Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы

КІРІСПЕ
І Әдеби шолу

І 1. Қазақстандағы герпетофауналық зерттеулер және оның перспективасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
І 2. Бауырмен жорғалаушыларға жалпы сипаттама ... ... ... ... ... .. 6
І 3. Жаркент өңірінің физико.географиялық жағдайына жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

ІІ Жүргізілген зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
ІІ 1. Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушы ... ... ... ... ... ... ... . 16
ІІ 2. Жаркент өңірінде өткізілген экскурциялар ... ... ... ... ... ... ... ... 18
ІІ 3. Қолданылған әдіс . тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 26

ІІІ Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27
ІІІ 1. Таралуы және мекендейтін орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
ІІІ 2. Қоректенуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 31
ІІІ 3. Дауырмен жорғалаушылардың санының өзгеруі ... ... ... ... ... .. 35

ІІІ Көбеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 40
ІV Шаруашылықтағы маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 45
Түйіндеме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
        
        Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент
өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы.
Мазмұны
| |КІРІСПЕ | |
| |І ... шолу | ... |1. ... ... ... және оның |3 |
| ... |
| ... | ... |2. ... ... жалпы |6 |
| ... | ... |3. ... ... ... жағдайына жалпы | |
| ... |
| ... | ... ... |16 |
| ... |
| |................ | ... |1. ... ... ... |16 |
| ... | ... |2. Жаркент өңірінде өткізілген |18 |
| ... | ... |3. ... әдіс – |26 |
| ... |
| |.... | ... |Зерттеу |27 |
| ... |
| ... | ... |1. ... және мекендейтін |27 |
| ... | ... |2. |31 |
| ... |
| ... | ... |3. ... ... санының |35 |
| ... | ... ... |
| ... | ... ... |42 |
| ... |
| |. | |
| ... |
| ... | |
| ... |45 |
| ... |
| |........... | |
| ... |
| ... | ... ұлттық табиғи қорығымен шекаралас жатқан Жаркент өңірінде
тіршілік ететін бауырымен жорғалаушылардың экологиясы мен биологиясы
Жаркент өңірі Қазақстан территориясының оңтүстік-шығыс ... Оның ... алып ... жер ... км . Оның ... ҚХР шекарасымен, оңтүстік бөлігінде ұйғыр ауданы, ... ... ... ... аудандарымен шекараласып жатыр. Осы Жаркент
өңірімен ең көп ... ... ... ... 1996 жылы ... Ауыл шаруашылығы министрлігі, Орман және аңшылық шаруашылығы
комитетінің қолдауымен “Алтын-Емел” ұлттық табиғи ... ... ... ... ... Жаркент қолданбалы жер ... ... және ... ... қорғау мекемесі соңғы үш-төрт жылда
өзінің жұмыстарын күшейте түсті. ... ... ... ... ... ... зоология институтының әріптестері атқаратын.
Қазіргі кезде Жаркент өңірінде орман шаруашылығымен ... ... ... Бұл ... ... ... ... болса да алға
жылжытып, осы өңірде тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың ... ... әр ... сайын бақылап, санақ жүргізіп отырады. Сонымен қатар
Қазақстан Республикасының баптары бойынша да ... ... ... ... ... территориялар және қорықтық зоналар
Жаркент өңірінің табиғаты әртүрлі. Әсіресе Жоңғар Алатауының оңтүстік
беткейлерінде “ортаазиялық” ерекшеліктері бар. Жоңғар Алатауының ... ... ... ... құрайды. Олар гидрофильді (Іле
өзенінің бойындағы алқап) ... ... ... ... учаскелер)
болады, сонымен қатар олар тау тектес және биік таулы ... Бұл ... ... сатыдағы өсімдіктердің 2168 түрі кездеседі.
Олардың 76-сы эндомиктер, 47-сі Қазақстанның қызылкітабына енген. Бұл жерде
сирек ... және ... бара ... ... ... ... көбі ерекше қорғау жағдайларын қажет етеді және
олар көптеген ... ... ... ... ... етегінде ерекше табиғатты територияларды қорғау
ыңғайлы ұйымдастырылған.
Ауданға ... ... ... ... ... табиғи территориясы
болып табылатын Бешле ... ... ... ... ... және ... жорғалаушылардың кейбір түрлерін сақтап қалу
мақсатында ұйымдастырылып, Қазақстанның қызыл ... ... ... ... және ... ... тарихи-
археологиялық ескерткіштерді және жануарлар әлемін сақтауда "Алтын-Емел"
Ұлтттық Мемлекеттік қорығы құрылды.
Жоғарыда көрсетілген заңдарға сәйкес, бұл ... ... ... және ... ... ... және ғылыми құндылықтарды
иеленетін ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... және ... ... ... Бірақ та мекен ету ортасының ... ... ... ... ... ... өзгерісі табиғи
жолдармен, эволюциялық жолдармен жүреді, ... ... ... ... өзгерістерінің әсері секірмелі сипатқа ие
болады. Осылардың бәрі күрделі экосистемалық бұзылысқа ... ... ... ... табиғатқа тәуелді.
Сонымен Жаркент өңірі қандай да болмасын ... ... ... ... зона ... табылады. Жабайы табиғаты жақсы сақталған Жаркент
өңірінің ... ... Іле ... ... ... ... тоғайлы
орманды, көбінесе топырақты, оңтүстігінен солтүстігіне қарай игерілмеген
егіс ... ... ... ... - шеңгел, қамыс.
Сарпылдақ, Қызыл жиде ауылдарының территориясынан бастап, Жаркент
даласына дейін әртүрлі егіс ... ... ... ... ... ... ауылдрының маңындағы өзендердің айналасы сазды, ... ... ... ... ... Ал, батысына қарай Іле өзеніне дейін
жазық құмды дала. Солтүстігіне қарай Жоңғар Алатауына ... сұр ... және ... дала. Жоңғар Алатауының бөктерлерінен бастап, ... ... қара ... ... ... ... біз ... отырған
фаунаның ерекше әртүрллілігі кездеседі.Бұл жерде анығырақ ... ... ... деп отырған класымыз - бауырымен жорғалаушылар.
Бауырымен жорғалаушылар Жаркент өңірінде әртүрлі жер ... тау ... ... ... Бұл ... ... 30 түрі кездеседі. Олардың ішінде көп ... ... дала сұр ... өрнекті қарабас жылан, шығыс абжыланы
кездеседі. ... ... және ... ... осы ауданда мекендейтін,
сирек кездесетін жыртқыш құстардың болуына бйланысты.
І.1. Қазақстандағы герпетофауналық ... және оның ... ... ... ... ... ... әдейі ешкім айналыысқан жоқ. Бауырымен жорғалаушыларды зерттеу
және оларды жинау бертін келле ... ... ең ... ... ... қоса
республикамыздың батыс бөлігінде тіршілік ететін бауырымен жорғалаушыларды
зерттеген академик Петр Симон Паллас және адъюнкт доктор Иван ... ... ... ... Каспий маңында (1769-1773
жж.) Паллас және оның ... ... ... мен ... коллекциясын жинады.Паллас өзінің герпетологиялық ... ... ... жаңа ... ... жж. А. Леман Каспий ... ... ... жжорғалаушыларды зерттеді. Сонымен қатар Үстірт
және Қаратау фаунасына көңіл бөлді.
1857-1966 жж. Н. Н. ... Орта ... және ... ... өткізді.
1840-1842 жж. А. Шренк Балқаш көлінде, Жоңғар Алатауда, Тарбағатайда,
Алтайда, Шу өзенінің бойы және ... ... ... ... жж. М. Н. Богданов Қызылқұмда жұмыс істеді. Оның ізбасары
В. Д. Аминцин Арал ... ... ... жылы А. М. ... ... ... жасады. Оның жинаған
бауырымен жорғалаушыларын Herpologia Turanica статиясына қолданды.
1889 жылы Никольский ... ... ... ... Лепсі өзені
және Іле өзенінің бойы және Іле ауданының ... ... ... Верныйға (Алматы) экскурция жасап шықты.
1990 жылы П. Н. ... ... ... ... жорғалаушыларды
жинады.
Шнитниковтың көптеген жылдық жұмысының нәтижесінде Жетісуда бауырымен
жорғалаушылар және қосмекенділердің коллекциясына өте бай ... ... ... ... ... оның ішінде
"Жетісудың бауырымен жорғалаушылары" деген жинағы ... Бұл ... ... ... ... зерттеуде алдыңғы герпетологтардан
асты. Сонымен бірге ... ... ... ... тарралған өкілдерінің
топтарын кітабына анығырақ енгізді.
1941 жылы Қазақ ССР ғылыми академиясы зоология институты ... ... ... арналған қарқынды жұмысын бастайды. Бұл
жануарларды зерттеуде осы ғалымның әріптестері де үлес қосты, ал ... және ... ... өзі ... жылы ... ... ... жорғалаушыларды колллекциялады.
А. Н. Слудский жол-жөнекей өзінің жұмыстарымен бірге Іле өзенінің ... ... ... Іле ... абжыландар мен
кесірткелерді Г. В. Кошкина жеткізді, ... ... ... ... М. Д. ... ... И. Искакова жеткізді.
1947 жылы И. А. Долушин, К. П. Парасков және препараттаушы Д. ... ... 250-ге жуық ... ... ... ... Н. В. Афанасьев және Елизарева Зайсан ойпатының ... ... жж. В. Г. ... дала ... экологиясымен
айналысты. Бірінші жылы Шамалған станциясының аудандарын, кейін Іле Алатау
алқаптарын және Іле ... ... ... (үш ... ... Коваленко 600-ден астам сұржыланның особьтарын жинады.
Коваленко олардың көбеюін,
маусымдық және күнделікті ... ... ... ... жылы К. П. ... Іле ... ... бауырымен
жорғалаушылардың фауналық және экологиялық мәселелерін ... Осы ... И. Н. А. ... жасаған экспедициясында болған С. А. Чериов батыс
Қазақстандағы Еділ-Орал өзендерінің аралығындағы ... ... ... ... жылы ... М. ... ... Сарыбұлақ өзені, Жамбыл тауы,
Анасай, Байғары, одан оңтүсттікке түсіп, Қырғызстан ... ... ... ... ... ... Осы ... барлығында бауырымен
жорғалаушыларды жинап отырды.
Қазақстанның территориясында бауырымен жорғалаушыларды зерттеу мен
оларды жалпы жинау жұмыстары 1943 жылы АНСССР-дың ... ... ... ... ... басталды.
Институттың және басқа да ұйымдардың көптеген әріптестері бауырымен
жорғалаушыларды жинауға қатысып, ал ... ... ... мен ... және жинағандарды сұрыптауда С. П. Параскив өзі жүргізді. Бұл
ғалымның көп ... ... ... ретінде 1956 жылы "Қазақстанның
бауырымен жорғалаушылары" атты еңбегі жарық ... бұл ... ... ғылымының елеулі оқтғасы болды. Автор осы материалды өңдеу мен
оның жүйесін жасауда үлкен жұмыстар ... Оның ... ... ... 51 түрі мен оның ... ... 30 түрі
жайында деректемелер бар. Қазіргі кезде бұл кітап библиографиялық ... ... ... ... жұмыстарына Қазақ мемлекеттік университетінің
мамандары, ... мен ... ... ... ... ... және ... обаға қарсы
ұйымының жұмысшылары қатысты.
Шығыс Қазақстан бауырымен жорғалаушылардың экологиясының ... мен ... ... және ... ... шөлдік кесірткелердің 3
түрі жайында материалдар жарық көрді
Сол жылы М. Н. ... ... ... Іле ... ... ... ... беткейіне жасаған сапарында ... ... ... ... ... Қазақстан территориясындағы бауырымен
жорғалаушылар ... ... жоқ деп ... ... ... 44 ... ... 3000-нан астам көшірмесі қазіргі зоология
институтында сақталып жатыр. Зоология институты қазіргі уақытта бауырымен
жорғалаушылардың Орта ... ең ... ... ... отыр.
Міндетті түрде атап айтатын жағдай, ... ... ... ... ... ... ... бауырымен
жорғалаушылар систематикасын
өңдеудегі мәселелелрі өте жақсы өркендеді. П. В. Терентьевтің және
С. А. Черновтың "Бауырымен ... және ... ... ... ... ие ... та қазіргі уақыттағы Қазақстадағы герпетефауналық зерттеулер
кейбір ... өте ... ... ... ... ... экологиялық
мәселелері мүлдем қарастырылмаған. Сонымен бауырымен жорғалаушылардың
фаунасы Үстіртте, Қызылқұмда, ... және ... ... , Орталық
Қазақстанда өте аз зерттелген.
І.2. Бауырымен жорғалаушылар - жер бетіндегі омыртқалылар. Дөңгелек
ауыздылар, балықтар, ... ... ... ... ... ... ... жануарлар болса, бауырымен жорғалаушылар, құстар
және сүтқоректілер құрлықта тіршілік ететін ... ... ... ішінде тіршілігінің көп уақыты суда өтетін түрлері де бар, бірақ
ол су ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Полеонтологияның, эмбриологияның және ... ... ... ... бетінде тіршілік ететін барлық жоғары сатыдағы омыртқалыларға тән
белгілер бауырымен жорғалаушылардан айқын байқалады. Олардың миы әлдеқайда
жақсы жетілген. ... ... ... ... әрекеті
күрделі. Құрлықта тіршілік ... ... ... ... ... жақсы жетілген. Әсіресе басын әртүрлі бағытта
қозғалтуына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... сақтайтын терісінде мүйізді эпидермис және мүйізді қабыршақтары
бар. Дене температурасы тұрақты емес және сыртқы физиологиялық ... ... ... ... ... ... қабығы
тығыз қабықпен қапталып тұрады. Кейбір көптеген жағдайларда ... ... ... ... ... тірідей туады.
Қазіргі уақытта жер бетінде бауырымен жорғалаушылардың төрт класс
тармағына ... ... ... түрі ... ... ... олар тек бір түр, тасбақалар 200 түрге дейін, қолтырауындар 24
және қабыршақтылардың 4000 түрі, дәлірек ... ... ... ... жуық түрі ... ... жер ... тропикалық және субтропикалық
аймақтарында көптеп ... ... ... ... ... ... күрт төмендейді және полярлы ... ... ... ... бұл ... бұл ... түрлерінің санының күрт аз
кездесуі абсолютті биік ... ... ... ... белгілі бір
биіктікке дейін ғана тіршілік етеді.
ТМД территориясында бауырымен жорғалаушылардың 125 түрі ... ... 49 түрі бар, ... - 2, ... - 6, ... - ... - 1, нағыз кесірткелер - 10, сцинктер - 4, ... - 1, ... -
2, ... жылан - 10,
сұр жылан - 3, қалқантұмсық - 1.
І.3. Жаркент өңірінің ... ... ... ... жазық және таулы аймақты шекараларында дұрыс емес
иректелген жазықты ... ... ... ... жағынан олар таулармен
байланысты, бірақ рельеф биіктік ... ... ... ... Бұл ... ... жағы жайпақ толқынды.
Әр түрлі ғалымдардың еңбектеріндегі "Орта Азияняң" жер ... ... ... ... ... ... түрде
сипаттаймыз. Жаркент өңірінің жазықты аймақтарын бірден көрінетін ең биік
сатылы жерлер алып ... ... ... ... құм мен ... ... және ... территорияның үлкен бөлігін алатын төменгі
саты. Екіншісі шөгінділерден тұратын және ... ... ... ... ... ... паркімен шекаралас жатқан күнгей
тауларының шоқыларын құрайтын биік сатысы.
Аудан орталығынан оңтүстік шығысына ... ... ... ... ... шығысында Хаоқос шекаралық аймақта үлкен құмды ... ... алып ... ... ... Орта Азия ... ... сипатына ие. Бұл
жерде де үлкен күн радиациясымен, құрғақшылықпен және келесі себептермен
түсіндірілетін ... ... Орта ... ... алыс жатқан өте үлкен Евразия материгінің
ішіндегі субтропикалық ... ... ... ... Ашық және ... ауа ... ... әсер ететін атмосфералы
айналымды ерекшеліктері;
Жаркент жазықтықтарында шөлді климат, таулы аудандарында жылы қыстық
далалық ... ал ... ... ... ... ... ... мәңгілік қар мен мұзға дейінгі қатты тік климаттық
белдік.
Жаркент жазықтықтарында үлкен күн ... және ... ... ... ... ... ылғалдылықтың тез буланып кетуіне әкеліп
соғады. ... ... ... жылдың суық мезгілінде болады және олар
көктемнің басында байқалады. Жазықтарда ылғалдылық жаңбыр және қар ... ... ... қар ... ... Таулар биіктеген сайын қар
жамылғысы да биікпен бірге көбейе ... ал ... ... пен ... ... ... ... түсетін жауын-шашын Жаркент өңіріндегі
өзендердің гидрогеологиялық тәртіптерінің ерекшеліктерін анықтайды. ... ... жел жоқ тау ... байқалады. Жаркенттте ылғалдылықты
әкелетін негізгі ауа ағысына қатты желді баурайлар ... ... ... ... ... ... Неғұрлым таулы аймақтар таулы ауа
ағысынан сақталса, ... ... аз ... ... өңірінің таулы
аймақтары батыс ауа ағысынан сақталған, сондықтан ... және ... ... жауын-шашын сирек болады.
Бауырымен жорғалаушыларға наурыз-сәуір айларында жауатын жауын-шашын
да үлкен әсер етеді. Ол ... ... ... ... ... үшін ... ... жағдайлларда інін қазуға және жұмыртқасын
салуға мүмкіндік ... ... ... жарты желі соғады. Суық кезде
көбінесе жазықтарда солтүстік-шығыс бағыттағы жел соғады. Жылы кезеңде ... ... ... ... және ... ... ... орташа жылдық жылдамдығы Жаркент ауаының оңтүстік-батысында 6
м/сек., оңтүстігінде 4 м/сек. байқалады.
Жаркент жазықтарында көктем қысқа болады, жаз тез ... ... ... ... ... ... ... ғана созылады.
Су.
Жаркент өңірінің сулары негізінен таудағы қар ерітінділерінен ... ... ... Бұл жердегі ең үлкен өзен Қытай шекарасынан
басттау алатын Іле ... ... тау ... ағып ... ... Өсек,
Тышқан, Бурхан, Барақадзыз және сонымен қатар сазды ... ... ... ... да осы ... ... біршама көбейтеді.
Бұл жақтың сулары да территториясы бойынша таулы және жазықты
аудандардағы ... ... ... ... байланысты теңдей
бөлінбеген.
Таулы аймақтардағы жауын-шашындардың көп түсуінен, мұздықтардың
болуынан және ... аз ... ... ... ... ... ... Осы өңірде 10-шақты кішігірім өзендер бар. Бұлардың бәрі кәдімгі
тік төмен ағатын ағысы қатты, ылдиға қарай жылжитын, ... толы ... тау ... ... тұнба және құм бірге ағады, оның құрамында
сонымен бірге көп көлемде шағын тас және вакуумдар, мұз ... ... ... үлкен домалақ тастар да болады, олар таудың етегіне таман шөге
отырып, мығым арна конустарын ... ... ... ... ... және ... мұз дәуірінің куәгерлеріне толы
болады. Тау өзендерінің көпшілігі ірі өзендерге жете алмай, тау бөктерінде
бітіп ... ... ... ... ... суару каналдарына құйылып,
суармалы жерлерге сіңіп, булуну арқылы жоғалады. Төменде орналасқан ... ... ... Тек ... Өсек суы ғана Іле ... ... ... ... ... мен тәртібі жер бедерінің
топырағының күрделілігі мен климатының, өсімдіктер әлемінің ... ... әсер ... ең ... физико-географиялық фактор - жер
бедері.
Жазықтың құмайт бөлігіне түскен атмосфералық жауын-шашындар тез ... ... ... ... толтырып, жоқ болады. Су сіңуі нашар
тақырлардың саз ... ... де ... ... булануға
ұшырайды. Тақырларда су табиғи -қақтарға жиналып, шөлейт жердегі бірден-бір
тұщы су көзіне айналады.
Су қоймаларының ... алыс ... ... байланысты бауырымен
жорғалаушылардың таралуына кедергі болады.
Топырақ.
Жаздық жерлер таулармен алмасып отырады, ал ... ... ... ... ... болады: вертикальды топырақтық-
өсімдіктік белдеулер, шөлейттік немесе экстрафидтік, ... ... ... ... ... ... шабын далалық, таулы -шабындық және
субальпілік.
Шөлейтттің топырағы жеке топырақ топтарын немесе типтерін ... ... және ... ... сұр топырақ, ақшыл сұр топырақ,
аллювиальды-шабындықты, сазды-шабындықты және ... ... ... сұр топырақ тақыр тәрізді, гипс аралас қырлық құм да
және борпылдақ құм да сұр ... ... Бұл ... ... (0,5-1%) әрі ... ... ... өсімдектермен
бекіген борпылдақ құмды және құмды сұр топырақтар ... ... ... минералдар мен карбонаттарға байланысты. Осыған орай ... дала ... ... ... дала және ... топырақты
зонаға қарағанда жақсы өседі.
Шөлейт жердің көп бөлігі аллювиальды-шабындық , ... ... ... Олар ... карбонатталған, қарашірігі
аз, түгелдей тұзды.
Шөлейтке тән топырағы - шабындықты, кәдімгі және торлы сорттаңдар.
Олар көбінесе жақын ... ... ... су болған кезде түзіледі.
Жоңғар Алатауының ішінде биік таулы шөлейттері жақсы дамыған, ол
жерде қысқа ... және ... ... ... ... ... биік таулы тақыр топырағы деп бөлінеді. Бетінің тақырлы сипатының ... ... ішкі ... болып табылады. Осыған байланысты ... ... ... болып келеді.
Экологиясы және тіршілік жағдайлары.
Жоғарыда тоқталып кеткен ... бәрі ... ... ... ... тигізеді. Осындай биотикалық және абиотикалық
факторлардың әсер етуі ... ... ... де ... ... ... бауырымен жорғалаушылар әртүрлі орталарда
тіршілік етуге бейімделген организмдер. Мұның негізгі себеббі бауырымен
жоғалаушылар ... ... ... күрделі, жоғары сатыдағы
организмдер. Екінші бір ... ... ... ... даму ... ... ... кезінде де құрғақшылыққа
төзімді болуында. Ересек организмдерде олардың эпидермис қабаты мүйізделін
кеткен.
Бауырымен жорғалаушылардың тіршілік ... ... ... олардың
тек қана жылы, дымқыл климатқа бейімделуіне мүмкіндік беріп қана қоймай,
ыстық ... шөл ... да ... ... себепші болған.
Бауырымен жорғалаушылар Арктика мен Антрактидадан басқа ... ... ... ... дене теемпературасы
тұрақтты емес. Сондықтан олар ... ... ... жылы ... ... ... Мысалы, жыландар ... +10° ... ... +6° - +8°С ... ... ... +2°, ... ұйқыға кетеді. Денесі -4, -6 ... ... ... ... Сондықтан бауырымен жорғалаушылардың тропикалық елдерде түрі өте
көп және жиі кездеседі. Мысалы, ... ... ... ... кездеседі.
Бізде Орта Азияда 50 түрі, Кавказда 40-қа жуық, ... ... ... ... орта ... 12, ... ... шеңберінде дейінгі
батыс бөлігінде екі түрі(сұржылан және тірі ... ... ... Азия ... ... бетінен 500 метрдей биіктікке дейінгі деңгейінен
де бауырымен жорғалаушыларды кездестіруге ... ... ... бауырымен жорғалаушыларға күшті әсер етеді.
Температура жоғарылаған кезде кесірткелер інге кіріп, ал агамалар ... жан ... ... ... ... ... ... керісінше әсер етеді. Жаз кезінде күн аса ... ... ... ... ... ... мәжбүр етеді. Тропик жақта температураның
аса ... ... ... су ... ... ... ... жыландардың, тасбақалардың ұйқыға кетуіне себепші
болады.
Су мен топырақта тұздың болуы бауырымен ... ... ... ... ... мен ... көптегн түрлері
желбезектілер тіршілік ете ... ... ... ... ете ... ... ... мен тасбақалардың кейбір түрлері, анығырақ айтқанда мүйізді
сауыты болмаса да, тұзды көлдер мен теңіздердің ... ... ете ... ... тіршілік ететін бауырымен жорғалаушылар жер ... ... ... ... ... ... етеді. Тек қана ауада тіршілік
ететін ... ... ... ... бауырымен жорғалаушылардың көпшілігі жер бетінде
тіршілік ететін жануарларға жатады. Олар жер ... ... ... ... ... ... Оларды құмды топырақты, тастты шөлдерден,
қалың шөптің аррасынан, орманнан, батпақты тау ... ... ... көпшілігі күн көзі көбірек түсетін, қозғалысына ... ... ... ашық ... ... ... ... тәсілі де әртүрлі болады. Оның
бірқатары ғана жер бауырлап қозғалады да, ... ... жер ... ... көтеріп қозғалады. Ондай бауырымен ... ... ... ететін кесірткелердің көптеген түрлері,
тасбақалар жатады. ... ... және ... ... ... екі ... бір ... жүре алады. Мұндай бауырымен жорғалаушылар
мезозой заманында өліп біткен түрлердің ішінде көп болған.
Құмды ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін саусақтарында мүйізді өсінді тісшелері болады.
Саусақтарындағы мұндай ... ... ... ... Геккондардың Оңтүстік Африканың құмды даласында
мекндейтін бір түрінің саусақтарының арасында тері жарғақтары болады.
Бауырымен жорғалаушылардың ... ... ... ... тез қозғлуға
бейімделген. Ондай бауырымен жорғалаушылардың денесі жылан тәрізді ұзынша,
сонымен қатар аяғы да болмайды. Мұндай ерекшелдік ... ... ... ... аяқтарының редукцияға ұшырауымен қатар, алдыңғы ... ... ... де ... ... ... ... қалдығы
айдаһарларда, соқырларда сақталған.
Көптеген бауырымен жорғалаушылар ... ... жер ... енді біреулері басқа жануарлардың бос індерінде, жердің жарығына
кіріп тіршілік етеді. Олар жерді қазуға түрліше бейімделген. Дала тасбақасы
інді ... ... ... ал ... түрлері алдыңғы аяғымен ... ... ... ... Құм жыландар құмға тез ... ... ... оңай ... Жер астында тіршілік ететін ... ... ... аяғы ... және ... тегіс болады
немесе мүлдем болмайды. Көзі нашар жетілген немесе болмайды.
Бауырымен жорғалаушылардың ішінде тік жартастарға, ... ... ... ... ... ... бар. Гекконның көптеген түрлері
жартасттар мен ... ... ... ... ... ... тез өрмелеп шығады. Бауырымен жорғалаушылардың
екінші бір ... ... ... ... ұзын ... үзілмейтін ұзын құйрығы болады. Ағашқа ... ... оған ... ... тірек етеді. Бізде кездесетін кесірткелердің
ішінде бұталарға жақсы өрмелеп шығатыны - агама. Жыландардың ... ... ... бар түрлерін кездестіруге болады.
Бауырымен жорғалаушылардың ішінде су орталығына бейімделген түрлері
де кездеседі. Олардың сол ортаға бейімделуі де ... ... ... қатар бауырымен жорғалаушылардың басқа да
бейімделушілік белгілері байқалады. Олар суға ... ... ... ... ... суды ... жарғақтары болады. Суда тіршілік
ететін бауырымен жорғалаушылардың артқы ішегінде көпіршік тәрізді өсінді -
анальдық қалта ... ... ол да ... ... қанның тотығуын
қамтамасыз етуі мүмкін.
Жоғарыда көрсетілген физико-географиялық, ... ... ... ... ... мекндейтін бауырымен жрғалаушылардың жалпы
биологиясын, экологиясын, таралуын, т.б. жағдайларын салыстырмалы түрде
қарастыруға ... ... ... қатар Қазақстандағы және басқа да
мемлекеттердегі герпетоологтардыңәдебиеттерімен ... ... ... әдіс-тәсілдерін қолдана отырып жүргізілді.
ІІ.1. Жаркент өңіріндегі ... ... ... тіршілік ететін бауырымен жорғалаушыларға толығымен
тоқталатын болсақ бұл жерде рептилиялардың үш отряды кездеседі.
1. Отряд ... – Cheloni ... ... тек бір ...... ... – Cryptodira бұл тұқымдастың бізде
кездесетін екі туысы Саз және Дала таспақасы. Жаркент өңірінің ... ... ... ... ... ... табиғи
паркімен шекераласып жатқан Қонырөлен ауылынан ... ... ... ... кесірткелер – Lacertilia Жаркент өңірінде бул ... ... ... өкілдері мекен етеді.
1) Тұқымдас: Агамалылар – Agamidae бізде ... бес ... ... Туыс: Жұмырбас шұбар кесіртке – Phynocephales guttatus.
2. Туыс: Ешкілер – Trapelus ... ... ... құйрық жұмырбас кесіртке – Phryncephalus guttatus.
4. Туыс: Кесіртке-бока – Phryncephalus ... ... ... ...... mystaceus.
Бұлардың бәрі Жаркент өңірінің барлық аймақтарында кездеседі,тек
жоңғар Алатауының етектерінде өзен ... аз ... ... Геккондар – Gekhondae
1. Туыс: Шиқылдақ геккон – Alsophylax pipienos
2. Туыс: Жалаңаяқ сұр геккон – Cyrtopadion russowi
3. Туыс: Сцинк ...... ... ... кесірткелер – Lacertidae
1. Туыс: Түрлі-түсті кесіртке – Eramias arguta
2. Туыс: Торлы-түсті кесіртке – Eramias gramica
3. Туыс: Орташа – ... – Eramias ... ... ... ... – Eramias ... ... Ұзын жолақты кесіртке – Eramias cineolata
Бұлардың ішінде түр үсті ... ... ... ... ... ... Жоңғар Алатаудың шатқалды боктерлендерінде
тіршілік етеді. Жүргіш кесірке ... ... және тағы ... ... кездеседі.
3) Жыландар отряды – Ophidia
Жыландардың Жаркент өңірінде торт тұқымды, ... ... ... тұқымдасының туысының бір өкілі кездеседі. Қалған тұқымдастардан
бір-бір туыстан тек сұр жылан ... екі ... ... ... Аб ... - ... шығыс Аб жылан - Eryx tatarieus
Бұл жыландар тау бөктерлерін күнгей жағы, Турақожыр өзеннің басында,
Өсек ... тау ... ... ... ... және ... ... бұталы, сайы, улы жерлерде кездеседі.
2.) Тұқымдас сарыбас жылан - Coludridae
Кәдімгі сарыбас жылан – Natrir ... ... – Coluber ... Өрмелегіш полос-Elaphi
Өкілі: Өрнекті полос –Elaphi elione
Сары басжыландар Жаркент өнерінің таулы, қорымтасты жерлерінен ... Олар ... ... ... ... кездеседі. Ал
полоздар Жоңғар Алатаудың етектерінде ... ... ... сұр ... ... Дала сұр ... – Vipera ... Кәдімгі сұр жылан – Vipera berus
Бұл сұр жыландардың екі ... ... ... ... ... ... ... көбінесе Жоңғар Алатаудың күнгей бетінен, Іле өзеніне дейін
кездесеті. Ал кәдімгі сұр ... су ... егіс ... ... ... ... Дыбыс шығаратын -Crotalida
1. Туыс: Қалқан тұмсық – Aneistloaon
ІІ.2. Жаркент өңірінде өткізілген экскурциялар.
Айдарлы, Көктал ... ... Өзек ... ... ... ... ... териториясына дейін оңтүстігінде Іле өзеніне шейін
кездеседі. ... ... ... ... ... ... ететін. Бауырымен жағалаушылардың
туыстарының өкілдерінің әртүрлі аймақты ... ... ету ... ... ... ... және экскурциялар бойынша жүрді.
Сонымен қатар шағын өзендерінде б.ж.н экологиясында, биологиясында маңызды
роль ... ... ... зона аумағына кіреді. Өйткені рептилиялардың,
таралуын кездесу жиілігін зерттеудегі ең қолайлы зоналы аймақ.
Жаркент өнернің зоналық аймаққа ... ... және ... егіс ... Сұр топырақты сазда өлке
3. Қоңыр топырақты және орманды
4. Қара топырақты және таулы немесе ұсақ шағыл тасты өлке
Бұл экскурциялар аудандық оңтүстік ... ... ... өтті. Ұшарал,
Ақарал, Қызыл-жиде Сарпылдақ ауылының маңында және сол окрукке тиісті ... ... ... ... ... ... ... отты
жерлерде жүргізілді.
2005ж. У-шілде Ушарал ауылы және шығыс өзендер жағалауларында 3км-
деи ара қашыкта өткіл 10-шілде ... ... ... Ақарал ауылына
деиін 13км 11-13-шілде Ақарал және Сарпылдақ ауылдарының егіс алқаптарында
және игерлмен жерлермен шағын қумдарда ... ... ... және Іле ... ... ... ... өтті. 16-шілде Көктал аулынын бұрын жүгері егілген егіс
алқабында, одан ... ... ... ... қамтылды 18-шілде шағын
өзендердің лазды ... және Өсек ... ... ... ... 6км жер 20-сы ... қаласынан Жонғар Алатауына дейін ... ... ... ауыл ... ... 21-Садыр ауылы Садыр
өзенінін бойы және ... ұсақ ... ... 4км. 22-24 ... ауылы
Тышқан өзенін боиы, Жоңғар Алатауының бақ терлері, шағыл тасты ... ... егіс және ... ... ... ... ... солтүстік батысына қарай ( Ұзі) Әулие-Ағаш, Енбекші,
Алтын Эмел паркімен шекаралас ... ... ... сол ... ... ... салыстырмалы және әдебиеттердегі
деректерге сүйеніп, жай ғана карапайым зерттеулер жүрғізілді. 26-28 Әулие ... және ... ... және сол ... жазық далаларында 5км
шақырым жерде жүргізілді.
Құмды және ... егіс ... ... ... 11-13 ... ... ... маңындағы шағын құмдарда көбірек
кездесетін рептилиялар нағыз кесірткелер ... ... ... – Eremis velox, және торлы – ... және ұзын ... ... ... ... көбірек кездеседі. 1км қашықтықты жүріп өткен
кезде ... ... 24 ... кездестірдік. Әр-бір километірде
бауырымен жорғалаушылардың ... осы ... ... ... ... ... бұл жерде жыландар отрядының тұқымдасын байқадық. Ол кәдімгі
сұржылан – Vipera berus. Олар бұл ... көп ... ... ... 1км2 1-2 ... ... Ақарал ауылының айналасында
кездескен б. ж-р сол жердің табиғат ерекшелігіне байланысты бейімделіп
тіршілік етеді. ... ... ... түріне қарайды, олардың кездесу
жиілігі көбірек болады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... бұлармен салыстырғанда аз бөлу себебіде ... ... ... ... ... ... ... және бәрі келетін
омыртқасыздармен де қоректенеді. Бұл ... ... ... өте ... сол ... табиғатына, құмына, сұр түсті құрамына ұқсас түске ие, яғни
жасырушы реңді.
Ал енді егіс алқабтарына келетін ... бұл ... ... ... ... 1га ... 5-6 ... Осы аралықта ағамалылар
тұқымдастарын, нағыз ... ... ... Сұржыланның
бұл жерде алдыңғымен салыстырғанда көп болуы, осы ... ... ... Бұл ... ... сұр ... егіс ... анығырақ айтқанда ерте көктемде ... ... егіс ... көп ... Ал осы ... ... ... жиі кездесуіне тиімді әсер етеді.
Игерілмеген тың жерлерде сексеуіл және шеңгел ... ... ... кесіртке – Phrynocephalus sicolor ctraueh. Бұлаң құйрық
жұмырбас ...... guttatus және ... ... ... өкілдері кездеседі.
Бұл жердегі р.б. ж-дың санын анықтау өте қиын. Олар өте тез ұйымдайды,
демде бір бұтаның астынан екінші бұта ... ... ... ... ... жерде мекендейтін кеміргіштермен шатастырып есептеп жіберуге әбден
мүмкін.
2. Сұр топырақты ... ... ... ... ... Даңғырлақ және бастаулы өзен Қарасу
жағалауларында, сонымен бірге ... ... ... ... ... б.ж-ды
бақылау. Осы күнгі бақылау басқа экскурсияларға қарағанда ерекше ... ... ... ... ... ... оны түске дейінгі және
түстен кейінгі деп белгіленді. Осы уақыттардың б.ж-дың күндізгі тіршілігіне
әсері байқалды. 2-ші ... ... ... сол ... ... ... тіршілігіне әсері байқалды. Осы екеуін
б.ж-р бір-бірімен тығыз байланыстырады. Жаркен өңірінде күннің қатты қызуы
ертеңгі сағат ... ... Дәл осы ... б.ж-р ... ... ... шығады. Түске дейінгі уақытта бауырымен жорғалаушыларды әсіресе
жыландарды су ... ... ... ... ... сун тау ... ағып келетін су болғандықтан ол жылы
және ағысы ... Бұл ... ... ... ... ... ... мен нағыз кесіркелер кездеседі. Сонымен
бірге біз Даңғырлақ өзенінің ағысына ... ... ... ... ... ара ... ... үш сұржыланды байқап олардың қорегін аулауын
бақыладық.
Бұл жыланның судағы қорегі ұсақ ... және ... ... ... ... ені 4-5 см ... ... су жағасынан
денесінің ені өзінікіндей балықты ұстағанын бақыладық.
Сол ... 100м ... ... ... ... ... ішінен
ұзындығы 70-80см ірі сұржыланды байқадық, ол адамнан ешбір сескенбей ... 1-2 ... ... ... жалбыздардың астына кіріп кетті.
Сонымен бірге бұл жерден 2 ... ... ... Әйткенмен осы
өзеннің жағалауында сарбас жыланнан гөрі сұр жылан көптеп кездеседі.
Қарасу маңында б.ж-ң аз болуын ол ... ... ... ... ... ... сазды және өзеннің өзі бастаулы өзен
болғандықтан суы суық. Өзеннің жан-жақтарындағы саз балшықтар б.ж ... Бұл ... ... ... үшін ... көптеп келеді. Олар
қорегін ұстап жұтқаннан кейін, асын сіңіру және дене температурасын ... ... ... тас ... ... ... тас ... үстінде денесін қыздыруы, олардың жиі өлуіне
әкеліп соғады. ... тас ... ... көп ... Осы ... тірі ... өлі ... кездестіруге болады. Бір күннің
ішінде жол ... үш ... ... ... Бәрі көлік астына түскен
жыландар. Бірақта осы аймақтың жануарларының бізді қызықтыратын жағдайы ... ... ... ... 2-есе ... ал кесірткелер мүлдем жоқ.
Осының өзі б.ж-ң тұқымдастары ... ... ... ... кейін сапырылысып жорық үстінде жүрген ректилиялардың 3/1-
нің ғана кезіп жүргенін байқап, қалғандарын күнге қыздырынып жатқан ... ... ... ... орманды зонада бауырымен жорғалаушылардың кездесу
жиілігін басқа аймақтармен салыстырғанда төменгі ... ... зона ... ... ... қаласына дейінгі аралықты қамтыды.
Бұл жерде рептилиялардың қорек ететін жануарлары көп, ал өздері аз. ... ... ... өсімдіктердің өсімтал бойшаң және тығыз орналасуы, ал
осындай өсімталдың олардың қозғалуына, қорегін ... ... кері ... Бұл жерде шиқылдауық геккон – Alsohylax pipiens, ... ... ... ... ... сұр және сарбас жыландар аздап
кездеседі. Шиқылдауық кесірткенің кездесуі жиілігі 0км ара ... ... ... ... 9-данасы, сұр жыланнан екеу, сарыбас жыланнан
біреу ғана кездесті.
4) ... және ... ... ұсақ ... тасты өлке. Жаркен
өңірінің солтүстік шығысы Жоғар Алатауына дейін жазық және бөктерлі ... ... ... ... ... ... ... дейін. Бұл жүлдегі
бауырымек жорғалаушыларды бақылау өте ... ... олар өте ... әрі ... ... жұқамдастары.
Агамальшар тұқымдасынан: ешкі емер-Trapelus Sanduinolentus Бат-бат
кесіртке- Phynocephalus ... ... ... Trapelus ... ... кездеседі. Бат- бат кесірткенің мінез құлқына қарап, оның жас үстіне
шығып ... ... ... ... ұзақ жоғары көтеріп тұрғанын көріп,
осы жазық даланың сақшысы деген атақ ... ... ... ... жиілігі 1 км жүргендігі 12 ал гектарға шаққан 1,8 га-да 19,8
негізгі жүрлері ... ... ... ... ... Elaphe dione, ... Vipera bursini, Қалқантұмсық-Areistrodon halus көп ... ... ... ... ... олар ... кезір жұріп
тіршілік етеді. Қалқантұмсық ... ... ... ... ... ... ... аулау кезінде болмаса сылбыт баяу қозғалады.
Сондықтан бұларда анықтауда өте ... ... Дала ... өте
жылдам қимылдайды, ал өрнекті палозды көп несе жастардың түбінен және ағаш
бұталарынан ... ... әрі ... ауылынан бастап Жоңғар Алатауына ... ... Ол ... ... ... арасында кездесетін, жергілікті
тұрғындардың ... ... деп атап ... түрлі –түсті кесіртке (Eramias
arguta) мекендейді. Бұларды ... шала ... ... ... ... өсіп
тұрған шөптерден айыра алмайсын. Ал енді қолына алып ... ... ... тен ұзына бойы әр түрлі түстермен қатарланған. Ал таудың
етегінде шатқалдарда ұзын жолақты кесіртке кездестірген ... бар. ... ... ... ің қазуына қорғауына көбеюіне өте ыңғайлы.
Жаркент өңірінің солтүстік батысында қарай Алтын-Емел ... ... ... осы айтылған тұқымдастардың барлығы мекен етеді. Атап ... ... ... Дала ... ... аяқ сұр кеккон, Сцинк
гекконы, Нағыз кесірткелердің ... ... ... ... ... және ... ауылының дейінгі жазық даларда кездесетін
бауырымен жорғалаушылардың кездесу ... ... |Күн және ... ... ... ... ... туыстар |
| | ... ... км |га | |
| | | | | ... ... |
|Кетелер отрияды ... |2 |В |1,8 |12 |19,8 ... | |2 |в |1,8 |12 |19,9 ... | | | | | | ... Кесіртке бока Phynocephalus | |1 |3 |1,2 |6 |13,2 ... | | | | | | |
|3 ... ... ... |1 |4 |1,2 |6 |13,2 ... | | | | | | |
|4 ... ... ... |1 |4 |1,4 |8 |15,4 ... | | | | | | |
|5 ... ... | |4 |5 |1,6 |10 |17,6 ... arduta | | | | | | |
|6 ... ... | |3 |6 |1,8 |12 |19,8 ... grammica | | | | | | |
|7 ... ... | |1 |3 |1,2 |6 |13,2 ... ... | | | | | | |
|8 Ұзын ... ... | |1 |2 |1 |4 |11,1 ... velox | | | | | | ... ... | | | | | | |
|9 ... ... | |1 |6 |1,8 |12 |19,8 ... dione | | | | | | ... Дала ... | |3 |4 |1,4 |8 |15,4 ... ursine | | | | | | ... ... | |2 |5 |1,6 |10 |17,6 ... halus | | | | | | ... | |20 |47 |17,8 |84,4 |195,9 ... ... Ақ ... тіршілік етеді. Ол жын өте ... ... ірі ... ... бір ... ... 6-7 ... Одан да ірілер
мүмкін Жаркент өңірінің ірге тжау ... ... Бұл ... ... ... ... тіршілік ететің және сирек кездесетін жануарлар
тізіміне алынып қызыл кітапқа ... ... ... әдіс - тәсілдер.
Экспедициялық жинақтардан бөлек, нағыз жинаққа кең ... ... ... мен ... ... ... кірді.
Биологиялық белгі бір жақтары бойынша материал жеткіліксіз болған
жағдайда терреторияға байланысты ... ... ... ... ... ... ... жалауланумен қолданылады. Тіркеулер бауырмен
жорғалаушыларынға тиімді табиған жағдайларында және түске ... ... ... мен ... ... ... картаға байланысты
күнделікті және жауын елді мекенге байланысты белгіленді. 20-ішіндегі 17
түрге аймақтын тығыздығы ... ... ... ... және ... келтірілген барлық түрлер үшін дененің массасы
берілген. Min-Max, M=m- ... ... алып ... ... ... ... бойынша салыстырылды. Дененің ұзындығы мұрының
сонынан алал тесігінің ... ... ... ... ... ... ... аналық пен аталықтын орташа массасы қолданылды. Териториялық
орналасуын белгілеу микронартирлеу арқылы зерттеді. Папулятцияның құрамы
әртүрлі жастағы және ... ... ... бір учаскілерді
жаппай аралауы зереттейді, жолдары арқылы болды. Термиттілік жағлайларды
субстрать температурасын сынап ... ... ... әр ... ... 12 м ... ... дейінгі дәндігі анықталды. Қорегінің
құрамы, объект саны тура бақылау арқылы анықталды. Өсу ... ... ... денесімен құрығының салыстырылуы арқылы
анықталды. Мазгілдік белсенділігі табиғатта және де ... ... ... ... ... ... зерттелді.
ІІІ.1. Таралуы және мекендейтін орны.
Жаркент өніріндегі бауырмен жорғалаушылардың қысқы ұйқыдан оянуы
наурыз айының сеңғы күндерінен ... егер ... ... одан ... ... деп жазылған. Сәуір айының басында ауа ... 170 ... 280 ... ... ... ... біраз антивтене бастайды.
Кейде олардың ... аяқ - асты ... суық ... ... әсерінен үзіліп қалады. Жаркент өңірінің оңтүстігінде қыркүйек
айының аяғында барлық жастағы бауырымен ... ... ... ... ... температурасы 170, субстраттын температурасы 24,50 ені
қандай рептилиялар кездеспкейді. ... ... ... ... ... 420 ... кезде кесірткелердің анлықтары мен аталықтары
жер ұстінде қалып қояды. ... ... ... ... кетеді.
Таралуы және мекендейтін баспанасы.
Орта Азия бауырымен жорғалаушыларын тіршілік ету ортасында байланысты
4-топқа бөлуге болады.
1) Құмды мекендеушілер
2) Қатты ... ... ... ... Тіке ... мекендеушілер
4) Сумен байланысты түрлер; қатты топырақтын бетінде мекен етушілер,
құмда да ... ... ал әр ... топтарға жататын түрлер бұталар
мен ағаштарды мекен етеді.
Құмда мекендеушілер.
Бұл топқа біз типтік ... ... ... және ... ... ... ... құмды, салпан құлақты,
домалақ бас-жалмақай, орташалы, сызықы жолақты және ... ... ... ... құмда тіршілік етеуге
қабілеттілік бар: барлық кесіркелердің аяғында ... ... ... ... бастар мен құм айдаһардан танаулары құмға тығылып жатқан
кезде ... ... ... ... қатар айдаһар құмның ішіне кіріпте
көре алады. Көздері де таңуы секілді құмнан шығып ... ... ... құмнан ің қазып, көбінесе сана қолданады, ал кейбіреулері (домалақ
бас, құм айдаһары) құмның ... ... ... ... Типтік
псаммофилердер, ереже бойынша құмда болады. Бұларда тек құмнан 10км
қашықтыққа ... ... ... ... ерекшеледі. Бірақ, мұндай жағдай
тек 1 рет қана аталған (О.П. Богданов. ... Құм ... да ... ... ... сары топырақты және сазды жерлерде сирек ... ... ... топрақта бокпана тұрғыза алмайды, ... ... ... жасырынуына тура келеді.
Қатты топырақтың көлденең бетін мекендеушілер.
Көденен бетті мекендеушіленге тек жұмсақ жерде ғана емес ... ... ... ету тән. ... ... ... мекндеушісі-
тақыр домалақ басты бірақ ылди бұрышты (300 дейін) таулы шөлде кездеседі.
Олардың көбі ... ... ... ... ... ... ... ін
қазатындары да (тақыр домалақбасы, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... (әсіресе әр түсті
кесіртке) және құмға батып кетуге тырысады ... ... ... ... ... шыға алмайды. Тек ешкемер мен оқ жылан тал
түс кезінде биіктігі 1-2 м, биік емес ... ... ... Бұл ... ... дерлік ін қазбайды, мысалы, геккондар.
Қатты субстраттың типтік мекендеушілері құмда сирек ... ... өмір ... ... ... ... тасбақасы, ешкемер, өрнекті
қарбас жылан, нағыз кесірткелер, жолақты қара-сұр жылан, т.б.). ... ... ... қабілетті белгілері жоқ, және олар көбінесе қатты
топырақта көп кездеседі. Сондықтан біз ... ... ... деп
атаймыз.
Тік бетті мекендеушілер. Бұл топтың типтік түрлері жалаңаяқ геккон,
агамалар. Жалаңаяқ ... төбе ... де жүре ... Бұл ... ерекшеліктері – олар жартастарда басын жоғары да, төменде қаратып
жүре алады. Олардың тырнақтары өте берік және ... ... ... ... ... тіпті тік жартастарда да жүгіріп жүреді, бірақ
ылғида тек ... және аз ... ... Тік ... ... өз індерін жасамайды, тек жарылыстар мен саңылаулар және басқа
жануарлардың інін ... Тек ... ... ... ... ... мен ... тазартады. Кейбір түрлері ... ... да ... ... кіріп алады. Мысалы, сұр және шиқылдауық
геккон, үлкен құмтышқанның коллониясында паналайды. Сұр ... ... құм ... ... ... – тұт ағашында, хорасандық
агама пістеде, агама тұт ... ... ... жиі ... Жазғы
уақытта кесірткелер кеуектерде немесе бұтақтарда жиі ... ... ... мен ... ... жоқ, бірақ
бірнеше түрлері сары топырақ пен жарларда кездесуі мүмкін. Олар ... ... тік ... оңай ... ету ... ауыстыру. Кейбір түрлері үшін мекен ету ортасын
ауыстыру маңызды. Мысалы, сары бауыр ... мен дала ... ... ... ... ... әсер ететіндіктен солтұстік
баурайларға қарай көшеді немесе өсімдіктердің вегетациясы ұзағырақ ... ... ... улы сұр ... ... ортасында көбінесе төмен
және ылғалды жерлерде жүреді. ... ... ... ... ... ... қыстық өмірге ауысумен байланысты. Бұл кезеңде ... ... ... ... су ... бірнеше километрдегі үстірт
аңғарларында кездеседі. Басқа да ... ... атап ... құм ... және сұр ... ал кесіткелерден – сұр геккондар, ешкемер және түрлі-
түсті кесіртке бар.
Өсімдікті жабын. Бауырмен жорғалаушылардың тіршілігінде қалың өсімдік
жабыны маңызды рөл атқарады. ... ...... домалақбастар,
агамалар, құм айдаһары, жолақты қара бас ... және ... ... мен ... ұстайды (қалыңдығы 5-15 %). Жалаңаш көзділер, сары
бауыр кесіртке, ал жыландардан - өрнекті ... ... ... улы сұр
жылан, басқа қарама-қарсы топтар – қалың өсімдікті жабында ... мен ... ... тобы аралық топты құрайды. Олар ну
тоғайларда кездеседі және өсімдік ... ... ... ... қара ... әртүрлі түсті кесірткелер шөптің қалыңдығы сирек, шамамен 50 % ... ... ... ал ... ... ... жабаны 80 %
аудандарда тіршілік етеді.
Баспана. Біз айтып өткен құмда мекендейтін кесіркелер ... ... ... ... ... ... ін қазады және ... ... ... екі ... да тең пайдаланады. Тік бетті
мекендеушілер ін қазбайды. Барлық жыландар, оның ішінде улы сұр ... ... ... ... улы сары ... құм, сары топырақ және сұр
топыраққа көміле алады.
Кесірткелерге індердің екі типі сипатталады: тереңге ... ... ... (10-30 см) түзу ... сәл ... ... ін және ... басты есікпен аралығы жалпы 60-80 см, кейде 2 метрге ... ... ін. ... ... інді кесірткелер жазды кұндері, күрделі типті
інді ерте көктем мен күздің соңында ... ... ... мысалы
жалаңаяқ геккон күрделі індерді жазда қазады да, оны ... салу ... ... уақыттарда сцинкті геккондар өздеріне тән індер қазып,
сонда жылынады. Ін тік бұрышты 15-35 см тереңдікке кетеді, сосын ... ... 5-10 мм ғана ... жұқа ... ... ... етіп жоғары кетеді.
Топырақ жарылыстарын, жыралардың жарықтарын, тастардың арасындағы бос
қуыстарды және кеміргіштердің індерін пайдаланып бауырмен ... ... өте ... ... ... ... ... см-ге, ірілері 50-100
см-ге). Қыста бауырмен жорғалаушылар жаздағыға қарағанда 2-3 рет терең, ал
жаздағыдай тереңдікте сирек орналасады.
Жазғы және ... ... 20-250С – тан ... ... және баспанадағы жазғы күнгі температураның тербеліс амплитудасы
500 болады. Бір күннің ішінде баспанадағы ... ... ... ... түрлер қысты жалғыз немесе азырақ топ болып өткізеді.
Біз жалғыз қостайтын тақыр домалақбастарын, каспий домалақбастарын, жылдам,
әртүрлі түсті, орташа және ... ... ... ... ... 3 дара ... ... те қыстайды. Көп жағдайда сұр жыландар да
жалғыздан, бірақ ... ... ... бірігіп те қыстайды. Жалаңаяқ
геккондар қыс бойы бір қуыста бір-біріне тәуелсіз бірнешеуі ... ... ... ... ... ... бірігіп қыстайды. Орта Азияда
бір баспанада қыстайтын жыландардың шоғыры 10-20 дарадан сирек көп ... ... біз тек ... рет бірге қыстап жатқан 214 су жыланын
көрдік. Олар тереңдігі 60-70 см, ені 1 м, ... 30 м ... ... інде ... бойы жас және ... жетілген аталықтар мен аналықтар да бірге
қыстайды.
Қыстауға алдымен жынысты жетілген аталықтар сосын аналықтар және ... ... ... ... ... бірінші болып жастары, біраз күннен
соң аталықтары және бір ... соң ... ... ... ... шөл ... ... кесірткелердің
популяциясының тығыздығы бархан аралық төмендікке қарағанда бірнеше есе
жоғары. Осыған орай ... өсу өте ... және ... ... ... ... ... біршама төмен. Бірақ, насекомалардың
имагосы барханда көп мөлшерде көрінеді, себебі құм төбесінің шыңы ерте ... ... ... одан ... ... бола ... жақсы жылиды және
желмен салқындайды. Мұнан басқа барханда насекомдар шөптердің арасындағыға
қарағанда тез байқалады. Сондықтан ... ... ... ... да бір ... ұшып ... ... күтіп отырғанын жиі байқауға
болады. Егер бархан кең көлемді алып ... ал ... ... ... ... онда ... ... кесірткелер саны көп емес.
Тік жарларды мекендейтін геккондардың қорегі негізінен өзендердің
жайылмаларын, ... ... ... құм ... ... ... ... тұрады. Кеш түсісімен насекомдар жарық ақшыл жарға қарай лап
қояды.
Кейбірі геккондар қарауылдап отырған жарларға қонады, қалғандары төмен
құлайды.
Су жыландар жас ... ... ... ... көп болады.
өзендер мен арықтарда су жыландар әрдайым қоректі ... оңай ... ... ... ... ... ... жерлерінде
өмір сүреді және өседі.
Құмды эфтің көп шоғырлануы құрбақа, бақа, кесіртке, үй ... т.б. ... ... ... ... мен ... болады (оазистен келген жануарлардың түрлері мен формалары шөлге
жатады). Айдарлы ауылының құмында ... ... саны ... ... ... ... олар ... қоректенеді. Мұнан өзге құмтышқанның ініне қалқантұмсықтың
жемтігі ... ... ... ... ... ... ... бүйелер
кіріп кетеді.
Қазақстанның Шу –Іле тауларында қалқантұмсықтың көп саны әсіресе шимен
ұштастырылған. Шидің түбінде ... ... ... ... ... ... сары ... ұя салады, бозторғай, ақ жылан, ... улы ... ... ... ... ... сұр ... және
басқа да жануарлар тіршілік етеді. Олардың кейбіреулері ... ... ... ... ... Бұл ... аз ... басқа да
территорияларда кездеседі.
Кесірткелердің қорегіне салыстырмалы ... ... ... әртүрлі түрлерінің қоректенуі бірдей
түрде зерттелмеген. Әсіресе әрбір туыстар туралы мәліметтер аз ... т.б.). ... біз ... ... ... ... 7
туыстың өкілдеріне шолу жасаумен шектеліп қалдық. Мысалы, жұмырбастылар
кесіртке ... ... ... ... ... мен жалаңаш
көзділерге қарағанда ... ... ... ... ... ... ... орын (сары бауыр
кесіртке 76,62 %, ... ... 25,90 %), 4 ... осы ... 2- орын ... 22,35 %, ... геккон 21,04 %, агамалар
20,86%, жұмыр бастылар 11,63%) алады.
Термиттер жалаңаяқ геккондардың тамағында 1-орында (32,86%), домалақ
бастылар. ... (5,36%), ал ... ... (4,28%). ... ... ... аз ғана % мөлшері тиеді ... ... ... ... ... ... ... себебі әр туыстың қорегінде басқа жануарлардың түрлері
кездеседі. Мысалы, сары бауыр ... мен сұр ... ірі қара ... ... ... ал ... бастылар ұсақ қоңыздарды, т.б. жейді.
Осының арасында әртүрлі кесіртке туыстарының ... ... ... едәуір қысқарады. Егерде басым түсетін көптеген кесірткелер
үшін аулау орнымен белсенділік уақытының сәйкес ... ... ... ... ... ... ... немесе толықтай жоғалады.
Мысалы, бархондардағы құм ... ... ... ... ... ... кесірткелер қоңыздардың личинкаларымен
қоректенеді.
Жыландардың қорегіне салыстырмалы талдау.
Әртүрлі жыландардың қорегі көбінесе кесірткенің ... ... ... орай ... қоректенуін зерттеу кесірткелерге
қарағанда анағұрлым аз және көбінесе тең ... ... ... ... ... 2 ... ... Жоғарыдағы бөлімдердегі сияқты
кесірткелерге жасалғандай ... ... ... даралар саны емес
мөлшері бойынша ерекшеленетін қоректік компоненттердің кездесу жиілігі
көрсетілген.
Жыланның әртүрлі жемтігінің ... ... ... ... |Құм ... |Кәдімг|Қалқан|
| |Аб ... |і |сұр |і сұр ... ... |аны ... ... ... | |
| | | | |с | | | |
| | | | ... | | | |
|1 ... |- |- |- |- |- |
| |р | | | | | | ... Бауырымен жорғалаушылардың санының өзгеруі.
Жаркент өңірінде бауырмен жорғалаушылардың саны туралы мәліметтер өте
аз. ... тек ... ... ... ... санына әсер ететін
себептер қозғалады.
Бауырмен жорғалаушылардың саны ... ... ... ... ... ... ... фактор - қорек, қоректенумен тығыз
байланыста, ең соңындада санына әсер ететін ... ... ... ... Кейбір түрлердің саны тікелей адамның әсерімен табиғи
жаулардың әсер етуі және ... ... ... Түрлердің көп
саны көбінесе насекомдармен (қаттықанаттылар, құмырсқалар, ... ... ... ... шегірткелер болып табылатын
өте үлкен аумақта шоғырланған далалық улы сұр ... ... ... ... ... ... түрлерді, мысалы су жылан үшін жоғары ... ... ... ретінде әртүрлі жауарлар тобын пайдаланатын түрлер
тар маманданғандарға қарағанда ... көп ... ... ... ... ... ... және сүтқоректілермен тең дәрәжеде қоректенетін құмды эфа,
сонымен қатар осы аталған жануарларды жұтатын қалқантұмсық та ... ... ... жатқан үлкен шоғыр жасайды тағы да ақ ... ... ... ... ... тіс тәрізді тар маманданған түрлер
кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... есе ... еш ... шоғырлану құрмайды. Олардың кесірткелерден тұратын бір түрлі
тамақтарын ... қиын және олар аз ... ... суаттардағы
құстар тәрізді үлкен топтарға жинақталады.
Бәсекелестік. Бауырымен жорғалаушылардың популяциялық тығыздығы
көбінесе жақын туыстардың ... ... Бұл ... ... ... ... агамалардың, сцинктер мен кесірткелердің
өкілдерінде байқадық. Ол ... мен ... ... да ... Бір-бірінен едәуір қашықтықта орналасқан бірнеше географиялық
пунктерде айтылатын төменде келтірілетін ... ... ... ... ... ... ... бұл пунктердің табиғи
жағдайлары ... ... ... ... ... Азияның территориясында жалаңаш палды геккондардың 3 ... сұр, ... және ... ... өмір сүру салты ұқсас.
Олар жазда кешке, көктем мен күзде көбінесе ... және ... ... күндізде әрдайым белсенді. Олардың қорегі күндіз қарауылдау немесе
түнде белсенді іздеу ... ... сол ... насекомдар тобынан тұрады.
Олардың мекен ету ... ... ... ... ... геккондар мен шиқылдауық геккондар ареалының торабына екі түр де
жалпы әртүрлі биотоптарда кездеседі. Ұзын, мықты ... ие ірі ... ... көз ... немесе 3 көрсетілген түрлер бірге ... ... ... ... әрқашан едәуір қолайлы мекен орнын, яғни
топырақты жарларда бірге кездеседі. ... ол көп ... ... сұр ... ... ... ... гекконмен ығыстырады да,
ал сұр геккон 2 алғашқы түрлерімен құмды шөлдің ... ... ... ... інде де, ... бұтақтарында да тіршілік
етпейтінін атап өту ... ... бос емес ... орындарда індерде тіршілік
ететін каспийлік геккондардың саны ... Олар ... ... ... жоқ ... ... ... індердегі сияқты
мөлшерде. Дәл осы жағдай сұр гекконға да қатысты.
Үстіртте жылдам кесіртке түрлі-түсті ... ... ... ... ... жылдам кесірткені біз түрлі-түсті кесіртке ешқашан
болмаған шығыс жарда көп ... ... (бір ... 50-60 ... кесіртке жардың шетінен сайға және тегіс жерлерге 2-3км ... ... ... ... ... ... ішкі территориясында ол
мүлдем жоқ, бұл жерлерде тек түрлі-түсті кесірткелер кездеседі.
Жылдам ... ... ... ... жоқ ... ... аудандарда болады. Түрлі-түсті кесіртке жылдам кесірткеге қарағанда
сазды ... ... ... ... Оның ... ... өте тығыз, бұл өте
маңызды болып ... ... ... шөлде топырақ тез кетеді және оған
салынған жұмыртқа жазда бұзылмайды. ... ... ... кеш салады
және оны қайта салу ... ... ... кетеді. Бірінші салынған
жұмыртқадан шыққан жас ... ерте ... ... ... ... ... жағдайда болады, себебі өсімдіктердің
вегетациясы мен ... ... ... осы кезеңде аяқталады.
Мұнан өзге ересек түрлі-түсті кесірткелер жылдам кесірткелер аулауға әлі
келмейтін ірі ... ... ... Сондықтан түрлі-түсті
кесірткелер тағам ... ... ... аудандар және жыралармен
салыстырғанда шоқыларда едәуір қолайлы ... ... ... аудандарында түрлі-түсті кесіртке болмайды, өйткені
жылдам кесірткемен бәсекелестікке шыдамайды. Жылдам кесіртке ... ... жаз бойы ... белгілі бір, тіпті үлкен тереңдікте (20-
40см) ылғалдылықты сақтайтын қасиетінің ... ... ... ... ... орай ... кесірткеге қарағанда көп ұрпақ береді. Одан
басқа сазды шөлге қарағанда құмды шөлде кесірткелердің ... көп ... ... кесіртке өзінің тез қозғалуының арқасында жақсы жағдайларда
болады. Бұған ... ... құм тез ... қосу ... тез ... ыстық басталғанда жер бетінде ұзағырақ қала алады да ... ... ... Жылдам кесіртке мұнда да түрлі-түсті кесірткені
басып озады.
Жартылай бекітілген тау тізбекті және ... ... ... ... жылдам кесіртке тек өзен аңғарлары мен шаруашылық жерлеріндегі
тығыздалған топырақта кездеседі; құмды шөлге бірнеше ондаған метрге ... ... ... құм мен ... жердің шекарасында осы аталған 2
түрдің өкілдерін тар жолда да кездестіруге ... ... ... ... жылдам кесірткенің тіршілігі ... ... ... ... ... және ... кесірткелер секілді
түрлермен алыс систематикалық қатынаста көршілес ... ... ... ... ... ету орнын алады. Бұл зонада бірнеше ... ... ... ... ... ... ... кесіртке түрлі-түсті және
торлы кесірткемен бір жерде кездеседі. Жылдам кесіртке ... ... ... ... кезде, олардың мекен ету ортасының арасындағы
шекаралар өте анық көрінеді, біз 2 түр бірге кездесетін аз ... ... ... бұл ... ... ... ... көрінетін бәсекелестікті
түсіндіретін шығар.
Ч. Дарвин (1937) жақын түрлердің арасындағы ... ... ... ... ... мәліметтер жақын туыстар арасындағы
бәсекелестік едәуір айқын көрінетінін ... Бұл ... ол ... ... ғана әсер ... ... ... кедергі жасайды. Сол уақытта
бәсекелестік ұқсас өмір салтын ... ... ... ... да ... изоляция. Белгілі орындарда бауырымен жорғалаушылардың санына
құрлықтың аудандарының түзу изоляциясы әсер етуі мүмкін. Біздің ... ... эфа ... ... көп ... тек оның ... ... үшін аз жарамды және жарамсыз көршілерден жақсы оқшауланған
жерлерде ғана (суарылатын немесе қоныстанған ... ... ... ... ... ... мүмкін кездерде берілген аудандар ... ... ... ... болуы мүмкін. Суармалы
жерлердегі жыландар кесілген ірі суармалы каналдар болып қалған шөлге емес,
жарларға қарай ... ... ... ... ... болған.
Баспана. Қолайлы баспананың болуы дайын пананы пайдаланатын түрлердің
санымен байланысты. Мысалы, сары топырақты жарларды жағалай ... ... ... ... ... ... жоталар шыңдарына, өзеннің
сары ... ... ... ... ... қираған
орындарына өрмелейді. Мұнда олар ... үшін ... ... және ... ... ... Мұндай аудандарда қысқы кезеңдерде
даралардың саны он немесе жүздеп өседі.
Бауырымен жорғалаушылардың жаулары түр ... ... ... етеді. Жиілікке негізінде жоғарыда аталған факторлармен салыстыру
бойынша аз әсерін тигізеді. Отар станциясы елді ... ... ... ... басқа кесірткелермен бәсекелестік жоқ. Сонымен қатар
оның Алтын Емел табиғи паркі ареалдың ... ... ... көп ... ... жфлан, шығыс айдаһары, қалқантұмсық, далалық улы жылан,
ұшатын жыртқыш құстар (бөктергі, ақсары, борсық, түлкішек және ... ... оны ... көк ... да жейді. Жылдың барлық жылы кезңінде тек ақ
жылан ғана түрлі-түсі кесірткемен ... ... ... ... ... ... Емел мен ... қоңырөңде көп. Мысалы, күн сайын
улы ... 70-80, ... 20-40, ... жыланды 8-10, ақ жыланды 5-
6-ға дейін көругі болады. Осындай ... ... ... ... ... көп. Әр ... бір ... түрлі-түсті
кесірткелерде сандық өзгерістері байқалмағанын атап ... ... ... ... әсер ... әсері. Түр санына адамның да әсері ... ... орта ... тасбақаны аулау өте көп болған. Қазіргі кезде оның
саны айтарлықтай ... ... ... жорғалаушылардың сандық өзгерісі туралы жылдық ... ... ... ... бойынша, жергілікті тұрғындардың сөзіне
қарағанда, қайсыбір жылдары ... ... ... ... экологияны
білместік деуге болады.
Бауырымен жорғалаушыларда сүтқоректілеріндегі, оның ішінде
кеміргіштердегі ... ... ... ... ... Кеміргіштерде
популяциядан көбінесе 1-2% және одан да аз қалады, бұдан ... саны ... ... Улы ... ... аулау аудандарында біз жүргізген
бақылаулар белгілі ауданда 80-90% популяцияны аулау жеткілікті, ... ... 2 ... ... ... ... Бұдан кейін бұл ауданға
көрші ... ... ... үшін 10-даған жыл керек.
Қары аз, қатты суық қыста біз жас ... мен ... ... ... көрдік. Көктемде жастары мүлдем қалмады. Бірінші қыстан аман
қалған ... тек 24%. ... егер ... ... ... бұл аз ... ... Маршруттық әдісте көру аймағына тек барлық жылан басының
тек проценттік үлесі ғана түседі.
ІІІ.4. Көбеюі және мінез ... ... ... жалпы сипаттамасында сол
мүстік аудандарға қарағанда оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... фолипулдарың дамуы (жаңыржұмырбасының
түрлі-түсті және орташа ... ... ... ... ... және қараша айына дейін байқалады. Кейбір бауырымен
жорғалаушылардың ... ... ... ортасында аяқталады. Жалпы
рептилиялар шағылысуы көктемде және жаз айларының ... ... ... ... жыланның шағылысуы тамыздың аяғында болады.
Барлық жыландар мен кейбір кесірткелер жылына бірақ рет жұмыртқалайды
және тасбақада және кесірткелердің көбінде ... ... ... көпшілігі ұрықтанған жұмыртқалар салып ... күн ... ... ... азды ... ... бар жапырақтан
жасаған ұяларына салады. ... ағаш ... ... ... ... ... де кездеседі.
Әдетте рептилилер жұмыртқалағансын одан әрі ... ... ... ... ... қарабы жылан жұмыртқаларына оралып
қоршап-қорғап жатады. Бұл кезде біріншіден ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Абжыландар ұясының жылылығы оның айналасындағы орталықтың жылығынан
+100, +120 артық болады. ... ... да ... қориды.
Рептилилердің кейбірлеулері балаларын тірі тауып та көбейеді. ... ... ... ... ... даму ... жұмыртқа жолында
өткізеді де, анасының денесінен шығысымен жұмыртқасының қабығы жарылып,
дүниеге кімнеше рептили келеді. Мұндай ... ... тірі ... ... ... жұмыртқаларының құрсақта болу мерзіміне қарай
сыртқы ортада дамуы 30 ... 60 ... ... ... ... ... туу ұрықтанған жұмыртқаның құрсақта болу уақытына байланысты.
Таулы жерлерде және солтүстікте тірі ... ... ... ... ... кейбір түрлері әр түрлі табиғат
көбейеді. Мысалы: бір түрлі ... ... ... ... көбейсе, ал
екінші бір жағдайда тірі туады.
Көбеюіне әсер ететін кейбір факторлар.
Температура бауырымен жорғалаушылардың ... әсер ... ... ... ... ... бірінші жартысында
фоликулары әдетте 6-7 мм ... ... ... ... жорғалаушылардың жұмыртқа салуы ауа
райы әбден жылынған кезде жүреді. Сондықтан ... ... ... ететін
бауырымен жорғалаушылардың жұмыртқа салуында шапшаң ауытқулар болмайды.
Губетрат – бұлда ... әсер ... ... ... ... түрлері
көбеюге кейінірек қатысады. Ал қатты топырақжағылар олардан бұрын бастайды.
Псаммофилдердің көбею уақыты бұларға қарағанда ұзақ ... Бұл ... ... ... ... жорғалаушыларда көбеюге бірінші үлкендері, артынан кәрілеулері
қатысады. Ұсақтары және жартылай ... 15-30 ... ... ... ... ... мысалы: торлы кесірткенің жас особтарының
жартысына жыныстың жетілуі көбею сатысының соңында жетіліп, және 1-2 ... ... ... ... ... аз болады.
ІV. Рептилиялардың шаруашылықтағы маңызы.
Адам үшін рептилилердің қаншалықты маңызы бар екені 2-ші ... ... ... ... зиянды насекомдарды және
моллюскалармен, оның ішінде зияндыларымен қоректеніп, пайда ... және ... ... кейбір жерлерінде, кемірушілерді жеп
құртатын үй маңайындағы усыз жыландарды сақтауға тырысады. ... ... (Еlaphe ... ... ... ... ... қатар, кейбір жыландар пайдалы жануарларды жеп
зиянын да тигізеді. Мысалы, сарыбас жыландар бақаны, ... ... ... ... Оқ ... ... пайдалы кесірткелерді жойып жібереді.
Су, тасбақасы және ... ... ... да ... жеп ... Дала ... орта ... бақша өсімдіктерінің, мақта
өсімдіктерінің және жоңышқаның жас сабақтарын жеп ... ... ... ... ... ... зиянды екенін анықтау үшін
арнайы зерттеулер жүргізу керек. Әсіресе ... мен ... ... ... Өйткені алуан түрлі жыландар әрі пайдалы, әрі ... ... ... ... аса қауіпті емес жыландарға: кәдімгі сұржылан (V вечщ) олар
СССР-дің Европалық бөлімінде (Кавказда, Орта ... ... ... ... Еділ өзені жағалауында, Қазақстанда оңтүстік Сібірде
таралған. Оқ жылан Орта Азия мен ... ... Бұл ... адам өлімі өте сирек болады, әйткенмен өте ... ... етін адам ... ... ... ғасырда
мұхиттардың аралдарында тіршілік еткен ... ірі ... ... үшін кеме ... ... ... жеп ... Жұмсақ
терілі тасбақаларды еті үшін қытайлықтар мен ... ... ... ... етін ... болады. Кейбір тасбақалардың (Қаретте немесе
бисса) мүйізді қабыршақтарынан тарақтар, ... ... ... жасайды.
Қорытынды.
Жаркент өңірінде тіошілік ететін бауырымен жорғалаушылардың
экологиясы, ... ... ... ... ... дамуымен
байланысты. Қазіргі кезде герпетофаунаның жаңа бағыты –ареалдың ... және ... ... даму ... Ал осы
әдістер бауырымен жорғалаушылардың ... ... ... мен ... ... ... береді.
Жануарлар әлемінің жағдайы табиғи және ... ... ... Бірақта мекен ету ортасының жағдайларының өзгеруі
табиғи процестердің әсерінен болады, экосистеманың өзгерісі эволюцияның
жолдарымен жүреді. Антропогендік ... ... ... ... ... ие ... Осылардың бәрі күрделенген экосистеманың
бұзылуына әсер етеді.
Жаркент өңірінде тіршілік ... әр ... ... ... ... ... ... етуі экосистеманың әсерінен болатындығы
байқалды. Осылардың ішінде атап айтатын жағдай, осы өңірдің ... ... ... ... түрінің сақталуына әсер ететіндігі
дәлелденіп отыр.
Әдебиеттер тізімі:
1. Абрикосов Г.Р, ... А.Г, ... Б.С. ... ... . т.2 ... школа. 1966.
2. Биологиялық энциклопедиялық сөздік. М, Сов. энциклопедия. 1986.
3. Бочкарев Ю.С. Омыртқалылардың эволюциялық ... М, ... ... З.К. Қазақстан шөлдерінің кесірткелері. Баспа «Қонжық»
Алматы, 1995.
5. Богданов Р.П. Орта Азияның бауырымен ... ... ... М.К. ... ... салыстырмалы морфологиясы.
Часть 1,2. КазГУ, Алматы; 2001
7. Донбровский Б.А. ... ... ... ... 1961.
8. Жануарлар өмірі. т. 4. М, Просвещение, 1983.
9. Жануарлар өмірі. т. 5. М, ... ... ... өмірі. т. 2. М, Просвещение, 1988.
11. Иванов И.Ф, ... П.А. ... ... ... ... ... ... Д.Н. Станчинский В.В. Омыртқалы жануарлардың зоологиялық
курсы. М. М. ... ... ... А.Г. эмбриональдық гистогенез. А. Медицина. 1971.
14. Кэролл Р. Полентология және омыртқалылардың эволюциясы.
15. ... К.Б. ... ... 1,2 ... ... ... ... Н.П. Карташев Н.Н. Омыртқалылар зоологиясы. т. 1. Параскив.
17. Ронер А, Парсона. Омыртқалылар анатомиясы. т. 1,2. М. Мир, ... ... И.И. ... ... ... М. Сов. наука.
1947.
19. Beaumont A, Cassier P. Biologic animale, Les cordes. ... des ... Paris, Bardos, ... Boue H, Chanter R. Zoologie. V. 2(7); 2(2); Pein. ... ... @.ru.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысы бойынша орналасқан туристік обьектілермен танысу36 бет
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет
Қазақстан бойынша саяхат10 бет
Жорғалаушылардың эвалюциясы20 бет
"Алтын орда."6 бет
Invitro жағдайында өсірілген өсімдік жасушыларының биологиясы12 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Алтын миллиард» ұғымы5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь