстандыру саясатын көздейтінін түсінеді. Осыдан секем алады. Қазақты өнер-білімге жетектеу өзгелердің емес, өзі тектес оқығандардың парызы деп түйеді. Алекторовтан алған екінші әсері- Ахметтің білім мен өнер жолындағы ой пікірінің кеңейе түсуі еді. Қазақ тарихы мен фольклорынан аса бағалы материал жинап, зерттеген Алекторов Ахметтің көп көмескі түсініктерің айқындап алуына, алдына жаңа мақсаттар қоюына елеулі әсерін тигізеді.
Ағартушылық жолға түсіп, «қайтсем,халқыма пайдамды тигізем, қалай көзім ашам, ұйқысынан қалай оятам» деген мақсат Ахметті әдебиетке алып келеді. Ол әдебиетті халыққа ықпал етер күш санайды. Осы мақсатпен өлеңдер шығарады, И.А. Крылов мысалдарын аударып, сол үлгіде өзі де мысалдар жазады. Оның 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» деген кітабы, 1911 жылы Орынборда «Маса» деген өлендер жинағы басылады. Ахметтің Орынборға келгеннен кейінгі қызметі өте күрделі, әрі өнімді болған. Оның қоғамдық ой-пікірлері 1913 жылы 2-ші ақпанда шыға бастады, өзі ұйымдастырған «Қазақ» газетінде жариялана бастайды. Ол «Қазақ» газетінде патша үкіметі орындарынын құлағына жақпайтын мақалалар да жариялап отырған. Ол үшін талай рет ақшалай айып салынып, Ахмет түрмеге жабылған.
1925-1931 жылдар ішінде Қазақстанды басқарған Ф.И. Голошекин Қазақстан кеңестік өзгерістерден тыс қалған деп санап, онда «Кіші Октябрь» төнкерісін жүргізу саясаты ұстанды. Елдегі байлық пен малды тәркілеу жұмысын жүргізді. Халықты ашаршылыққа ұшыратты. Қазақ зиялыларының көпшілігі оны қолдаған жоқ. Голошекин өзіне қарсылық білдіргендерді «ұлтшыл» деп жариялап, олардың көзін жоды қолға алды. А. Байтұрсынов қара тізімге ілінген отыз адамның басы болып, 1929 жылы 2 маусымда тұтқынға алынды, жер аударылды. Азапты қуғын-сүргінен 1934 жылы қазанда ғана оралған ол 1937 жылы 8 қазан күні қайта ұсталып, 8 желтоқсанда атылды.
Менің мақсатым алдағы уақытта Ахмет Байтұрсынов туралы оқып, танысып, Ахмет Байтұрсыновты мысалшы деп тану, және оны басқаларға үлгі етіп, оның шығармаларын мұраға қалдыру.
Пайдаланған әдебиеттер

1. Қазақ әдебиеті газеті 1990 жыл
2.Қазақ әдебиеті 11-сынып 2003 жыл
3.Ахаң туралы ақиқат «Қазақстан» «Шапағат» 1992 жыл
        
        Ахмет Байтұрсынов – тілші
Жоспар
Кіріспе 4
Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ...... ... ... әдебиеттер 24
Кіріспе
ХІХ ғасырдың жарқын жұлдыздары – ... ... Абай ... ... ... бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл ... ... ірі ... әрі ... ... ... 1873 жылы 28 қаңтарда
бұрынғы Торғай облысы, ... ... ... деген жерде дүниеге
келген. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы еліне беделді, намысқор, қайрат ... Өз ... ... ел ... ... қарсы тұрған. Ел-
жұртына қиянат жасаған Торғай уезі Яковлевті соққыға жыққан. Ақыры, ... ... ... ... ... Сібірге 15-жылға жер аударылады.
Бұл ... 13 ... ... ... үлкен жара салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет ... ... ... екі ... мектепте, 1891-1895 ... ... ... ... ... Одан әрі оқуды жалғастыруға
мүмкіндігі болмайды, өздігінен оқып, білімін жетілдіреді. ... ... ... ... Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, болыстық
және екі сыныптық училищеде бала оқытады.
Осы кезде қазақ ... орыс ... ... ... ... халықтың тілін, мәдениетін елдігін сақтап қалу мәселесін
күн тәртібіне қояды. Тіл құрыса, халық та ... Ұлт ... ... ... ... мен ... өркендетуді қолға алу керек деп ойлайды Ахмет.Осы
ойын іске асыруға кіріседі. Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы ... ... ... ... бұл кезде Омбыда отырып, Ақмола,
Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұратын болатын. ... ... ... бала ... жайы ... кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының
миссионерлік мақсатын, олардың қазақтарды орысша оқыту арқылы ... ... ... Осыдан секем алады. Қазақты өнер-білімге
жетектеу өзгелердің емес, өзі тектес оқығандардың ... деп ... ... ... ... Ахметтің білім мен өнер жолындағы ой
пікірінің кеңейе ... еді. ... ... мен ... аса ... жинап, зерттеген Алекторов Ахметтің көп ... ... ... ... жаңа ... ... ... әсерін тигізеді.
Ағартушылық жолға түсіп, «қайтсем,халқыма пайдамды тигізем, қалай көзім
ашам, ұйқысынан қалай оятам» деген ... ... ... алып ... ... ... ... етер күш санайды. Осы мақсатпен өлеңдер шығарады,
И.А. Крылов мысалдарын аударып, сол үлгіде өзі де ... ... ... жылы ... ... ... ... кітабы, 1911 жылы Орынборда
«Маса» деген өлендер жинағы басылады. Ахметтің Орынборға келгеннен кейінгі
қызметі өте ... әрі ... ... Оның қоғамдық ой-пікірлері 1913
жылы 2-ші ... шыға ... өзі ... ... ... бастайды. Ол «Қазақ» газетінде патша үкіметі орындарынын құлағына
жақпайтын мақалалар да жариялап отырған. Ол үшін ... рет ... ... ... түрмеге жабылған.
1925-1931 жылдар ішінде Қазақстанды басқарған Ф.И. Голошекин ... ... тыс ... деп ... онда ... ... төнкерісін
жүргізу саясаты ұстанды. Елдегі байлық пен малды тәркілеу жұмысын ... ... ... ... ... ... оны қолдаған
жоқ. Голошекин өзіне қарсылық білдіргендерді «ұлтшыл» деп жариялап, ... жоды ... ... А. ... қара ... ... отыз адамның
басы болып, 1929 жылы 2 маусымда ... ... жер ... ... 1934 жылы ... ғана ... ол 1937 жылы 8 ... күні
қайта ұсталып, 8 желтоқсанда атылды.
Менің мақсатым алдағы уақытта Ахмет Байтұрсынов туралы оқып, танысып, Ахмет
Байтұрсыновты мысалшы деп ... және оны ... үлгі ... ... ... ... ... (1873-1938 жыл)
Бұл – алмағайып аласапыран жылдарда алты ... ... ... ... ... тіл ... ақ ... бастаған ардақты Азаматтың есімі. Бұл
– тарихи тамырын сон-а-ау сақ ... ... ... ... ... ... еркін жайлаған, танымы терең, бітімі бөлек, рухы ... ... ... ... ... ... жалғаған ойшылдың есімі.
Ахмет Байтұрсынов басқаруымен шығып тұрған «Қазақ» ... ... ... мәдени, тарихында үлкен орны бар басылым болды. 1923 жылы ... «...... ... ... ... ... ... түгелімен ой
түсіріп, өлім ұйқысынан оятып, ... ... қан ... таңның
салқын желіндей шиырықтырған,етек-жеңін жиғызған «Қазақ»газеті болатын.Ол
газетінің жаны кім еді? Ішіндегі қажымайтын ... ... ... еді? Ол екпін ұйықтаған қазақты айқайлап оятуға заман ерік ... ... ... ... ... ... деп ұзақ бейнетті міндет қылып
алған, Ахаңның екпіні болатын» - деп жазғанда. ... ... 1917 ... ... ... ... ... органына айналды да, көп ұзамай ... ... ... ... қабылдады) шешімімен жабылды.. Ревком
жұмыстарының барысы, экономикалық және ағарту ішіндегі қиыншылықтар туралы
мән-жайды хабарлау үшін ... мен ... ... ... ... ... қоя ... кейін ұлы
көсем оларға қазақ оймағын басқаруға қатысты қаулылар дайындау ... оны ... ... аудару туралы мән – ... ... ... мен ... ... ... болған. Олардың
хабарларын зейін қоя таңдағаннан ... ұлы ... ... қазақ оймағын
басқаруға қатысты қаулылар дайындау ... және оны ... ... ... ... ... ... өмірі мен қызметінің белгілі бір кезеңіне маңыз беріп,
оны өсіріп ... бір ... оның 1920 ... 7 ... ... ... партия мүшелігіне алуды өтініп берген арыды.
4 апрель, 1920 жыл
Бұл жеке ... ... ... ... ... ... ... еткен сол
тәрізді адамдарының саяси ... ... ... ... ... сол ... Қырғыз автономдық әскери-рефолюциялық комитетінің
органы болып саналатын «Известияның» 1920 жылғы 16-шы ... ... ... «Ахмет Байтұрсынов» деген мақала ба-сылды. Онда сол кез ... ... ... ... ... арызының маңызы ... ол ... ... биік ... мен ... терең
түсініп, қызу қызмет ету биігіне көтеріле алмады. Өйткені, 20 – ... ... ... ... ... ... ... ерекше екпін, қиын қопарылыс бой көтере ... ... ... ... ... ... мән – мазмұнын, сырқырларын
бірден танып, оған ... оңай да ... ... ... ... қатарлас болған революцияшыл ақын С.
Сейфуллин оның туғанына 50 жыл, ... ... ... қазақ»
газетінде мақала жариялап, онда: ... үшін ... ... ... ... сол қамы үшін ... ... кірді. Әрине, Ахмет
Коммунист партиясында да көп бала алмады. Көп бала ... ... ... ... ... ... жарлылардың айғайшысы емес, олардың
шоқпаршысы емес, бірақ бойын, кедейін айырмай ... ғана ... ... ... еді. ... ... да ... аз, әдебиеті нашар қазақ
жырларына «оқу һәм тіл құралдарымен» қалған қызметі таңдай», - деп ... ... ... ... ... ... ... топтық мүдделерді танып, айырудың әлсіздіктерін де ашып айтты.
Қазақ АССР-і құрылғаннан ... ... ... 2 жыл бойы ... ... комиссары, Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің, Қазақ
орталық Атқару Комитетінің мүшесі болып жұмыс ... одан соң ... ... ... ... «Ақ жолда », Халық ... ... ... академиялық орталығында еңбек етті.
Ахмет Байтұрсыновтың ғылыми – творчестволық мұрасын негізінен үш үлкен
салаға бөліп ... ... ... ... ... ... тілтану,
әдебиетанудің алғашқы іргесін қалаушы ретіндегі еңбегі, ақындық және
аудармашылық ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновты
көрнектітюркологтардың қатарында еске алып, оның қазақ ... ... ... жасау фонетика мен грамматика саласындағы қазақ мәдениеті
мен әдебиеті туралы ... ... ... ... да тектен-тек емес.
Кейінгі қоғамдық және басшылық қызметтер ... ... де ... ... ... тоқтатпаған, ал 1923 жылы Москвада қазақтың эпостық
жыры «Ер ... алға ... ... ... ... шығарған.
«Қазағым, елім.....»
Ахмет өз ұлтының бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы күресте бұқараның
жүрегіне қозғау салып, ұйқысынан ... ... - өлең сөз деп ... Қазақ
халқының тағдыры, бүгінгісі мен ертеңгісі Ахмет поэзиясының өзегі болады.
Ол өзінің ағартушылық, демократтық, ... ... ... ... ... ... Ақын ... – «адамның диханшысы» болып халқына
қызмет ету.
Адамның диханшысы қырға шықтым,
Көгі жоқ, көгалы жоқ – ... ... ... ... ектім,
Көңілін көтеруге құл халықтың.
Ақын «Жиған - терген» өлеңінде ... ... ... ... себебін
іздестіреді. Өткенге қарасам, хандар халықты ... баға ... ... Бері ... соң шен – ... ... Балыстықты сатып алыпты.
Ұлық мақсаты, мәз болыпты. Халықтан алым алыпты деп, ... ... ... ... ... жиып, көкті бұлт торлап тұр. Ел болса,
баяғы қалпы, әлі ұйқыда. Дос пен ... ... ... ... обыр
обып, сорып тұр». Қарғадай қарқылдаған, шешенсіген мырзаларжың жолы үлгі
емес. Ол жаңа жол ... ... ... бар ... жоба бар сөзге,
жүрекке деп, ойға жөн» дейді.
Қазағым – елім,
Қайқайып белің,
Сынуға тұр таянып.
Талауда ... ... ... оянып.
Қанған жоқ па әлі ұйқың,
Ұйықтайтын бар не сиқың!
«Қазақ» газетінің редакторы
Ахмет байтұрсынов 1910 жылы ... жер ... ... ... ... ел ... ғылым-білім тарату жұмысына ден қоя шұғылданады.
Оның қазақ елінің жоғын жоқтап санасына сәуле ... ... ... ... ... Ол ... шығару мәселесін қозғайды. Бұл іске оқыған
жостар белсене кірісіп, елден қоржи ... Ол ... ... деп ... ... міндет Ахмет байтұрсыновқа тапсырылып, 1913 жылдың ... шыға ... ... елге ... ... ... ... мәселелерді енді газет арқылы жария етуге мүмкіндік алады. «Газет
– халықтың көзі, құлағы һәм тілі» ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов «қазақ» газетінің оқырмандарына арнап жазыпты.
Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» ... ... оқу – ... ... ... емле, грамматика, жер игеру, кәсіп істеу, қоғамдық күрес, мәдениет,
әдебиет мәселелерін тереңнен қозғап, кезіндегі ... - ... ... ... ... ... мақаланың бірі – 1913 жылы Абай туралы
жазылған «Қазақтың бас ақыны» атты ... ... ... ... ... ... орны, шығармаларының көркемдік – эстетикалық
сипаттары терең талданып, ... рет ... ... ... ... дейін шыққан ұлттық газеттердің ішіндегі ең көп жасағаны
осы «Қазақ» газеті болды. Патша чиновниктері ... ... әр ... ... ... «Бұл заманның соғысы», «жәрдем комитеті» ... ... және 1914 ... Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі
ереже жобасын санағаны үшін ... ... ... ... мың ... сам айып салады. Оны төлей алмағаны үшін ... ... ... ... дейін тергеуден, тексеруден,тінту мен
айып салудан көз ... ... ... ауыздықтай алмаған ұлттық газетті,
Алаш орда қозғалысының тілі болғандықтан, кеңес өкіметі 1918 ... ... ... ... ... ... айғайлап оятуға заман
ерік бермеген соң,маса болып қалай ызыңдап ... деп ұзақ ... ... ... ... ... ... болатын......»,- деп жазды
Ахмет Байтұрсыновтың юбилейі.
«Ақ жолдың» осы ... ... ... 50 ... ... ... мақала басып отыр.Қырғыз – қазақ баласында елу түгіл, алпысқа ... да көп ... ... жасы ... толып жатқанмен, солардың ішінен
еленіп, Ахаңның еске алынып отырғандығында үлкен айырмашылық бар.
Қазақ халық болғаннан бері өз бетіне еркімен дәуір ... кезі ... ... қол ... ... ... – қарай келіп, бастаған
хандарының өзара келісе алмаған кесапатынан орысқа бағынып, үш жүз ... ... ... үкіметінің зұлым саясатының кесірінен жері мен
салтынан, тілінен айырылуға айналып бара жатқанын ... ... ... еді.
Ғалым – филолог
Ахмет Байтұрсынов – қазақтың тілі мен әдебиетін зерттеген ұлкен
ғалым 1929 жылы 1 ... өз ... орыс ... ... ... ... бастап, бала оқытқан кездерден бос уақыттарымда, өз бетімен
білімімді толықтырдым ,әдебиетпен ... Ал ... ... ең ... ... тілінің дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылысын
зерттеуге кірістім. Одан кейін ... ... ... ... ... ... арылтуға, синтаксистік
құрылысын өзге тілдердің әсерінен ... ... ... ... жасанды кітаби сипаттан, арылтып, халықтың сөйлеу
тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... және
стильдік өндеу үлгілерін көрсетумен шұғылдандым.»,-деп жазады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шұғылданғанын
көрсетеді.
Ахмет Байтұрсынов ең әуелі қазақ балаларына ана тілінде сауат ашатын ... Ол ... «Оқу ... ... ... алғаш рет 1912 жылы Орынборда
басылды. Бұл «Оқу құралы» 1912-1925 ... ... жеті рет ... ... ... жылы ол ... жаңа түрін жасады. Бұл осы күнгідей суреттермен
жабдықталған оқулықтың үлгісі еді.Кейін ... ... ғана ... сауатын ашуға арналған «Әліп – би» де жазады.(1924-1926)
Енді Ахмет мектепке қазақ ... пән ... ... ... кіріседі. Оны «Тіл – құрал» деп ... ... етіп ... ... ... басылып шықты, 1928жылдарға дейін өнделіп, алты
– жеті рет қайта басылды. «Тіл - құрал» оқулығы қазақ ... ... ... ... талдап, жүйелеген ғылыми жұмыстың басы
болды.
Тілші ғалымның келесі бір еңбегі «Тіл - ... ... ... екі ... жылы ... ... басылды.
А.Байтұрсынов 1927-28 жылдары «Жаңа мектеп» журналына оқыту
әдестемесін сөз ... ... ... ... ... ... ... жүйе –заңдылықтарын зерттеуде орыс тілі ғылымының
тәжірибелерін басшылыққа ... ... ... тілдік
терминдерді жасады.
Ахмет Байтұрсынов қазақ тілінің ғана емес, ... ... ... ... Ол ... бай ауыз ... ертегі- аңыздарын,
эпостық жырларын, шешендік сөздерін, мақал-мәтелдерін, жоқтау өлеңдерін
жинап, бірсыпырасын ... ... ... 1895 ... ... Бұған «Тургайская газетінің» беттерінде бастырған «Киргизские
приметы и пословицы» деген мақаласы куә.
Ахмет 1923 жылы қазақтың ... ... бірі «Ер ... ... ... жоқтау өлеңдерін бастырды.
Қырық мысал
Ахмет Байтұрсынов «Қырық мысал» жинағына жазған «Замандастарыма» деген
кіріспесінде аударманың мән- мақсаты, дәуір дүбіріне ... ... ... орындағаны туралы айтады:
Орыстың тәржіме еттім мысалдарын
Әзірге қолдан келген осы барым.
Қанағат азға ... ... ... ... ... жоқ жұмыстағы мен бір арық,
Күй қайда үздік топты жарып.
Ат тұрмыс аяғында жем ... ... ... қиқу ... ... сондай жүйрік қызар деймін,
Естілсе құлағына дүбір барып.
Әйтпесе арық ... ... ... ... ... қажып- толып.
«Қырық мысал» жинағына қырық бір мысалдың да аудармасы бар. И. Крыловтан
қырық мысал және орыс әдебиетінде ... ... ... ... «Ат пен ... ... қазақшағааударылған.Онда көтерілетін
мәселелердің, айтылатын ойлардың салмақтылығына, қазақ оқушыларына жақын да
түсінікті болуына ... ... ... ... ... Сондықтан ол төл
шығармадай оқылады.
Ахмет Байтұрсынов бұлардан басқа ... ... мен ... ... ... «Данышпан Аликтің ажалы» атты шығармаларын, Надсонның
бір өлеңін қазақшаға аударған. Оның ... ... ... ... ақындар творчествосымен қатар, орыстың белгілі лирик ақыны ... ... ... ... көңіл аударуы да тегін емес
болса керек. Кезінде Надсонның Петербургта әр ... ... ... оларға ақынның туындылары қатты ұнаған ... ... өз ... ... ... ... дүниелерімен
үйлесімдік, сәйкестік, ... ... ... ... ... ... бейнесі, аянышты өмірі, небәрі 25 жыл ғана ғұмырында
соншалықты маңызды да қомақты мұра қалдыруы
Ахмет Байтұрсынов – ... ... ... бір қайнар көзі орыс поэзиясында ... орыс ... ... мол ... .Ауыл мұғалімі боп істеген жылдарынан
бастап шәкірттеріне И.А.Крылов мысалдарын ... Орыс ... ... ... ... ... ... Ақыннан қалған мұраның ішінде А.С.Пушкиннің «Ат» ... ... ... ... ... мен балық», «Алтын әтеш» ертегілері бар.
1901 жылдан ... ... ... ... сол негізінде өзі де
мысалдар жаза бастайды. Ахмет Байтұрсыновтың мысал жанрына ден ... мәні бас еді. ... ... ... алауыздық, жалқаулық
пен жағымпаздық, қулық пен зорлық сияқты ... ... ... ... ақын ... ... ... Әр түрлі аңдардың ... ... ... ... түрлі қарым-қатынас арқылы ғибратты
тұжырымдар жасады.
Крылов мысалдарын аудару Ыбырай, Абай тәдірибесінен ... ... ... ... ... С. ... Б. Өтетілеуовтермен қатар жұмыс
істеп, мысал, ертегілер аударып, әдеби қазынаны байытты. Бір мысалдың ... ... ... ... Оны бір ақын өлеңмен аударса, енді ... ... Бұл ... ... ... нәзирағайлік тәсілді
байытты. Ұқсас өмір шындығын қамтып, ойға ой қосып отыратын үлгілер ... ... ... ... жол ... ... Байтұрсынов И.А.Крылов
мысалдары сюжетін сақтағанмен, қазақ тұрмысын танытатын жаңа ... ... ... ... мен ... тұпнұсқада 19 жол болса, аудармада –
76 жол. «Өгіз бен бақа» тұпнұсқада 17 жол ... ... – 36 жол. ... да осындай жолмен аударылған. Ұлттық сипат тек көлемінен ... ... ... да ... «Қасқыр мен мысық» мысалындағы
Васька, Степан, Демьян, Трофили аттарын Ахмет Коянкөз, Құрамыс, ... ... деп ... ... ... ... Байтұрсыновтың аудармашы ғана емес, ұлттық әдебиеттегі
мысал жанрын дамытушы болғанын дәлел-дейді. ... ... бір ... бойындағы алауыздық, мақтаншықтық, қайырымсыздық, тәкаппарлық,
күншілдік, зорлық, топастық, надандық, қулық, ... ... ... ... қадірлемеу, жалақор-лық, қанағатсыздық сияқты
келеңсіз мінездерді ... ... ... ... тұтас халықтық
әлеуметтік мәні бар тақырыптар қозғалады. ... ... мен ... ... ... мен ... «Андарға келген індет» т.б. жатады.
«Қасқыр мен тырнада» сүйекке ... ... ... ... ... ... ... айтудың орнына, өзін бас салып, жемек болды. Мысалдағы
оқиға желісі көптеген мысалдарға ортақ болғанмен, авторлардың әр ... ... ... ... ... ұзақ ... басталады. Қас-қырдың
тырнаға мақтау – монологін өз жаныны қосады.
Мысал соңындағы:
Қиссасы Қасқыр, ... ... ... ... ... ... пәле ... қосылғанда,
Жалынып – жалпаяды келіп саған
Қайырды қарап істе адамына,
Қарайлас өзіңменен ... ... ... ... ... ... ... -
деген тұжырым қызыққылық ұғымға сай келеді.
«Ала ... ... ... ... қона емес, отаршылдық
саясаттың зұлымдық бет пердеші ... ... ... 38 жолдық
мысалды 64 жолға жеткізіп аударуы ... ... ойын ... ... жол ашу еді. ... ... ақ патшаның құлқың құмап саясатын, отар
елдерді айлалы тәсілмен қонып отырғандығын суреттейді. Арыстан – орыстың ... аю мен ...... ... ала ...... халық.
«Әділ» патша «ала қойларды» көрген көзі ауыратынын айтып, олардан ... ... ... ... өз ойын ашық ... беделіне
көлеңке түспейтіндей болуын сұрайды. Сонда аю:
Бәрін де ала қойдың қырсаң, тақсыр,
Тұқымын не бар құртып, жоймайтұғын? ... ... ... ойын ... Оны ... ... қоймайды. Сонда
саясатқа шебер сұм түлкі қойларды қасқырларға бақтыруды ұсынады. Арыстан
бұл ақылды қабыл алады. ... ... ... ... ала ... аяғы да аз
қалады». Қойлардың таусылғаның көрген жандар оны ... ... ... ... ... дегенім жоқ жылар-күлер,
Адам аз алдын болжап, аңық білер.
Көкжалдар қойшы болса, кім білер,
Береке ала қойға кірсе, ... ... ... түйінді ойды оқырманның өзіне тастайды.
Осындай саяси мәні бар мысалдың бірі – «Қасқыр мен қозы». Ол
түп ... 36 жол ... ... 68 жол. ... су ... ... қозыны
қасқыр ұстап алып, кінәлап, сол кінәсі үшін жеп қоймақ болады. Қозы өзінің
кінәсіздігін қанша дәлелдесе де, болса, ... оны ... ала ... өзіндік өрнегі мысалдың басталуы мен аяқталуындағы өзгешеліктер
және қасқыр мен қозы диалогіндегі ... сөз ... ... ... ... су ... келді қозы,
Жанында серігі жоқ жалғыз өзі,
«Бөрі жоқ десең, шығар бөрі астынан»
пәле мен қаза алыс па келсе кезі.
Шұмақтағы ... жоқ ... ... бөрі астынан» деген тармақ ерекше өң
беріп, мысалдың таза ұлттық ... ... ... оқиғаның қалай
аяқталары басынан–ақ белгілі болса, Ахмет оқиға дамуына ... ... ... ... ... ... ... Қасқырдың қойған кінәсінан
қозы ақталып шыққандай болғанмен, қасқыр тағы бір бұлтарпас кінә тағады.
Алыпсың жаман әдіс қарсыласып,
Сенімен тұрам ба мен ... ... ... ... саған,
Кінәң сол – жегім кеп тұр, қарным ашып.
Ахмет мысалынан ... ... ... ... болады. Бұдан сол
кездегі патшалық Ресей қазақ даласына әкелген ... ... ... ... ... ... ... қозы тағдырына
ұқсас. Мысалдың негізгі түйіні – халықты ояту, ой ... ... ... ... істеген қулық, зорлық-зомбылық әрекетін
«Аңдарға ... ... ... ... мысалында суреттейді. Аң патшасы
арыстан бар аңдарды жинап алып: «Күнәміз көп болған соң, құдай ... ... ... де ... ... талай қойды, қойшысымен жеп едім. Кімнің
күнәсі көп болса, жұрт үшін ... ... ... - ... ... ... «Кім оны кінә ... оны кінә десек, біз аштан өлеміз ғой,
адамды жесеңіз де, кінә емес, ... ... - ... ... ... жұлдыздары – Шоқан, Ыбырай, Абай салған
ағартушылық – демократтық бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа ... ... ... ... ірі ... әрі журналист Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы
28 қаңтарда ... ... ... ... ауданы, Сарытүбек деген жерде
дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы еліне ... , ... ... иесі ... Өз ... әділетсіз ел билеушілердің ... ... ... ... ... ... уезі Яковлевті соққыға
жыққан. Ақыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен Сібірге ... жер ... Ұл ... 13 жасар, Ахметтің жүрегіне үлкен жара
салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886-1891 ... ... ... ... ... ... жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын
мектепте оқиды. Одан әрі оқуды жалғастыруға мүмкіндігі ... ... ... жетілдіреді. 1895-1909 жылдар арасында ... ... ... ... ауылдық, болыстық және екі сыныптық
училищеде бала оқытады.
1925-1931 ... ... ... басқарған Ф.И. Голошекин Қазақстан
кеңестік өзгерістерден тыс қалған деп ... онда ... ... ... ... ... ... байлық пен малды тәркілеу жұмысын жүргізді.
Халықты ашаршылыққа ұшыратты. Қазақ зиялыларының ... оны ... ... ... ... білдіргендерді «ұлтшыл» деп жариялап, олардың
көзін жоды қолға алды. А. ... қара ... ... отыз адамның
басы болып, 1929 жылы 2 маусымда тұтқынға алынды, жер ... ... 1934 жылы ... ғана ... ол 1937 жылы 8 ... күні
қайта ұсталып, 8 желтоқсанда атылды.
Бұл – алмағайып аласапыран жылдарда алты алаштың айбарына айналған
жас ... ... тіл ... ақ ... бастаған ардақты Азаматтың есімі.
Бұл – тарихи тамырын ... сақ ... ... ... ... ... Ұлы
Даланы еркін жайлаған, танымы терең, бітімі бөлек, рухы биік, жүрегі ... ... ... ... жалғаған ойшылдың есімі.
Ахмет Байтұрсынов басқаруымен шығып тұрған «Қазақ» газеті қазақ ... ... ... ... орны бар басылым болды. 1923 жылы ... «...... ... ... кәрі, еңбектеген жасына ... ... өлім ... ... ... ... қан ... таңның
салқын желіндей шиырықтырған,етек-жеңін жиғызған «Қазақ»газеті болатын.Ол
газетінің жаны кім еді? Ішіндегі қажымайтын қайрат,кемімейтін екпін ... еді? Ол ... ... ... ... ... заман ерік бермеген
соң «Маса» болып талай ызыңдап «оятамын» деп ұзақ бейнетті міндет ... ... ... болатын» - деп жазғанда. «Қазақ» газеті 1917 жылдың
шілде айынан «Алаш» ұйымының ресми органына айналды да, көп ... ... ... съезінің (шешімін қабылдады) шешімімен жабылды.. Ревком
жұмыстарының барысы, экономикалық және ағарту ... ... ... ... үшін С.С.Пестовский мен А.Байтұрсынов В.И.Лениннің
қабылдауында болған.Олардың хабарларын ... қоя ... ... ... ... ... ... басқаруға қатысты қаулылар дайындау қажеттілігі
және оны қазақ ... ... ... мән – ... ... үшін
С.С.Пестовский мен А.Байтұрсынов В.И.Лениннің қабылдауында болған. ... ... қоя ... ... ұлы ... оларға қазақ оймағын
басқаруға қатысты қаулылар ... ... және оны ... ... ... ... береді.
Ахмет байтұрсынов 1910 жылы Орынборға жер аударылып келгеннен кейін
ағартушылық іске, ел ... ... ... жұмысына ден қоя шұғылданады.
Оның қазақ елінің жоғын жоқтапғ санасына сәуле құюға ... ... ... ... Ол ... ... мәселесін қозғайды. Бұл іске оқыған
жостар белсене кірісіп, елден қоржи жиналады. Ол газет ... деп ... ... міндет Ахмет байтұрсыновқа тапсырылып, 1913 жылдың 2
ақпанынан шыға бастайды. Ахмет елге ... ... ... ... ... енді газет арқылы жария етуге мүмкіндік алады. «Газет
– халықтың көзі, құлағы һәм тілі» дейтін ... ... ... ... ... ... ... газетінің оқырмандарына арнап жазыпты.
Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газеті бетінде оқу – ... ... ... ... ... жер игеру, кәсіп істеу, қоғамдық күрес, мәдениет,
әдебиет мәселелерін тереңнен қозғап, кезіндегі қоғамдық - ... ... ... ... ... мақаланың бірі – 1913 жылы Абай ... ... бас ... атты ... ... ... тарихи рөлі,
рухани болмысымыздағы орны, ... ...... ... ... ... рет ... оқырмандарына таныстырылады.
Ахмет мысалдарының бір тобы адам ... ... ... ... ... зорлық, топастық, надандық, қулық,
күндестік, үлкенді силамау, тойымсыздық, достықты қадірлемеу, жалақор-лық,
қанағатсыздық сияқты келеңсіз ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәні бар тақырыптар қозғалады. Бұған
«Қасқыр мен Тырна», «Ала ... ... мен ... «Андарға келген індет»
т.б. жатады.
«Қасқыр мен тырнада» сүйекке ... ... ... ... ... қасқыр алғыс айтудың орнына, өзін бас салып, жемек болды. Мысалдағы
оқиға желісі көптеген ... ... ... ... әр ... ... тырысады. Ахмет мысалы ұзақ кіріспеден басталады. Қасқырдың
тырнаға мақтау – монологін өз жаныны қосады.
Қорытынды
1. Ахмет Байтұрсынов – қазақ ... ... орны бар ... ... ... ... ... қазақ тілінің әліппесі мен оқулықтарының
авторы ... ... Араб ... ... ... жазуын
жаңартушы. Ахмет Байтұрсынов шығармашылығы ХХ ғасырдың бас кезіндегі
қазақ әдебиетінің даму тарихындағы биік белес ... қала ... ... мәніндегі нағыз күрескер – демократтық поэзияның негізін қалап,
азаттыққа ұмтылған азаматтық жыр ... ... ... көп ... ... талант иесі Ахмет Байтұрсыновтың алғашқы
кітабы – И.А.Крыловтан аударып ... 1909 жылы ... ... ... ... ... атты ... Ахаң әрбір
аудармасының соңынан өзінің ... ... ... ... ... ... қосып отырған. Ақынның бұл қосымшасын халқымыздың
сол кезегі тұрмыс-тірлігін, ... ... анық ... ... ... ... ХХ ... бас кезіндегі қазақ
әдебиетінің даму тарихындағы биік белес болып қала бермек. Ол ... ... ...... ... ... ... қалап, қалақ өлеңіне ... ... жер ... алып келді. ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... өнер мен ... сан-саласын жете меңберген,
елінің ұлттық санасының аянуы мен азаттығы жолындағы күресте қатыгез
тағдырға қайыспай ... ... нар ... ... Байтұрсыновтың
шығармашылық мұрасы жылдар көмегімен ілесіп, болашаққа жарық ... ... ... ... ... ... 1990 ... әдебиеті 11-сынып 2003 жыл
3.Ахаң туралы ақиқат «Қазақстан» «Шапағат» 1992 жыл

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғалым, ағартушы, тілші - Ахмет Байтұрсынов29 бет
А. Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі 6 бет
Ахмет Байтұрсынов өмірі6 бет
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)26 бет
Ахмет Байтұрсынұлы туралы18 бет
Ғалым, ағартушы, тілші ахмет14 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны10 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь