Банктік тіуекелдер және оларды бағалау әдістері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І. Ауыз әдебиеті туындыларының деректік маңызы, объективтілігі, алғышарттары мен тарихи жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.1 Фольклор . қазақ тарихының дерек көзі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.2 ХІХ . ХХ ғ. басындағы ұлт . азаттық қозғалысы тарихына қатысты фольклор деректерін сыныптау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22

ІІ. ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ халқының ұлт . азаттық қозғалысы тарихына қатысты ауыз . әдебиеті туындылары ... ... ... ... ... ..40
2.1 «Исатай.Махамбет» жыры ұлт . азаттық қозғалыс тарихының
дерек көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
2.2 «Кенесары . Наурызбай» жырындағы мәліметтердің шынайылық деңгейін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

ІІІ. ХІХ ғ. екінші жартысы ХХ ғ. бас кезіндегі ұлт . азаттық көтерілістері тарихи жырларда ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..73
3.1 Жанқожа жыры және қазақ халқының азаттық үшін күресі ... ... ... ... ... ... 73
3.2 1916 жылғы ұлт . азаттық көтеріліс ауыз әдебиеті үлгілерінде ... ... ... ... .85

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .98
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .101
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ БИЗНЕС ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАРЖЫ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМДЫҚ ... ... және ... ... ... ... С Б
Қорғауға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі,
эғк, доцеңт
Ермекбаева Б. Ж.
АЛМАТЫ 2006
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................3
І. Ауыз әдебиеті туындыларының ... ... ... мен ... Фольклор - ... ... ... ... ХІХ – ХХ ғ. ... ұлт – азаттық қозғалысы тарихына қатысты фольклор
деректерін
сыныптау....................................................................
.........22
ІІ. ХІХ ... ... ... ... халқының ұлт – ... ... ... ауыз - ... ... жыры ұлт – ... ... ... ...... жырындағы мәліметтердің шынайылық деңгейін
анықтау.....................................................................
...............................................53
ІІІ. ХІХ ғ. ... ... ХХ ғ. бас ... ұлт – ... көтерілістері
тарихи
жырларда....................................................................
..............................73
3.1 Жанқожа жыры және ... ... ... ... 1916 ... ұлт – ... ... ауыз ... ... ... ... зер салсақ, Қазақстанның Ресейге
бодан болу тарихы, әр түрлі формада үздіксіз ... ... ұлт – ... ... ... көреміз. Бұл қозғалыс әр ... әр ... ... Егер ... ... ... өз наразылығын ақын ... ... ... білдірсе, ХҮІІІ ғасыр соңы мен ХІХ ғасырда ... ... ... ... ... өте келе әлеуметтік
экономикалық, саяси, ... ... ... ... ... зиялыларының
іс әректі, жасаған еңбегі де – ... үшін ... жаңа ... ... екі ... ... ... қазақ даласындағы осынау ұлы
дүбірдің шын сипаты, тарихи мәні әлі де нақтылай ... ... ... ... академик М.Қозыбаевтың мына ... ... ... ... ... ... жүрген ділгірлігінің бірі – ұлт-
азаттық қозғалысы. Біз осы уақытқа дейін әрбір ұлттық ... ... ... талдап, жеке-жеке аймақтың шеңберіндегі төбелес-жанжал
дәрежесінде қарап келдік. Шын мәнінде 1731 ... ... ... халқы
үзілмеген, бір сәт толастамаған ұлт-азаттық соғысын жүргізді»[1]. Исатай
мен Махамбеттің (1836-1838жж.), ... ... ... ... ... ... Атырауды, Арқаны, Сыр
бойын, қазақ елін тұтас қамтып, бірі бастаса, екіншісі жалғап жатыр. Ал осы
қозғалыстардың өзара байланысы, ... ... ... ... бір емес деп
кім айта алады. Осы әдіснамалық көзқараста ұлт-азаттық қозғалысын басынан
аяғына ... ... ... тән ... ... ... ... анықтау абзал [2].
Дегенмен ұлт азаттық қозғалыс тарихы тарихымыздың басқа да мәселелері
сияқты қазақ халқына тума төл деректері, оның ... ... ... ... ... ... Ол ... фольклорды қазақ тарихының дерек
көзі ретінде арнайы қарастырған еңбегінде: “Ұлт өмірінің өн ... ... оның ... ... таңда елімізде ұлттық сананы көтерер ілгері төл
тарихқа деген сұраныстың артып ... ... ... жады ... ... ... ... берерліктей мағыналы тарихты сол халықтың
төл деректерінің негізінде ғана ... ... Ал ... ... ... бейнелеу жағынан теңдесі жоқ деректер тобын ауыз әдебиеті туындылары
құрайды”, - дейді тарих ғылымдарының докторы, профессор Қ.М.Атабаев [3].
Табиғи, ... ... ... ... өмір ... қабылдаған халықтың
тұрмыс-тіршілігі, дүние танымы, таным түсінігі, әдебиеті мен ... ... ... ... ... болғанын білеміз. Бұл
ерекшелік көшпелі қазақ халқының ғасырлар бойы өз ... ... ... ... айту арқылы, яғни фольклорлық әдіспен кейінгі ұрпағына
жеткізе ... ауыз ... ... белгілі фольклортанушы, ... ... ... ... мен биік ... ... ... өмірінің, тарихи әлеуметтік істердің, күрестер ... ... мен ... дүние таным мен қоғам, табиғат
туралы білімдердің шоғырланып, ерекше ... ... ... ... энциклопедиялық білімді тарихымыз деректерінің қайнар
көзі ретінде пайдалана білмей, ... төл ... ... ... түсінікті. Міне сол ... ... ... мың ... тарихының дерек көзі ретінде пайдалана білудің басты
шарты, сол арқылы бүгінге жеткен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Өйткені біз бүгін жан-жақты ойлар болсақ, халқымыздың ... ... ғана қол ... ... ... ... үшін, халықтың бас
бостандығы үшін күреске толы екен. Міне осы күрес барысында қас ... ... ... паш етіп, ерліктерін ұрпақтар бойына
сіңіруді мақсат еткен. Осы асыл қазынамызды осы күнге дейін ... ... ауыз ... туындылары немесе қазақ халқының фольклоры тарихи
деректанулық тұрғыдан арнайы зерттелмей, еліміз тарихын жазуда қалыс ... ... ... ... ... әсер етті деп ойлаймыз. Ең алдымен бұл жалпы
деректану ғылымының зерттеу әдісінен шықты. Яғни орыс ... ... ... ... ... ғана ... дерек көзі болып саналады да,
қиял-ғажайыпқа толы, миф, аңыз араласқан ауызша деректер тарихи деректер
ретінде жете ... жоқ. ... ... ... ... да осы ... ... жұрттың тілінде жазылып қалынған деректер ғана ... ... де ... ... ... ... ... мамандар ғана
айналысқанын жақсы білеміз.
Тағы бір мысал келтірер болсақ, қазақтың «Едіге ... атты ... ... жырының қудалану тарихы БК(б)П Орталық Комитетінің 1944 жылы 9
тамызда ... ... ... ... ... ... ... жайы мен оны жақсартудың шаралары туралы» қаулысынан
бастау ... [5]. Бұл ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндіруі орын алған, Алтын Орда тарихын ... ... ... эпосты насихаттау қате болған делінген. Сөз
болып отырған қаулының кезінде идеологиялық істерді ... ... ... ... ... деген догматтық көзқарастың бел алғаны
соншалық, мына қаулыдан кейін ұлт ... «шаш ал ... ... ... ... ... өз ... эпикалық жырларынан
«қателіктер» іздей бастады. Қазақ, қарақалпақ, өзбек ... ... ... ... деп табылды. Татар «Едігесі» жамандалған соң, осы
жыр сарыны кездесетін елдердің бәрінің де өз «Едігесі» сұмдықтың көзі ... ... бұл ... ... мақалалар жаппай жариялана
бастады. Осындай жағдайдан кейін ... ... ... ... ... оның атын ... өзі ұзақ ... бойында мүмкіндік болмай қалды.
Осындай обьективті және субьективті себептерге байланысты бізде жалпы
деректанудың ғылым ретінде қалыптасып, ... ... өз ... ... ... да төл деректеріміз ... ауыз ... де ... ... көзі ... ... мүмкіндік бермеді.
Тақырыптың ғылыми зерттелу деңгейі. Кез келген халықтың өткен тарихын
түсіндіруде фольклор деректерін пайдаланудың өзіндік дәстүрі бар. ... ... ... ... ... ... Страбон т.б.
еңбектерде фольклор сюжеттерін ... ... Олар ... ... ... ... әсіресе, Орталық Азияның далалық аймағын
мекендеген скиф, сақ, сармат, массагет сияқты тайпалар, ... ... ... бар ... ... фольклорлық сюжеттер мен
образдарды көп қолданды.
Қазақ фольклорын ғылыми талдау ісі ... ... ... Ол аңыз ... ... ... ... оларға талдау жасап,
ғылыми құндылықтарын көрсете білді. «Дала жыр - дастандары өзінің ... ... ... ... ... ... ... халық тарихи жыр дастандарды өте жоғары бағалайды »-
деп, [6, 115 б.] жыр – ... ... ... ... ... ... ... шежіресіне де қосар
үлесі мол. Ғалымның қазақ халқы ауыз әдебиетінің байырғы түрлері ... мен ... ... ... мен ... жасаған талдаулары
ерекеше.
Қазақ халқының рухани әлемін ғылыми ортаға таныстырған ұлт зиялылары
еңбектерінде ауызша тарих мәселесі де ... тыс ... ... ... ... Бөкейхан [7] мен А.Байтұрсынұлының батырлар жыры, тарихи
жырларға қатысты ... ... ... ... ... ... көңіл аудару сол жылдардағы тарихи
зерттеулердің ... ... бірі еді. ... ... ... ... ... көтерілісі туралы тарихи өлең – ... ... ... ... ... ... қозғалысы туралы
қысқаша мағлұмат», ол «Исатай-Махамбет» кітабына алғы сөз ... ... ... Х.Досмұхамедұлы Бөкей ордасындағы көтеріліске ... ... ... ... көпшілігі Ығылман ақынның өлеңдер
болып табылады.
Халел ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы
еңбектермен таныс болды, бірақ жан-жақты және обьективті зерттеу мақсатында
қазақ фольклорын жинауға және ... ... ... ... ... тарихын арнайы зерттеген жоқ.
Бірақ өз еңбегінде ... ... ... ... ... ... деп ... [10]. Ол Исатайдың Жоламан, Кенесары, Есеттің
көтерілістері жер үшін деп ... ... ... көтерілістердің
барлығы бір ұлт-азаттық қозғалыс процесі ... ... ... «Қазақтар жер бағасын білді ме?» деген тарауында тарихи өлең-
жырларға ... ... ... ... ... ... деп ... ақын Досқожаның Кенесарының көші-қонымен қоштасу өлеңі ... ... ... ... ... ... [11], ... жырдың әдебиеттегі орны» [12], Б.Кенжебаев «Қазақ халқының эпосы»
[13] т.б. мақалаларында фольклордың көрнекті ... ... эпос ... ... салады.
1940 жылдары М.Әуезов пен Соболевтің «Эпос и фольклор казахского
народа» атты ... ... ... ... ... оқиғалармен
байланыстылығына негізделген [14].
1837-47 жылдардағы Қ.Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі туралы
зерттеген ... ... ... ... атауға болады. Е.Ысмаиловтың
зерттеуінің құндылығы-автор тарихи жырларға сүйеніп, архив деректерін және
1917 жылғы төңкеріске дейінгі орыс зерттеушілерінің ... ... ... ... ... ... айта кететін нәрсе, Е.С.Ысмайловтың Кенесары мен ... ... 1947 ... 21 ... ... ... Коммунистік
партиясы Орталық Комитетінің «Республика Ғылым Академиясының Тіл және
әдебиет институты қызметіндегі ... зор ... ... туралы» қаулысы
жарияланса да, қазақ әдебиеті тарихында жарық көрді. Мәселе төңірегінде ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
зерттеуші 1947-1954 жылдардағы қуғын-сүргінді ... ... жылы ең ... оққа ұшқаны да Е.Ысмайлов болды.
Сонымен қатар ауыз әдебиеті мұраларын «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40
жылдарында» еңбегінде ... ... бірі ... пайдаланған тарихшымыз
Е.Бекмаханов [16].
Тарихшы Нысамбай, Досқожа т.б. авторлардың өлеңдерін зерттейді.
Фольклор деректерімен ... ... ... ... ... ... бермейтін хабарлар алуға болады дейді. Бұл ... т.б. ... . ... халық ауыз әдебиеті деректері арқылы
К.Қасымұлы көтерілісіне қатысушылардың есімдерін қалпына келтірді. Сонымен
қатар Е.Бекмаханов фольклорлық деректерге сынмен ... ... ... ... оқиғаға байланысты туындаған халық ауыз ... ... ... ... ... зор ... бұл ... көптеген өлең жырларға тоқталып, оларға қысқаша
түсінік бере кетеді. Және де ... ... мен ... ... ... Бұл ... 1916 ... ұлт-азаттық көтеріліске байланысты өлең-
жырларды зерттеудегі алғашқы іргелі еңбектердің бірі.
1916 жылға байланысты дүниеге келген тарихи-жырларды ... ... ... ғылымының кандидаты Х.Ишановтың «1916 жыл және ... атты ... айта ... жөн [18]. Онда ... ... ... поэзиясын қарастырған.
Кеңестік билік тұсында фольклорды зерттеу филология ғылымының, қала
берді этнография ғылымының еншісіне тиді. Әсіресе тіл ... ... ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев [19],
Р.Бердібаев [20], С.Қасқабасов [21] т.б. әдебиетшілер фольклорды жинады,
түрлі жанрларын анықтады, талдаулар жүргізді. ... ... ... ... ... Ол-қазақ эпосының тарихилық мәселесі. Қазақ батырлар
жыры халықтың тарихын бейнелейтіндігін айтып, кей ... ... де ... Б.А. ... ... ... Русьтің ежелгі тарихынан
мағлұматты фольклор мұраларынан ... ... ... ... орыс ... жылнамалармен салыстырып, эпостан тарихи негіз іздеді.
Сөйтіп орыс эпосының-ежелгі Русь өмірінен тарихи ... ... ... ... [22].
Кеңес үкіметінің тұсында осы фольклордың тарихи дерек ретінде арнайы
зерттелінуі қажеттігін айтқан шығыстанушы ғалым ... ... [23]. ... шын ... сол ... өзі туғызған тарихы екендігіне назар
аударып, оған ерекше мән ... ... ... ... ғылымы ауызша тарих айту дәстүрі
мәселесіне қатысты зерттеулермен толыға ... 1992 жылы ... ... ... айту дәстүрі бойынша ХҮІІІ ғасырдағы қазақ қоғамы
тарихының негзгі мәселелері» деген тақырыпта ... ... [24]. ... ... ... айту дәстүр туындыларына қазақтардың
батырлық эпосын, тарихи жырдарды, тарихи әңгімелерді, дастандарды шежірені
жатқызады. Отандық тарихнамадамәселеге ... ... ... ... саналса да, еңбекте жалпы ауызша тарихи дәстүрге қатысты көптеген
сауалдардың жауабы табылатындығын атап ... ... ... ... 1997 жылы қорғалған докторлық
диссертациясында ауызша тарих айту дәстүр туындылары ... ... ... ... ... деректер» деп атаған. Ауызша тарихи ... ... ... көзі ... ... ... ... қазақ қоғамын ... үшін ... ... ... Оның ... ... қоғамдық құрылым ішкі байланыстардан, сырт
көзге түсе бермейтін қоғамдық ішкі қатынастардан тұратыны. Ал ... ... ... ... өтетін қоғамдық байланыстарды көшпелі елмен
үстірт қана таныстығы бар өзге ... ... ... өте ... ... ... ... тыныс тіршілігін шынайы сипаттайтын, қоғамның ішкі өмір
сүру заңдарын тап басатын, «қазақи деректерді пайдаланудың маңызы өте ... ... ... жылы ... ... ... ғ.ғ. ... тарихының фольклорлық
нұсқасы» деген тақырыпта кандидаттық ... ... ... ғылымындағы халықтың ауызша шығармашылығы туындыларына
жасалған типология беріледі [26].
ХҮІІ-ХІХ ғ.ғ. Қазақ халқының ... ... ... тарихи фольклорды
қолдану М.Қ.Қозыбаевтың мақалаларында [27], ... ... ... де көтерілді [28].
Зерттеудің методологиясы мен ... ... ... ... ... методологиялық жолы көп. ... ... ... ... қозғалысын ауыз әдебиеті туындылары арқылы
зерттеудің маңыздылығы төмендегі себептерден ... ... ... ... ... қазақтың өз төл деректерінің негізінде жазу қазақ
тарихының ең ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Екіншіден, зерттеу жер, мемлекет, азаттық туралы қазақтың ... ... ... ... материалдық, қоғамдық және рухани өмірінің
тұтастығы фольклорды ... ... ... көрінеді. Тек тарих ғылымында
осы маңызды дерек қорын тарихи зерттеуге пайдаланудың ... ... 1964 жылы ... тарихилығы жөнінде мәселе
көтерген пікір-талста академик ... және ... ... ... тарихи әдістің кейбір әлсіз жақтарына қарамай,
бағалы тарихи–салыстырмалы материалдарды ... ... роль ... өтеді [29, 461-462 б.].
Революцияға дейінгі орыс фольклористикасында қалыптасқан дәстүр
кейіннен ... ... ... ... Халықтардың этногенезі
мен этномәдени байланыстарын, олардың өткен ... және ... ... ... тарихи дерек ретінде пайдаланудың методикасын
В.М.Жирмунский, В.Я.Пропп, К.В.Чистов, В.К.Соколова, Р.С. Липец ... ... ... текстеріне тарихи анализ жасау әдісін ... ... ... ... ... көптеген аңыз-әңгімелері,
шежірелеріне жасаған ... ... ... ... орын алады.
Орта Азия тарихы ... ... және ... ... ... ... Хорезм», «По ... ... ... ... Ауыз ... ... ретінде қарайтын көзқарасты ол «Авестадан» бастап бүгінгі ... ... ... мол фольклор мұраларын зерттеу жұмысында
қолданылды [31].
Фольклорды тарихи ... көзі ... ... ... ... ... ... Г.П.Васильева (түркмен),
Т.А.Жданко, А.С.Морозова, Л.С.Толстова (қарақалпақ) ... ... ... ... ... ұлт –азаттық қозғалыс тарихын фольклор
материалдары негізінде зерттеу жоғарыда ... ... ... ... ... ... қатар
диссертациялық зерттеу тарихи объективтілік ... ... ... ... ... ... әдісі қолданылды.
Диссертацияның мақсаты мен міндеттері: Зерттеу жұмысының мақсаты –ХІХ-
ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалыс барысында пайда ... ауыз ... ... ... ... көзі ... ... көрсету. Фольклор туындылары,оның
ішінде батырлық, тарихи жырлар қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы тарихын
жазуда ... ... ... қатар бір деңгейде пайдалану қажеттігін
және де бұл деректер белгілі бір ... ... ... ... көрсету.
Осы мақсатты жүзеге асыру барысында төмендегідей міндеттер ... ... ... ... көзі ...... туындыларының маңызын,
обьективтілігін көрсету;
- ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ халқының ұлт – ... ... ... ауыз ... ... мәліметтерінің шынайлық
деңгейін анықтау;
- ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғ. бас ... ұлт – ... ... тарихи жырлардың деректік маңыздылығын талдау.
Еңбектің деректемелік негізі. Диссертацияның деректік базасын қазақ
ауыз әдебиетінің негізгі тарихи үлгілері: ... ... ... ... ... құрайды.
Аңыз-әңгімелер мен ескі тарихи жырларды ел ішінен қауырт түрде ... ... іске аса ... ... себеп болған жағдайдың бірі-патшалық
Ресейдің отар елдің тарихын, әдеп-ғұрпын, ... ... ... Дегенмен қазақ шежіресін толық жинау, түбегейлі зерттеу және жариялау
ХІХғасыр соңы ХХ ғасыр басында қазақ тарихшылары ... іске ... ... ... бір ... көзі – ... ... тарихи жырлар. ХІХғ. қазақ тарихын зерттеуде жыраулар мұрасы,
тарихи жырлар аса маңызды орын алады.
Зерттеуші Б.Жақып ... ... ... ... ... ... ... үнін, замана шындығын жеткізеді; екіншіден ... ... ... ... сол ... ... қоғамдық маңызы зор
оқиғалардың көрінісі бола ... ... ... поэзиясының
–мемлекетті басқару құралы, мемлекет идеологиясы деңгейіне көтерілуі;
төртіншіден, ... ... хан, би, ... төрелердің атқарған ісінің
жетістік кемшіліктерінің жырлануы, бесіншіден, қазақ ... ... ... ... ... ... ... жырлары, жоқтаулардың
жазылуы, алтыншыдан жыраулар поэзиясында қазақ даласында қазір де ... жер, су ... ... ... ... болған көптеген
адамдар жайынан деректер келтіріледі... » [33].
Ендеше тарихи шындықты айқындауда басқа да құжаттармен ... ... ... ... ... ... дұрыс.
ХІХ-ХХғғ. қатынасты жазба деректер бар. Бірақ ол деректердің көпшілігі
бөгде этностардың қкілдерінің қатынасуымен жасалғандықтан біржақтылық,
үстірттік ... ... ... мен ... ... ... бірер
күн, яки аптпда халық аузынан естігендерін жинау әдеттері бара, осы ... ... ... ... тез ... кеткісі келеді. Ал біздің бұл
жақтың адамдары елдің сырын өзгеге ... ... ... ... ... ... айтады. Ал біз, бұлардың өз ішінде жүріп өздерімен
бірге өмір сүріп, ғалымдары мен ел басыларымен араласып, көп ... ... ... онда олар өз білгенін бізге жасырмай айтуларынан ... ... ... Осы ... ... тарихшылар жазған хабарлар
мен басылымдарға біздің бұл жазғанымыз кереғар ... ... ... ... Ал ... мақтап пайғамбардай сенетіндер жоқ емес деп жазады
Қ.Халид [34].
Осы күнге ... ... ... ... ... ... ... европоцентристік,таптық немесе ... ... ... толық ашып көрсетуге мүмкіндік берген жоқ.
Оны жан – ... ... ... сол ... төл ... ... асуы ... жұмысының хронологиялық шеңбері: ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың
басын қамтиды.Яғни патшалықтың ... ... ... ... ... ұлт – ... ... ең дамыған кезеңдеріне байланысты
дүниеге келген ауыз әдебиеті туындыларына деректанулық ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдарды оқулықтарға қосымша етіп, семинарларда пайдалануға
болады.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар: ХІХ-ХХ ғ. б. ... ... ... ... ... ... ... дерек көзі ретінде
маңызының жоғары болуында.
Диссертацияның сыннан ... ... ... ... ... ғылыми жинақта жарияланған. Ал, олардың біршамасы жыл сайын
болып тұратын жас ғалымдардың ... ... ... ... ҚазМҰУ-нің Деректану және тарихнама кафедрасында
талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертацияда XIX-XXғасыр басындағы қазақ
халқының ұлт- ... ... ... ... ... ... ... Яғни:
- қазақ тарихи фольклорының сипаты мен жүйесі талданып, тарихи
зерттеулерге өзек ... ... ... жыры мен ... ... арқылы тарихи оқиғаларды
сипаттауға болатыны дәлелденді.
Диссертацияның құрылымы: Зертеу жұмысы кіріспеден, негізгі ... ... ... ... Ауыз әдебиеті туындыларының деректік маңызы, ... мен ... ... Фольклор - қазақ тарихының дерек көзі ретінде
Қазақстан тарихын зерттеуде аса маңызды дерек ретінде ... ... зор ... ... ХІХ ... ... ... дейін
қазақ халқының жазба әдебиеті кең дамымады. ... ... ірі ... ... ... дастан, өлең, қисса, батырлар жыры, ертегі,
аңыз және т.б. ... ... ... ... Осы ... ... ... және әлеуметтік құрылысы, тұрмысы мен
әдет-ғұрпы, халықтың өміріндегі аса маңызды тарихи оқиғалар айқын бейнесін
тапқан. Осы ... ... ... ... ... ... ... принципті маңызы бар үлкен мәселеге атап ... - ... ... фольклордың орнына және оны ғылыми түрде жүйелеу әдістеріне
тоқтала кетейік.
Қазақ фольклорын егжей – тегжейлі ... ... – ақ айта ... ... оның сан ... ... ішінен ең маңыздыларын қалдырмай
баяндайтын ... ... ... ел тағдырын шешуге қатысы бар ... атын ... ... ... ... ... ... байланысты
қилы деректерге толы болғандықтан фольклор тарих үшін, әсіресе қоғамдық –
саяси қатынастар саласын зерттейтін ғалымдар үшін шын ... баға ... ... материалдарды пайдалану тарихшыдан үлкен
шеберлікті және ... сыни ... ... ... етеді. Нақ осы себептен,
фольклорлық материалдарды зерттеу кезінде оның ... ... ... оның ... ... орындаушысының кімдер екенін анықтап алу аса
маңызды шарт ... ... деп атап ... Е.Бекмаханов [16, 23 б.].
Қазақ елі - өте бай тарих айту және оны сақтау дәстүрі мен ... ... ... өмірінде көшпелі өмір салты басымдық ... ... ... айту ... белгілі дәрежеде, отырықшы өркениетті елдердегі
архив пен кітапхана міндетін атқарды, халықтың рухани ... ... ... осы негізде жетіп, ұласып отырды.
ХҮІІІ – ХХ ... бас кезі ... ... ... ... ... ауқымы кең, оларда ... және ... ... ... ... тарихи оқиғалар мен фактілерді көрсететін
ақпарат бар.
Бұл деректер өзінің түрі мен ... ... ... ... ... ... және заттай тарих деректері түрінде болып келеді. Жазбаша
және заттай деректердің көпшілік бөлігі зерттеушілердің ... ... ... ... жаңа тарихының кезеңі Ресей мен Батыс Еуропа, Шығыс Қытай
және мұсылман деректерімен қатар дәстүрлі қазақ ...... ... ... ... ... ... талдау
жасаған кезде құнды тарихи мәліметтер болып табылады. Алайда ... ұзақ ... бойы ... ...... көңіл бөлінбей,
тарих ғылымының деректік ізденістері шеңберінен тыс қалып ... ... алып ... ... жүйе мен ... ... ұлттық тарихи
деректрді пайдалануға тыйым салды. Кеңестік тарихнама мен ... ... ... ұмыт ... ... ... де осыдан
шығады. Тарихшылар үшін деректердің бұл ... ... ... ... қауіпсіз де болған жоқ, өйткені ғалымдарды (мысалы,
Е.Бекмахановты, Ә.Марғұланды) тікелей ... ... де ... ... ... қазақтардың тарихи деректерін ғылыми талдау мен
зерттеу ... ... ... ... ... қоғамның дәстүрлі тарихи санасы шежіре ... Ол ... ... ... ... орталық өзек
болып табылады, оның теориялық және қолданбалы ... ... ... Бұл ... ... ... ... генеалогиядан, екіншіден,
құрылым құрайтын ... ... ... ғана болып табылатын
ирреалдық, үшіншіден, ежелден жеткен үн, “қария сөз” , ... ...... ... – ақ ... аңыздардан, эпикалық жырлардан – батырлдар
жырларынан, толғаулардан қалыптасып тарихи білімді құрайды.
Көшпелі ... ... ... мен ... түсіну басқа
өркениеттер мен халықтардағы мұндай ұғымнан ерекше. Мысалы, христиан және
мұсылман дүниесінің ... ... ... ... ... принцип тарихи уақыт санаты болса, көшпелілерде ол ... ... ... ... ... және ... ... дараландыру
өзекті мағына болып табылады. Тарихи уақыт санаты тарихи ... ... ... ... ... ал бірінші қатарға қайраткер тарихи тұлға
шығарылған. Тарихи уақытты ... ... ... ... ... ең ірі ... ... жүзеге асырылады, өйткені бұл, өз
кезегінде, он екі жылдық циклды жыл санау ... ... ... ... ... білімнің генеалогияландырылған жүйесінің орталығында
тарихи дәуір мен оқиғаларға баланатын тарихи жеке ... ... ... ... ... және ХІХ ... тарих бойынша тарихи
циклдарды Әз Тәуке, Абылай, Бұхар жырау, Қазыбек би, Төле би, ... ... хан, ... батыр, Қарасай батыр, Қабанбай батыр, Кенесары
хан, Наурызбай сұлтан, Едіге, Шоң, Торайғыр, ... би, ... ...... Шона батыр (Шуна Дабо) және басқалар сияқты
жеке тұлғалар арқылы көрсетеді.
ХҮІІІ ғасырдағы ауызекі тарихи дәстүр ... бірі – сол ... ... суырыпсалып айтқан қазақ толғаулары. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ
жыраулары - Ақтамберді жырау, Тәтіқара ақын, Үмбетай жырау, ... ... ... Шал ақын – ... ... ... кезеңінің өкілдері болды және
өз шығармаларымен көшпелі қоғамның әлеуметтік ... ... олар ... тұл,алар болып көрінді, бұл шын мәнінде де ... ... ... ... деп ... ... айтқаны кейде хан
билігінен де жоғары тұрды. ... ... ... аса ... сөз ... ... айналған тұлғалар, әскербасылар және басқалар
туралы айтылды.
Абылай хан ... ... ... ... ... ... дамуы ХҮІІІ
ғасырдың аяғында және ХІХ ғасырда Ресей империясының отарлау ... ... ... ... ... Орта жүз бен Кіші ...... Датовтың, Саржан төренің, Кенесары ханның, ... Есет ... ... ... және басқа да қазақтың ұлттық
батырларының отаршылдыққа қарсы бой ... рухы ... ... ... жартысында жандана түскен Ресей отарлау саясатының бас ... ... ... ...... баяндалған.
Қазақтардың дәстүрлі қоғамдық жүйесінің заман лебіне және отаршылдық
саяси реформаға байланысты дағдарысы көшпелілердің ұлттық сана – ... әкеп ... ол ... деп ... ... қазақ
ақындарының шығармаларында көрініс тапты. Бұл дәуірдің ақындары ... нақ ... ... деректеріни өзек етті. Олар өздерінің
поэтикалық шығармаларында өз заманының рухын дәл бейнелеген.
Тұтас алғанда ... ... ... ... осы ... жасалған қазақ деректері негізінде қорыта келгенде, қарастырылып
отырған екі ғасыр тарихы ... ... ... ... ... ... хандығына, сонан соң шүршіттерге (яғни – Цин ... ... және ... ... ... ... ... үздіксіз күресімен сипатталады, мұның өзі халық ... ... ... фактісіне ықпал жасады, қазақтардың тарихи санасы
оянуының тереңнен жүрген үрдістерін, ... ... ... жағынан
белсенді түрде қалыптасуы мен дамуын дәлелдейді деуге болады.
ХІХ ғасырдағы қазақ ... ... ... саясаты және
соған байланысты қазақ ... ... ... ... күресі
оқиғаларын көрсету өзекті сюжетке айналды.
Қазақ ауыз әдебиетінің туындылары ... үшін ... ... ... Олар ... ұрпақтарды өткен дәуірдің не бір қанық суреттерімен
байытады және қазақтардың ... ... сырт ... ... ... ... байқауға мүмкіндік береді, қоғам дамуының біртұтас
тарихи үрдісінде олардың атқаратын ... ... ... ...... әр ... тарихи дерек көздері арасында қазақ
халқының өткен өмірін бейнелеу жағынан теңдесі жоқ деректер тобын құрайды.
Тарихымызды ... ... ... ... ... молдығы, көлемінің көптігі жағынан фольклор ... ... ... ерекше орын алады. Фольклор ағылшынща “folk - lore” –
халық даналығы, халық ... ... ... ... ... ... белгілі бір кезеңінде пайда бомай қоймайтын,
барлық халықтарға тән ... ... Ол ... ... фольклортанушы
ғалым С.Қасқабасов: “Фольклорлық ойлау, фольклорлық дәстүр, фольклорлық
шығарма – міне, осының бәрі тарихта болатын ... оны ... өту ... ... бәрі ... ... бір ... болуы тиіс, сол дәуірдің
жемісі, адамзат мәдениетінің бір сатысы деп танылуы керек” – дейді [35, 82
б.].
Дегенмен, әр ... ... ... ... ... бір ... ... бір халықтарда кеш пайда болуы,
біреулерінде ұзақ уақыт бойы тарих айтудың негізгі түрі ... ... ... ... жол ... мүмкін. Академик ... : ... бойы ... ... ... – жырды, аңызды, әңгімені
ең ... ... ... көшпелі түрік тілдес елдер” [36, 352 б.]. Ол:
“Сақ, ғұн, үйсін, ... ... ... [36, 367 б.]. Ал, ол
тайпалардың қазіргі Қазақстан жерінде б.з.д. ІҮ – І ... ... ... қазақ ұлтының өз негізін солардан алатындығы тарихтан белгілі.
Олай болса, фольклор қазақ халқының кемінде 2,5 мың ... ... ... ... табылады деп айтуға болады. Себебі, халқымыздың өмір салтының
ерекшелігіне байланысты оның мыңдаған ... ... ... сол ... айту арқылы, яғни фольклор арқылы бүгінге жеткен.
Егер, филология ғылымдарының докторы, ... ... ... ... адам ... ... байланысты, оның
болмысының бір бөлшегі. Сондықтан ол адам ... ... ... бейнелейді,
шаруашылығынан, әдет – ғұрпынан, салт – ... ... ... тарихындағы маңызды оқиғаларды қамтып, солардың негізінде жаңы
шығармалар туындап, тарихи қайраткерлер жайында ... ... ... тарихқа қатысын, көзқарасын танытады, маңызды оқиғалар мен
көрнекті тұлғаларға берген халықтың бағасын, қарым – ... ... 82 ... ... ... өмірінің айнасы, оның ажырамас серігі, халықтың
саналы іс - ... ... ... ... ... ... болып
отырған обьективті дүние. Сондықтан, профессор Б.Кенжебаев: “Тарих пен ауыз
әдебиеті бір – біріне жәрдемші, бірін – бірі ... ... ... дұрыс, терең ұғыну үшін оның тарихы қандай қажет болса, тарихын
дұрыс, жете, толық білу үшін ауыз ... де ... ... ”- деп [13, 16
б.], жазды. Бірақ, ғалымның айтуынша, тарих пен фольклор ... ... ... оқиғаны нақты, ешбір қоспасыз жазады. Ал, ақын әрбір тарихи
оқиғаны өз тұрғысынан алып әрлеп, әсерлеп жырға ... ... ... ... ел жадында сақталып келді. Ол аңыз,
әңгіме, хикая, жыр түрінде тарады. Сондықтан ... ... ... ауызша
айтылып жүрген аңыз – жырлар мол. ... ... ... ... ... ... ... [37, 151 б.].
Өз тарихын тума төл деректерінің негізінде ... ... ... ие болған қазақ тарихшылары үшін тарихымыздың ... ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА мүше – ... Р.
Бердібаев: “Тарихтың хатқа түспеген кезеңдеріне келгенде, ... ... ... – бі құжатты деректің орнына жүретіні оның мәнін еселеп
арттырады” – деп , фольклор ... ... ... бағалайды [37, 5
б.].
Дегенмен, ауыз әдебиетінің ... де, ... да ... ... деректанулық талдаудан өткізуді, яғни ондағы ақпараттардың
шынайылық ... ... ... ... Ол ... әдебиеттанушы ғалым
Т.Сыдықов: “Әдебиет – тарих емес, ... ... ... айнасы, сәулесі
ғана. Сондықтан, тарихи мәліметтерді алып, ... тұп – тура ... ... ... болмайды. Кейде дәл келсе, кейде тарихшы шындықтан ... ... Олай ... ... ... ... өзінше түсініп, өзінше
баяндауы – ауыз ... ... ... тән нәрсе” – [37, 147 б.]
десе, Мәлік Ғабдуллин кезінде: ... ... ... ... ... ала
отырып, оны ақындық қиял арқылы ... ... ... ... ... ... өзгертіп елестетеді. Сондықтан ауыз әдебиетін тарихтың
өзі, оның документі деуге болмайды” – деген ой айтқан [38, 7-8 б.] ... ... ... ... ісі ... басталды
деуге болады. Ол ғасырлар ... ... ... ауыз ... ... қатар, оларға талдау жасап, ғылыми құндылықтарын да
көрсете білді. Мысалы, “Қазақ шежіресі” деген ... ... ... ... сай, ел ... кең тариған тарихи ... ... аңыз – ... ... осына айтуға болады. “Дала жыр – дастандары
өзінің қарапайым ұғымды шынайылығымен нақтылы ... ... Онда ... сенімсіз сиқырлы қимыл - ... ... ... ... ... жыр – дастандарды өте жоғары бағалайды” – деп
[6, 115 б.], жыр – ... ... ... ... ерекшелігін
көрсетсе, - “Аңыз – дастандардағы ... ... тегі ... ... жазған “Түрік шежіресі” атты және сондай – ақ, әсіресе (Жами ат-
тауарих), шежіредегі деректерден алшақтамайды” – деп [6, 115-116 б.], ... ... ... ... ... ... маңыздылығын, ондағы
айтылған мәліметтердің шынайлығын ... ... ... ... ... ... бері ... – ұрпаққа жеткен күрделі де мол
бір саласы – эпостық жырлар, батырлар жырлары туралы ... ... ... ... ... бірі – ... ... – ақ тарихи
жырдың ежелгі батырлық эпостан ... ... бар жаңа ... ... фольклорында бірінші байқаған зерттеуші – Ш.Ш.Уәлиханов
еді.
Ш.Ш.Уәлиханов халық мұрасы ... ... ... тек ... ... айтқан. Әсірелеп, көркемдеп айту оның дағдысында болмаған.
Шоқан тарихи жырдың өмірде болған ... ... ... яғни
эпосқа қарағанда тарихқа жақындығын аңғарған. Міне, ... ... ... ... ... түрде зерттеуге тырысқан.
Ш.Ш.Уәлиханов тарихи жырлардың анық болып ... ... өз ... ... ... ... ізі ауыз әдебиеті
шығармаларында қаншалықты сақталғанына көңіл бөледі. Алтын Орда, ... ... ... ... ... ... ... жырларының
қаһарманы болып жүруі Шоқанды сол құбылыстың түбін тексеруге ұмтылдырады.
Фольклордың халық өмірімен, тұрмысымен, тарихымен тығыз ... ... ... ауыз ... шығармалары адамдардың белгілі
бір дәуірдегі өмірінен, күнкөрісі, еңбек кәсібі мен тұрмыс – салтынан, ... ... Ауыз ... ... қай – ... да халықтың
басынан өткен тарихи оқиғалардың, тарихи ... ... ... ... ... деген ұғымға анықтама беру үшін оның осы сипатымен
ғана шектеліп қалу жеткіліксіз.
Бағзы заманнан бері ... ... ... ... ... осы ... ... уақыттарындағы, яғни белгілі бір
кездердегі түсініктерін, нанымын, дүниетанымын білдіре алады. Бұл ... ... бір ... ... ... ... жырларға да қатысты. Бірақ
бұлардағы тарихилық өзгеше. Тарихи жыр – ... ... ... ... жыр. ... ... нақтылықтар эпостардың жинақталу үлгісіне көшіп
үлгермеген. Тарихи жырлардың тууына ... ... ... ... заманға
таяу ғасырлардың оқиғалары, олардың нақты бейнелері халықтың ... ... жоқ. ... жаудың жасаған зорлықтары, ел басына төнген қатер,
дұшпанға қарсы аттанған, соғыстар ... ...... бәрінің
суреттері халық жадында сақталып қалған. Тарихи ... ... ғана ... ... жас мөлшері, сыртқы пішіндері нақты
көрсетіледі.
Ш.Уәлиханов жыр – ... ... ... ... сақталу, өмір
сүру формасын, олардың ғасырдан ғасырға, атадан балаға жету құпиясы мен
жолдарын, түрлік ерекшелігі мен ... ... ... ... халықтың өз
дерегіне деген көзқарасын да көрсетіп берді.
Мысалы, қазақ халқының жыр – ... ... ... ... ретіндегі сақталуы мен ел арасына таралуы туралы “Қазақ
шежіресінде” : “Ата – ... ... ... ... жыр – дастандарға
дегенде, халықтың ... шек жоқ. ... мол ... ... ... ... баспасыз алып даланың бір ... ... ... ... бойы ойда ... олардың суырыпсалма (импровизаторлық)
ғажап қабілетінің көрінісі ... ... өз ... ... білдіре отырып, сол деректердегі тарихи оқиғалардың бейнеленуі
дәрежесі туралы: “Көне жыр – дастандардың сол бәз ... ұшы – ... ... бір ... айтылатын шығарманың оқиғасы боздаланың ... ... айна – ... ... ... қоймайды. Көне түркі салт –
сана, әдет – ... ... ... қазақтарда, өмірдің бар
саласын қамтитын оқиғалармен байланысты адам аттары, жер – су ... ... ... ...... ... жатады”- дейді [6, 116 б.].
Деректану ғылымы үшін деректердің сақталу және өмір сүру ... да ... ... бар ... Шоқан Уәлиханов жыр – дастандардың
тарихи ... ... ... ... ... өмір сүру ... ұрпақтан
– ұрпаққа жетуінің жолдарын айқын көрсетіп берді. Ол: “Осы тарихи мәні ... ... ... ... ... ... енді ... мынау
сонау замангдарда жасаған пәленше деген күйшінің аты, өшпес күйі еді деп,
сыбызғыда ойнап, ... ... ... адамдардың аты ел – жұртының есінде
мәңгі қалып қоюына себепші болады. Қазақтардың әрбір ру ... өз ру ... ... ... тегін, елдің әдет – ғұрып заңдарын, ескі
жарлықтарын, халықтардың басынан өткен ... ... көп ... ... ... өзінің шешендік - өнерін ... аңыз - ... ...... ... оқиғаларға қатысты
ұлағатты асыл сөздерді ұзақ уақыт жаттайды. Сондай дайындығы бар билердің
ауызынан ... ... ... ұйып ... Ол наұқыл сөздердің мәні
өмірдің бар саласын қамтитындай өсиет - өнеге, тәлім – тәрбиелік ... ... ... – дейді [6, 116 б.].
Сонымен қатар, ғалым өткен ғасырдың орта кезінде халық арасында бой
көрсете бастаған келеңсіз жағдайларға ... ... ... “Өкінішке орай,
енді бір он жылдан соң, бұрын осылай болып еді, содан енді не ... ... ... алыс емес сияқты, біздің халық қалай тез өзгеріп, тез ...... [6, 117 б.]. Көп ... – ақ ... бұл ... ... ... ғалымдарының еңбектерінің бірінде фольклордың түрлік, ... ... ... ... айтылса, екінші бір ... ... ... ... деректік маңызы, обьективтілігі мен
субьективтілігі т.б. туралы айтылған.
Мысалы, М.Әуезов “Уақыт және әдебиет” атты еңбегінде: ... ... бір ... ... және соны жоқтауға байланысты таралған өлең ... ... бір ақын ... ... құрауы, сөйтіп тұңғыш эпостық
дастанның тууына негіз ... ... [39, 35 б.], ... тұрмыс – салт жырларының негізінде пайда болуы мүмкін екендігі
туралы болжам айтады. Ұлы ... ... бұл ... негізсіз емес
екендігі туралы “Батырлар жорыққа аттанарды айтылдатын “Қоштасу жыры””, ол
қалыңдық әкелгенде айтылатын ... салт ... ол ... жанкүйерлері
жылап – сықтап айтатын “жоқтау” жыры сол ... ... ... ... құрамауы мүмкін емес” – деп, оған “Ер сайын” жырынан нақты дәлелдер
келтірген [39, 64-65 ... ... ... ... ... оқиғаның ізі,
сәулесі болып әдеби ... туып ... ... ... ... ұлы сорабын сақтаса… кейбіреулері күні кеше ғана болып өткен, ... ... ... ... ... ... ішінде айтылатын оқиға
да, қатысушы адамдардың іс - әрекеттері де ... ... ... ... ... ... аз. Осы ... қарап, алдыңғы әдеби нұсқаларды
эпостық жырлар деп атасақ, соңғысын тарихи жырлар деп ... Бұл ... ... ... де ... ... ... жатады ” – [40, 220-221 б.]
деп, әдеби мұралардың ... эпос пен ... ... ... мен ... ... жыры мен тарихи жырларды зерттеу ісімен ұзақ жылдар бойы
Е.Ысмайылов айналысты. Ол батырлар жырын: “ХІҮ ғасырға ... ... ... ... ... ... жыры… ХІҮ – ХҮІ ғасырлардағы ноғайлы ... ... ... ... ...... ... қарым –
қатынасына байланысты батырлар жыры… ХІХ ғасырдағы ... ... ұлт ... ... ... батырлар жыры…”- деп [41, 189-227 б.],
қазақтың жалпы батырлар жырларын шыққан уақыты мен заманының ... ... ... ... т.б. ... ғылымының негіздерінің бірі болып табылатын
деректанудың зерттеу обьектісіне жататын, әр түрлі дәрежедегі ... ... ... ... да ... авторладардың еңбектерінде көптеп
кездеседі. Оларды жан – жақты ... ... бір ... ... фольклортану мен деректану ғылымдарын жақындастыруға, сол
арқылы біртұтас, жүйелі деректану ғылымын қалыптастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... талаптарына сай
талдау арқылы өздерінің зерттеу обьектілерін ... аша ... ... Т. ... ... өзінің “Қазақтың тарихи жырлары және бүгінгі
ғылым” атты еңбегінде қазақтың ... ... ... талдау
жасап, олардың зерттелу деңгейін анықтай келе: “Қазақ фольклорында тарихи
жыр жанрының туу, ... даму ... мен ... оның тұрмыс –
салт, батырлық эпос жырларымен генетиклық байланыстары мен айырмашылықтар
сөз болып, тарихи жырдың ... ... ... ... ” –
деп, қорытынды жасаған [20, 198 ... ... ... көзі ... зерттеуге көмектесетін құнды
пікірлер басқа да ... ... ... ... ... ... ... нақты құбылыс тарихын зерттеуде өз көмектерін
тигізері даусыз.
Қазақтың ауыз әдебиеті деген Р. Бердібайдың ... ... ... биік ... ... халқымыздың рухани өмірінің, тарихи -
әлеуметтік істердің, күрестер мен қайшылықтардың, ... мен ... ... ... ... ... мен ... табиғат
туралы білімдердің шоғырланып, ерекше жарасым тапқан энциклопедиясы”.
Әрине, мұндай энциклопедиялық білімді тарихымыз деректерінің қайнар
көзі ретінде ... ... ... төл тарихымызды жазудың мүмкін
болмайтындығы ... ... сол ... ... ... мың жылдық тарихының дерек көзі ретінде ... ... ... сол ... ... ... ... тарих ғылымының талаптарына
сай, деректанулық талдаудан өткізу болып табылады. Өйткені, ... ... ... ... екшеленіп, жетіліп сақталатындығы,
айтушылардың дарын, ... ... орай ... ... версиялы
болатындығы, коллективтік сананың басымдығы, тұрақты , ... ... жиі орын ... бір ... ... ... бере ... көп қабаттылық (полистадиялық) қатар ... ... ... жалпы ауыз әдебиеті шығармаларының ортақ
нышаны болып есептеледі. Сондай – ақ ... ... ... ... ... ... де ... тән, өзгеше болады” [4, 4
б.].
Сондықтан, пайда болу, сақталу және тарихи фактілерді ... ... ... ... ... ... деректанулық
сыннан өткізуді қажет ететін деректер тобына жатады. Демек, тарих ғылымының
негіздерінің бірі ... ... ... ... ... бірі, сол ауыз әдебиеті туындыларын халқымыз тарихының дерек
көздері ретінде талдау болуы тиіс.
Халқымыз өміріне қатысты ... ... ... ... ... ... пайдалануда немесе белгілі бір фольклорлық
туындыны дерек көзі ретінде арнайы қарастыруда ... ... ... ... мол ... ... Себебі, оларда ауыз
әдебиеті туындыларының тарихилығын зерттеу бағытында едәуір ... ... ... ... қол ... ... ... анықталып, әдістемелері жасалған. Мысалы, Р.Бердібай: “Эпоста
тарихи шындықтың бейнеленуі деген аса күрделі, теориялық мәні бар мәселе.
Белгілі бір ... ... ... ... қамтылу заңдылығы қандай
екенін ажырату - фольклортанудың ең күрделі прооблемаларының ... ... ... ... ... ... пен қиялдың, көркемдік жинақтаудың
ара қатынасын анықтауға апаратын мәселе ”- деп [4, 84 б.], ... ... ... айта келе ... әдістемелік мәселелері”
атты еңбегінде : “Тарихи романдардың жасалу ... ... ... ... өз ... күнделіктері, хаттары, жинаған материалдары,
заман – дастандарының болжамдары көп көмек ... Ал әуел ... ... ... ... жіліктеп, бөлшектеп зерттеу анағұрлым
қиын. Жазба әдебиет туындыларында авторлық аңсар ... ... ... ... ... алғы ... шығады. Оның үстіне көркемдік
суреттеу тәсіліндегі күрделі айырмашылықтарды қоссақ, мұның алғашқысында
типтендіру, соңғысында ... ... ... аса елеулі фактор деп
қараймыз ” – деп [4, 84 б.], ... ... пен ауыз ... ... ... ... ... ерекшеліктерін және олардың
деректік айырмашылықтарын көрсетеді.
Сонымен қатар, зерттеуші: “Эпикалық жыр ... ... ... ... өнім ... айрықша дәуірлерде ғана ерекше дамитын
елеулі мәселе” – деп [4, 85 б.], олардың пайда ... ... ... бір ... ... ғана ... болу себептері туралы: “Халық
өзінің өткендегі қаһармандық істерін еске түсіріп, содан рухтануға, медет
табуға аса зәру ... ... ғана ... келе ... сарындар, аңыздар
жаңа дүниетаным тұрғысынан қорытылып, тың қуатпен жаңғырады” дейді [4, ... ... ... байланысты эпикалық жырлардың хронологиялық түбірін
табудың, “жасын” анықтаудың қиын болатындығын айта ... ... ... мен ... ... ... тексеру ғана генезис туралы
неғұрлым дұрыс тұжырым ... ... ... Осы ... алып
қарағанда, эпостың барлық варианттарының жанрлық, поэтикалық бітімін жеке –
жеке тексеріп шығу ғана үлкен ... ... ... жол ... ... ... ... ұсыныстар жасайды.
Келтірілген мысалдардан қазақ ғалымдарының еңбектерінде ... ... ... ... ... талаптарына сай
қарастырылғандығын байқауға болады. Демек, фольклортану мен деректанудың
бірін бірі ... ... ... Бұл ұлт ...... фольклортанушылар мен тарихшылардың бірлесіп зерттеулерінің қажет
екендігінің айқын дәлелі. Ол туралы ғалым: “Фольклор шығармасын тану үшін
қажет ... ... да, ... да, ... да, музыканың
да, тілдің де шарттылықтары көмекке келе ... ... орай ... ... ... ... пән жетістіктерін меңгеру дәрежесіне
көтеріле алған жоқ ” – деп [4, 43 б.], тек, ... ... ... ... ... ... ... ең басты проблема - әр түрлі
саланың мамандарының ортақ мақсаттан шыға ... бір ... ... ... ... ... ... айтады.
Сонымен қатар, Р.Бердібай қазақ эпосының бір тобының бүгінге дейін
зерттелінбей, яғни ... ... ... ... күмәнсіз бір себебі
туралы: “Бұл зерттеу мәдениетіміздің әлі де ... ... ... ... ... обьективті талдауға
жетілмегендігіміз”- дей келе [4, 43 б.], “Ендігі жерде бұл ... ... ... ... келгендей” – деген ой айтады.
Е.Бекмаханов өзінің “Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында” ... ... ... қатар фольклорлық деректерді де – тарихи жыр
– дастандарды, өлеңдер, әңгімелер, естеліктер, мақал – ... ... ... және “… ... ... бар үлкен мәселеге, атап
айтқанда – тарихи (этнографиялық) дерек ретінде ... ... ... ... және оны ... пайддалану әдістеріне қысқаша тоқталып
кеткен” [16, 41-42 б.].
Фольклордың ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысына ... ... ... ... ... ірі оқиғалардың ауызша тарих
айту дәстүрі арқылы ұрпақтан – ұрпаққа ... ... Ауыз ... маңыздылығын ол: “… тарихи оқиғалар мен жеке
адамдарға дәл және ... ... ... ... ... ... жасаушы
және суреттеліп отырған оқиғалардың тікелей қатысушысы халықтың өзі ... – деп [16, 44-45 б.], ... ... ... ... тарихына сай келмейтін нәрсені халықтың қабылдап өз жырына
айналдырмайтындығын, оған халықты ешқандай күш ... ... ... рет ... ... ... ... құндылығы туралы Е.Бекмаханов: “… сан ... ... ... ... ... атын атап, түсін
түстеп беретіндіктен, іші не қилы деректерге толы ... ... ... ... үшін, әсіресе қоғамдық қатынастар саласын
зерттейтіндер үшін шын мәнінде баға ... ... ... ... ... ... тарихы үшін
деректік маңызы мен ... ... ... ... ... олардың
деректтік ерекшеліктері мен кемшіліктерін де ... ... ... ... тән ... ... – оның сапа және ... жағынан
біркелкі болып келмейтінін, онда тарихи шындық пен ... қиял ... ... ... ... ... рет ауыздан – ауызға көшкен болса әр
түрлі жыраулар мен жыршылар өз ... ... ... қосымшалардың
да мұндай фольклордан орын алатынын бір сәтке де естен ... ... [16, 45-46 ... әрі ... фольклорлық материалды зерттеу ... ... яғни ... ... оның ... ... орындаушысының
кімдер болғанын анықтап алу аса маңызды шарт ... ... ” – ... өз ... ... ғылымының методологиялық
принциптерінің бірі – ... ... ... ... ұсынады.
Сонымен қатар, Е.Бекмаханов қазақтан шыққан тұңғыш тарих ғылымның
докторы ретінде фольклорлық ... ... ... ... нақты міндеттерін де көрсетіп берді. Ол: “Зерттеушінің ... ... ... қиялдан ажыратып қана қоймай, сонымен бірге
фольклорлық материалдарда хабарланатын ... ... ... ... ... және ... деректермен салыстыру. Жекеелеген
өлеңдердің әр түрлі нұсқаларын салыстырып, олардың о бастағы тексін табу да
сондайлық қажет” – дейді [16, 45 б.]. ... ... ... ... ... бұл ... бүгінгі күнде актуальдылығы әлденеше есе артып отыр.
Қазақтардың тәуелсіздік ... ... өз ... оның ... ... қызығушылықтың артуы, фольклорлық материалдармен ... білу ... де ... ... ... ... айтқан пікірлерінің бірі, ол әр
түрлі фольклорлық деректердің шынайлық дәрежесінің де әр түрлі ... ... және бұл ... да ... ... Ол: ... ... материалды бағалағанда, оның өзіне
тән сипатын ескеру керек. Мәселен, айталық, өлең мен ... ... ... ... ... көзімен көрген және оған
қатысқан адамдардың ауызынан жазылған әңгімелердің ... ... ... ал ... ... түп ... деректер болып табылатын
мемуарлық матерал ретінде күмәнданбай ... ... [16, 44 б.] – ... ... ... ... ... деректердің тағы бір ерекшелігі туралы:
“Мына жәйтті де ... ... өзге ... ... ... табылатын жырау өз
тобының мүддесі үшін көбінесе жырдың түп негізін ... ... ... ... ... ... ... түрде өз бетінше жырланған толып
жатқан фольклорлық өлеңдерді кездестіретініміз осыдан” – деп [16, ... ... ... сай ... ... ... деректану ғылымының
аса бір күрделі мәселесін қозғаған.
Олай дейтініміз, ... түп ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде жиі кездесетін, дерек мазмұнына әсер
ететін субьективті ... ... ... ... жеткізушінің, не
көшіріп жазушының өз табының, не өзі ... ... ... ... ... барлық халықтарда да кездеседі.
Ауыз әдебиеті туындылары ... ... ... бойы ... ... ... ... жинақталған тарихы, тарихына
берген халқының бағасы, көзқарасы. ... ... ... ... туындылар тарихтың тезіне, уақыттың сынына шыдамай, жойылып
кетсе, тек жад пен ... ... ... сүйенген – ауызша сөз өнері
яғни қазақ ... ... ғана ... өміршең.
1.2 ХІХ – ХХ ғ. басындағы ұлт – азаттық қозғалысы тарихына қатысты
фольклор деректерін сыныптау.
Тарихи ... ... ... көлемі жағынан аса көп, мазмұны , түрі
жағынан әр алуан. Оның бәрін қамту аса ... ... ... ... дұрыс жол табу, тарихи зерттеулерде оларды тиімді және ... ... білу ... ... ... проблемасын туғызады.
Ауыз әдебиеті туындыларының мыңдаған жылдарға созылған ... ... және даму ... ... ... ... мен ... байланысты, әр алуан түрлері дүниеге келді. Олар негізінен:
ертегі, миф, әпсана, аңыз-әңгіме, батырлар жыры, ... ... ... толғау, арнау, тұрмыс-салт жырлары, мақал-мәтелдер, шешендік
сөздер, айтыс, шежіре т.б. ... ... Ең ... олардың бәрі де нақты
бір оқиға ... ... ... ... ... болған обьективті
дүниелер. Демек, олардың бәрінде де халық өмірінің көрінісі ... ... ... ... тек қай ... оқиғаны қалай, қай дәрежеде,
қай деңгейде, қай қырынан бейнелейтіндігінде. Сондықтан зерттеушілер ... сол ... ... ... олардың пайда болуының
алғышарттарын, нақты тарихи жағдайларын, ... т.б., тек сол ... ... ... жете ... ... Бұл, ... зерттеушіге өз
жұмысын тиімді ұйымдастырып, деректер ... ... ... жол табу
мақсатында фольклорлық туындыларды сыныптауға ... ... ... ... жоғары мәліметтер алуға көмектеседі.
Деректанушы-ғалым Қ.Атабаев «Қазақстан тарихының ... деп ... ... ... ... мен терминдердің
қазақ тіліндегі ... ... ... терминін «сыныптау»
(араб тіліндегі бұл сөз белгілі бір ... ... ... ... ... ... деп, ал ал оның ... алынғанбөлшектерді «сыныптар»
деп атайды) деп сәтті аударған болатын. Ғалым сондай-ақ аталған терминнің
ұғымын (анықтамасын): «Деректерді ... ... ... ... ортақ қасиеттері бар, ... ... ... ... ... бөлу » деп ... береді [3, 17 б.].
Қазіргі Фольклор тану ғылымында кеңінен қолданып жүоген ... мен ... ... ... өте кең, әрі күрделі. Басқа
ғылымның салаларын айтпағанда (мәселен, тіл білімі, этнография, археология,
әдебиеттану) ... өз ... ... ... зерттеудің
аспектілері, деңгейі, ауқымы белгілі қалыпқа ... ... ... ... ... ... ... как определенная
закономерность ... ... ... пронизывает фольклор на всех его
уровнях: система закономерно возникающих и внутренне обусловленных историко-
типологических отношений ... ... в ... (как ... творчества) и в его отдельных элементах. Мы в праве говорить например,
о типологии образов, ... ... ... ... о ... отношения фольклора к действительности (например, о типологии
фольклорных процессов и ... ... ... ... ... сознания» [42, 5-8 б.].
Фольклортану ғылымында фольклор типологиясымен ... ... ауыз ... ... ... бойы ... зор байлығын
біртұтас жүйемен қорытады.
Бұл тұрғыдан алғанда қазақ ауыз әдебиеті туралы ... ... ... ... ... ... ... бағытта Қазақ тарихымен терең айналысқан академик Ә.Марғұлан ... ... ... көне және ... ... қазақ фольклорының түрлерін (ертегі, батырлар ... ... ... [36, 390 б.]. ... ... ... соңғы кездегі
зерттеу еңбектерінде, мысалы, «Эпос әлемінде» батырлар жырларын қарастырып,
оның сан алуан түрлерін эпикалық ... ... ... ... ... ... ... жайында зерттеуші ғалымдардың ой салатын бірнеше
пікірін саралап қараған жөн.
Қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... ірі ... құрастырып, оларды көркемдік , тарихилық,
әуездік т.б. принциптермен ішінара жүйелейді. А.Байтұрсынов жасаған қазақ
ауыз әдебиетінің классификациясы:
Ауыз әдебиеті:
І. ... ... ... аңыз ... ... ... сөздер
2. Зауықтама
а)Ерте жыр (батырлар)
б)Тарихи жыр
в)Айтыс
г)өлең
д)үгіт өлең
е)толғау
ж)түрлі терме өлеңдер
з)үміт өлең
ІІ.Сарындама
1.Салт сөзі 2. ... сөзі ... ... ... ... ... а)жын шақыру
б)ділмар сөз ... ... ... ... ... шақыру
г)мақалдар г)неке қияр ... жыры [44, 232 ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінің тарихпен байланысын бірнеше жерде атап
көрсетеді. Оның ... ... ... бай көзі ... ... ... яғни ... халқының ауыз әдебиетіне қатысты көзқарас
Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... деген еңбегінде батырлар жыры (ғалым
оны ертегі жыр деп атайды( туралы: “Ертегі жыр. ... жыр деп ... ... ... шығарған өлеңдерді, әңгімелерді айтады. Батырлар
әңгімесі өтірік, шыны аралас, қойыртпақ әңгіме болады. Шын ... ... ... ... соғыс болуы, батырлар халық үшін ... ... ... ... ... ... атына халық үшін қайрат
қылуы, тұтынған затына, өздеріне бітпеген қасиеттерді ... ... ... ... те ... шын да емес дүбара ертегілеу әңгіме болып
табылады. Неғұрлым әріден шыққан ... ... ... қиял жағы ... ... ... береді” [8, 340 б.]
Батырлар әңгімесінің құны қандай деген мәселеге ... ... ... ... ... ... ... тән есебінде болған да, батырлар
жан ... ... ... ... ... ... ... жаны,
рухы турасындағы әңгіме; халықтың батырлары қандай болса, халықтың рух жағы
да сондай болған. Ертек жырлардағы батырлар ... ... ол ... рухы ... ... ... ... байқаймыз. Жеке мақсат
жағымен азаматтары есептеспей, ұлы ... ұлы ... ... жұрт ... үшін құрбан қылмайтын нәрсесі ... ... ... ... ... ең ... жан-солардың бәрін жұрт қамының жолында бір
тиынға баламағанын байқаймыз.
Бірақ елде жоқ рух ақын сөзінде де болмайды. Елде бар ... ... ... ... ... ... ... Бірақ жұртта
жоқ рухты ақын өзінен ... айта ... Ақын ... жұрт ... ... тұрмайды. Халықтың батырлары кетіп, басқаға бағынып, рухы
сөнген ... ... ... сөзі әлгі ... ... ... батырларды жыр қылған ақын сөздерінің рухынан сол жыр
шыққан замандағы халық рухы қандай болғанын білеміз. ... ... ... ... ... ... жырлар бұрынғының рухынан дерек
береді, бұл бір.
Екінші, батырлар әңгімесінің құны тілге ... беру ... ... ... ... айтылған, өлеңмен айтылған әңгіменің сөзі ... тез ... ... ... ... соң, ... әңгімесінде
аталарымыздың сөзі сақталып келген. Біз сияқты тілі ... ... ... сөздерін сақтаған әңгімелер құнды болмақ. Сондай
құнды әңгімелердің бірі батырлар ... ... [8, 415-416 ... ... жыры ... көзқарасын қысқартпай
келтіріп отыруымыздың себебі, оның ауызша тарихты зерттеуде теориялық-
методологиялық ... ... ... бола ... ... ... жырының туу себебі, оның архаикалық санаға қызмет ... ... ... ... ... өсіп, ілгерілеген сайын оның өзгеріп,
толығып отыратындығы, ... ... ... ... батырлар жырындағы рух
күштілігі, елдікті, ерлікті дәріптеу, оның авторлары- ... ... ... сол ... қоғамдық сананы дөп басып жырлайтындығы
т.б. түрлі тұжырымдар шығаруға ... ... ... ... ... ... білімін тарихи тұрғыдан арнайы зерттеуге қандай негіз керек?!
Ғалымның бұл ... ... ... ... ... ... бағасы болып табылатын батырлар жырының ... ... ... да ... ... ... ... бір оқиғаның тікелей тарихи дерегі ретінде
қарастырылуы тиіс мәселе – тарихи жырлар ... ... ... ... тарихта бар, мағлұм оқиғалар турасында өлеңмен ... ... ... өз тілінде жазылған тарих болмағанмен, қазақта болған
уақиғалар, қазақтан шыққан ... ... ... жұрттардың тарихында
жазылған мағлұматтар бар, халықтың өзінің есінен ... ... ... ... толып жатыр. Солар туралы өлең етіп шығарған сөздер
болса, солар тарихи жыр болады. Мәселен, “Орақ-Мамай”, “Абылай”, ... ... ... өлеңдері тарихи жырлар болады” []8, 417 б.
деп жазады.
Ауыз әдебиеті нұсқаларын жинаушы, шығарушы ... да осы ... ... ... [7, 33б,; 8, 367 б.; 8, 97-143 ... ... өз еңбектерінде ауызша тарих үлгілерін тарихи
деректердің бір түрі және ... ... ... ретінде осылай
қарастырады. Жазу-сызусыз қоғамдағы ауызша тарих ... ... ... ... бұл ... ... зерттеуге
көп көмегі болары сөзсіз.
Халық ауыз әдебиетінің түрлеріне жасалған ... ... ... тарихи фольклор жанрын айрықша бөліп қарамаса да бірнеше рет
ерекше материалдарды ... атап ... ... ауыз әдебиеті
классификациясына осы бағыттағы белгілі дәстүрлердің бәрін енгізген:
1. Жыр, (эпос): А)батырлық ... ... ... ... мен ... ... Ырым ... Жаңылтпаш
7. Наным сенім
8. әпсана миф
9. он екі жылдық жыл есебі – мүшел (жыл ... ай, ... ... ... мен мәні ... ... перілік хикаялар (жалмауыз кемпір, жезтырнақ, албасты марту, қара,
обыр, үбе, жын, пері)
11. Космогониялық ... ... ... күн күркіреуі, найзағай,
аққан жұлдыз, темірқазық, жетіқарақшы, үркер, кемпірқосақ т.б.)
12. Түс жору
13. Ойын және онымен ... ... ... ... ... ... ... адам ә)тайпа б)ру в)ата ... жыр ... ... ... ... – Баян ... “Айман -
Шолпан” т.б.)
17.Айтыс
а)ру айтысы ә)тайпа айтысы б)қыз бен жігіт айтысы
в)жұмбақ ... ... ... ... ... ... ә)тұтас руды немесе атаны (ата жұртты
немесе белгілі бір ... да бір ... ... ... т.б. ... ... кісіні не жер аударылғанды
ә)жастықты б)сүйгенін т.б. в)ата жұртты
20. жылау – сықтау
21. Көңіл ... ... ... және эпиграмма (жамандау, мысқыл, келек, кекесін –
келемеж, шағу)
23.Билік сөз
24.Бата, алғыс
25.Күлкі, көңіл ашу ... ... ... ... ... және ... үкіметіне қарсы және чиновниктердің бассыздығына
қарсы қыздырушы, намыстандырушы өлең.
31. ... ... ... мен өмірбаян
34.Бесік жыры
35. Үйлену тойы жырлары:
а)жар-жар ... ... өлең ... ... ... ... ... өлең
39. Сәлем өлең
40.Әруақпен сөйлесу
41.Емшілік өлеңдер:
а)құмалақ ашу, жауырын қарау ... жын ... ... ... ... ... ... сөз
45.Діни әдебиет
46.Араб – парсы өмірін көрсететін әдебиет ... [45, 133-134 ... ... дерек ретінде ХІХғасырда туған өлеңдерді, зар заман
толғауларын, ғұмырнамалық жырларды автор ерекше атап өтеді. ... ... ... ... осы зар ... ... патша және қоқан
үкіметіне қарсы намыстандырушы өлеңдер екенін айтып өтуіміз керек.
Х.Досмұхамедұлы халық әдебиеті нұсқаларының тарихилығын “қазақтың ... ... ... ... көші – қон, мал мен ... тұрмыс салт
қаншалықты жақын екендігі айқын көрінеді”-деп ... ... [9, 37 ... ... ауыз ... және оның ... кестесінде
“Қазақ атанған елдің ауыз әдебиеті талай ... ... ... ... ескіліктегі ру бастықтары билеген-жабайы рушылдық дәуірі, руды билеген
билер дәуірі оның үстіне Шыңғысхан, ... ... ... ... Онан соң орыс ... ... дәуір. Және патшадан
құтылғаннан бергі дәуір” деп ... ... ... фольклортануда алғаш
қолданды. Оның пікірінше патшадан құтылғаннан бергі жаңа ... ... ... ескі ... ... жеткен әдебиет нұсқаларын жалпы екі
үлкен жүйеге бөлуге болады:
1. Билер дәуірі (Руды билеу).
2. Патша ... ... елі орыс ... ... дәуір) [11, 10 б.].
Фольклор үлгілерін таза ... ... ... топтастырған
М.Ғабдуллин болды. Зерттеуші “Қазақ халқының ауыз әдебиеті” еңбегінде
ауызша әдебиет түрлерін ... ... ... ... ауыз ... ... ... деректерді мол сіңірген бөліктерін ерекше атап
көрсетеді. Зерттеуші ауыз әдебиет түрлері ішнде батырлар ... ... ... атап ... 38, 125 ... ... ең көне ... бастап бертінгі тарихи
уақытына дейін зерделеген Ә.Х.Марғұланның ерекше назар аударғаны қазақ
эпосының ... ... ... ... ... ... заманда туған эпос (ҮІ-ХІІғғ.)
2.Тарихи дәуірде туған эпос (ХІІ-ХІҮғғ.)
3.Ноғайлы дәуірінде ... эпос ... ... қатысты туған эпос (ХҮІІ-ХҮІІІғғ.)
5.Ішкі қанаушы мен сұлтандарға қарсы күрес тарихы ... эпос ... [36, 285 ... эпос ... ... типологиялық зерттеулер жасаған
Ә.Қоңыратбаев эпостық жырларды 10 түрге бөліп қарастырады.
1.Ертегілік эпос ... ... ... дәуіріндегі жыр (Орхон-Енисей)
3.Оғыз қағанаты (Оғызнаме, Қорқыт- Ата)
4.Тайпалық эпос (Алпамыс, Қобыланды)
5.Лиро-эпостық (Ғашықтық жыр, Айман-Шолпан)
6.Ноғайлы эпосы (Орақ Мамай, Қырымның 40 ... эпос ... ... ... ... дастандары (Сейпіл Мәлік, Жүзіп-Зылиқа)
9.Авторлық дастан (Сұраншы, Нарғыз, Еспембет)
10.Қазіргі эпос (Амангелді) [46, 18 б.].
Екі ... ... ... жырына көзқарасы алшақ емес.
Ә.Марғұлан “Ежелгі ... ... ... кісі ел ... ... ... деген зерттеуінде “ауызша шежіре дәстүрлерінде тарихи
кезеңдерде болып ... ... ... ... шындықтан туған оқиғамен
сабақтастылығын әр түрлі тұрғыда қарастырады: ... ... мол ... ... ... ... ... ғасырлар ішінде көмескіленген
жерлеріне жарыққа шығаруға сеп болатын деректер аз емес, ... жер, ... жыр мен ... қабысып жатады. Шежіредегі жер аттары ерте заманда
қалыптасқан бір тарихи саяси ... ... ... пікір айтадыт [36,
91 б.].
Ғалымның зерттеулерінде ауыз әдебиеті түрлері аңыз бен жырды ... ... ... ... ... ... ... келбеті, әлеуметтік құрылысы, салты өткен өмірі ауыз әдебиетінде
айтылып, ... ... мұра ... ... ... ғылымында айтарлықтай еңбек етіп, тарихи ... ... ... ... және жанрлары туралы пікір білдірген
С.Қасқабасов фольклорлық прозаны ... ... ... үш ... ... қарастырады. С.Қасқабаев тарихи салыстырмалы әдіс бойынша қазақ
халқының әдебиетінің ... ... ... ... ... ... қарастырады. Біздің қарастырып отырған дәуірімізге
байланысты:
г) Сырым, Исатай-Махамбет, Жанқожалар бастаған ... ... ... ... ... ХХғ. ... ... қозғалыс туралы баяндайтын аңыздар”-деп
бөліп, оларды тарихи аңыздар тобына жатқызады [21, 169 б.].
Ғалым Ш.Ыбыраев ауыз ... ... ... бір ... оның
тарихилығына байланысты “тарихтағы оқиғалар ... ... ... нобайы сақталған” деген көзқараста. Тарихи жағынан ... ... пен ... ... мен мекеннен тыс тұрған құбылыс
емес екенін көрсетеді. Оның айқын көрінісі эпостарда байқалатындығын ... ... ... деп алған бөлімінде, бұрын соңды типологиялық
сыныптауда бөліп қарастырмаған “реалды-тарихи ... ... ... [43, ... тарих айту дәстүрі туындыларын сыныптау ... ... ... айту ... бойынша ХҮІІІ ғ. Қазақ қоғамы
тарихының негізгі ... деп ... ... ... алынды. 1992 жылы қорғалған жұмысында ... ... ... айту дәстүрі мен жазба мәдениет проблемасына тоқталып, ауызша тарих
айту дәстүрін ауызша айту дәстүрінің бір саласы ретінде көрсетеді [24, ... б.]. Ал ... ... айту дәстүр туындыларына қазақтардың ... ... ... тарихи әңгімелерді, авторлық дастандарды, шежірені
жатқыжады. Еңбекте олардың әрқайсысына қысқа сипаттама берілген. Мәселен,
батырлық ... ... ... ... ... жырлары)”…бұл
туындылардан сол дәуірдегі қоғамның ішкі ... ... ... ... ... түсінуде тарихи-этнографиялық
мәліметтер алуға болады” деген пікірде [24, 44-45 б.]. Тарихи ... ... ... б. ... қозғалысына байланысты туған
шығармалар) байланысты автор оның ... ... ... ... сондай-ақ ауызша тарихи айту дәстүрінің берілу механизміне
сипаттама берді: “Факты мен болған ... ... ... ... мен ... ... ... жүзеге асады: Бақылаушы өзінің көргені ... Бұл ... ... ... естіп, екінші адамға қайталайды. Ол
үшінші адамға жеткізеді. Осылайша хабар жеткізудің жүйесі қалыптасады. ... ... ... ... оның бір ... құрайды. Ең соңғы айтушы
қалыптасқан хабарды жүйенің соңындағы жазып ... ... Осы ... ... ... көрсетуге болады:
Факт немесе оқиға
(
Бақылаушы-бастапқы куәгерлік хабар (мәлімет)
(
Жеткізу жүйесі (жүйенің бір бөлігін құрайтын куәгерлік хабар немесе
естіген хабардан құралған ... ... ... немесе қорытынды куәгерлік хабар
(
Тіркеуші – ең алғашқы жазбасы.
Енді тарихи ... осы ... ... мысалы, Олжабай батыр, Абылай
хан, ... ... т.б. ... ХҮІІІ ғасырда қазақтар мен жоңғарлар
арасында болған соғыстарға байланысты пайда болған. Ең алғашқы бақылаушы,
куәгерлер, ... ... ... т.б. шығармалар ХҮІІІ ғасырда қазақтар
мен жоңғарлар арасында болған ... ... ... болған. Ең
алғашқы бақылаушы, куәгерлер, Олжабай, ... ... ... сол кездегі қазақ қоғамының тағдырын шешкен үлкенді-кішілі
жимындарда бірге болған ... ... ... ... ... ... ... халыққа таралған” [24, 47-49 б.].
Р.Айтбаева тарихи жырдың тағы бір ерекше белгісін Ян Вансинаның
(африкалық ... ... ... ... ... ... ... айту дәстүрінің екі тип болатындығы, біреуінде жинақталған
мәліметтер, ... ... ... ... ... ... ... есте
сақталып берілсе, екіншісіне белгілі бір формаға ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан түрге енгізіліп,
яғни эпикалық дәстүр негізінде берілгендігін анықтайды. “Алғашқы бақылаушы
куәгерлердің мәліметін арнаулы адамдар, яғни ... ... ... келесі ұрпаққа жеткізіп отырған. Бізге дейін олар бірнеше ұрпақ
арқылы және бірнеше жыраулардың араласуы ... ... Біз ... ... ... ... түсіруге көмектескенін ғана білеміз”.
Белгілі бір оқиға туралы, сол уақытта пайда болған әртүрлі әңгіме,
мәліметтер сол күйінде ... айту ... ... ... бұл дәл ... ... болған оқиға туралы тек соңғы хабар ... ... ... ... ... туғызған оқиғалар кезінде пайда болады. Мысалы,
ХҮІІІ ғ. Қазақ халқының басына түскен үлкен ауыртпашылық ... ... Осы ... арнайы айтушылар арқылы бір адамнанекінші
адамға тарап, келесі ұрпаққа да жеткізілгенде ғана ... айту ... ... болады” [24, 49-50 б.].
Зерттеуші ауызша тарих йту дәстүрінің келесі саласына тарихи әңгімені
(аңыздар жатқызып, ондағы мәліметтердің ... бір ... ... ... ... ... Оларға сипаттама берген автор ертеректе
пайда болғандары көбінесе халықтың салт-дәстүрін айқындауға ... ал ... ... ... кезеңдерден мәліметтер беретіндігін
дәлелдейді. Бұған мәселен, Төле би, ... ... ... ... ... көптеген әңгімелер [24, 50 б.].
Еңбекте ауызша тарих айту дәстүрінің келесі туындысы деп көрсетілген
– шежіре жайында “Қазақ ... жазу ... ... ... түрінде
қолданылған шежірелермен қатар ауызша айту дәстүріне негізделген шежірелер
өте көп болған. Үш ... ... ... ... ... үлкен шежірелермен қатар, кішігірім жекелеген жүздің шежірелері өте
көп. Бұларда сол ... ... ... ... ... Әр ... ішіндегі
кейбір аталары, тармақтары бүге – шігесіне дейін талданғандары кездеседі.
Бір жүз ... ... ... ... біреуінде сол жүздің бір руы
өте көп талданса, екіншісінде ... ... ... ... ... ... ... өз жүзі, өз руы туралы мәліметтерді көбірек бергенін,
ал айтушылардың келесі ұрпақтары оны арман қарай жалғастырып, өз ... ... ... жеткізгендігін байқаймыз” [24, 50-51 б.].
Автор қазақ шежіресінде атақты адамдардың басынан өткізген оқиғалар
жайында аңыз ... көп ... ... тарихи жырларда басты
кейіпкердің ата-тегі туралы шежіре берілетіндігін, бұдан ... ... айту ... ... ... ... ... болған деген
қорытындыға келген.
Ал авторлық ... “… ... ... ... тарих пен ауызша
айту дәстүр мәліметтері ... ... ... ... ... шығарма” деп түсіндіріп оған мысал ретінде ақын-жырау Қазанғап
Байдолла ұлының ... ... Ер ... “Төле бидің тарихы” атты
шығармаларын атайды.
Жалпы аталмыш тақырып ... ... ... ебектің бірі болп
табылатын осынау ізденістің қорытындысында: “… ... ... ... ... қоғамында ауызша айту дәстүрі жоғары дәрежеде
дамыған. Оның көрсеткіші сол, осы ... ... ... ... ... ғана ... тарихи танымын қалыптатыратын шығармалшар
пайда болды. Сөйтіп ауызша ... айту ... ... , ... ... мән беріліп, оның элементтерінің ауызша дәстүр ... ... ... ... ... ... өзі, ... бой түзеп, өзіндік
елдік, тайпалық тәуелсіздігі үшін күресе бастаған кезде туған. Одан әрі,
бұл дәстүр аңыз ... ... ... ... ...... негізделген жылнаманың қызметін атқарған. Бірақ онда жылма-жылғы
оқиғалар берілмегенімен, әрбір руға баланысты, кейін жүздерге ... ... ... ... ... ел ... ... оқиғалар, өткен
ұрпақ ішінен шыққан ватақты адамдар туралы мәліметтер жинақталып, ұрпақтан
– ұрпаққа таралып отырған. ... ... ... тарих айту дәстүрін
тарихи жырлар мен тарихи әңгімелер жалғастырған. Бұл кезеңдерде ... ... ... таза ... мәліметке негізделген, тарихта болған
тұлғалар туралы шығармалар пайда болды. Сонымен қазақ халқының ... ... ... тарих айту дәстүрі өз алдына сала болып дамыған.” [24, 51-
52 б.]
Тарихшы-ғалымдар С.Жақыпбеков, М.Қойгелдиевтің ... ... атты ... ... ... ... сыныптау екі мысалда
көрініс тапқан [47, 24]. Бірі-эпос, ... ... ... ... ... ... айту ... мен жазба дәстүр қатар жүріп,
өзара ... өмір ... ... ... ... ... ... Қашғаридың “Диуан лұғат ат-түркінде”, Баласағұндық
Жүсіптің “Құдадғу ... ... ... ... ... “Түрік шежіресінде”, Қадыр Әліби Қосымұлының “Жылнамалар
жинағында” ауыз ... ... ... ... ... ... ... Бұдан шығатын қорытынды “…халық ... ... ... ... ... мен жазба мәдениетінің ұзақ ... ... ... ... деректерме толықтырып байытып отырған.
Міне, осыған байланысты көшпенділік жағдайда белгілі дәрежеде халық жады,
ірі тарихи ... ... ... міндетін атқарған халықтық эпостың
тарихи нақтылық сипаты елемеу, оны тек жыраудың бай қиялының ... ... ... ... ... келер еді” [59, 35 б.]. Сондай-ақ [47, 35 б.]
зерттеуде батырлық жырлар мен тарихи ... ... ... ... ... тарихи декрек ретіндегі орындары да дәлелденген.
Мәселен, батырлық ... ... ... ... ... ... қызметінде жалпы халықтық мүдде бұлыңғыр да, оның ... ... ... анық, ашық көрініп жатады [47, 36 б.].
Ал тарихи жырлардағы ерекшелікті ғалымдар: “… ... ... ... қисынсыз қиял өрісінің тарылуы, ... ... ... ... және ... құжаттық материалдар арқылы
тексеруге келетіндігімен ” ... Оның ... ... ... де ... Байлақ, Саңырақ. Қабанбай. Жәнібек. Қойгелді.
Райымбек және басқа да батырлар-рулық мүдде, рулық патриотизм ... ... жол бере ... жаңа ... кезеңнің, соған
байланысты өмірін тек өз ... ғана ... ... байтақ қазақ халқының
тағдырымен байланыстырған, тек өз руының теңдігі мен еркіндігі үшін ... ... ... пен ... мақсат-мүдде тұтқан, демек өз дәуірінің
үздік принциптерін ұстанған қайраткерлер” [47, 36-38 б.]. ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығын
жақтайды.
Тарихшы-ғалым С.Сыздықовтың “Орталық Азиядағы қарлықтар тарихының
мәселелері (ҮІІ-ХІІІғғ.)” ... ... ... ... ... ... ... қазақ тарихын зерттеудегі негізгі деректің
қатарында [48]. Ғалым “…шаруашылық ерекшелігіне байланысты ... ... ... гөрі ... ... ... ес ерекше дамыды. Нәтижесінде
басқа отырықшы елдерде кездеспейтін ауыз әдебиетінің тамаша үлгілері пайда
болды” [48, 17 б.] деп ... Бұл ... ... кезеңге қатысты ауызша
тарихи дәстүр туындылары миф, эпос және шежіре ... ... ... ... ... ... жұмыста дәлелденген. Мәселен,
“Қарлықтардың дербес ... ... ... күшею кезеңін айғақтайтын
тарихи сюжет “Оғыз қаған” эпосында бар. Текстегі ... ... ... ... ... ... талдау жасауға көмегі тиері
сөзсіз.
…Ал “Ер ... ... ... реалийлер мен этнографиялық
деректер оның қарлық ел ... ... ... ... ... басқа да ру-тайпалық бірлестіктермен батысқа қарай, Жетісу
және оңтүстік Қазақстанға жылжуын және оның ... ... ... адам ... ұзақ ... бойы ... ... іс-
әрекетінің туындысы болып табылады. Түркі ... ... ... ... ... ... басым көпшілігінің құранмен, мифологиямен
тіпті де байланыспай, халық өмірінің жылнамасы сияқты, ел ... ... ... бере ... Автордың “ауызша деректік материалдардың
маңыздылығы, жалпы түркі халықтарының оның ішінде ... ... ... ... ... ... уақытта “далалық ауызша тарих айту дәстүрі мен
дерекнаманың тамаша үлгілері болып табылатындығы” деген пікірі дәлелді [48,
21 б.].
Этнолог - ... ... 1997 жылы ... докторлық
диссертациясында да (“ХҮІІІ ғасырдағы қазақ қоғамының ... ... ... дәстүр туындылары тиімді пайдаланылды [25]. ... ... ... деп атаған. Ауызша тарихи дәстүр туындыларының
тарихи дерек көзі ... ... ... “ХҮІІІ ғасырдағы қазақ
қоғамын зерттеу үшін жазба деректерді пайдалану жеткіліксіз. Оның басты
себебі қоғамдық ... ішкі ... сырт ... түсе ... ішкі ... тұратыны. Ал этникалық, әлеуметтік, саяси
өмірді көктей ... ... ... ... елмен үстірт қана
таныстығы бар өзге елдің зерттеушісі аңғаруы өте қиын. Сол себепті ... ... ... ... ... ішкі өмір сүру ... ... қазақи деректерді пайдаланудың маңызы өте зор ” [25, 31 б.] ... ... ... ... ... ... қоғамы жайындағы
ауызша тарихи дәстүр туындылары: ... ... ... және хикаялар
жыраулардың, толғаулары болып сыныпталған (топталған). Олардың ... ... ... ... шежіре туралы автор “қазақ шежіресі
ғасырлар бойы ауызша айтылып, құйма құлақ ақсақалдардың , ... ... ... ... сол ... күні ... ... жетті. Шежіре ел жадының
жарқын бір көрінісі. Қазақ шежірелері ру тарихына, тарихи оқиғалар мен ... ... ... ... қашанда жадында ұстаған [21, 31-39
б.] деп түсіндіріп, шежіреге ... ... ... ... ... ... ру шежірелерінен құралады. Олардың бастауы бір, яғни Алаша ханнан
басталатын өте көне ... ... ... Алашадан Шыңғыс ханға
дейінгі ұлан-байтақ кезең шамасы 3-4 мың жылды қамтиды: бұл ... ... ... ... түркі-монғол халықтарының жіліктеніп шығу
дәуірі. Шыңғыс хан дәуірінде бұл ... әлі де ... ... ... ... әлі де ... бір жүйеге келмегеннен кейін батыл түрде
пайдалануға жүрексіндік. Тек ғылымда мойындаған, елге ... ... ... ... ... да ... [25, 37,39 б.] деген
ұстанымы осынау ... ... ... өзектілігіне жасалынған
тұжырым.
Тарихи жырларға қатысты көзқарасында Ж.Артықбаев олардың біразының
көне мифтермен ... ... ... ... ... ... ХҮІІІғ. көне жыр тудырушы дәстүрдің жетегімен
дамып, бертін келе ... ... жыр ... жеткендігіне тоқталады.
Зерттеуде аталған дәуірдің ірі қайраткерлері ... хан, ... ... ... ... туралы тарихи жырлар (“Абылай туралы жыр”,
“Сабалақ-Абылай хан”, ... ... ... т.б. ) ... ... қара сөз ... де ... ... ... ... Бердіқожа, Тама Есет т.б. батырларға қатысты) тарихи
дереке ретіндегі орны айқындалған. Толғаулар жайында автор ... ... ... ... де ... Оған ... ... де
мықты болғаны айғақ. Көшпелі қоғамның әлеуметтік идеологиясының туын
көтеріп ... де сол ... ... ... ... ... (Бұқар, Тәтіқара, Үмбетей, Ақтамберді жыраулар) ... ... баға ... ... этнолог “ХҮІІ ғасырдағы
қазақ тарихын қалай нашар білсек, сол дәуірдің әдебиеті туралы ... ... ... деп, бұл ... әлі де ... ... ... 40-48 б.].
1999 жылы ізденуші З.Елешова “ХҮ-ХҮІІғғ. Қазақ ... ... ... ... ... диссертация қорғады. Жұмыста
фольклортану ғылымындағы халықтың ауызша шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ғғ. қазақ
әдебиетінің негізгі тарихи үлгілерін деректік қабілетіне қарай үш ... ... ... ... ... Аңыздар: тарихи, топонимиялық;
- ... ... ... діни, діни әдет-ғұрып (адат) ережелері.
- Шежіре: ру шежіресі, қожалар шежіресі, төрелер шежііресі, жеке ... ... ... ... ... толғау, арнау, дау.
ІІ.Көркем өңделген және миф түріндегі деректер
- ... ... ... ... ... ... ... жоқтау, көңіл айту, беташар, естірту.
- Миф: этимологиялық, космогониялық, генеалогиялық.
- Лиро-эпостық жырлар.
- Айтыс.
ІІІ. Тарихи этнографиялық информация көздері:
- Ертегілер.
- ... ... мен ... ... ... ... арбау, дуалау.
- Бақсылық жырлар [26, 28-29 б.].
З.Елешова ауызша тарихи дәстүр туындыларын сыныптауға байланысты ... ғғ. ... ... ... үшін ... ауыз әдебиетінің мол қорының
ішінен шежіре, батырлық ... ... аңыз ... ... ... ... [26, 28 б.] деп ... Зерттеуші оларға жеке сипаттама
берген. Ш.Құдайбердіұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Құрбанғали ... ... ... ... ... көзі ... ... тартылып, ондағы мәліметтер
жазба деректермен тексеріліп отырады. Автор ... ... ... үшін тарих қызметін атқарған. Шежірешілдік
көшпелі ... ... ... және ... ... ... ... туған. Шежірешілдік халықтың этникалық құрылымын
анықтауға тұтастығын көрсетуге мүмкіндік беретін төл ... ... ... ... ... ... бір бөлігі, көшпелілер жадысының
беріктігінен туған феномен ” [26, 29-30 б.].
Жұмыста ауызша тарихи дәстүрдің жоғарыда ... ... ... да түрлер арнайы қарастырылады. Мәселен, автор тарихи аңыздар туралы
“оларға ең ... ... ... тән. Олар жеке кейіпкермен, оқиға
орнымен, кейіпкер ерліктерінің спецификалық белгілерімен бағаланады” ... ... ... ... ... жырлар-фольклордың қомақты бір саласы.
Жырға арқау болатын нәрсе тарихи оқиғалар. Қазақ эпосы ... ... ... тайпалардың өзара таласы” [26, 34 б.] дейді. Ал толғаулар
және олардың шығарушылары жыраулар ... ... ... ... ... ... ... шығармаларда жеке адамның субьективті
көзқарасы басымырақ болады десек те, жыр-толғау, ... эпос ... өз ... ... ... ... ... саяси
қайраткерлерге берген бағасы, үлкенді-кішілі тарихи ... ... ... ... ” [26, 36-43 б.] деген пікірді оқимыз.
З.Елешованың ... ... ... ... ғғ. тарихына қатысты
тарихи фольклор түрлері қазақ ... ... ... ... әр түрлі ру-тайпалардан бірігу процесін ... да, ... ... ... қорының бір ерекшелігі зерттеу барысында бірін-
бірі толықтырып, сәйкестеп, дәлелдеп тұратындығы” [26, 44 б.].
Сондай-ақ осы жылы ... ... ... ... дамыған,
кемелденген саласы-шежіре жайында М.Алпысбес “Қазақ шежіресіндегі Қазақстан
тарихы. Тарихты зерттеуде шежіренің ... ... ... ... ... Бұл ... тарих ғылымында қазақ шежіресінің ... ... ... ... ... бір ... екендігін атап
айтқан жөн.
“Қазақ тарихы” журналы бетінде таяуда жарық көрген “Дәстүрлі емес
деректер” атты мақаладан да ... ... ... ... ... қатысты әрекет байқалады. Бұл зерттеуде ауызша тарихи дәстүрдің
шежіре және ... ... деп ... түрлері қысқаша қарастырылып, ауызша
тарих айту дәстүрінің ауқымы мұнымен шектелмейтіндігі айтылған [49].
Фольклордың үлкен бір ... ... ... туындылары-батырлар
жыры мен тарихи жырлар құрайды. Ол ... ... ... ... ... ... насихаттау ниетінен туындаған
жырлар өз алдына бір сала. Бұларда тарихи істердің желісі сақталып, ... ... ... адамдар сөз болып отырады” – дейді [37, ... ... ... да ... туындылар сияқты нақты ... ... ... ... обьективті дүние. Эпостық жырлардағы тарихи
деректердің шынайылық деңгейінің жоғарылығы туралы ... ... ... ... ... кем түспейді. Олар көп сәттерде жазу-
сызуға машықтанбаған халық арасында жылнамалық жазбалардың орнына жүреді.
Оқиғалардың ... ... ... ... оларды, тіпті, тарихи
әдебиеттер де дәлелдеп отыр”-десе [36, 150 б.], академик Орлов : ... ... орыс ... ... ... эпостық жырлары өзінің
ақындық гиперболасы жағынан анағұрлым шыншыл [50, 287 б.]. Бұл ... ... өмір ... көрсететін жырлар десе де ... ... ... ... :”Батырлар жырында да, тарихи жырларда ды ел қорғау
тақырыбы басты орын алады. Оларда басқыншы ... ... ... ... ... ... суреттеледі ”-деп [37, 136 б.], сол ... ... ... ... ... ... ... түрін болса да жеке
ақын шығарған. Олар ... ... жазу ... ... ... ... шығарып таратқан”-деп [37, 136-137 б.],
эпостың субьективтілігі негізін көрсете отырып, оның ... ... ... ... ... ... ... қалың жиналған жерінде айтылатын
болатын. Сондықтан да жыршы, ... ... ... ... ... ... тура ... Егер тыңдаушы аудитория ақын
жыршыдан батырдың ... ... ел ... ... ісін ... ... оны ақын, жыршы толық орындап беруге тырысқан…. Мұндай жырларды,
яғни батырдың туған күнінен ... ... ... өмірін, ел
қорғаудағы көптеген ерлік істерін суреттейтін ... ... ... түрі деп ... болады”-дейді [37, 136 б.].
Отандық тарих ғылымында ауызша тарихи дәстүрді тарихи ... ... ... осы деңгейде. Байқап отырғанымыздай, зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
белгілі бір тарихи кезеңдерге қатыстыларын ғана ... ... Осы ... ... ... ... тарихының маңызды тарихи
дерегі – ауызша тарихи дәстүр туындыларын бір ... ... ... ... Жан-жақты деректанулық сыннан өткен тарихи ... ... ... сонда ғана айқындалады.
Дәстүрлі ауызша тарихқа – халқымыздың ... ... ... және ол ... ... келді?!
Түркі – қазақтардың тарихи білімдері халқымыздың рухани ... үш ... ... ... ... халық әдебиетінің - Фольклор деп аталған саласында;
2). ... ... ... ... ... ... ауызша
таралған туындылары – жыраулар мен ақындар мұрасында;
3). Шежірелерде.
Енді осылардың әрқайсысына қысқаша тоқталсақ. Кеңестік дәуірде дербес
фольклортану ғылымын өмірге әкелген ... ... өте ... сан ... ерекшеленеді. Оның тұрмыс-салт ... ... ... ... ... сөздер, тарихи аңыздар, айтыс,
тарихи жырлар, т.б. жанрлары бар. Бұлар ең алдымен халықтың өзі ... ... ... сол ... ... ... ... тарихи дерегі және дерек көздері. Олардан халқымыздың ұлттық
бітім-болмысын толығымен танып-білуге ... ... ... түрлері ұлттық тарихи білімнің негізі де бола алады. ... ... ... ... ... жырларды жатқызған жөн. Олардың
тарихи фольклор деп анықтала ... ... ... ... ... ... бетбұрысты кезеңдерге орайласуында. Тарихи фольклор
түрлерінің мазмұны, алдына қойған о бастағы мақсаты, ... ... ... ... ... ... ... қызмет ету. Осы
жерде олардың , яғни ... ... ... ... ... ... қарастыруды қажет ететін ... ... ... ... ... бәрінде де тарихи шындықтың негізі
жатыр. Мәселен, батырлық жырлардың (термин В.М. ... ) ... да ... биік ...... жырлары” ХІҮ-ХҮІІ ғасырлардағы
ноғайлы-қазақ көшпелілерінің өмірінде зор маңызы ... ... ... ... ... одан ... деректегідей дәл факт мен
хронологияны талап ету ... ... ... ... ... этнноим,
топоним, антропоним мәселелері алдыңғы орынға шығады. Осылар арқылы ауызша
ұлттық рухани мұралардың тарихи ... ... ... ... рухани
мұраларда аталған кезеңдерге, дәуірге халықтың өз ұғымымен ... және оған ... ... ... ... ... де ... ауызша тарих сипатына лайықты. Оның тарихнамалық деректігі осында.
Тарихи фольклордың ... бір түрі – ... ... ... ... ...... жергілікті жердің, я болмаса бір
елдің,тайпаның, рудың ауызекі шежіресі (устная хроника), бір ... ... ... деп, шартты түрде мынадай топтарға бөледі: а)оғыз-қыпшақ
заманынан елес ... ... ... ... ... ... және Арыстан
Алып туралы әңгімелерін ... ... ... ); ә) монғол
шапқыншылығы мен ... Орда ... ... ... ... ... ... Темір есімдеріне байланысты әңгімелер, ХІІІ-ХҮ ғ.); б)
қазақ хандығы ... ... мен ... туралы аңыздар (Жәнібек,
Асан Қайғы, Жирееншелер жайындағы ... ... в) ... ... ... ... аңыздар (ХҮІІІ-ХІХғ.); г) Сырым,
Исатай-Махамбет, Жанқожалар бастаған шаруалар көтерілісіне байланысты туған
аңыздар (ХҮІІІ-ХІХ); д) ХХ ... ... ... ... ... аңыздар.” [21, 126-127 б.]
Белгілі маманның қазақтың тарихи ... ... ... ... ... барлығы да түрлі тарихи саяси оқиғғаларға және халық
тарихында орындары бар тарихи тұлғаларға, олардың ... әр ... ... ... ... Аңыздар бас-аяғы бүтін, сюжеті, идеясы
бар ... Аңыз ... ... ... ... жктелуі, салт-
санасы, дүниетанымы, тілі, этникалық келбеті жайында мол мағлұматтар
кездеседі [21, 122 б.]. ... ... ... ... ... ... берген ұжымдық бағасы болып табылады. Сонысымен ол
дәстүрлі ауызша тарих критерийіне шыдай ... ... ... ... ... ... мен ... аталды. Фольклортану ғылымы жыраулар мұрасын ХҮ ғасырмен
бастайды. Асан Қайғы, Қазтуған жырау, ... ... ... ... ... ... Ақтамберді жырау, Бұқар жырау шығарашылықтарының
тарихнамалық маңызы М.Әуезовтың: “Жырау демек, ақын деу емес. Жыраудың ... ... ... өз ... бар. ... сөз ... шығармасы толғау.
Жыраудың мақсаты, міндеті – “не болса, сол көңіл ашар” , “әлдене”, ... айту ... Ол ... ... ... ... болжалын, тарихи оқиғаның
мазмұн бағасын сөз қылады. ... әрі ... әрі би ... ”- [51] ... де байқалса керек.
Сондай-ақ өз шығармашылықтарында халықтың тарихы жете сөз ... ... Шал ... ... ... ... ... және т.б.
ақындардың толғау-өлеңдерін деректанулық және тарихнамалық ... ... ... ... жоқ халықтың өткенін танып – білуде баға
жетпес тарихи деректер ... ... ... ... ... ... халқының тәуелсіз кезеңінен бастап, оның Ресей
империясының отарына айналуы, жерінен, қонысынан айрылуы, оның себептері,
халықтың ... ашу – ... ... ... ... ... толығымен баян болады.
Тарихи жырлар отандық тарих ғылымында зерттеліп келеді. Фольклор
туындысы бола ... оны ... ... ... ... ... ... мәнісі, олардың жазба деректері көп кезеңнің, ХҮІІІ-
ХХ ғғ. мұралары болуы. “Ақтабан шұбырынды” оқиғалары және Абылай, Қабанбай,
Бөгенбай, Өтеген, ... ... ... ... ... ... ... Мырзаш, Бекболат, Амангенлді, және т.б. тарихи тұлғаларға, олардың
халыққа жасаған сан алуан іс-әрекеттерін, ... ... ... ... де ... ауызша тарих (тарих жырлар) түрлі деңгейде көрсетіп
жырлайды. Ал ... ...... ... ... ... ... табылады. Бірыңғай жазба ресми деректерге сүйеніп жүргізілген зерттеу
жұмыстарының ғылыми салмағын, оның деңггейін ... ... ... тарих
арқылы тексеріп алуға болады. Сонда біз ұлттық ... ... ... тарих пен билік етуші ұлт өкілдері көзқарасымен жазылған ... ... ... Ал ... ... бірдей дәрежеде сыни
көзқараспен пайдалану аталған ... ... ... ... ... тұстарын зерттеуге мүмкіндіік береді.
ІІ. ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ ... ұлт – ... ... ... ауыз - ... ... ... Махамбет» жыры ұлт – азаттық қозғалысы тарихының дерек
көзі.
Қазақ халқының сан ғасырлар бойғы тарихы негізінен орыс ... ... ... ... ... шектелмейді. Көп жағдайда
ондай жазба деректердің отарлық саясат мүддесінен ... ... ... орай ... ... қозғалысының мақсатын, алғы
шарттары мен бағыт – бағдарын анықтауда халық жадындағы ... ... ... ... ... дерек көзі болып табылады.
Әдебиеттің тарихилығы туралы ... ... ... 20 ... ... оның теориялық, танымдық қырлары анықталады.
ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басында өмір сүріп, көптеген құнды ... ақын – ... ... 1836-1838жылдардағы көтеріліс тарихы
мәселелерін де қамтыған зерттеулер жарық көрді ... ... ... мол ... ... ақын – ... Исатайдың серігі, жауынгер ақын Махамбет ... (1803 ... ... ауызға алдымен ілігеді.
Қазан төңкерісіне дейін Махамбет өлеңдері ... ... ... ХХ ... ... Махамбет өлеңдерін жариялауға алғашқы қадамдар
жасалады. 1908 жылы Қазаннан «Мұрат ақынның Ғұмар қазы ... ... ... ... ... батырдың сұлтанға ... ... ... 1910-1911 жылы Орынбордан Каримовтар – Құсайыновтар
баспасынан Ғабдолла ... ... ... ... Яқи ... ... жырлары» атты жинақта «Исатайдың інісі Махамбет жыраудың
сөзі» деген өлеңдері де жарияланады. ... ... ... ... 1920 жылдан бастап үзбей жарияланып келді ... ... ... ... ... хат ... ... Махамбет, өзінің жырларын жазды ма, жоқ па? – одан сақталған тарихи
дерек жоқ. Оның ... ...... ... ... аузында ғана
сақталған. Махамбеттің сақталған өлеңдері көп емес, ... мың ... аз ... ... ... Махамбеттің бұған көп жырлар айтуы, ол ... ... ... ... ... ... жеткен Махамбеттің аз ... ... ... тану үшін де ХІХ ғасырдағы көтерілісті тану үшін де ... ... ... Өтемісұлының ақындық өнерінің қалыптасып, дамуында ... өмір ... ... Тіленшіұлы (1465 -1560), Асан Қайғы (ХҮІ ғасыр
соңы – ХҮ ғасырдың 60жылдары), Қазтуған жырау ... ... ... батыр жыраулар мұрасы ерекше орын алған. Махамбет ... ... ... ... ... ішкі, сыртқы себептерін түсіну үшін, сол кездегі тарихи
жағдайдан хабардар болуымыз ... ... ... ... көзқарасы, арман - ... ... ол ... ... ... ...... тараған.
Махамбет шығармашылығын зерттеушілердің бірі Х.Сүйіншәлиев ХІХ ғ.
әдебиет тарихында ... із ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ... ... ... ... ... ақын болса, Махамбет ХІХ ғасырдың
алғашқы жартысында өмір сүріп, сол кезеңнің зор дүбірлі тарихи ... ... ... ... Абай ... қайшылықтарды,
негізінен оқу, тәлім – тәрбие жолымен шешуді қолдаған ағартушы – ... ... – бұл ... ... ... ... ... ақын» [54].
Махамбеттің өзі жанды куәсі болған көтерілістің барысында және ізінше
туған өлеңдерден, халық қозғалысының лебі ... Оның ... ... ... намысты күрескер лебіздері сол кездегі ... ... ... Махамбет өлеңдерін зерттеушілер екі кезеңге
бөледі.
1. Көтеріліс кезіндегі
2. Исатайдың өлімі мен қозғалыстың жеңіліске ұшырауы ... ... ... қай – ... болса да өмір оқиғалары мейлінше
нақты бейнеленеді. ... ... атты ... хан әскерлерімен қанды
шайқастың нақтылы суреті бар. ... ... ... ер», ... ... ... көл» ... үлгісіндегі «Тарланым», «Мұнар күн», «Тайманның
ұлы Исатай», ... бойы көк ... ... «Біз ... ер»,
«Алғай», «Нарында», «Арғымаққа оқ тиіп», «Қызғыш ... ... ... ... ... ... ақтанбаны - ай», «Мен құстан туған
құмаймын» секілді өлеңдерде, көтеріліс кезеңдері суреттелінеді.
Махамбет ... ... ... оның ... ... ... бола ... Бірен – саран өлеңдері болмаса, көпшілігінің
уақытын белгілеу мүмкін емес, қай өлеңі бұрын шығарылып, қай өлеңі ... еді ... ... нақты жауап беру қиын. Оның кейбір өлеңдері
көтерілістің тарихи даму жолдарына, жер аттарына, ... ... ... ... ... бір ... ... суреттелуіне
негізделіп хроникалық жағы осы ізбен зерттеп келеді. ... ... ... сөз жоқ 1937 жылы ... деуге болады, Исатай деген ағам бар» өлеңі
де 1937жылы, Жайықтың бергі бетіндегі Қаракөл, Қарабау деген ... елге ... ... ... бұл ... жұртшылыққа
таныстыру мақсатымен шығарылған. ... 1838 жылы ... ... кейінгі, батырды жоқтау ретінде шығарған өлең деуге болады.
Міне, бүгінге шейінгі ... ... ... ... ... жоғарыдағы айтылған кейбір тарихи мәлімет, тарихи оқиға, кісі
аттары, жер аттары шындыққа көп ... ... ... ... ... жақсы жерлерін Жәңгір хан өзі
алды, өзіне жақтас билер мен ... ... ... ... ... ... 400 мың десятинадай жер болды. Жәңгір хан ... ... ... жерді былайша үлестірді: «Мұсағали, Шынғали ... 700 мың ... ... ... 390 мың ... өз
інісі Меңдігерейге – 400 мың десятина, Балқы би Құдайберген ұлына – 300 мың
десятина, Бегалы сұлтан балаларына 200 мың ... Шөке ... ... 1830 – 1845 жылдары, хан, өзі қалаған әркімдерге 15, 17 ... жер ... [55, 52 ... жылы ... ... 11660 үй, 58300 жан бар еді. ... ... малға жайылымдық, шабындық жерін ... жан ... ... келеді. (Шаяхметов В., Сол ... бет). ... ... ... ... халық жерден аса тарығады [55, 50 б.].
Бөкей ордасындағы жақсы ... ... орыс ... ... ... мен кулактар алды. Шабындыққа, қысқы қоннысқа ең
жайлы жер – Орал ... ... ... ... ... осы арада помещик
"Безродко 185960 десятина… Юсупов – 114640 десятина меншікті жер ... 38-39 б.]. ... ... ... ... оны бастаудың
мақсаты не екенін Махамбет ... ... ... жырында былай деп
баяндайды:
Өздеріңдей хандардың,
Қарны жуан ... ... ... ... ... деп ... бойы ен тоғай,
Ел қондырсам деп едім!
Жағалай жатқан сол елге
Мал толтырсам деп едім… [56]
Махамбеттің бұл ... ... көп ... ... ... ашық: Жырда Махамбеттің алдына қойған мақсаты да ашық, ол – халықты
жеушілкерді жою,. Сөйтіп, патша үкіметі, хан, ... ... ... өз ... ... жер шұрайы «Еділдің ен тоғайына ел қондырып»,
еркін жаулату, жердің отын халықтың ... ... ... ... ... елді ... «Еділ бойына толтыру».
Исатай мен Махамбет бастаған халық көтерілісін тұтандырушы от – ... ... ... ... ... жердің бәрін помещиктер мен байлар
алып, халық жерсіз қалғанын, жанжал осы жерден басталғанын жоғарыда ... ... ... ... ... себепкер болған осы жер
мәселесі де, Махамбет жырларында айқын із ... Ол ... ... ... үшін ... үшін тебістік,
Жайық үшін жандастық.
Қиғаш үшін қырылдық.
Теңдікті, малды бермедік,
Теңдіксіз малға көнбедік.
Ханның кірген ақ орда
Бұзуын ойлап кеңестік,
Аламанға* жел ... ... ... ... әскерімен соғысқан кезде Махамбет былай дейді.
Әскер жиып ... еді ... ... тигенде,
Ағатай, Беріш ұраным.
Бекетай құмға ел қонып,
Байбақты – Жүніс аттанды –
Қосылуға дем болып.
Мұнда аталған Жүніс – байбақты руының белді старшыны ... ... ... ... жиі ... 1876 жылғы «Уралькие воисковые ведомости» журналының №47
санында мынадай мәліметтер берілген: «1837 ... 11 ... ... ... ... ... пен ... Құлбай және Көктебе алқабында
«өздерінің қаруланған 500-дей руластарын жинаған», бір айдан сәл ... ... ... «1000 – ға жуық шаңырақ пен қаруланған 600 ... ... жылы ... ол Исатай қолына қосылғанымен, айдың соңында Жәңгір
ханмен байланысып, өз ... ... ... ... 15 ... ұрыста Жүніс Жантелин Исатайдың сарбаздарының ішінде болмағаны тарихи
факт. Ауыз әдебиетінде бұлайша оқиғалардың мерзімі, орны ауысуы, немесе екі
оқиғаның ... ... ... ... ... [58, 134 ... қараша күні таң алдында 2 мың солдат пен хан ... ... мен ... ... ... алқабы ауданында қысқа уақытқа
созылған бірақ кескілескен шайқас болып, онда көтерілісшілер 100-ге ... ... [59, 132-137 ... ... ... ... ... деген өлеңінде былай
берілген:
Артымыздан келіп қол жетті.
Аз жетпеді мол ... ... ... құмның басында,
Ағаш үйдің қасында
Түніменен түйіндік.
Таң атқанша тарандық.
Таң ағарып атқан соң,
Төңірек жаққа қарандық.
Қарай тұрсақ әр жерден:
Жау бір өрттей қайнайды.
Қайнағанмен қоймайды,
Мылтығын ... ... ... қамалға,
Қамалды бұзып аларға…
… Жөнелмей батыр не қылсын
Ерсары менен Қалдыбай
Екі арыстан тең өлді.
Жетім – жесір көп ... ... ... ... ... ... ұсақ топтарға бөлініп, әр – түрлі
бағыттарға бытырап кетті. Исатай мен ... ... ... ... іс әрекеттері табысқа жетпеді. Бұдан кейін жазалау отрядтарының іс
қимылы көтерілісшілердің Исатай мен Махамбет бастаған негізгі ... ... ... бірақ аумағы жағынан жердің шектеулілігін шебер
пайдаланған олар жауға шеткі ... ұсақ ... ... ... ... түскен отрядтарымен ашық қақтығыстан жалтарып кетіп отырды.
Махамбет өлеңдерінің 1925жылғыдан ... ... ... ... үш ... -
деген жол,
Ханның тобы үш атты…
Топтың үні шыққанда
Сонда батыр жөнелді…- деп өзгертіліп басылып келген. ... ... ... ... ... 3 рет ... Ақын мұны ... Исатайдың Ақтабан - ай» ... ... ... үш ... ... міне қара сақтағаны – ай!
Ханның тобы үш атуы ... ... ... ... ... зеңбірек
болған жоқ.
Исатай мен Махамбет Тастөбедегі жеңілістен кейін, сарбаздарының шағын
тобымен бірге Жайықтың арғы ... өту ... ... ... екі ... ... ... тосындардың тығыз желісіне қарамастан,
олар 1837 жылдың 13 желтоқсанынан 14 ... ... ... ... ... ... өтіп, Жайықтың арғы жағындағы кең далаға сіңіп
үлгірді [60, 342 ... ... ... ... ... ... оның 1837 жылы
Жайықтың сол жақ бетіне өткеннен кейінгі ... де ... ... мен Махамбет 1838 жылы көктем шыға Желтау, Доңызтау, Шошқакөл,
Үстірт өңірлеріне, Үлкен және Кіші ... ... ... ... ... руларының адамдарына патша өкіметінің отаршылдық саясатына хан мен
жергілікті әкімдердің ... ... ... ... үгіт жүргізеді.
Махамбет өзінің қуатты жырларымен Исатайдың ... ... – екі ... ... ... түсіндіреді. Ол жүрген жерлерінде:
Айт десең лебіз қайтарман,
Халық қайғысын айтуға,
Хан ұлынан тайсалман,
Төрт – бес ... ... ... Иса – ... бір ... ... - деп ... қимылдары мен ерлігін шабытпен тілге тиек етеді [61].
Қасындағы жолдастарын ауылдарға, ру – рудың мекендеріне жіберіп, үгіт
жұмысын күшейтті. ... ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде Х.Досмұхамедұлы былай дейді: «Исатайға бүтін
кіші жүз қорған болды. Исатайды көтермелеп, Кіші ... ... ... ... ... ... Оралға келгенде 3 мың қолдың көбі Әлім еді.
Исатай өлетін күні үкімет әскерімен соғысқан ... ... ... Есет ... ... батырлары еді» [45, 46 б.].
Исатай – Махамбет бастаған 1838 ... жаңа ... 1830 жылы ... ... Кіші ... ... жүрген Қайыпқали сұлтан мен оның
қарауындағы елдер де қосылады. Махамбеттің көтерілістің жаршысы екендігін
дәлелдейтін деректер – оның өз ... Оның ... ... ... ... жері, көтерілістің басталу себебі, мақсаты, өкімет
орындарының қиянаты ... ... ... адамдардың есімдері
аталып, істері нақты көрсетіледі.
Соңғы жылдарда Махамбет өлеңдерімен шұғылданушы кейбір зерттеушілер
архив материалдарын әлі де ... ... ... еңбектерді салыстыра
отырып мұқият қарастырсақ өлеңнің даталарын дәл, не дәлге жақын ... ... ... ... ... ... ... және жер
аттарына, ел ... ... ... ... екі кезеңге бөлуге
болады. Көтерілістің алғашқы кезеңі, яғни 1829жыл және 1838 ... ... жыл мен 1846 ... ... ... Исатай мен Махамбет көтерілісіне тікелей қатысып,
ол ... ... ... ... ақындар ішінде Шернияз Жарылғасұлының
(1807-1861) ... ... ... ... ... ... Оның ... көтерілістен кейінгі кезеңдегі әр түрлі әлеуметтік топтардың өзара
қатынастары туралы, халық бұқарасы бой ... ... ... әкеп
соққан күштердің орналасуы туралы ақпарат аламыз [60, 75 ... ... мен ... ... жырында Исатай мерт болатын ... ... ... руынан шыққан Науша батырмен Исатайдың достығы
сөз болады. ... ... ... батыр мерт болды. Оны ... ... ... ... күші ... ... қарсы шығып, Исатай денесін алып
шығады.
Ал, ақынның «Баймағамбет ... ... ... ... Исатай батырға ерекше тоқталады. Исатайды әрі ... ... ... әрі ел қамқоры, қайырымды адал жан ретінде суреттейді [62].
Дастанның құндылығы мынада: халық өзінің оқиғаларға толы ... әлі де ... ... ... ақын ... ... жыр оның
зердесіне, жылнамасына, тарихи тәжірибенің қорытылуына айналды, жауынгерлік
қару сияқты, оны тот баспады, ескірмеді және оның өз ... үшін ... ... ... – Махамбет көтерілісін өз өлеңдерінде ту қылып көтерген ақын –
жыраулар қатарына Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906) да ... ... ... ... ... ... пікір айтып, мұраттану саласына жол
ашқан Халел ... ... ... ... жылдары Мұрат
шығармалары туралы М. Әуезов, Ә. Қоңыратбаев, ... ... С. ... ... ... Қ.Сыдықов,
Ш.Керімов сияқты әдебиет зерттеушілері пікір айтып, Мұраттану мектебін жаңа
зерттеушілердің ой – пікірімен ... ... ... ... басшысы Исатай батыр туралы «Үш қиян»
жырында айтылады. Исатай халық мұңын арқалаған, арыстандай жауына қаймықпай
шапқан ер. Жау ... ... ... ... ... айырған Ресей
отарлаушылары.
Еділді тартып алғаны,
Етектен қолды салғаны.
Жайықты тартып ... ... ... ... ... болғаны, -
деп жырлап, Ресей отаршылдарымен күресті, халық кегін қуған Исатай батырды
жырлайды.
«Еділдің бойы – қанды ... ... бойы – ... қиян, Маңғыстаудың
бойы шанды-қиян», - дей келіп осы үш қиянның бойын жайлаған халықтың ... ... ... қамын ойлаған Қобыланды, Тарғын ... ... ... ... Олар елге ... ... дұшпандарға қарсы тұрған,
халықтың бостандығын, бірлігін, ... ... ... жандарын қиған,
қорғаныш болуды арман еткен, ел тілеуіне сыйымды үлгілі ерлер еді. Солардан
үлгі алыңдар – деді [64].
Исатай – ... ... сол ... елдегі жағдайды өз
жырларында Абыл Төлеуұлы (1777-1864) әсерлей ... ... ... ... достық қарым – қатынаста болған. Әр кез елін
қорғаған ... жыр ... оның ... жоқтау», «Құлбалақ
батырға», «Нұрымды ... ... ... ... ... жырлары халықты ерлікке үндеп, батырларды мадақтайды. Абыл әр кез
Махамбет, Шернияздардан алған әсері ... ... ... ... өткен [65].
Ығылман Шөреков шығармашылығын және өмірін ... ... ... ... 1836-1838 жылғы халық толқуын тарихи шындық негізінде
бейнелейді деп атап көрсеткен ... ... ... де, көркемі де белгілі Ығылман Шөрековтың
қаламынан туған – ... - ... ... 3000 ... ... Сол ... жырды сөз етеміз. Бұл жырдың ... ... ХІХ ... ... ... ... ... тән кейбір ортақ сипаттар да
табылады.
Ығылманның жазғаны өзінен 90 ... ... ... ... Қазақтың
жазба тарихы жоқ кез. Сондықтан бұл шығармасын ақын сол оқиғалар ... ... ... келе жатқан ауызша аңыз, әңгімелерге сүйеніп
жазған. Ол оқиғалардың ... жері де ... туып ... ... ... қиыр арғы ... Нарын құмы. Осыған қарамастан, ақын Исатай
– Махамбет көтерілісінің ұзын ырғасын тарихи шындыққа сай ... ... сай ... ... ... осы ... ерлік көрсетті деп аталған Үбі, Таңатар, Есенкелді,
Қосқара, Есенаман, Шекшекей, Тәни, Алман, Тоғай, Ерсары, Қожахмет, Қалдыбай
... ... да ... ... ... ... әдебиеттерде,
архив материалдарында жиі кездеседі.
«Исатай - Махамбет» бірінші бөлімі ... ... ... ... ... 1925 жылы шыққан «Исатай - Махамбет» деген
жинақта, екінші бөлімі сол баспадан 1926 жылы ... ... ... жинақта
басылды. Одан кейін «Халық поэмалары» (ҚКӘБ, А., - 1939) ... ... жылы ... ... ... серияда жеке кітапша болып басылып
одан кейінгі жылдары да шықты.
Бұлардың ішінде алғаш Ташкентте басылғаннан ... ең ... ... басылуы 1939 жылғы «Халық поэмалары» деген жинақтағысы. ... ... ... Ы.Шөрековтың өмірі туралы қысқаша анықтама
береді және дастанның идеялық – ... ... ... ... ... ... бұл ... ол біраз өзгеріс енгізді. Ташкент
басылымынан 66 жол ... ... ... ... ... ... ... жерде «патша» , «алаша» деген сөз «халық», «қазақ» деген сөз ... ... ... ... ... себептері бар.
1836-1838 жылғы қазақ халқының көтерілісін 2 кезеңге ... ... ... ... ... ... ... ту көтеріп, атқа
қонуынан, яғни, 1836 ... ... ... мен ... ... ... ... көктей өткен келесі 1837 жылдың 13 декабріне дейін десе;
екіншісін, сол ... ... 1838 ... 12 ... яғни ... бойында
патша әскерімен соғыста Исатай қаза табатын ... ... Өз ... осы
екі кезеңді суреттеуде Ығылманның тарихшылық қолтаңбасы екі түрлі екенін
көреміз.
Бірінші кезеңдегі оқиғалар ... ... ... ... Жер
шалғайынан, қатынастың қиындығынан ол оқиғалар сол кездің өзінде ... ...... ... қалпында түгел жетуі мүмкін емес. Ығылман
ақын сондықтан ... ... ... ... ... ... ... көтерілістің екінші кезеңі Жайықтың бергі ... ... ... ... көктемге дейінгі) Тайсойған – Бүйрек ... ... ... Бұл 3 айдың әңгімесін 90 жыл өтсе де Ығылман
дастанында ...... ... ... ұрынбайды [67].
«Исатай - Махамбет» жырында тарихи ... де, ... ... да тән
белгілер қатар кездеседі. Болып өткен оқиғаларды, адамдарды дәл де ... ... өлең ... сай ... қаһармандарды бейнелеуде серпіліп,
биіктеп кететін тұстар эпикалық дәстүрді еске ... ... ... әсірелеу ХҮІІІ ғасыр оқиғалары туралы ... ... кем. ... айиқанмен бұл шығармалар ХІХ ғасыр істерінің ... ... сол ... ... анық ... бар ... ... Сондықтан да «Бөгембай батыр», «Қабанбай батыр», жырларымен
салыстырғанда «Исатай - ... ... ... ... анағұрлым жақын.
«Исатай - Махамбет» жыры өмір фактілерін, шежірені, ... ... ... жазылғаны көрінеді. Жырлардың көп жері , тіпті желісі
Махамбет ақын ... ... ... ... ... ... десек те
болады. Бұл шығарманың кемшілігі емес, тарихи шындыққа жақындығы ... ... 1837-38 ... ... ... себебі мен мақсатын,
Исатай батырдың жарқын бейнесін Махамбет ... ... та, ... ... ... жоқ. Ы. Шөреков шығармасының тарихи өлеңге ұқсайтын
жерлері де ... ... ... ... ... тұстары.
Халықтың патшалық, хандық ... ... ... қолына қару алып
көтерілуінің түпкі себептері де жырда анық айтылған. ... ... ... ... ... қазақ ауылдары қаруланып күресуге мәжбүр болған.
Осы ... мына ... ... бойын алдырып,
Еріксіз қала орнатты.
Қазыналық орман деп
Қалың бір нуды қорғатты.
Жайыққа жақын бар ма ... ... ... ... айдап сорлатты.
Сонымен, Исатай – Махамбет бастаған қозғалыстың ... ... бой ... [68, 206 б.]. Сол ... жетекші болған Исатай,
Махамбет, Қалдыбай, Үбі ... ... ... ... ... - ... көп ... тарихи өлеңнің міндетін атқарады.
Жәңгір хан мен Исатайдың араздасуы, батырдың қол ... ... ... ... ... ... ... қалушылық, жаудың самсаған көп
мылтықты әскерімен ұрыстың сәтсіз ... ... да ... ... ... ... жортуыл, қуғын, қатерлі сергелдең кезеңдер,
Исатайдың бой тасалап жүргенжерлері, ... күш ... ... ... т.б. ... ... барысын қайта елестетеді. Шығарма авторы
сол ... ... ... ... да, оқиғаның рухын терең
түсінгендігін, сезінгендігін көрсетеді.
«Уральские воисковые ... ... ... ... ... жылы 15-20 ... көтерілісшілердің лагері хан ордасынан ... ... ... құм ... да жеткен.», ал 24 қазанда саны бір
деректер бойынша 2500-3000 адам ... ... мен ... ... хан ... 40 шақырымдай жерде болған. 2-3 ... ... хан ... 4-8 шақырым жерге жетіп қос тіккен. Қоршау екі аптаға
созылған.
Сол уақыт ішінде Орынбор губернаторы көтерілісшілерді қоршауға ... ... ... ... ... жүзеге асырды. Жақсы қаруланған
тұрақты бөлімдер мен ... ... ... ... бекіністерінен,
Зеленов Форпостынан, Орал мен Астраханнан ... ... ... ... ... ... қарсы бүкіл операцияларды
үйлестіру және оларға басшылық ету үшін Орынбордан подполковник Геке шықты.
Босқындар мен төлеңгіттер ... хан ... ... 600-700 адам болатын
қарулы топ ұйымдастырылды. Көтерілісшілердің шегінетін ... ... ... бүкіл Өзен және Приурал шептері ... ... ... ... ордасының халық қаһарынан сескеніп, жедел әскер ... ... ... ... ... анық та ... ... бейнеленген.
Ханға хабар жетісті
Қатынасқан елменен.
Елден хабар жеткен соң,
Хан тәртіпті жүргізіп,
Қарауылға бұйырған.
Қолбасшысы сол болып
Пәрменмен әскер жиылған.
Кезеген аяқ, тел ... ... ... ... ... ... ... мың кісі қол болып…
Қазақ пен орыс аралас
Ордадан бері құйылған.
Міне, жырдың осыдан ... ... ... оқиғаның үзік – үзік
көріністері секілді әсер қалдырады.
Тарихта шын болған адамдарды, оқиғаларды суреттегенде олардың ... ... ... ... ... мұндай алмастыру көркемдік шешімнің
ұтымдылығы үшін де қолданылады. Ығылманның «Исатай - Махамбет» ... ... ... ... ... фактілердің бұрмалануы кездеседі.
Қанды майдан далада
Хан әскері кез – келді…
Мәселен: ... деп қай ... ... сөз ... [67, 128 ... 1836 жылы ... Қиялы мола деген жерде ... ... ... 200- дей ... ал ... тобы 500-800 шамасындай
деп жазады. Дастанда көтерілісшілер саны 1 мың, оған ... ... ... ... ... ... молада екі жақ ... ... ... «Екі ... ... ... тек тұрды» деген жолдар
осының дәлелі. Бірақ ақын бұл ... ... ... ... дейін
жеткізіп суреттеген.
Қанды соғыс майданнан,
Қарауыл сонда шошынды
Қаптай қырып ... ... ... ақын ... мола » ... ... ... тарихи шындық
тұрғысынан дәл баяндайды. Бір мың ... 800 және бір отыз ... деп ... да дәл ... бір ... көтеріліс жеңілгеннен кейін Жайықтың бергі бетінде
Тайсойған құмында кете Құдайберген батырдың ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Әлім - кете ауылдарына барғандарында
Көтібар ... ... деу де ... өйткені шектінің батыры, Көтібарды 3
жыл бұрын Жағалбайлының барымташылары өлтірген ... ... ... шауып өлтірген дастанда Бородин, шындығында ... ... ... ... жылы елу жаста, Махамбет отыз тоғыз жаста еді
деп көрсетіледі, дұрысында Исатай 45-те, ... отыз үште ... [60, ... ... ... арнаулы әдебиетте де, сол кездегі
патша әкімшілігінің іс қағаздарында да көтерілісшілердің 1837 ... ... ... ... өтіп ... ... ... 3 айында нақ
болғаны жөнінде нақты ... әлі ... ... ... ... мен ... 1838 ... 25 наурыз күні Жем
бойындағы Шатырастаусалды, Қобданқұдық деген жерлерде назар ... биі ... ... ... үйінде болғаны жайлы хабар
түседі. Бұған ... ... ... ... құжаттардан белгісіз [50, 342
б.].
Бұл жайдың анық – ... ең ... ...... ... қуып ... ... дұшпаны:
Соларды көрсең ұста! –деп,
Қазақты айдан қысқаны
Білдірмей іштен болысып,
Адастырған төрені
Айтуақ, Байнақ, би Қоңыр -
Беріштің басшы үш жаны…
Жақия деген баласын
Исатайдай батырдың
Адай теке ... ... ... ... ... аудармай,
Құдайберген үйінде,
Ат пенен адам күйінде,
Алыстан жатып тың тыңдап,
Сол жылы сонда қыстады, -
деп жазды ақын [68, 189 ... ... ... ... ... әдебиет обьекті
болатыны сияқты, ауыз әдебиетінің де кейде ... ... ... жүретініне,
беттерінің үзіктерін толтыра алатынына бұл тағы бір дәлел.
Қамалған кеште қатын мен…
…Жүк артқан түйе ... ... 1837 ... 15 ... күні ... құмының
басында, Тастөбе деген ... ... ... ... ... хан ... шауып алуға келгені, олардың Шыман төре
бастаған ... ... ... ... осы екі ... ... әскер алдырып, қарусыз қолды қырып салғаны – бәрі де ... ... ... мен ... 40 ... қашып құтылып, бір ай құм
ішінде жүргені, мұз қатқан соң Жайықтан өтіп ... де ... ... ... бері ... – артында қамаудан,
Аманда кетті сытылып…
Бөкей хандығындағы қозғалыс осылай аяқталды. Бірақ ол Жайықтың сол
жағасына ауысты.
1838 жылғы 12 ... ... ... ... саны ... ... ... тобы Ақбұлақ және Қиыл өзендері арасындағы ауданда
подполковник Геке басқарған біріккен ірі жазалау отрядымен түйісті. ... ... ... ... пен ... көрсетті, бірақ күш мүлде
тең емес еді, көтерілісшілер талқандалып, олардың басшысы И.Тайманов қаза
тапты [71, 48 ... ... ... ... ... айырылып, қашып Хиуаға
кетеді. Елін, жерін сағынған ақын былай деп жырлайцды.
Абайламай тарылдым,
Ар жақтағы ... ... ... ... ... ... ... өлімнен.
Теңім үлгі алмады,
Аузымдағы желімнен.
Істеген ісім кетті далаға,
Қашан өтіп ... ... мен ... арғы ... ... ... ... жайы ғана сөз болмайды, оған
тікелей қатыспағанымен көтерілісшілерге тілектес ... ... де ... ... Құдайберген, Көтібар, Арыстан секілді батырлар,
Сүйін, Қабыл, Есет, Төлеген сынды ақылгөй қариялар ... [68,т 195 ... Ж. ... ... мынандай ерекшеліктерін, құндылық
жағын көрсетеді: «Ығылман аталмыш ... ... жж. ... қала берді Орынбор өлкесіндегі қазақ жұртының бастан кешкен
барша оқиғасын ... ... ... ... ... ... себептерін оқырманына аңғартып отыруды өзіне ... және оның ... ... ... ... түпкі себебін танып, оны
оқырманына түсіндірудің өзгеге ұқсамайтын ... тән ... ... ... , ақын ... бірінші ерекшелігі міне осында.
Екіншіден, автор И.Тайманов бастаған топтың Жайықтың сол бетіне
өткеннен кейінгі ол ... ... ... ру ... ... Исатайдың
бейбіт жолмен біріктіріп, татуластырғаны туралы тарихи ... ... ... біріне жуық көлемін осы мәселеге арнайды. Ал, бұл көтеріліс
тарихын зерттеушілердің біразы назар аудармаған мәселе болатын.
Ығылман Шөрековтың сол ... ... ... ... Исатай
мен Махамбет бейнесін жасауы дастанның тарихи да, ... де ... ... ... бағасымен келісуге болады [72]. Дастанның тарихи құндылығы
сол, онда автор Исатай мен ... ата – ... ғана ... ... ... ... Үбі, Таңатар, Есенгелді, Қосқара бейнелері де
өздерінің тарихи орындарына ... ... ... ... ... және Тастөбедегі шайқастар да әсерлі баяндалады.
Қорыта айтқанда 1836-1838 жылғы ... мен ... ... ... ... ... негізінің өте бай екендігін көреміз.
Мұрағат деректерімен бірге құжаттар жүйесін қазақ ақын – Жыраулардың
шығармалары, ... ... ... ... ру шежірелері құрайды.
Махамбет, Шернияз, Аламан, Құрманғазы, Ығылмандар ... ... ... ... ал Нұрым, Мұрат, Абыл, Қашаған т.б. ... бере ... ... ... ... ... сол кездегі елдегі жағдайды, халық нақтылы ... ... ... нәтижесінде халық жадында өзгеріссіз сақталуында.
Сонымен қатар көтеріліс жөнінде, әсіресе, оның ... ... ... ... ... шешендік сөздер мен билердің
төкпе нақылдары да кейбір деректерді қамтиды.
Осындай ел есінде ... ... ... ... ... ... ... – ұрпаққа жетіп, халықтың тарихи санасын тәрбиелеуге
отаншылдық рухын көтеруге игі ықпал ... ...... ... ... ... деңгейін
анықтау.
Ел жадында ұзақ сақталып, әдебиет өмірінде ... із ... ... көбі ұлт – ... ... ... ... ел қорғау идеясының терең қойылуы, одан кейінгі ... ... ... ... мен сол ... ... әдебиет сол бір
халықтық қозғалыстардың шығу тарихын, процесін, күрес барысында белсендік
танытқан ерлерінің ... ... ... ... жеткізді. Қалмақ
басқыншылығына қарсы қол бастаған Абылай хан мен оның сарбаздары Қабанбай,
Бөгенбай, Жәнібек, орыс ... ... бас ... ... ... Кенесары мен Наурызбай, Сырым, Бекет пен Есет, Жанқожа, тағы да
басқа батырлардың ... мен ... елге ... ... ... ... ... туғызды. Бұл жырлар қазақтың тарихи әдебиетінің, батырлық ... ... ел ... жаңа деректермен байытты.
Оларда сол бір оқиғалардың өткен мезгілі, ұрыс ... ... ... ... деректер мол кездеседі. Сонымен бірге шығармаға тән
тарихи шындықты көтере бейнелеу, ... ... ... ... ... ... суреттеу де орын алады.
Осындай жырлардың бір алуан үлгісін Кенесары – Наурызбай қозғалысы
тудырған. Олар ... ... кең орын ... ел ... ... Олардың жырлаушылары қатарында Нысанбай, Досқожа, ... ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихында
аты белгілі ақындар бар. Бұлармен қатар аты белгісіз ... ... ... да аз да ... ... ... ... жырлар
көлемді, сюжетті дастан күйінде, Кенесары мен Наурызбайдың жеке ерліктері
эпизодына құрылған шағын ... ... ... ... мен
жауаптары, Кенесарының елмен, қоныспен қоштасуын суреттейтін қоштасу
жырлары, ... ... мен ... ... жоқтауға құрылған
естірту, жоқтау үлгілері түрінде шығарылған. Кенесары – ... ... ... ... батырдың ерлігін де жырлаған. Бұлардың біразын
көтеріліске қатысып, ... ... ... ... ... Кейбір
көтеріліс тұсында өмір сүрген ақындар оған ... да, ... ... ... ... ... ... ұрпақтың өкілдері де естігендерін
жырға, дастанға айналдырылып, Кенесары – Наурызбайға ... ... ... ішінде “Кенесары - Наурызбай” атты ұзақ дастанның авторы
Нысанбай ақынның орны ... ... ... ...... – аяқ ... Кене ханның маңында болған, оның ерлігі жайлы әр қилы
әңгіме, жыр аңыз таратқан адам. Сондықтан оның ... ... ел ... ... басына түскен ауыр хал, ... қол ... ... ... мен ұрыс ... ... жолы, жеңілісі – бәрі
толық күйінде көрініс табады.
Бұл жырдың авторы жөнінде егжей – тегжейлі ... ... ... өзі ... ... ғана ... затым сұрасаң,
Ашамайлы керейтпін…
Он бес жасқа келген соң
Кенесары – Наурызбай
Төрені іздеп келгенмін” [16, 46 б.].
Көтеріліске қатысушы Нысанбай Кенесарының қырғыз манаптарымен ...... ... және ... ... қалай қаза тапқанын
баяндап береді.
Жырда ... ... ішкі жай – күйі ... ... ел ... ... ру ... барымта бар екені айтылады. ... ... ... ... ... идеясы Нысанбай жырында мына
сөздерімен келтірілген:
“Ойда Қоқан, қырда орыс,
Хакім болды қаласы.
Кімнен таяқ жегендей
Біздің қазақ ... ... ... - ... ... ” [16, 46 ... ... маңызды тарихи оқиғалар да дұрыс баяндалған.
Мысалы, Кенесарының ... ... ... үшін Жеке батырды ... ... ... ... ... ... келе ... жауға
қарсы бірлесіп күресу үшін бірегейлік деп қырғыз манаптарына ... ... ... бәрі шын ... ... материалдары растайды. Жеке батыр
жөнінде және қырғыз ... ... ... ... ... дейді:
“Он екі кісі жіберді
Жеке батыр ерімен,
Бізге қоныс берсін деп
Қоқидың шалғын көлінен.
Екі ай ... ... ... ... бегінен” [73, 52 б.].
Жырда Кенесарының таңдаулы батырлары мен серіктерінің есімдері ... ... ... ... ... ... Бұқарбай, Меңдібай, Дулат және
Шәкір.
Кенесары, Наурызбай Жетісуға келгеннен ... оның ... ... ... ... ... Ол ... болған айқаста ханмен
бірге болған, сонда көрген білгендерін толығымен жырлаған. ... ... ... бұл дастан жөнінде былай дейді: “Мұқтар Әуезов
өте ірі тұлға және ... ақын деп ... ... ... – 19 ... ... Кенесары ханның ең жақсы достарының бірі, оның сүйікті жырауы
Нысанбай жырлаған Кене хан ... ... ең ірі ... ... және соңы ... болады. Ол Кене мен Наурызбайдың қайтыс болған
күндеріне ... ... ... ... түгел жеткізе суреттеген
қазақ елінің дастаны. Бұл дастан кейін Кене ханмен бірге ... ... алу ... деп ... [74, 16-17 б.]
Наурызбай туралы жыршының дастанын оқуға болады:
Қисайған жыға түзеліп,
Кененің ісі жөнделген
Қоқаннан ауған көп дулат
Мәмбеттің ұлы Байұзақ
Балқожа, Медеу ер ... ... мен ... ... дем ... елменен күшейіп
Төрелер жайды қанатты
Қарағаштай көп жұртты
Хан аузына қаратты [75, 49-57 ... ... өлең бұл өлең ... ... ... ... ел аузында жүрген Мәмбеттің ұлы Байұзақ, ... ... ... әрқайсысы бір – бір тұлға. ... ... ... ... ел тарихын, шежіремізді молайтуға жол ашылатындығында. Яғни ... ... ... ... ... ... бола ... ақырында, Кенесарының қай жерде шайқасып, қай жерде ... ... ең ... ... жері мен оның ... қаза тапқаны
айтылмаса да) тек Нысанбайдың егжей – тегжейлі баяндап айтқанының арқасында
ғана біле аламыз.
Алайда Нысанбай жырының құндылығымен қоса оның ... де ... ... атап ...... ... фактілерді баяндауда дәлдіктен
ауытқуы және жекелеген ... ... ... ... ... және
басқа батырлардың ерлігі қиял – ертегіде болатындай етіп суреттелген, ал
Наурызбайдың “Қызыл ауыз” деп ... ... ... адам ... еніп кете
жаздаған.
Нысанбайдың жырлары сұлтан Жантөриннің орыс тіліне түп – түгел сөзбе
– сөз ... ... ... ... ... ... 1875 жылы ... Бұл Нұсқаның кемшілігі сол: онда патша
билеп – төстеушілерінің қылығына ашына ... ... ... ... ... ... ... академиясы Тіл және әдебиет институтының
қолжазба қорында Нысанбай жырының ... ... екі ... сақтаулы. Оның
бірін Жүсіпбек Шайхысламов қазақ тілінде 1912 жылы Қазанда ... ... ... нұсқасын Инсттитут қызметкерлері Торғай облысында ақын Қашқынбай
Қараевтің аузынан 1939 жылы жазып алған. Бұл екі ... ... ... ... ... баяндалуы жағынан ұқсас. Тек қана Шайхысламов
нұсқасында, әсіресе нұсқаның кіріспе бөлімінде және ... ... ... және ... ... сөздері кездесіп қалады, бірақ ... ... ... ... бұрмалап тұрған жоқ. Бір өкініштісі, Кенесарының
әйелі Күнімжанның 1845 жылы тұтқыннан еліне ... ... ... ... Сайдаққожамен және Көбекпен ақын айтыстары туралы Нысанбай
жырлары ... ... ... Әр түрлі авторлар осы жырлардан жеке
үзінділер келтіріп жүр.
Көтерілісшілер қосында Нысанбайдан басқа Ғасан есімді және бір ... ... ... оның ... бізге жеткен жоқ. Екі көзінен айрылып
соқыр болып қалған, әбден қартайған ... өз ... ... ... ... Алекторов ол туралы былай деп жазыпты: “Нысанбай
қолындағы қобызын аңырата тартып, ... ... ... ... ... ел ішінде жыр толғап жүрген шақта екінші бір ... ... ... ... ... ... қоян – ... араласқан
және оның қаһармандық жорықтарына қатысқан осы жырау Кенесарының ... ... ... ... төңірегіне көшу жөнінде жырлаған… Даланың
суырып салма ақындарының жырларында Кенесарының жеке ... ... ... ... тыңдаушылар ерлікпен қаза тапқан, ... ... ... халық етуді ғана аңсап бүкіл өмірін соған арнаған сұлтанға
іш тартпай отыра алмайтын еді” [76].
Қазақтырдың ХІХ ғасырдың 20-40 ... ... ... үшін ... ... мен Күдерінің сол көтерілістер кезінде
қиыстырған жырларының ... ... ақын ... замандасы болған. Ол өзінің Орынбор
билеушілеріне берген жауабында былай деген: “Менің есімім Досқожа, ... Орта ... ...... ... ... ... Ақмола округіне келіп кіргенде мен бүкіл отбасымызбен Қасымов ... ... ... ... ... ... ... Сары арқадан кетуі
кезінде қиыстырған “Қоштасу жыры” әр түрлі ... ... ... Бұл ... ұлт – ... ... орталығын елдің түкпіріне, Орта жүз
аймағына көшіруге мәжбүр болған кезеңде туған.
“Қоштасу ... ... ... ... Райым болысының адамы
Есберген Өтепбергеновтың ауызынан 1895 жылы А. ... ... ... бастырып шығарған [77] нұсқадан оның ... ... ... ... ... ... ... сонда: Онда қазақтардың
ХІХ ғасырдың 20-30жылдардағы жаппай ... ... ... ... ашып ... ... ... туған жерімен қоштасқан
қазақтардың қайғысы мейлінше шебер берілген.
Досқожа жырының ... сол ... ... ... ... ... қууын, жерінен айрылып, мекенсіз аңша босқан халықтың зарфын
айтуы. Патша үкіметіне сатылған ... хан ... мен ... сый ... ... Орта жүз ... көпшілігі Кенесарыға еріп көтеріліске
шығуына бас ... осы жер, ... ... ... ... Есілді
Халқыңыз не ғып сағынбас.
Бұл қоныстан кеткен соң
Кемімес пе екен ... ...... сүті – бал,
Исі жұпар аңқыған
Сары қарта жылқылар
Сары аязда жусаған
Көк Есілден кеткен соң
Жылқының қонысы табылмас, - деп ... ... ... әлі ... жоқ. ... облысы”
дейтін очеркінде (1902-жыл) А.И. Добромыслов Досқожаны Кенесарының ... ... [77, 24 б.], ... ... ... ... ... Арғынның
Атығай руынан шыққан Досқожа деген бір ақын болыпты – мыс, ода “дейді” сөз.
“Бұл жыр – ... ...... ... ... біржола қуылған кездегі халды баяндайды ”.
Отаршылдық саясатқа қарсы көтеріліс, Батыс Қазақстаннан ... кеш ... Оған ... себеп мынадай еді:
1781 жылы, Орта жүздің ханы Абылай өлді. Абылайдың орнына оның үлкен
ұлы Уәли хан болды. Патша ... ... хан деп ... ... ... ... ... Батыс Қазақстандай, тарпа бас
салып талай қоймады, ХІХ ... ... ... шейін дипломатиялық
арбау әдісін көбірек қолданып, отаршылдықтың ... ... ... ... ... ... салды. Алғашқы адымында, патша үкіметінің
Орталық Қазақстан қазақтарына, батыс Қазақстан қазақтарынан көрі ... ... ... ... ... – отаршылдық саясат алғашқы екпінмен қатал жүрген Батыс
Қазақстанда, ... ... ... ... көтеріліспен жауап берді. Абылай
өліп, оның орнына Уәли хан болған кезде, Батыс ... ... ... ... көтерілісі қызу қарқында жүріп жаттыт. Абылай өлгеннен
кейін Уәли ханнан “бағындым” деген ант ... ... ... Уәли ... ... ... қысымға алуға халықты қарсы көтеріп алам ба деп
тайтақтайды.
Екінші – Абылай өлгеннен ... оған ... ... тең ... ... ... Барақұлы Бөкейді хан сайлап, Бөкей Россиядан бас
тартып, Қытайға бағынды. ... ... ... де елші салып, түпкі тізгіні
Рлоссияның қолында берік ұсталғанмен, Уәли “Саған да ... деп ... ... ... егер тым ... алып ... ... Қазақстан
Қытайға ауар деп қауіптенді.
Осы екі себеппен “жұмсағырақ” ұстаған Орталық Қазақстанды өзі ... ... ... ... ... ... күн сайын әлін ала ... Уәли ... ел ... ебі кем, ... адам еді ... ... ... сол босаңдығын көріп, оны “Сен хансың, халық билігі сенде”
деп отаршылдық саясатын еппен жүргізіп, Орынбор мен ... ... ... ... мен ... Омбы мен ... арасын
соғыс крепостарымен, соғыс жолдарымен бекітіп, Орталық Қазақстанды әскери
құрсауын кеңейтіп және берік қаусыра ... Сырт ... ... ханы Уәли ... іс ... билік біртіндеп патша
үкіметінің қолына көше берді [60, 275 ... ... ... ... патша үкіметіне біртіндеп көшіп, қазақ
халқының тәуелсіздігі жойылғанын, қазақ хандығының аты ғана ... ... ... кезінде – ақ патша үкіметі Орталық Қазақстанды отарлап
болғанын, өткен тәуелсіз күнін ... ... ... ... ... Ақтамберді ақынның жыры ... (бұл жыр ақын ... ... ... 1940 жылы жазылып алынған, Ақтамберді Шашубайдың
айтуынша: Ақтау, Ортау мен Балқаш көлінің арасын ... ... ... ... Уәли ханның тұстасы. Нақ қай рудан шыққанын, қай жылы туып,
қай жылы өлгенін Шашубай дәлдеп айта алмайды.). ... ... ...... кісінетіп,
Күреңді мінер ме екенбіз,
Күрек тісін қасқитып,
Сұлуды сүйер ме екенбіз.
Күдеріден бау тағып,
Кіреуке тон киер ме ... ... жеңі ... ... ... киер ме ... [73, 77 ... бұл жыры қазақ халқының тәуелсіз кезіндегі өз
мемлекетілігін қарумен сақтағанын ... ... соң ... ... ... ... ... қолдан кеткенін; тізгіннен айрылған, ... ... ... түскен елдің бұрынғы ... ... ... ... ... ту ұстап тәуелсіздігін қорғауды арман
еткенін көрсетеді.
1819 жылы Уәли хан ... ... ... ... ... оның ... хан ғып ... елдерінің,әсіресе қазақ елінің дәстүрінде, әйелді хан сайлау
жоқ еді. Сондықтан, Айғанымды халық хан көтерген жоқ. ... ... ... ... бекітті.
Абылай ханның Уәлиден басқа отыз ұлы болған деседі. ... ... 30 ұл, 40 қыз, ... баласы 71 болды,”-дейді, осы көп ... ... ... хан ... ... болмаған. Абылайдың ұл
ұрпақтарынан Уәлидің орнына хан ... ...... ... хан етіп ... себебі көмескі, дегенмен, жорамалдауға болады.
ХІХ ғасырдың бас кезінде , хан тұқымынан халықтың көңілі ... ... ... ... сатқанын халық іс жүзінде көрді.
Сондықтан да халық (Кіші жүз) Әбілхайыр ханды, Есім ... ... ... үкіметі хандарға арқа сүйегенде оларды жақсы көрген жоқ, ... ... ... ... жоқ. ... үкіметінің түп мақсаты – хандықты
жою, қазақ халқының билігін өз қолына алу. Қазақ даласын отарланарда патша
үкіметінің ... ... арқа ... – уақытша әдіс – айласы, уақытша
маневрі еді, хандықты еппен, алдаумен, біртіндеп жою ... ... 10-20 ... ... ... ... ... арасында хан
ұрпақтарының беделі түскенін көрді де, 1822 жылы ... ... ... ... ... заң шығарып, Орталық Қазақстандағы хандықты жойды,
хандықтың орнына ... ... ... ... ... тәртібін
орнатты. Бұл тәртіп бойынша, “Сібір қазағы” деп аталатын елдер ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
облыстары) екі округке бөлінді: біреуі – ... ... ... ... ... жылы патша үкіметі ресми түрде, Кіші жүз хандығын да жойылды
деп жариялайды. Бөкей ордасында ғана 1845 ... ... ... ... сақталды. Бірақ, ол кездегі Бөкей ордасының ханы ... ... оң көзі ... патша үкіметіне оның губернаторының біреуі
болып қызмет атқарғаны жоғарыда ... жылы , Орта ... ... ... ... ... ... кейін, Абылайдың 30 ұлының біреуі Абайділда, Орта ... ... ... ... ... ... Кіші жүзде одан бұрын
әлденеше рет болған көтерілісті басудың әдісіне шеберленген патша үкіметі
Абайілданы орнынан ... ... ... да, ... ... адамдармен
оны Тайгаға (қазақша – “итжеккен”) жер аударып жіберді.
1822 жылдың заңынан кейін, отаршылдықтың табаны бұрынғыдан қаттырақ
езген ... ... ... бұл бас ... ... ... оны халық
қамқоры көрді. Оған Абайділда ... ... ... ... боп ... ... ... ақынның айтқаны куә:
Хан Абылай өтіп кетті ау, кеше жүрген,
Үш жүздің баласына олжа берген.
Сегіз жыл ит жеккеннен арман кетіп,
Ханымыз ... ... ...... ... ... патша үкіметіне халықты қарсы көтеруге
тырысқан адамның ...... 30 ... бірі – ... Бұл ... ... ... – Қасым. Қасым 1822 жылдың заңынан кейін, сол кезде
салына бастаған ... ... ... ... рет ... да, ақыры патша үкіметінің құралданған әскеріне төтеп бере алмай
және халықты ойдағыдай соңынан ерте алмай, мекені Көкшетаудан ... ... ... ... ... Қасымның, оның үлкен балалары: Есенгелді мен
Саржанның патша үкіметінің бекіністеріне ... ... ... бұл шабуылдар, нақ Кенесары мен ... ... ... мөлшеріне жете алмайды.
Кенесары Қасымұлы 1847-жылы 45 жасында өлген деседі. Олай болса, оның
тууы – 1802 ... ... 1847- жылы ... 26 ... еді дейді, олай
болса, ол 1821 – жылы туады.
Көкшетау елінің есінде қалған әңгіме ... ... ... деп, ... әйелі – Айғанымды Кенесары шабады. Онда Кенесары
жиырма жаста.
Патша үкіметінің архивында сақталған материалда, 1838 ... ... ... ... боп ... ол ... шейін архив көтеріліс
бастығын ... деп ... ... қол ... ... үкіметінң
әскерімен бірінші рет соғысуы 1839 жылы.
1839 жылдан кейін Кенесары бастаған халық ... ... ... ... Оның шығыс жағы Семейге, күнгей жағы – Сырдарияға, батыс ... ... ... ... Сол жылы ғана ... – Махамбет бастаған
көтерілісті мылтық күшімен зорға басқан патша үкіметіне, енді ең зор ... ... ... ... ерген халықтың бұлай көтерілуіне сол ... ... ... ... ... ... 1822 ... заңы шығып, қазақ ... ... бір ... ... феодалдарынан өзіне сенімді кісі тауып, ауыл арасына
үкіметке сенімді мықты әкімшілік ... ... ... ... үкіметі
халықты ашықтан – ашық талау жолына түсті. Н. Тимофеев, Е. Федоров, “1837-
1847 жылдары қазақ ... өз ... үшін ... ... ... Казахстана” №4, 1940жыл) халықтың сол кездегі
күйзелушілігіне мынандай мысалдар келтіреді: “қазақ халқын ... ... өте зор ролі ... ... ... заң, ... ... қарулы орыс әскерінің қазақ ауылына шабуыл жасауы, талауы, малын
айдап алуы, қазақтың балаларын тартып ... ... ... ... таланған халық, жанына баитқан талауға шыдамай, Исатай
– Махамбет көтерілісі ... ... тағы да ... Исатай мен
Махамбеттен кейінгі халық көтерілісін Кенесары мен Наурызбай бастады.
Кенесары мен Наурызбайдың халық көтерілісін бастаудағы мақсаты туралы
соңғы ... ... қате ұғым ... оларды “хандықты көксеушілер, қара
басының пайдасы үшін, хан болу үшін ... ... ” – ... ... ... ... екі ... талауғаа халық
қарсы шығып көтеріліс жасағанда, ... ... ... ... ... ... қарулы күреспен қорғауға тырысуында.
Патша үкіметі Кенесарыны өзіне пенде қылуға көп тырысты, оған чин ... ... ... ... рет ... - ... ... жіберіп Кенесарымен
татуласпақ болды, талай рет оған ... ... ... осы айтқандарына
көнсе, патша үкіметіне ... ... ... ... ... ... ... бірақ, ол отар болғысы ... ... ... ... патша үкіметімен күші тең емесін, онымен күрестің
аса қауіпті екенін көре тұра, екі талай жағдайда халық жағында қалды.
Ақыры, патша ... ... ... ... ... ... ... жақтан да әскер шығарып, Кенесарыны жан – жақтан қыспаққа алады.
Кенесары бірнеше жыл үкімет әскерімен алысып, ... күші ... соң, ... ... ауып ... Жетісудің ол кезде Россияға бағынбаған кезі.
Кенесары Жетісу қазақтарын ... ... ... ... ... ... халқын да қосып алғысы келеді, қырғыз Кенесарыға
ермейді. ... ... ... деп ... ... 1847 – жылы
қырғыздан жеңіледі, ... да, ... да осы ... ... ... ... “Кенесары – Наурызбай көтерілісі” атанған қазақ ... ... мен ... ... ... аузында сақталған жырлар да,
әңгімелер де көп. Олардың көпшілігі бұрын баспасөз бетінде шықпаған, ... ... ғана ... жиналып, баспаға даярлап жүр. Біздің қолымызда
Кенесары мен Наурызбай туралы айтылатын жырлардан ... ... ... ... ... ... үйленуі”, “Топжарған”,
“Жасауыл қырған”, “Төлеген молданың Кенесары ... ... ... ... ... жыры”, т.б.
Кенесары мен Наурызбайдың атына байланысты ерте заманда шыққан ... ... ... ... - өз ықпалына көнбеген қазақ елінің кейбір
руларын, ... сол ... ... ... ... малын
барымталауы; екінші – 1847 жылы Кенесарының қырғызбен соғысуы, өлуі.
Осы екі жүйелі жырлардан басқа, не Кенесарының өзі тірі ... я ... ... ... ... ... ... айтылған жырды біз ... жоқ. ... мен ... ... ... ... ... халық
көтерілістері туралы жасалған ... ... ... ... ... ... кең орын алған. Кенесары, Наурызбай туралы
айтылған жырлардан олардың патша әскерімен соғысуы қалайша орын ... мен ... ... айтылатын күрделі шығарманың біреуі –
“Наурызбай - Қаншайым” – ... ... Бұл ... шығарушы ақынның кім
екені ... 1857 – жылы ... ... қоғасының Орынборлық
бөлімінің “Известиясында” басылаған “Наурызбай - Қаншайым”- ның көлемі аз ,
кейін, ... ... осы аз ... ... ... ... екі – ... көбейіп, уақиғасы қоюланып, адамдардың мінездері айқындалып, шын
мағынасындағы сюжетті поэмаға ... [89, 90-93 ... ... Абылай хан, оның баласы Қасым туралы қысқаша ... де, ... хан ... ... ... ... 1840 – ... қаласында, Қоқан ханының бегі өлтірді. Кенесары ... ... ... ... ... - ... ... айтылатын уақиға 1840 ... ... ... ... жоба ... келуге және бір дәлел, поэманың басында Наурызбай
жаңа ғана қол бастауға даярланып ... жас ... боп ... 1821 – жылы туған, сонда ол 1840 – 1841 жылдары 19 – 20 ... ... ... ... Кенесарының, Наурызбайдың өкімі жүріп,
беті қайтпай лепіріп тұрған кез. Бұл да ... ... ... ... Кенесары патша үкіметінің әскерінен қуғын көріп, жадырап хандық
дәурен сүрген жоқ, уақыты үнемі арпалыспен ... бір ... ... ... ... ... қолдаған
қазақ руларын, әсіресе байларын шауып ... ... ... ... ... ... я ... бағынбаған қазақ байларына қарсы
шабуылға атандыратын қолын Наурызбай басқаратын ... ... ... ... ... ... Сондықтан да, Кенесарының
қай жорығы туралы айтылған жыр болсын, ең алдымен Наурызбайдың аты ... ... ... ... ... - Қаншайым” поэмасында да,
Наурызбайдың бір барымтаға аттануы, сол барымтада ... ... ... айтылады.
Поэманың басында жаудан беті қайтпаған, албырт жас батыр Наурызбайдың
тасыған көңілі сипатталады.
“Абылай ақ ту алған асыл затым,
Әкем Қасым, ... ... ... ... ... жан ... егер,
Айтыңдар білгеніңді азаматым.
Кене хан атқа мінген үлкен аға,
Жаратқан бақытына қақ тағала,
Көріп – біліп айтпасаң қошаметпен,
40 жігіт тапсырамын жеген ... [73, 89 ... ... ер ... бағалай білетіндігін сипаттайтын бір
поэма “Топ жарған”. Бұл ... ... ХХ ... ... орны ... бірі – ... Сералин. “Топ жарған” поэмасында баяндалатын
уақиғаны Мұхаммеджан Сералин, әкесі ... ... ... еді. ... ... бұл ... ... уақиғасын ұзақ жыр ғып айтатын еді – ... ... ... - ... мен, ... ол жырды жазып
алмай, әкем өлген соң, сол ... ... сол ... поэма жаздым” [80].
Мұхаммеджанның айтуынша, оның әкесі Сералі ақын хат білген, өлеңді
ауызша да, жазып та шығаратын адам ... ... ... ХІХ ... ... ... ХІХ ғасырдың аяғында өлген, Сералінің жазушы ақын
екендігіне және көркем сөзді, күшті ақын ... оның ... ... ... куә. ... ағаш” та Сералі ақын ХІХ ғасырдың орта ... ... ... ... жақсы жерінен айрылғанын, жерден айрылған елдің
шаруасы ... күн ... ... ... ... ол өлең
мынау:
Қызығың әрбір түрлі кетпейді естен,
Жігіттің мекен етіп көңлі өскен.
Жантілес, Дәулетті ұлы көшкеннен соң,
Халыққа қор болыпсың отын ... енді ... ... ... ... мұз ... иелерің көшкен шығар.
Жат жұрттан қала салған секемденіп.
“Топ жарған” поэмасының соңғы вариантын ХХ ... ... ... ... бұл ... оның ... – Сераліге де ортақ ... ... ... ... ... ... Кенесары образы бұл
поэмада толық беріледі.
Өткен жыл ... ... ... ... ... ... талай – талай жақсыларды
Ойланып қыдыра жүріп сараладым.
Даңқыңыз кеткен тақсыр Жайыққа асып,
Көруге дидарыңды болдым ғашық,
Қар кетіп жер аяғы босанған соң,
Мен ... ... ... қадам басып [89, 92 б.].
Кенесары, Наурызбай туралы ... ... ... ... мен ... 1847 – жылы ... соғысуы, жеңілуі, өлуі
туралы. Бұл соғыс туралы ұзақ екі жыр бар. Біреуі:
Айтайын айт дегенде ау жарандар,
Зейін сал ... ... ... ... – дағы ... құлағың сал, -
деп басталып,
Тілеген, менің атым, ақын молда,
Науанды сөз болсын деп жайдым жұртқа – деп ... ... жыр ... ... ... күнгей – шығыс жағын мекендеген
түрік тұқымдас елдердің әдебиет нұсқаулары” ... ... ІІІ ... – жылы ... басылды.
Екінші – Кенесарының жорығына қатынасқан Нысанбай ақынның шығарған
жыры. Бұл жыр ... ... ... ... ... ІІІ кітабында 1875 – жылы басылып шыққан.
1925 жылы Москвадағы “Күншығыс елдерінің баспасы” Нысанбайдың ... ... ...... Басығариннің редакциясымен қайта басты.
Бұл жыр Нысанбайдың өз аузынан естіп, жаттап алған ақыннан жазылып
алынуға ... ... ... жыры ... ... ... ... кей жері ұмытылып, кей жеріне жаңа сөздер қосылуында дау жоқ,
бұл жалпы ... ... ... поэмасының өзіне (1875 – жылы басылған ... ... ... ... – ақ Нысанбай ақын Кенесары мен
Наурызбайды халық қамқоры ғып көрсетіп-
Дүррі жәуһар данасы,
Үйсіздерге үй ... ... ...... ... кейін ақын, Кенесары мен
Наурызбайдың Арқадан Жетісуға ауып келген себебін –
“Тоқтай ... ... ... ... аласы” – деп баяндайды. Осы сөзге азырақ тоқталайық. Кенесары
мен ... ... ... ... қарсы көтеріліс жасаған ... ... 1838- ... 1846 – жылға ... ... 1837 ... Қараөткелден Торғай жаққа ауысып барған сайын Кенесары күшін
жинап алғанша айла – амал ... ... ... ... ... сібірдің үкімет орындары қудалаған соң, ... ... ... алдады. Сол кездегі Оренбургтің ... ... бұл ... ... оны баурына тартпақ боп, сол кездегі Россия
патшасы – Николай І – ден ... ... ... ... әкімдерін
жамандап хат жазды. Сібірдің сол кездегі губернаторы Горчаков Перовскийдің
бұл ... ... ... мен Горчаков Петербург алдында қағаздасып
дауласты.
Кенесарының алдау әдісін Оренбург әкімдері 1843 – жылы ғана түсінді.
Сондықтан, Сібірмен ... ... ... ... ... жағынан да,
Оренбург, Уральск, Арал теңізі жағынан да ... ... 1840 – жылы ... өлтіргендіктен, Кенесары Қоқан хандығымен жауласып, оның Созақ ... ... ... рет ... ... ... Қоқан хандығының
Кенесарымен осы жаулығын пайдаланып, Россия жақтан өз ... ... ... ... ... жасатты [74, 211-224 б.].
Осы жан – жақтан қамаған әскер мен ... қолы 1843 – 1846 ... ... ... ... көп ... ... елінде бірлік болмады, патша
үкіметін жақтайтын ... ... ... ... ... ... ... – Шопан сияқты сұлтандар, оларды ... ... ... ... әскеріне қосылып бірге жауласты.
Қазақ руларының біразы Кенесарыны Россия әскеріне ... ... ... ... ... - ... бағынған, я өзін жақтамаған елдерді
Кенесары жаулап шауып алып отырды. Бұл қимылмен ... ... елді ... ... ... ...... үкіметін жақтаушы Ахмет Жантурин, Баймағамбет Айшуақов
сияқты сұлтандар өздері билеген елдерді Кенесарыға қарсы еріксіз ... ... ... шығыс жақтан Ресей әскері ... ... ... хандығы шабуыл жасап, қазақтың өз ішінен патшашыл сұлтандар
жауласып, сырттан да, ... де ... ... соң, ... ... ... Қажымасқа болмады: жау күші басым боп, жаны қырылды,
мал – мүлкі таланды. Үкімет ... ... ... ... ... қайтару
үшін, неше түрлі рақымсыз қатал шаралар қолданды. Сондықтан 1846 – ... ... ел ... күші ... аз ғана қолмен амалсыз Жетісуға
ауды. Кейбір ... ... ... ... еріп мың ... ... ... еді – дейді [74, 224-234 б.].
Жетісуға келуде Кенесарының мақсаты: Россияға бағынбаған Жетісу ... ... ... ... ... ... тұруға әзірлеу, шамасы келсе,
көнсе – қырғызарды да Россияға қарсы қою еді.
Кенесарының бұл жоспарын айтпай – ақ ... ... ... ... ... қам істеп, қырғыздың манаптарымен ақыл ... ... ... ... ... ... қырғыз манаптары Кенесаға қарсы бірлесіп
күресуге өкіметке уәде ... ... ... ... ... ... ... Кенесарыға қарсы күресте не өздері өлуге,
не жауды құртуға шешім ... ... ... ... өзбек Жақып та осыны айтады. ... ... ... ... ... ... тағы ... басшы
билері, генерал – губернатор Капцевичтің кезінде Омбыда болған Боранбай ... ... ... ... ... және оны талқандауға дайын
екенін естідім” [81, 74 ... ... ақыл ... ... ... ... одан бұрын
соқтықты, астындағы аттарын барымталады, өздерін қумақ болды. Келмей жатып
соқтыққан қырғызға Кенесарының ... ... ... ... ыза ... ... хан болды арманы,
Іледен өтіп хан кетті,
Ер Дулатқа ... ... ... арын алғалы,
Барып еді ол Дулат
Барғанын қабыл алмады:
Асаулар үзді ... ... ... ... ... хан үзді күдерді [73, 58 б.].
Күдер үзген Кенесарының Жетісудан басқа бара жері жоқ. ... ... елі ... Кенесары көтеріліске Ұлы жүз қазақтарын көтере ме деп қорыққан.
Генерал – майор Вишневскийдің қарамағына жасауылдар ... ... ... ... ... Вишневский Батыс Сібір генерал –
губернаторына: “бүлікші сұлтан Кенесарыны қырғыздар ... ие ... оны ... қоса сол ... ... ал ... бола ... өзін ұстауға қолымнан келетін шаралардың бәрін қолданамын” деп уәде
берді [81, 76 ... Орта ... ... ... Көкпекті округтерінің аға
сұлтандарын және патша үкіметіне берілген қазақтарын ... ... және ... бір ... Ұлы ... ықпалды сұлтандарын Кенесарыға
қарсы қоюға тырысты. Оларды көңілдендіріп қою үшін ... ... ... ... ... Әли ... полковник шенін және Андреев
лентасына тағылған ... ... ... ... Хәкім де осындай медальмен
наградталды. “Үкіметке ерекше адал” басқа да ... ... ... ... ... өз ... өздерінің патша өкіметіне
берілгендігі және ... ... ... ... ... ... туралы
жазбаша былайша сендірді:
“Біздің мекенімізге ... ... мен оның ... ... бұзушы ретінде қарап, оны өзіміздің дұшпанымыз деп есептейміз
және Кенесарының да, оның жақтаушыларының да ... ... ... ... ... мәмлеге келмейміз. Егер де қазір немесе бізден алыстап
кеткеннің өзінде оның Орта орданың, ... ... ... округтердің
қырғыздарына қарсы қимылы туралы ести қалсақ немесе ... ... ... ... болдырмау үшін өздеріңізге дереу хабарлауға
уәде береміз” [81, 88 б.].
Генерал – ... ... ... ... ... ... ... қазақтармен біріктірмеу үшін Қапал мен Қараталға
аттандырды. Сонымен бірге ол ... хат ... ... ... ... Көп ... – ақ Нюхаловқа аға сұлтан Бөлен Шанхаевтың
отряды қосылды, ал Әли Әділов пен Сүйік Абылайханов сұлтандар ... ... уәде ... ... Кенесарыға өз сарбаздарын жинау үшін және халықты
біріктіру үшін көп ... ... тура ... ... Ұлы жүз ... мен ... сене ... еді, олардың кейбірімен, тіпті, туыстық
қатынаста болатын (мысалы, сұлтан Рүстем, Сүйік Абылайханов).
Бірақ күресті ... үшін тек қана Ұлы жүз ... ... ... ... ол, енді ... қырғыздары мен қазақтарының
күшін біріктіруді ойлады. Кенесарыға шынында қырғыз халқының көмегі қажет
еді. Ұлы ... өту ... оның ... құрамын толықтыратын және
материалдық көмек беретін өз қарамағындағы ауылдардың бір ... ... Бұл ... ... жағдайға байланысты (жазалаушы
отрядтарының қуғынынан және жаңадан баратын ... ... ... бәрі ... Кенесарыға ере алмады. Сонымен бірге шегінген кезінде
Кенесары өз әскерінің бір ... ... – ды. Оның ... ең ... ... ... қасында болған ақын Нысанбай өзінің дастанында
туысқан қырғыз ... ... ... ... ... толғанып еді дейді:
Солтүстікте орыс бар
Жерің мен берсең малыңды,
Балаңды берсең солдатқа,
Отыратын қоныс бар.
Күншығыста шүршіт ... ... ... қоқан бар
Қатын қылып қызыңды,
Қарсы келсең дарға асып,
Күнде Қоқан қоқаңдар [16, 327 б.]
Қоқанның билеп – төстеуіне қарсы бірлесіп ... ... ... Кенесарының үндеу тастағаны туралы өзінің “Қырғызстан тарихы”
кітабында Сыдықов та айтады. Ол ... деп ... ... ханы ... ... ... ... ортақ жауға қарсы бірлесіп күресу үшін
қырғыз, қазақ ... күш ... ... [16, 328 б.].
Кенесарының жаңа жерде Кіші және Орта жүз қазақтарын біріктіру арманы
орындалмаған. Орта жүзден өзінің жігіттерімен тек сұлтан ... ... ... ... Ал Ұлы жүз аймағында Кенесарының ... ... ... ... ... қазақтар олараға қосылып отырды.
Кенесарыға Ұлы жүздің Дулат, Үйсін, Жалайыр руларының батырлары қосылды.
Жамбыл ... ... ... ... ... ... ... пенен Сыпатай,
Жас та болса Байсейіт жүрген еді қалыспай.
Сұраншы батыр ол – дағы –
Кенесары қасына бәрі келіп жиналды [16, 329 б.].
Нысанбай ... ... ... ... ... ... ... рет түйісуін, соғысуын, соғыстың әдіс – айласын, Наурызбайдың
батырлығын, ... ... ... ... ... ... жырында бір жақты кетпей, соғыста қырғыз жағының да ерлік – қайратын,
әдіс – ... ... ... ... ... қырғыздың халқы айыпты емес екенін, ... ... ... ... ... жалпы қырғыз еліне, әсіресе
бейкүнә момындарына жәбір ... ... ақын ... ... батыры Кәрібоз айтқан ғып сипаттайды. ... ... ... ... ... деді – деп ... себептен хан Кене
Қырғызға мұнша өшікті,
Ақ қалпақты қырғыздан,
Қазаққа берді несіпті:
Ат ... ... ... аяма ... ... ... жатқан бесікті!..
Наурызбай тұрып сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді:
“Жақсы айтасың Кәрібоз,
Қонысты орыс алған соң
Кенекем көшкен жерінен,
Бауыры суып сол ... ... ... екі кісі ... ... бас қылып
Қоқыйдың саған көлінен.
Екі ай жатты тұтқын боп,
Жанқараш, Жантай бегінен,
Кәрібоз тағы сөйледі,
Атаң тұтқан Абылай
Онсан жатқан Орта жүз,
Ұйиқысын оның шайқадың
Қанды көйлек ... ... сыя ... ... ... ұлы ... кісіңді өлтіріп,
Бітеу сойып басыңды”
Қоқанға берді теріңді [73, 106 ... ... ... ақыр ... ... ... ... мен
Наурызбай жау қолында түсуін айтады.
Ел аузында сақталған кеңесте, қолға түскен Кенсары мен ... ауыр ... ... айтылады. Нысанбай ақын жырында
Кенесары мен Наурызбайдың жау қолына түсуін ғана айтып, одан арғы ... ... ... ... мен ... ұсталғанын айтқаннан кейін
ақын тура оларды жоқтауға кіріседі.
Кене ханның тұсында
Қарт бурадай жарадық,
Жауған қардай борадық.
“Абылай”лап ат қойып,
Дұшпанның алдын орадық.
Кене хан ... ... ... – бетімен тарадық,
Көрінгеннен қорғалап
Кісі аузына қарадық.
Шауып алған созақта
Сарттан ақыл сұрадық.
Бастан ауды ... ... ... ... ... ... ... көп қазақ,
Келіспеді сәніміз [73, 107 б.].
Халық әдебиеті Кенені үнемі мақтай да бермейді. Халықты өзіне ... ... ... ... ... хан ... ... наразылық тудырған. Ондайларды Кене хан қатты жазалаған. Олардан көп
алым алған. Халық ханнан кек қайтаруға ... ... ... ... ... Наурызбай бастаған тоқсан сарбазды Сыр бойын мекендеп,
Торғайды жайлап жүретін Жаппас елі Жанғабыл деген бидің ... ... ... ... ... Наурызбай қашып құтылған. Кейін бұл
оқиғаға арнап Нұрқан Ахметбеков “Жасауыл қырғыны” атты ... ... ... ... орын ... қырғын” деп аталып
кеткен.Дастанда егжей – тегжейлі айтылатын фактілер жазба құжаттар ... ... ... ... ағасына – ХІХ ғасырдң 20 – ... ... ... ... ... ... ... Саржанмен бірге Кенесары мен Наурызбайдың да ерліктері жырланады.
Алайда дастанда тарихи теріс фактілер де кездеседі. ... ... ... ... ... Кенесарының інісі делінген, Кенесары хандық құрды
дейтін жері де бар, ал шындығында ... ... ... хан ... тіпті бұл кезде Кенесарының есімі әлі белгісіз болатын. Дастанда осы
сияқты дәлсіздіктер көп кездеседі, бұдан оның кейінгі ... ... ... көреміз.
Кенесарының батырларының, көтеріліске қатысқан қатардағы сарбаздарының
және сол оқиғалардың басы – ... ... өз ... ... естеліктер аса көңіл аударарлық. Мұндай жазбалардың маңызы ... ... ... ... оқиғалар толығырақ, әрі нақтырақ
айтылады. Оның үстіне бұл ... ... ... ... ... ... отырып, көп нәрсеге көз жеткіздіреді, сөйтіп Кенсарының
төңірегінденгі оған ... ... ... ... ... ... ... өйткені бұл жайында ресми құжаттарда деректер сақталмаған
дерлік, міне, ... бәрі ... ... ... ... ... ... Титақовтың 1900 жылы Кенсарының батырлары Мыңбай Шынбаев (Ағыбай
батырдың ... – Е.Б.) пен ... өз ... ... ... айрықша құнды. Титақов бұл ... өзі ... ... ... ... ... ... [82]. Ал Т. Титақов білімді адам
болған, әбден қартайып барып осы соңғы кезде дүние ... өз ... ... ... ... Қасымға арнайды, оның
өз балалары Есенкелді мен Саржанды өлтіргендері үшін ... ... ... ... Бұл оқиға жайында архивтерде көптеген құжаттар
сақтаулы болғандықтан естеліктердің ... ... ... ... айтпағанда онша қызықтырмайды. Одан әрі Кенесары мен Наурызбай
туралы ... ... ... ... ... бұл ... ... атақты батыры Ағыбайдың өмірбаянымен астасып жатады. Кенесары мен
Наурызбайдың ата тегі ... ...... ... және олардың сұлу
қарындасы Қарашаштың сырт кескіндері суреттеледі. Сонымен бірге ... ... ... және Кенесарының заң шығару қызметі хақында
әңгімелейді. Ақырында, естеліктің тұтасымен Ағыбай батырға арналған соңғы
бөлімі ... ... оның ... ... ... және жасаған
ерліктері жөнінде құнды материалға толы. Мұнда қалай қаза ... ... ... баяндалған.
Жүсіп Көпеев қазақ фольклоры туралы өзінің үш томдық еңбегінде жинап
қосқан Кенесары жайындағы материал да назар аударарлық [83].
Ж. ... ... ... белгілі жазушы және ақын, қазақ
фольклорының білгірі. Ол ... ... ... ... ... 1929 жылы ... болған.
Ж.Көпеевтің сипаттап жазуынан біз Кенесарының соғыс тактикасы ... рет ... ... сол ... ... ... Жәдігер Смайыловтың
аузынан жазып алып, Ақтау ... 1838 жылы ... ... ... және ... осы батыл шабуылға ... ... атап ... ... ерен ... үшін ... ... батыр”
деп ат қойған Төлебай батырды сипаттап ... ... ... Ұлы жүз ... ауысқанын және оны жасауыл
Нюхалов отряды соңына ... ... ... егжей – тегжейлі баяндайды.
Ол жасауыл Нюхаловтың қырғыз манаптарына – Бөгу ... ... ... ... ... ... Солты руынан Жанғараш
Есынкеевке және ... ... ... ... ... ... патша отрядына қосылған әрі Кенесарының соңына түсуге ... ... ... [83, 89 ... қырғыз манаптарымен соңғы шайқасы және Кенесарының өзінің
қаза табу оқиғасы тарихи шындықта баяндалады. Жау ... ... ... ... мен Рүстемнің сатқындық ролі көрсетілген. Көпеев
өзгелерге қарағанда шайқас болған ... ...... ... ... мекендердің атауларын атап – атап көрсетіп отырады, ал мұны
басқа шығармалардан ешбір кездестіре алмайсың ... ... ... және ... жасауларында қателік те жібереді. Оның
үстіне халық ішінде тараған жекелеген аңыздарды Көпеев ... ... ... ... ... бәрі оның ... рухынан қарғысына
ұшырап, бүкіл үрім – бұтағымен құрып кетті” деп жазады [83, 102 б.].
Кенесары Қасымов пен оның жауынгер ... ... ... фольклорлық
материал жинаған адам – Қазақстанның халық ақыны, Қостанай облысының ... өмір ... Омар ... Осы ... ... Омар ... батырдың қысқаша тарихын" жазды, ол Қазақстан Республикасы Ғылым
Академиясының қолжазба қорында сақтаулы. Омар Шипин солардың ... ... ... мен ... ... көбі ... тікелей
қатысқандар. Мәселен, Шұбар Наурызбаев пен Жамантайдан ... ... ... ... ... ... ... даласынан кету
жағдайын және Кенесарының 1847 жылы ... ... ... ... ... ... ... әкелері не туыстары оқиғаларға қатысқан
немесе соны көзімен көрген адамдардың айтуымен жазып алады; көп ... ... ... ... ... ... өте ... болатын
бір себебі, ол Кенесары кезеңінен бері ... ... ... береді және Кенесары есімімен байланысты орындардың
тарихи тұрақтарын суреттеп жазады. О.Шипиннің жазбасы бірқатар бөлімнен
тұрады: ... ... ... отрядының 1838 жылы Ақмолаға батыл
шабуыл жасағаны баяндалады; бұл бөлімде ... өз ... ... келтіріледі, оны автор өз құлағымен естігендердің аузынан жазып
алған: “Шайқаста қорқу дегенді ... ... ... ... ... ... бір рет те ... бірнеше күн қатарынан
суырып салып, жырлайтын Нысанбайдай жырауды ... ... Осы ... батыр шайқасқан жер және оның қаза табуы баяндалады. ... ... 90 ... қаза ... ...... ... архив деректеріне толық дәл келеді. Соңғы бөлім Кенесарының Торғай
мен ... ... ... жүз) кетуіне және қырғыз ... ... үшін ... ... ... бөлімде Нысанбайдың бізге ... ... ... атап ... ... ... ... халқының жеріне
көшіп баруды өтініп Кенесарыға ... ... ... өлең ... ... ... тобын халық ақындары: Жамбылдың,
Доскейдің, Арғынбайдың естеліктері ... ... оның ... ақын Ғали ... 1940 жылы ... Жамбыл Кенесарының Ұлы жүз аймағына, дулаттықтарға келуіне
байланысты оқиғалар ... ғана ... ... өзі ... ... ... айтпайды. Дулат руынан Кенесарыға қосылған батырлар
жайындағы, атап айтқанда, жас ... ... ... ... ... Саурық
батыр және басқалар жайындағы кейбір егжей – ... ... ... ... ... ... ... дастан арнады, ол 1939 жылы
басылып шықты [84].
Доскей ақынның Кенесары Қасымов туралы естеліктері ... ... ... кең ... естеліктерді 1940 жылы Ф.Мұқанов жазып алған. Доскейдің ... ... ... ... олар ... Кенесары көтерілісіне
көзқарасын айдан анық көрсетіп берді, ... да бұл ... ... ... ... ... ... келтіруді мақсат еткен қазақ халқының
ХІХ ғасырдағы аса ірі ұлт ... ... ... ... ... ... Азия мен ... халықтарының жадында өшпес із қалдырды.
Біз жоғарыда тоқталған фольклорлық деректердің бәрі, ең алдымен қазақ
халқының экономикалық әлеуметтік құрылысына және ұлт ... ... ... ... ... қатысты белгілі бір қағидалардың
дәлелдемесі ретінде ... ... ... ХІХ ғ. ... жартысы ХХ ғ. бас кезіндегі ұлт – азаттық
көтерілістері тарихи жырларда.
3.1 Жанқожа жыры және ... ... ... үшін күресі.
Халық арасында кең таралған тарихи жырлардың бірі – Жанқожа
батыр туралы жыр дастандар. ... ... ... ... бұл ... ... тарихи оқиғалардан алынған. Ел ... ... ... келген
Жанқожа жайлы хикаяны ақын – жыршылдар әуелі шағын жыр, онан соң ... ... ... Бұл ... он шақты нұсқасы бар. Әлі де ел
аузында айтылып, ... ... де ... ... ... ... ... Орталық ғылыми кітапхана қорында жырдың
мынадай нұсқалары сақтаулы.
1.“Жанқожа батырдың толғауы.”Көлемі 170 ... орыс ... ... 1893 жылы ... ... ... жыраудан жазып алып,
Петербург баспасынан шығарған. “Веселовскийдің жинағында берілген “Жанқожа
батырдың толғауы” – ... ... ұлт – ... ... жолындағы
бұқаралық күресі сипатталған тарихи жырлардың ішінде алғаш баспа ... ... бірі ... ... [85, 13 ... ... ... Көлемі 200 жолдай. Жырдың бұл нұсқасын
Веселовскийден соң орыс ғалымы И.В. Аничков Қазалыға барған кезде, ... ... ... алған [86]. Орысшаға жолма – жол аударып ... ... ... мен ... кітапшасында Жанқожа батыр
туралы және ол бастаған ұлт – ... ... мән жайы ... кітапшадағы жыр текстерінде айырмашылық аз.
3.“ Он жеті жасар Жанқожаның ерлігі”. Қолжазба – қисса деп ... 900 ... ... Бұл қиссаны жырлаушы Лұқпан Кенжеев. Ол ертеректе
Жылқыайдар деген қарияның аңыз етіп ... ... ... ...... 1946 жылы Лұқпанның айтуынан оның ... ... ... ... сол кездегі Қазақ ССР Ғылым Академиясына жолдаған.
4.“Жанқожа”- толғау. Көлемі 120 өлең ... ... ... ... ... тапсырушы – Қалижанов.
5.”Жанқожа батыр” – дастан. Көлемі шамамен 500 жол. Бұл Лұқпан Кенжеев
айтуынан ... ... тағы бір ... Оны да Қ. ... ... “Жанқожа батыр” дастаны қорға 1946 жылғы елге шыққан экспедицияда
түскен. ... ... ... ... жазылған. Онда Лұқпан
Кенжеев айтқан. 1946 жылы жинап тапсырған Рүстемов Қ.” Деп жазылған.
Жинаушы тағы да былай деп ... ... ... 1898 жылы ... 1930 жылы ... ... жері осы Қазалы
ауданы. №16 ауыл советіне қарасты Амангелді колхозы. Кенжеев бес жасында
осы Қазалы қаласындағы ... ... ... ... ... араб
тіліндегі оқуын он үш ... ... ... Он үш ... бастап осы
Қазалыдағы орыс – қазақ мектебінде 20 жасына дейін оқыған. 20 жасынан осы
Қазалыдағы ... ... ... ... болып істеген. Сол істерді
істеп жүріп, халық ішіндегі үлкен қарт кісілерден Жанқожаның жинағын ... ... ... ... толық қиссасын жазуға өмірі жетпеген. Шығарған
қиссасы төмендегі айтылған жырлар.
Л. ... ... ... ... алып ... ... себептер:
Менің әкем Рүстем деген кісі Кенжеұлы Лұқпанмен бірге туысады. Әкем ... ... ... Әкем ... кейін қазақтың көне әдеті бойынша шешемді
қайнысы алған. Мен шешемді алған әкемнің ... өсіп ... ... мен
ешбір мектепте қазақ, орыс тілінде оқыған емеспін. Ағайым Лұқпанға оқып,
орыс, қазақ тілін жыға оқи білемін. ... ... ... ... батырдың
жинағына себеп болған жоғарыдағы жағдайлар. Мен өзім 1904 жылы ... де ... ... №16 ауыл ... ... Амангелді колхозы. Қазіргі
тұрақты қызмет істеп тұрған жерім Қазалы аудандық райпотребительный союз.
Жазушы Рүстем Қаражан” [87, 175-176 ... ... бар ... 32 ... ... ... ... әлі де жазбақ
ниетте болған.
6. “Жанқожа батыр мен ... ... ... ... 2000 жолдай. 1942
жылы ел аузындағы аңыз сюжетінен алып, ... ... ... ... ... ... ... 1946 жылы Қостанай – Қызылорда
экспедициясы арқылы келіп ... ... – ұзақ ... ... 2400 ... асады. Тоғыз тарау
әңгіме – хикаядан тұрады. ... ... Ел ... ... алып 1947 ... ... ... “Жанқожа батыр туралы.” Жеке – жеке эпизодтардан түзілген ... ... 3000 ... асады. Автор Қарман Сұлтанұлы. Қазақ
Академиясының қолжазба ... 1971 жылы ... Бұл ... ... батыр және ол бастаған көтеріліс тарихы туралы қара сөзбен жазылған
әңгіме, аңыз шежірелер кездеседі.
Тарихи жырға ... ... ... дүниеге келгенінен бастап қағаз
бетіне түсіп ... ... ... ... аталған алғашқы үш
есімнің кім екенін айтып өтелік. Бұл деректану ғылымында ... ... деп ... ... ... ... 1820 жылы Қазалы ауданы
Қазалыдан 7-8 шақырымдай жердегі “Табанкөл” деген елді ... ... ... ... батыр ” серіктестігі) дүниеге келіп, 1909 жылы туған
жерінде қайтыс болған. Арғы тегі кіші ... ... ... ... яғни ... ... жақын туыстары болып келеді. Батыр ағасы
туралы тарихи деректерге қанық, сол ... ... қақ ... ... туған жерін жаудың табанында қалдырмай, туған елінің азаттығы ... ... ... атанған батыр Жанқожа жайлы тарихи жыр жазуы
заңды да.
Мұсабай үлгісі – Жанқожа батыр ... ... ... ... ... ... жыраудың аузынан жазып алған Иван Васильевич –
Шығысты зерттеген ғалым. Петербург университетінің шығыс тілдер ... ... мен ... ... мекемелерінде қызмет істеп,
этнографиялық және археологиялық еңбектер қалдырған. И.В. Аничков 1893 ... ... ... ... ... ... де сол маңда “Кәрібай ... жер – су аты бар) ... ... ... барғанда жыраудың аузынан
жазып алып бір жылдан соң ... ... ... археология және
этнография қоғамының хабарларында ... ... ... аты ... мен сахара қаһармандарының санатына толық жатқызған”, “қазақ
халқының тарихында ... ... хақы ... ... ... бас ... ... Жанқожа Нұрмұхамедұлы” атты тарихи очерк жазды. Ол 1894 жылы
Қазан университетінде жарық көрді. Үшінші есім Н.И. ... де ... ... ... Ғалым Жанқожа батыр жайында жазылған ... ... 1894 жылы Санк – ... ... ... қазақ әдебиеті
тарихынан мол дерек беретін “Киргизский рассказ о русских завоеваниях в
Туркестанском крае” деген ... ... ... ... ... ... бұл ... сатысы болатын.
Жанқожа батыр турасындағы дастан, толғаулар ішіндегі шоқтығы биігі
Л.Кенжеевтен қалған мұра. Жазушы, зерттеуші Молдахмет ... ... ... батыр жырларының нұсқаларын салыстырып қарап бір жүйеге ... ... ... Осы біз сөз етіп ... ... үш нұсқасы
болғаны, біріншісі ... ... ... ... ... ... қолжазбаларының бір біріне өте жақын екенін дәлелдеп,
осы үш нұсқаны қайта қарапты: “Сонымен, үш ... ... ... ... ... ... ... екіншісіне толықтыра келе қолымыздағы
нұсқа шықты” – деп ... ... ... 1993 жылғы №1 санындағы
мақаласында ... ... ... ... ... ... ХІХ ... Қоқан және Хиуалықтар мен орыс патшалығының езгісіне тап болды.
Әрине бұл төтеннен бір күнде келген бірден болған ... ... ... бойы ... болып келген хандықтардың қазақ ... жері ... ... аш ... мақсаттарынан туындаған еді.
Орта Азияда Бұқара, Хиуа, Қоқан хандықтарының ... ... ... ... болды. Олардың бір бірінен жауласуынан хандықтар билігі
бірінен біріне ауысып, күштісі ... ... ... ...... ... жиі- жиі ... тұрған осы тұста Ресей әскерінің қазақ
жеріне ене бастауы басталды. Сөйтіп қазақ даласына өз ... ... ... ... мен ұрыстар басталды. Сыр өңірі аймағы осындай үш жақты
қанау мен ... ... ... ... ... сол ... экономикалық - әлеуметтік жағдайлар да басқыншылардың кең түрде
етек алуына түрткі болды.
Арал өңірі қазақтарының Хиуа мен ... ... ... ... ... ... тұлға – Жанқожа Нұрмұхамедов (1780-1860) болды.
Батыр бастаған көтеріліс Сыр бойындағы өзге ... ... ... да ... ... ... ... айналып, бүгінгі
ұрпаққа жетіп отыр. Сыр еліндегі болған ... ... ... ол ... өз пікірлерін білдірсе,Кеңестік дәуірде қазақтың
белгілі әдебиетшілері, тарихшылары қалам ... ... ... ... ... зерттеп, өз пікірлерін жазды. Дегенмен, Жанқожа туралы
жырлардың құрылымы мен айтайын деп отырған ойы ондағы басқыншылық ... ... ... ... ... үні ... дейін арнайы түрде
ғылыми негізде талданбады.
Қазақ халқының басына келген зорлық – ... ... ... ... Кіші ... орыс ... Анна ... Рессейдің қол астына алғаннан
бері басталған болатын. Патшалық ... ... ... ... тұтастығы
бұзылып, ең бірінші 1824 жылы Орынборда хандық жойылды. Отаршылдық саясат
басқару жүйесін өзгертіп, хан мен қара ... ... ... ... жүрген халықты етегіне жинастырды. Ресей отаршылдары бір ... ... ... Сыр ... Хиуа мен ... ... өз билігін
жүргізуде бекіністер мен қорғандар сала бастады.
Өзбек ханның тұсында
Атамыз қазақ дін баққан.
Алтын Орда хандары
Жердің жүзін ... ... бұл ... ... ... кеткен соң
Хиуалық сарттар ел билеп,
Сырдың бойын шулатқан.
Күннен күнге дәуірлеп,
Озбырлық қылды тәңірі атқан – деп тарихи фактіні одан әрі
дәлелдей ... ... ... дастаны [88, 87-90 б.].
“Жанқожа батыр” тарихи жырында Бабажан бек пен ол салдырған бекініс
-–қорғанға қатысты деректер ... енді ... баса ... ... ... ... бастығы Бабажанның атымен аталған бұл
бекіністің салыну мақсаты Сырдың екі жағында көшіп жүрген, Хиуа ... ... бас ... Кішкене Шектілерді әскер күшімен бағындыру еді”
[89, 77 б.]
Бабажанның екі жүз ... ... ... ... ... орны –
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, ... ұжым ... ... 1839 жылы ... Тарихи орынға археологиялық зерттеу жүргізген
шежіреші ... ... ... ... ... ... мынадай
мәлімет берген: “Бабажан қорғаны Қазалы қаласынан 12 шақырым жердегі көне
Жаркент ... ... 3-4 ... шамасында орналасқан. Қамалдың
ұзындығы – екі жүз, ені жүз метр, биіктігі жерден 11-12 метр ... түп ... ... етіп ор ... ... ені мен тереңдігі 4-5
метрдей. Қорғанның ішінде тағы ... ... ... соң биік ... оның қақ
ортасында қақпа орны бар. ... ... тура ... бұзып кірген
бірінші қақпасы осы. Ұзын бойына созылған екінші қақпасының орны тағы ... ... ... ... ... сарбаздарымен келіп, ішке қамалды бұзып –
жарып кіргені ап – айқын ойға ... ... ... ... ... ... көз ... отырып, дерекке сүйенейік. 1811 жылы
Хиуа ханы ... ... жж.) ... ... ... алуға
бел буады. Ол үшін Әмудария мен Сырдарияның арасына бекіністер салдыруға
көшеді. Көп ... ... ... Хиуа ... ... ... ... төменгі ағысындағы қазақтарға шабуыл жасайды. Бұл ... ханы ... екі ... ... ... Сырдың төменіндегі
жергілікті жұртшылықты басып алып, өз үстемдігін орнату, екіншісі, ... ... ... ... ... және оның Орта ... жақындап,
өз саясатын жүргізуіне жол бермеу. Осы мақсаттарды ... ... ... хан ... ... ... Сыр ... ауыр
салықтар, зекет алымын салуға көшеді. Бұдан бұрын ... қол ... ... ... ... ... тұрғындарға екінші жағынан
жұлқылаған бұл ауыр соққы болып тиді де, қарсылық ... ... ... ... ... ... озбырлығымен қанды
жорықтар жасайды. 1825 жылы Мұхамедрахымның баласы Аллақұл ... ... ... саясат жүргізуде әкесінен де асып түседі. Одан кейін Сыр
бойына бет түзеген Бабажан бек те үстемдік жүргізуді ... ... ... Енді, тіпті, иелік етіп, билік жүргізгені Ресейдің
көзіне түседі. “Ол кезде Ташкент, Бұқара, ... ... ... ... мен ... ... басып өтіп, Орынбор мен Тройцкіге тура кеп
құлайтын. Орта Азия хандары мен Ресейдің ...... ... ... ... ... ... жиі – жиі болып ... ... ... ... ... ... [86, 38 б.]. Екінші жағынан, ... ... келе ... ... ... ... кері әсерін
тигізді.
…Ойда – қоқан, қырда – ... ... ... көшіп жүруге
Таршылық болған сияқты,
Екі жаудың арасы, - деп, ақын сол кезеңнің нақты жайын,
қазақ халқының жан – ... ... ... келгенін дәл көркемдеп,
кестелеген [88, 89 б.].
“Қоқан, Хиуа, Бұхара хандықтарының осындай зорлық – ... ... ... және Сыр ... бірнеше шаруалар көтерілісі болған.
Мысалы, 1858-1860, 1864 жылдары батыр Сұраншы Ақынбекұлы басқарған Ұлы жүз
қазақтарының, ал ... 1856 ... ... ... ... жүз ... қарулы көтерілістері болды… Елдің тәуелсіздік
жолындағы күрестері біртіндеп бүкілхалықтық сипат алды ” [91, 41 ... Бұл ... сарт ... кек етпеді,
Бір сөзін айтқан сарттың екі етпеді.
Қаласын ортасына салып алып,
Бабажан бұл ... ... ... Сыр ... ... табан тірей бастағанын айта жырлайды.
Бабажанның іс - әрекетін баршаға ашып ... ... ... шыдайсың”
дегенді ашық айтып, елді басқыншыларға қарсы көтеруге шақырады.
…Бабажанның қорлығы,
Қазақтарды налытты.
Налытқан емей немене,
Алмады қошқар саулықты.
Меңсіз қара қозыдан,
Үй басына салыпты.
Елде ... жар ... ... мал ... алып салықты.
Бастан кетіп ықтияр,
Тамам қазақ тарықты [92, 59-62 б.].
Сыр бойындағы Бабажан ... ... ... ... Ақмырза
бағынып отырды. Ал, Жанқожа батыр ол ... ... ... Елек ... ... ... ... тісін батырған қорлығына көнбеген Ақмырза
енді Жанқожадан ... ... ... хабардар болған Хиуа ханы қауіптеніп,
Ақмырзаның қол – аяғын байлатып, ... ... ... өлтіріп,
Бабажан сарт суға атқан.
Бабажанның тырнағы
Сырдағы елге тым ... ... ... – дәл ... ... бұл оқиға туралы.
Ж. Нұрмұхамедов ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... істерін ілгері жалғастырды. 1836 жылы
Жанқожа өз жауынгерлерімен ... ... мен ... ... ... ... әскерлеріне қарсы күрес бастады. 1842 жылдың күзінде оның
әскері ... ірі ... ... ... қала ... ... – ақ оның баласы Малайқараны тұтқынға алды. Қазақтарға қатыгездік
көрсеткені үшін Бабажан қазыққа ... ал оның ... ... босатылып жіберілді [89, 104 б.].
Бабажан бекінісіне бұзып ... ... ... ... алып ... ... батырмен қатар Ақтан батырдың да ... ... ... ... ... ... ... Ақтан батыр қирата
кірсе, екіншісін Жанқожа батыр баса – көктеп алға ұмтылып, Хиуа ...... ... ... ... ... Майқараны тұтқынға алып
жұртына алып келгені жырда айтылып өтілген. Бұл кез – 1843 ... ... ... Жанқожа батырдың Хиуа хандығымен күресі жазылған [50,
387 б.].
Майқара деген баласын
Міңгестіріп Бабажан
Орға атын қарғытты.
Ордан құлап тұлпары.
Аяқтан ажал шалыпты.
Қарғығанда ... ... ... ... ... ... үйге ... салыпты.
Бабажанды байлап ап,
Қуып, сабап арытты.
1843 жылы Жанқожаның жасағы Қуаңдариядағы Хиуа бекінісін қиратты, ... ... ... Хиуа ханы ... ... ... қиратылған
бекіністерді қалпына келтіру үшін жіберілген саны екі мың адамға жететін
хиуа әскерін тас – ... етіп ... Бұл ... ... ... бастығына: “Хиуалықтар біздің жерімізге бекініс салды, бірақ
біз оны ... Ал ... ... ... хиуалықтарды өлтіріп,
кейбіреулерін Хиуаға қуып жібердік” деп хабарлады [93, 47-49 б.].
Қазаққа сарт қылды үлкендікті,
Көрмедік Жәкең ... еш ... ... ... алып,
Қазаққа алып берді бір теңдікті, -
деп Мысабай жырау Жанқожа батырдың отаншылдық тұлғасына баға беріп, ... ... ... ... ... кейін хиуалықтар 1845
жылы дария жағасынан Жанқала бекінісін салды” [89, 78 б.]. Бір – бірімен
жауласқан Сыр бойы ... мен ... ... ... ... ... ... 1847 жылы 20 тамызда Райым бекінісінің ... ... Хиуа ... қазақтарға шабуылы туралы жазған
хатынан кейін – ақ “орыс әскерлерінен көмек ... жоқ. ... ... ... ... ... бірігіп, қазақ жерін қан сасытып талан –
таражға салып шауып жүрген Қожанияз бастаған хиуалықтарды ... ... ... ... 3000 ... 500 аты, 2000 ... ірі қарасы, 5000
қойы иелеріне қайтарылды”. “Жанқала үшін болған ... ... ... ... ... ... деп ... [86, 43 б.]. Сөйтіп батырды
өздеріне қарату мақсатында сыртынан есауыл ... ... ... ұйғарады.
200 сом күміс ақшамен жалақы тағайындайды. Бірақ Жанқожа ... ... ... ... жоқ” деген сылтаумен қабылдаудан бас тартқан.
Жанқожа көп сөйлесті қазағына,
Орыстың ермей кетті мазағына.
“Орынбор басшылығына генерал – ... В.А. ... ... ... ... бұрынғы қатынасы суып, араға салқындық түсе бастайды” [94,
53 б.].
Біз келтіріп отырған ... ... мен ... жырау жырлаған жыр
бір ... ... ... ... ... ... сол, тарихшылардың
әр түрлі пікір қалыптастырып ... ... ... жауап бере
алатындығы. Жырдың өзінен мысал келтірейік.
…Аузынан Жанқожаның ... ... арба ... алып ... ... ... жел ... орыс, өлем десең, кел қасыма!
(Әлиден, Әзіреттен ұятты деп),
Қызбады арба толған тілләсіна…
Бұл орыс алымменен алады ... ... ... ... ... көз ... ақшаға сатылмай, елімен бірге болып,
халық батыры атануының себебі осы ... ... жыр ... отаршыл
орыс саясатын астарлау үлгісімен (символ) бір ауыз сөзге, бір ... Жан – ... ... көріп, аласапыран болған қазақ
ауылдарына – “қамыстың жел басына” отарлау саясатымен ... ... ... өз ... ... ... ... патшалық Ресейдің іс -
әрекетін (“торғай қонар”) ... ... ... ... ... ... оның басы ... жыршы, үгітші, жаршысы болады. Абылай жорығында – Бұқар ...... ... ... ... ... ... әрі батыр,
әрі ақын – Махамбет. Мұндай ақын – жыраулар Жанқожа бастаған көтерілісте ... ... ... қарағанда Қазалы, Арықбалық, Ақиректегі соғысқа
Жанқожа батырдың жақын ағайындары Мұсабай жырау да ... Ел ... ... 1893 жылы ... өз ... жазып алынған “Жанқожа
батырдың толғауы” бұған дәлел.
Жанқожа батыр бастаған көтеріліске Төремұрат жырау да қатысқан.
Созақ камалына ... ... ... қарсы шабуыл басталар
алдында Жанқожа мен Кенесары ... ... ... ... ... Дарбазасы ашылса, кейінгі әскер қол бастар. Ежелден абырой үлгі
алған, қамалды бұзып жол ... ... ... қасқырлар, екпініңнен жау
қашар. Осы төгіліп тұрған толғау жыр Төремұрат жыраудың ... ... ... ... мен ... беріп, Созақ жеңісіне батырлар мен бірге
Төремұрат жыраудың үлкен үлес ... ... ... ... бірге Жанқожа Сырдарияның төменгі ... ... ... ... Жаңақорғанға, Күмісқорғанға,
Шымқорғанға, Қосқорғанға шабуыл жасады. 1845 жылы Кенесарының өтініші
бойынша ... ... ... ... ... ... Бұл оқиға
жырда былай берілген.
Қазақтың асылзадасы
Үш алаштың панасы.
Кенесары, Наурызбай
Төре тұқым тазасы.
Еңсегей бойлы ер Есім
Абылай, Мансұр ... ... ... ... қазасы.
Ойда - Қоқан, қырда – орыс,
Қазақтың кетті мазасы.
Еркімен көшіп жүруге
Таршылық ... ... ... ... ... ... ... кеңіс даласы.
Қасым ханның асына
Жанқожа барған шамасы.
Қоқаннан кегін ала аламай
Жүр еді құрып шарасы,
Ішінің бітпей жарасы.
Жанқожа батыр барған ... ... ... мен төре бас ... ... ... [87, 180 б.].
Бұдан біз қазақ халқының ұлт – азаттық қозғалысы бір – бірімен тығыз
байланысты, ... ... ... Соның дәлелі жырда оның қамалды
қалай ... ... ... ат ... ... бұ да ... ... ерлері
Бет – бетімен жол салды [87, 182 б.].
Ресейдің Арал өңірін жаулап алуы ... ... ... ... екі есе ... ... ... мен
шенеуніктердің пайдасына қазақтардың суармалы жерлерінің алып қойылуы Ресей
отаршылдығының Хиуа ... ... еш ... жоқ ... ... халықтың көзі жетті.
Ұзамай – ақ арасы
Орыс келді Арқадан
Біріне бірі жамалды.
Арқа менен Жайықта
Шүлдірлеген ел өткен.
Орыс деген көп халық
Ізіне арба ... [ 95, 79 ... ...... ... ... орнығып, табан тірей бастаған
кезі. Хиуа ханы да ... ... ... ... қалу үшін жанталасып
бақты.
“Жанқожа батыр туралы” – дастанының үшінші ... ... ... ... ... ... ... Сыр бойына орныға
бастағаны баяндалған.
Патша орамға алыпты
Жерін өлшеп қазақтың
Нөмірлеп қазық қағыпты
Сырдарияның жағасы,
Қазалыдан қоныс алыпты.
Би ... ... ... ... ... алмаса кедейлер,
Болған көрінед жазықты
Кедей – жалшы жиналып
Жанқожаға барыпты [95, 80 ... ... ... қысым көрген халық Жанқожа төңірегіне
тағы да жиналады.
1956 жылдың желтоқсанында Сырдария қазақтарының ... ... ... ортасына қарай көтерілісшілер саны 3000 адамға
жетті. Көтеріліс орталығы Хиуаның ... ... ... болды.
Желтоқсанның орта шенінде Жанқожаның қасында 1500 көтерілісші болды. Ол
орта есеппен ... 150 – 200 ... ... шағын жасақ ұйымдастырылды,
олар орыстардың №1 Қазалы форты мен Перовск фортының бекіністеріне жақын
жерге орналастырылып, ... ... ... шебіне шабуыл жасады. 1856
жылғы желтоқсанның аяғында Қазалыны көтерілісшілер қоршап алды [50, ... ұлы ... бел ... қара ... ... ... соққан қамалға
Баруға батыр мейлеткен.
Меколайға салдырмай
Тиіп қашып орысты
Бір қалаға індеткен [88, 89 б.].
28 желтоқсанда форт бастығы Перовскийге былай деп жеткізді. “Қазіргі
уақытта ... ... ... ... ... ... жер – ... орналастырылған қарақшылары қоршауға алған, олар біздің
отрядтың кез келген қозғалысы жағдайында дала түкпіріне кетіп қалды.
Сондықтан да горнизон жыртқыштардың бекініске шабуылын күтіп ... ... соң ... тасып алумен, форттың әлсіз жақтарын қорғаныс жағдайына
келтірумен қызу айналысып отыр” [50, 389 б.].
Кенеттен бұрқ еткен ... ... ... ... ... ... Сырдария шебінің командашысы Фитингофқа көтерілісті
басу үшін жорыққа дереу әскер жіберуге өкім берді.
Жанқожа жетекшілік еткен көтерілісшілер Қазалы ... ... ... ... 1875 жылдың қаңтарында көтерілісшілердің қатары бес мыңға
жетті.
Жанқожаның қорлығы
Орыстарға күнде өткен.
Құралдарын сүйретіп
Орысқа бір күн ат ... ... ... ... пен жыр ... ... оқиғаларды салыстыра
қарасақ, мынадай сәйкестіктер бар.
«Фитингофтың отряды жорыққа 1857 жылдың 9 январь күні шықты. Оның
құрамында 300 казак – орыс, 320 жаяу ... ... ... 54 ... ... ... бір зеңбірек, екі единорог зеңбірегі және екі
ракета ... ... ... соқтығыс нақ сол күні Арықбалық
жеген жерде болды. Көтерілісшілер жеңіліс тауып, жан – жаққа бытырап кетті,
ауылдары қатты ойрандалды. Казак – орыс ... ... ... ... тек ірі қара ... 20 мың ... аса мал алынды» [96, 33 б.].
Тарихта болған осы оқиға ... ... мен ... ... ... ... бір дәлел, Весоловский жазып алған Мұсабай
жырау толғауының бастамасында ... ... ... 15 ... Арықбалық деген жерде 1857 жылы Жанқожа батыр қырғын тапқан»…
деген сөз бар.
Орал бекінісінің бастығы Михайлов Сырдария шебінің бастығы Фитингофқа
құпия ... ... ... ... ... ... және төртқаралардың бір бөлігі бар»- деп хабарлады. Бұл рулар
әлімұлы тайпасына жататын еді. Ұрыс ... ... (1857 ... ... ... ... руының бірнеше жүз қазағы қосылды.
Көтерілісшілердің басшылары ірі байлар Сұлтанбөрі, Дабыл, Қожа
Баймұхамед және басқа да Жанқожаның серіктері ... ... ... ... аруақты
Құттық пенен Құрманай.
Құланбике, Қоңырдың
Кереметі белгілі
Жарқырап мысал туған – ай.
Шағырай, Сәдір, ер ... ... ... ... мәз ... өңкей ер едің
Шөменнен шыққан Қақымбай…[87, 179 б.]
Осы дастандардағы жырланатын ... ... ... шындыққа
сәйкес келеді. Жырдағы Жанқожа, Ақмырза, Байқадам, Есет ... ... ... ... ... ... қоқан бегі Бабажан бәрі
де ... ... ... ... Жармола, Аральск, Перовск әскери
бекіністері мен соғыс болып өткен Арықбалық, Ақирек, Жанкет, Қазалы ... ... жер ... да сол оқиғалардың ізі қалған.
Көтерілісшілердің жеңіліс табуына нашар қаруланғандығы және ескірген
әскери ... ... ... Саны ... ... қармастан,
көтерілісшілердің 5 мың жасағы Фитингофтың шағын отрядын жеңе алмады.
Көтерілісті басуға кейбір ... ... ... ... ... ... Фитингоф отрядының құрамында бірнеше жүз адам ... ... ... болды. Ол көтерілісті басуға мейлінше белсене
қатысты. Көтеріліс басылғаннан ... 1857 жылы ... ... ... ... ұсынылды. Би Сейіл Байқадамов жазалау
экспедициясында жігерлілік көрсеткені үшін ... ... Анна ... медальмен марапаттауға ұсынылды. Ұлықбек Тайымов би күміс жүзікпен
марапатталды және т.б. Бұл ... да ... тыс ... және ... деп
баяндаған:
Біздің қазақ баласы.
Аузының болмай бірлігі
Мекалайдан пара ... атқа оқ ... ыза көп ... [87, 185 ... ... Сырдарияның төменгі ағысындағы жер жағдайын және
көтерілісшілердің мінез – құлқын жақсы ... ... ... ... көмек баға жеткісіз болды.
Көтеріліс талқандалғаннан кейін Сырдариядағы екі жақты ... ... да ... ... ... ... ... аумақта
жазалау отрядтары қимыл жасады. Патшалықтың ... ... одан ... ... Ол енді ... ... алды. Бұл жырда:
Көктей өткен темір жол
Ақмешіт, Арыс, Жөлектен.
Бір ашық жер қалған ... ... ... басты бүркітке
Жұмыла жұртты түнеткен, - деп анық көрсетілген [87, ... ... ... ... ... ... жат ... өзінің ымырасыз көзқарасымен ерекше көзге түскен Жанқожа
Нұрмұхамедов тұрды. Ол ... ... ... ... Арал ... арнады.
Жанқожа батыр туралы жырларда жарты ғасырға жуық тарихи оқиға
беріліп, ХІХ ғасырдың 60 ... ... ... ... ... хал
ахуал, жер, ел үшін Жанқожаның ұлт – ... ... ... ... ... пен ... тәуелсіздік пен бостандық тақырыбы өзек
етілген.
3.2 1916 жылғы ұлт – ... ... ауыз ... ... материалдарының, соның ішінде замананың өзі ... ... ... ... өте зор. ... қазақ халқының ғасыр
басындағы тауқыметті тағдырынан зор ... ... Және де ... тартылған ел күйзелісінің айнасы іспеттес.
Қазақстан мен Орта Азия халықтары бастарынан өткізген қайғылы да,
қасіретті оқиға 1916 ... ... ... ... ... ... ... қарсы бағытталған күрес еді. Алайда заман ағымына
байланысты кеңес тарихнамасында ... ... ... біржақты баға
беріліп келді. Болған оқиғаларды нақты көрсететін көптеген тарихи құнды
деректер толық ... жоқ. ... ... 1916 ... ұлт-азаттық
көтерілісті бейнелейтін фольклор материалдары жүйелі ... ... ... ... жоқ. ... мен маңызы құжаттардан бірде-бір
кем түспейтін сол 16-жылдардағы қанды оқиғаларды ... ... ... ... өлең-жырлары ескерусіз қалды. Кейбірі басылымдарда
жарияланғанымен олар көтерілістің деректікі ... ... ... барымызды бағалап, өткенімізді саралап жатқан кезеңде
фольклор ... ... өте зор. ... ауыз ... сүйеніп сол
жылдары ел басынан өткерген қиын-қыстау ... ... ... іс-әрекеттерін және патша үкіметі мен оның жазалаушы ... ... ... ... ... ... елестетуге болады. Және де тарихымызды таразылауда, оны ... ... ауыз ... 1916 ... ... ... ... сөз жоқ.
Тарихи өлеңдердің үлкен шоғыры 1916 ... ... ... ... он ... бен отыз бір жас арасындағы жігіттерін майданның ... алу ... ... ... бұл ... ... ... байланысты
туған [97, 201-203 б.].
Халықтың қобалжып, толқуына қарамастан патша әкімшілігі қазақ
жігіттерін ... ... ... қара ... ... ... ... ауыр бейнетке душар болу, әскери тәртіптің қыспағына түсу
көп өлеңдерде ақиқат көрініс ... Бұл ... сол ... ... ... ... туындыға анықтық , нақтылық, әлеуметтік бағыттылық
дарытады. Тағы да бір атап ... ... – 1916 жыл ... қатысты
тарихи өлеңдердің түрлі жанрлық формада (қоштасу, сәлем хат, бата, толғау,
т.б.) ... ... ... ... оқиғаның суымаған ізінен туған тарихи
өлең шарттарына сай келедің. 1916 жыл оқиғасының басталу, өрбу, аяқталу
кезеңінің ... тән ... ... ... ... сол
кездегі адамдардың көңіл-күйі, арманы елес ... бұл ... ... ... ... Сонымен бұл дәуірде жаратылған тарихи
өлеңдер ... ... орны ... ... өмір ... ... болып табылады.
Кейбір өлеңдер «Жыл биыл мың тоғыз жүз он ... деп ... ... ... ... Енді бір өлең «Ноябрь жұлдызының -дәл
бірінде, біз шықтық Қызылжарға приемға”- деп болған істің айы мен ... ... ... 1916 ... ... ... ... халық поэзиясының мол
мұрасы бар. Ал 1916 жылғы көтеріліс туралы ... ... ... ... ... ... байқау қиын емес. Мәселен,
бірқатарының белгілі авторы бар, елге әуелден таныс ақын болып келеді ... ... ... ... ... өзі ... Осы ... 1926,
1936,1940 жылдары Қызылордада, Алматы ... жеке ... ... ... ... ... ... Демек, көтеріліске араласқан
немесе соған тікелей қатысы бар адамдар жанашырлық ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде ел жадынан шықпай, ұмытылмай
, ізі суымай жиналған сол материалдар, мейлі естелік ретінде болсын, ... ... ... ... күнде де қымбат үлгілер ... ... ... ... ... ... қолжазбалар қорында,
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ... ... ... мүлкі
ретінде мұқият сақталған [37, 171 б.].
1916 жылғы ұлт - азаттық көтерілісін көзбен ... ... ... ауыр ... дүрбелең кезеңді басынан кешірген, Оиар ... ... ... ... Сәт Есенбаев, Жамбыл Жабаев сынды ақын,
жыршылар қазақ халқының 1916 ... өрен ... мен ... ... қайғылы
халін жарқын суреттейді. Мысалы, Жамбылдың «Зілді бұйрық», «Патша әмірі
тарылды», ... ... тағы ... ... халықтық патша
өкіметінен, оған арқа ... ... ... ... жәбір-жапасы
айтылды, халық мүддесі үшін жауға қарсы күресте ерлік көрсеткен батырлардың
бейнесі ашылады.
1916 жылғы ұлт – ... ... ... қырлары Көдек Маралбайұлы
(Байшығанұлы) шығармаларында жақсы баяндалған. Көдек ақын туралы кеңестік
тарихнамада ... ... – кем. Оның ... ... де жоқ ... Көдек
Байшығанұлының «16-шы жыл» дастаны оның ақындық ... мен ... ... ... туынды. Мұнда патша өкіметінің қазақтан майданның
қара жұмысына 19 бен 31 аралығындағы ... алу ... ... ... ... ... отын ... ұлт-азаттық көтерілістің шыққаны
һәм көтеріліс басшыларының Қарақол түрмесінде қаза тапқаны жырланады.
Келесі бір 1916 жылғы халық басына ... ауыр ... ... еткен
туынды авторы Бөлтірік Атыханұлы. Ол қазіргі Алматы облысы Райымбек ... ... ... ... ... ... ... Албан елінің
жарлыққа қарсы көтерілгені, кейіннен жеңіліс тауып Қытайға ... ... ... ... ... ... айқын да анық бейнеленген [97, 203-204
б.].
1916 ... ... ... басталуына осы жылғы 25 маусым
жарлығы түрткі болғанымен , көтерілістің басты ... ... және ... мәні ... болды. Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... өкіметі отарлау саясатын жоспарлы
түрде күшейте түсті, өлкенің байырғы тұрғындары атақоныстарынан қуылып, ауа-
райы қолайсыз биік таулы ... ... ... ... ... ... ... қазақ болғалы мекен еткен.
Қазірде бәріңізді қуып шығып,
Орныңа қала салып хахол жеткен.
Шығарған жер ... ... үшін ... ... ... ... ... шөп, тұщы судың бәрі сонда,
Табатын бұған хайлә қайда ерлер?
Қысқарып жер кеткеннен соң өрісіміз,
Қалды ғой жатақ болып хайран елдер,-
деп М.Дулатовтың ... ... ... ... ... ... ... түседі [98, 33-34 б.].
Яғни, қазақтарға патша үкіметінің отарлау саясаты зардаптарының ауыр
тигені ... олар ... ... ... ... ... үзгендей еді.
Албан Асан Бәрменбекұлының:
Қазақтың күні қайда шалқып жатқан,
Мал толып өзен-сайға толқып жатқан.
Тар заманға кез болдық ... түгі жоқ ... ... ат ... қоңы тоқ ... түсер,
Жоталата жасауыл тарсылдатқан.
Күші жеткен сайлауда әкім болып,
Күнде шығын мойныңа артып ... ... қу ... ... ... ... сартылдатқан.
Қарсы келген момынды ұлыққа айдап,
Бейшараның буынын қалтылдатқан.
Дегенің болар ма мына ... ... ... ... ... өлең жолдары [99] ХІХ ғасырдың
аяғы мен ХХ ғасырдың басында шөл ... ... ... ... ... ... ... зорлық-зомбылыққа душар болған қазақ
халқының көз жасын, мұң-зарын жеткізеді. Көтерілісті жырлаған Омар ... ... ... Төлеу Қөбдіков сияқты ақындар-халық ортасынан шығып
1916 жылғы тарихи оқиғаның куәсі болған адамдар. Олар ... ... ... шындықты нақты түрде айтып бере алады.
Ж. Жабаев «Зілді бұйрық» атты ... ел ... ... оқиғалар
негізінде көрсетеді. Верныйдан 19 бен 31 аламыз деп келген приставка қарсы
жастар топталып, Қарқаралы ... ... ... ... ... Ұсталған жастарды түрмеден босатып, бай болыстарды өлтіреді.
Ақын ең ақыры жер, кісі ... ... дәл етіп ... оқиғаны болған
күйінде айтуға тырысады.
Бұл тарихи ... ... ... ... ... ... бастаған, ақын өз көзімен көрген белгілі ... Ақын ... тек ... ... ғана ... жалпы халықтық қозғалысты
суреттейді. Қанауға қарсы халық наразылығын көрсетеді.
Патшаның қазақ ... ... ер ... ... ... ... ... қаладан жазалаушы отряд алдырады. Ақын ел
жігіттері мен пристав ... ... ... ... ... болған
айқасты кең сипаттайды. Ақыры күші ... ... ... ... ... ... еріксіз қара жұмысқа айдап, басшыларын
тұтқынға алады [100, 16-17 б.].
Маусым ... ... ... 19 бен 31 жас ... ... ... қара ... алынуға тиісті болғаны,ал халықтың бұл
жарлықты естіп,қатты налығанын,не істерін ... ... ... анық ... ... сол ... куә
болған ақын Жамбыл Жабаев:
Верныйдан жандаралдар бұйрық қылды,
Құйрығы бұйрығының тіпті зілді.
«Он тоғыз-отыз бірді алад» деген
Суық хабар –халықты бұлқындырды.
Жылады ... ... ... ... соң ... ... келмес қайтып»,-
Дейді де еңірейді, егіледі,
Қайғының күндіз, түні күйін тартып.
Верныйдың ешкім бармай қаласына,
Кемпір, шал жылап жатыр ... ем ... ... де
Халықтың жүректегі жарасына,-
деп «зілді бұйрық» жайын толғаса, ... ... ... бел ... бірі Кенен Әзірбаев «Әли батыр» атты ... ... ... ... ... ... сал.
Жырладым сендерге арнап, керегіңді ал.
Уақиға көзбен көрген, қолмен ұстап,
Жыр еттім шын өмірді алсын деп нәр,
Бір күні «ақ патшадан» ... ... кез ... ... жерді қан ғып.
Майданға жігіттерді бересің деп,
Қазаққа Қордайдағы салды салық.
Күңіреніп қазақ ауылы ақылдасты,
Жиылып өз алдына құрды басты.
Қан төкпей қолдан бала бермейміз ... ... ... , қол ... [101, 342-359 ... Өтегенұлының төмендегі жыр жолдары қиын күнде жол таба алмай
тұйыққа тірелген ел ... ... ... береді:
Ұлу жыл болды жарлық жүрек жанған
Азамат мұны естіп естен танған.
19-31 жас ұғлан сұрап,
Үкімет ұлық патша ызғарланған.
Қоймады салдат бер деп ... ... ... алты көшей.
Бар қайрат қолдан келген осы болып
Боз асқа шалып жатыр әлденешеу.
Осы жыл қысым берді би мен ... ... ... ... байлауынан шығамыз деп
Қалатын қияметке қылдық зор іс.
Арқаны мекен еткен қазақ ... ... ... ... ... айдап май шайнаған сорлы қазақ
Аңқаусып аңғармаған әлде нені.
Орыстың қысымына көне алмадық.
Болған соң дінге зорлық, елге қорлық
Қолға алып сарыала ту ... ... жол ... ... ... ой еңбегіміз кетпес жайға
Ат мініп дабыл байлап балта соққы
Қолға алдық үкі ... ... ... ... ... ... ... әсерінен тұрмыстары күйзеліп тұрған
қазақ халқына патша жарлығы ашық күндегі ... әсер ... ... патша жарлығын орындаудан бас тартып атқа қонды. ... ... ... ... ... ... олардың шаруашылық
ерекшеліктерін, өмір салтын ескерместен ... ... ... ... ... халықтарға қайырғанда малша көнетін көнбіс, қалағандарынша
пайдалануға болатын «тегін» күш ... ... өзі ... ... ... түрі ... езгі мен талап-тонауға
ұшырап, жерден, судан айырылған елге енді азаматыңды, ... алам ... ... әрі шыдау мүмкін болмай қалды. Елдің өзін, еркін ... ... суын ... енді ... ... ... ... белгіден айырылу
отарлаудың шегіне шығуы болатын.
1916 жылғы көтеріліске байланысты туған халық поэзиясының бір саласы-
А.Имановтың ерлігіне арналған жыр ... ... ... жыр ... ақындары кемде-кем. Бұл ретте Омар, Сәт, Сүлеймен, Күдері, Досмұқан,
Орынбай тәрізді Амангелді сарбазының қатарында болып, ... өз ... ... ... ... ... жөн. Әр ақын өзі куә ... ірі
оқиғалар мен Амангелді батырдың жеке қимылын, мүмкіндігінше тарихи шындық
негізінде алып суреттейді.
Амангелдінің бүкіл өмір ... ... ... оның ... істеріне куә
болған халық ақындарының бір-Омар Шипин.
Омар Шипин Қостанай облысының ... ... ... ... ... шығыс» деген жерінде туылған. Көтеріліс оты тұтанысымен
О.Шипин де ... ... ... ... ... ... қосылады.
Ескіше сауаты бар жас ақын Амангелдінің хатшысы ... ... ... ... ... оң қолы болады. Сол кездің өзінде Амангелді
туралы, Амангелді бастаған көтеріліс туралы көптеген өлең ... ... ... ... ... Күйік, Доғал, Татыр, бойындағы
соғыстарға қатысады. Ол кейінірек «Амангелді» деп аталатын көлемді ... Бұл ... ... ... 1942-жылдан бері таныс.
Амангелді батырдың бейнесін жасауға үлес қосқан ақындардың бәрі де ең
алдымен 1916 жылғы көтерілістің шығу ... ... ... ... байланыстырды.
Мысалы, Омар Шипин:
Тұсында жауыз патша мұның бәрі
Қазақтың жылдан жылға кетті сәні.
Жер мен су, мал мен ... ... ... ... ... ... ... зорлық қысым боп,
Басқа ноқта салынды
Жерде тұрмыз аяқтай
Айналамыз тарылды-дейді [100, 58-61 б.].
Осындай ел басына ауыр күн туғанда, Амангелдінің ... ... ... ... ... жылғы халық көтерілісі кезінде өлең, жырлар шығарған әлеуметтік,
қоғамдық мәселелерді ту етіп көтерген ... ... ... ... ... ауыз ... үлгілерін, әсіресе батырлық жырларды ... ... ... ... ... ... ... жырындағы қалыпты дәстүрге орайластыра жырлайды. Амангелді мұнда
да жастайынан ерлікке, батырлыққа бейім туған бала ... ... ... б.].
Амангелді бастаған 1916 жылғы көтеріліс тарихында Торғай қаласы үшін
болған соғыс аса бір елеулі оқиға ... ... ... ... ... ... сарбаздардың қаланы әуелі қоршап, соның казарма
тұсындағы көшелерінде ... ... бойы ... ... ... ... горнизонның жігіттердің шабуылын тойтарып ... ... ... Қалаға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғанымен
көтерілісшілер біріге білсе өздерінің ... күш ... ... ... ... арта түсті. Ақындар осы оқиғаны қаз-қалпында сипаттапа, тарихи
шындық шеңберінде суреттеп берді. ... ... ... деп ... осы ... ... ... қаланы.
Күн батқанша қамады.
Тарамаса осы күн
Алатын білді шаманы-деп ... ... сол ... өз басының ерлігі мен іс-әрекетіне тоқталады:
Астына күрең қасқа ат, қолда мылтық,
Соғысқа болған батыр жастан ынтық.
Айқасып солдат басы ... ағып өтіп ... ... Шипиннің Амангелді туралы өлеңдерін алсақ, Амангелдінің барлық
өмірінің уақиғасы түгел айтыла ... ең ... ... мәні ... ғана ... ... көреміз [18, 66-70 б.].
Амангелді туралы жазылған, айтылып келген уақиғалы ... ... ... ... ... ... ... жарқын көрсететіні Нұрхан
Ахметбековтың «Амангелді» атты дастаны.
Нұрхан ақынның поэмасының өзіндік бір ерекшелігі: Амангелді батырды
жырлағанда ... ... ... ... ... етіп ... алған.
Поэма құрылысы, уақиға желісі тарихи кезеңдердің даму ... ... ... Ақын ... бастаған ұлт-азаттық көтерілісінің
тарихи уақиғаларынан оншама аулақ кетпейді. Поэманың ... сол ... ... ... ... ... ... қай мезгілде, қай
жерде, қандай жағдайда болғандығы және оған ... ... ... ... ... Ақын поэмасы басқа ақындардың осы тақырыптағы
поэмаларынан өзгешелеу болып құрылған. Ол тарихи жыр ... ... ... ... ... ... Аманкелдінің нұсқауымен бір топ
мерген жаудың ту сыртына шығады. Жау ... ... ... ... ... ... ... зеңбірекпен қаруланған солдаттарға
қарсы ұмтылады. Сол ... ... бәрі ... мерт болады. Сол
қаһармандардың істі көзбен көрген Сәт ақын:
Қалды жаудың ішінде,
Әмірбек пен Мырзабек
Жағаласып солдатпен,
Алысып жүр ...... ... алмай ұрысты – ай!
Найзамен түйреп сағақтан
Түсірді талай шалқадан.
Оқ таусылып ақырда
Тарығып елдер жылады
Денеден аққан қызыл қан
Қызартып ... ... ... жері ... ... ...
деп жырлайды [102, 69-70 б.] Жамбылдың жырлауында Аманкелді – ... ... ... ... азат етемін деп басын өлімге тіккен айтулы
ер.
Ардагер Амангелді ердің ері,
Кең өріс, жалпақ дала туған ... мен ... туын ... ... қан ... аққан тері.
Н.Ахметбековтің «Амангелді» поэмасында батыр бейнесі нанымды, көркем
шешім тапқан. Бұлай болуының себебі, ... ... ақын ... ... өмір кешкен, оқиғаның барлық ... ... және оның ... өз ... ... ... ... Амангелдіні
өз көзімен көруі бір төбе, және ол жайында ... де ... ... ... тауып жатады. Поэмада сараланып берілген ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы
ұлт-азаттық көтерілісі кезіндегі Амангелдінің қолбасшылық қызметі, ... ... ... ... ... тарихи документтер арқылы
да, өзінің көзбен көруімен де, ... де ... ақын ... ... ... ... ... шындық шеңберінде, табиғи
қалпында сомдайды [37, 173-174 б.].
Амангелді тақырыбы – ... ... ... сөзін келтірсек,
«...Амангелді сияқты халқымыздың нағыз ерінің ... ... ... ... тағы бір рет еске ... ... ... мақсаты.
Сондықтан, нағыз тарихшыларымыз, қоғамдық қайраткерлеріміз, журналистеріміз
болып Амангелді жайын жан-жақты зерттеп, шындықты аша беру ... ... ... шығармалардың ішінен өзінің ... ... ... ... көзге түсетіні Иса Дәукебаевтікі делініп жүрген «Бекболат»
дастаны.
Дастанның авторы жайлы бір-екі ауыз сөз айта ... жөн. ... ... ... ... кітапханасының қорында сақтаулы жатқан, екі
мың жолға жуық бұл дастанның авторы жөнінде бізде әлі ... ... ... жоқ. Кітапхана қорына көрнекті ақынымыз ... ... ... ... ... ... түп ... дастанның шығарушысы
туралы ешбір дерек жоқ, тек жинаушы «Жүніс» деген ғана жазу бар. ... ... ... 1966 жылғы №7 санында жарияланған мақаласында
журналист Р. ... ... ... Жүніс Сүлейменов деген қорытындыға
келеді. Рас, Р. Байжарысов Ж.Сүлейменовтың ... ... ... ... айтса да, оның «Бекболат» дастанынан басқа ... ... жоқ ... ... ... соған байланысты Ж.Сүлейменов
дастанның авторы емес, оны жинаушы ғана дейді.
Дастанның қазіргі нұсқасы көп ... 1936 ж. ... «Он ... атты ... оның авторы Дәкембайұлы Иса делінген. Басқа ешқандай
дерек келтірілмеген. «Ал шынына келсек ... ... ... ... ... да, ... ... жазып жүргеніміздей Иса Дәукебаевтың
да болмағаны жұртқа белгілі»-деп жазады ... ... ... ... ... ... пкір айту қиын.
Дастан 1916 жылғы Жетісу қазақтарының көтерілісінің бір көрінісін,
атап айтқанда, күрестің жеңіліс ... ... мен ... ... ... ... ... поэманың құрылымын күнделік іспеттес етіп ... ... даму ... ... өрбітіп отырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кемпірлерінің,
келіндерінің жылағаны», «Ұлықтардың Бекболаттан жауап ... ... ... ... ... зұлымдығы», «17
орақшының әйелдерінің жоқтауы», «Шағатай Еспембет пен Қасымның Бойдаш елін
қыруы», ... ... ... ... ... ... ... жауабы, «Соттың жауабы мен үкімі», «Бекболат дарға ... «Дар ... ... ... ... «Бекболаттың
жауабы», «Жайылмыстың сұрағы» деген тараулардың атынан да айқын көрініп тұр
[100, 30-31 б.].
Көтерілістің негізгі туу ... тек июнь ... ... патша
үкіметінің ұзақ жылдар бойына созылған отарлау, қанау саясатының нәтижесі
екенін ашып айтады:
Қазақтың жерін ... суын да ... ... десе егін ... ... бәрін алып
Алатау қар түбіне қуып бардың.
Патшаның маусым ... оны ... ... мына жыр жолдарынан
көрінеді:
Он алтыншы жылында,
Жиырма алтыншы июньде
Даланы қара бұлт басты
Нажағай ойнап от шашты
Жым-жырт жатқан сахара
Басқандай ... ... ... ... сұр ... ... ... сенделді, ер састы-
деген жыр жолдары патша жарлығының қазақ даласында қанша үрей туғызғанын
аңғартады.
Қара ... алу ... ... [104] ... ... ... ... естілген. Өйткені Россия патшалығына қарағалы бері ... ... ... емес-ті. Патша әкімшілігі тәуелді ұлттар адамын әскери
жұмысқа әдейі ... ... ... келген. 1916 жылғы қара
жұмысқа шақыруға ... ... ... ... теңдік
алмаған халықтың басқаның мүддесі үшін босқа құрбан болғысы ... ... ... ... ... ... патша әкімдеріне:
...Әуелде солдат қылып ойнатпадың,
Орысша тіл үйретіп сайратпадың.
Көзін ашып «қу қазақ» оянар деп,
Қазынаның ... қара ... [4, 111-112 ... кінә таға ... ... ... факт ... ағасы Байбосын және жолдастарымен
түрмеге түсуі, ондағы ... ... ... ... ... сотының үкімі, батырдың дар алдындағы табандылығы, оның елге
тастаған ұраны, ... ... өз ... ... ... ... ... қорытындысы шындық шеңберінде жырланады.
Бекболаттың келелі кеңес құрып, өз алдына белгілі мақсат ... ... да, ... да ... ... ... Бекболат
поэмада халықтың ар-намысын, елдік қасиетін ардақтап, жоғары ұстай алатын
батыр бейнесі елестейді.
«Бекболат» поэмасының және бір ерекшелігі: поэманың ... ... өр ... ... ... ... ... жағынан құнды.
...Бекболат айтқан сөзі өлер шақта
Дұғай сәлем ... көп ... ... ... ... мен сәлем айтам Суан жаққа.
Сәлем де орта ... ... жүз, ... ... асып отыр ... құлағыңды саларсыңда.
Дұғай сәлем айтайын қырғызыма
Жауға қарсы шабатын құндызыма
Жас баланы бергенше қырылып қал.
Құрбандық болмайсың ба ұл, қызыңа [100,32-33 б.].
«Көтеріліске ... ... ... ... бітім тұлғасы мен табиғи
сипаты жағынан тарихи шығармаларға жатады. Тарихи шындықты көркем әдебиетте
бейнелеу әр кезеңде әр түрлі ... ... ... Бұл жырлардың бұрынғы
әдебиет үлгілерінен, атап айтқанда тарихи жырлардан біршама айырмашылығы
бар. Оларды ... ... және ... деп екі ... ... ... ел ... қасірет қайғыға байланысты
адамның көңіл күйін сипаттау басым болып келсе, соңғысында автор бастан
кешкен ... ... ... ... ... ... көздейді.
1916 жылғы көтеріліс поэзиясының үлкен саласы-жырлар ... ... ... өмірін негізінен екі түрлі жолмен көрсетіп отырады. Бірі-
майдан шебіне дейінгі ұзақ сапар, жол көріністерін ... ... ... екіншісі сұрапыл соғыстың нақты бейнесі мен соғыс ... ... ауыр ... ( ішкі ... ... түрінде
беріледі»-деп, бөліп қарастырады.
Осыған сәйкес сыртқы көріністерді бейнелейтін. Біржан Берденовтың
«1916 жыл» деп аталған ұзақ өлеңінің ... ... ... ... жолда көрген –білгендерін кеззек-кезегімен әңгімелейді.
...Жиылып прием үйдің қақпасына
Отыз бір он тоғызбен еніп жатыр.
Сандалып, шара таппай тұрған қазақ,
Не боларын білмей-ақ түбін ... ... ... ... ... ... ... кең сахараны еркін кешіп жүргендерге казарманың ауыр ... ... ... Сол ... ауыл адамдарының мінезі мен
дүниетанымын білуге мына жолдар таптырмайтын тірі куәлік есепті:
Жүрмедік енді қайтып келген ... ... ... ... ... ... ... амандастық тесігінен.
Дүниеде өмір сүріп, жүрсек тірі
Мұнысы тіпті-ақ кетпес есімізден... [1043, 112 б.]
Бұдан кейін ... ... ... ... ... ... жол
бойындағы орыс қалалары аталады. Қонған жер, көрген қысым-бәрі де ... түн ... ... келіп,
Қамады тағы да бір түрмесіне.
Түрмеде бір мың қазақ бір түн қонды
Талатты ... мен ... ... ... ... ... әр ... сыры мен мұңы
жүйелі түрде бейнеленген. Сөз болып отырған өлеңнің «Ұзақ жол» деген бөлігі
«Күні –түні отыз сөтке жолда ... Азар деп ... ... ... деген
жолдармен бітеді.
Тағы бір шоғыр өлең халықтың ... ... ... ... ... ... Бұл ... сол кездегі бұқараның ең көкейтесті
арманын жарқырата ашатын өшпес мұра десе ... ... ... ақын өлеңінде
патша жарлығына деген жалпы елдің түсінігі сезіледі.
Патшаның рахымы жоқ қазағыма,
Қор болма отаршылдық мазағына.
Баста ерік, малда билік болмаған ... құр ... ... [4, 113 ... халқының 1916 жылғы ұлттық-азаттық қозғалысы туралы тарихи
өлеңдер аса мәнді мұра. Амангелді , ... Ұзақ ... ... кезеңі көп өлеңдерде өрнектелген. Бұларда басқа ешбір архив жазбаларынан
табылмайтын тосын сырлар,бұқараның көзімен берілген мінездемелер ... ... ... ... ... алғаны» деген
толғауында қазақ сарбаздары мен патша отрядының соғысы суреттелген. Өлеңде
елдің басына ... ... ... ... ... өжет ... ... себебі ашылады. Әскери жаттығукөрмеген, орысша тіл білмейтін
сахара қазағын майданға жөнелту барып тұрған астамшылық деп ... 206 ... ... бұл ... ... кіл ... қаздырып, жем қылса
Қара сухар жеп тұрса,
Қайтып келмес бір адам...
Соғыс ... де ... ... әрекеті, азаттық күресі ретінде
көрсетіледі.
1916 жылғы қозғалыстың негізгі екі ... ... ... ... ... ереуіл, қарсылықтар өрістегенні белгілі. Сырдария, Орал,
Ақмола, ... ... ... ... Емел ... да ... ... жазалаушы отрядтарға қатты қарсылық көрсетіп отырды.
Сондықтан да тек Торғай, ... ... ғана ... ... ... ... 1916 жыл туралы жырлар мол туды деуімізге болады.
Бұл оқиғаға Қарқаралыдан Төлеу, Оралдан Сартай, Қызылжардан ... ... үн ... ... ... ақын ... ... «Өрістеген
өмір» атты көлемді поэмасы бар. Поэма Оңтүстік Қазақстандағы, Қызылорда
бойындағы 1916 жылғы ... ... ... мақсатынан туындаған
Поэмада патшаның отаршылдық қысымы, оған шыдамаған халықтың топ-топ
болып жиналып, айбынды ... ... ... бала ... дала жоқ
Өшіккен жауға бас исек
Не қыламыз адам боп
Болыстан ... ... ... де ... ... өзінде
Соғысып –ақ өлерміз.
Сонымен, 1916 жылы сияқты тарихи ... ... ... етпей қойылмағанын көреміз.
Халық ақындарының шығармаларындағы бір ерекшелік сол күндерде
халқымен бірге ... ... ... қалмауы. Әрине көтеріліске
олардың бәрі бірдей ... – қол ... ... жоқ. ... да олар деректік
маңызы зор, шыншыл шығармалар берді.
1916 ж. туралы өлеңдердің қай ... ... та, ... ... сәйкес халықтың хәлі жырланғаны көрінеді. 1916 жыл оқиғасымен
байланысты жырларды халық ақындары негізінен ... ... ... ... тұрмыстық жырларының дәстүрі кең айтылады. Халықтың
мұң-зарын суреттегенде ақындар ертеден келе ... өлең ... ... ... сол ... ... ... жырлайды.
Жамбыл, Нүрпейіс, Иса, Омар, Кенен т.б. ақындардың жырларында
эпикалық, батырлық жыр үлгісі мол ... ... ... ... шын өмірінен, тарихи оқиғадан автор қиялы алыстап кетпейді.
Сонымен қорыта айтқанда, тарихи ... қиял ... ... ... ... тарихта болғандығы және олардың
құжаттық материалдар арқылы тексеруге келетіндігі, оладың тарихи дерек көзі
ретіндегі маңыздылығын нақтылай ... ... ... өз ... ... ... де, ... де,
түрлі құлдырауларды да басынан өткізеді. Мұның барлығы халықтың ... ... Бұл ... ... ... Тарихи сананың ғылымдағы
анықтамасына тоқталсақ, тарихи сана – бұл ... ... – ақ ... ... ... өзінің өткені мен адамзаттың өткен тарихы
туралы түсініктерінің жиынтығы /105;18б/. О ... ... ... ата ... өмір сүру тәжірибесі, дағдысы, дүниетанымы ... үзік – ... ... ... ... ... ... келді. Кейін жазу
ойлап табылған соң, ол хроникалар мен жылнамаларға орын берді.
Жазба дәстүрі ... ... ... ... ортаның әсерінен
көшпелі өмір сүрген қазақ халқы өзінің өткенін жадында ... ... ... отырды.
Қазақтың елдік, ерлік кезеңдері батырлық жырларында, ... ... аңыз – ... ... ... Алайда “жазба
деректерсіз тарих – тарих емес” деген еуропалық тарихтану мектебінде пайда
болып, ... ... ... ... шалағай қағидалар, қазақтардың
тарихын, сол халықтың өзі туғызған, өзі жаратқан төл ... ... ... ... ... ... рухани мұралары - ... ... ... ... ... ... ... ескеретін бір мәселе, Қазақстан тарихының кезеңдерін зерттеу
барысында қазақ ... ... ... ... ... игеріліп,
пайдаланылған жоқ. Халықтың ауыз әдебиеті осы күнге дейін тек ... ... ... ... ... ... кәсіпқой тарихшылардың назарына іліккен жоқ.
Жоғарыда айтылған себептерге байланысты ауыз әдебиетімен ... ... ең ... ... ... ... ... жүйелермен,
сыныптаулармен жұмыс істеуге мәжбүр. Біз де осы ... ... ... ... сияқты ғалымдардың 20 – ... ауыз ... ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев, М.Ғабдуллин, Ш.Ыбыраев, ... ... ... ... ... көпшілігі қазақ
ауыз әдебиетін тұтастай қарап, оны әуездік, ... ... ... ... ... Осы ... зерттеушілердің еңбектерін
пайдалана отырып қазақ ауыз әдебиетінде тарихи дерек көзі ретінде ... ... ... ... жеке алып ... ... алғанда қазақ
фольклоры тарих пен этнография үшін таптырмас ... ... аян. ... халқының ұлт – азаттық қозғалысы тарихын жеке алып қарастырған
уақытта ... ... ... ... аңыздар, батырлар, тарихи жырлар
мен толғаулардың орны еркше.
Эпос қоғамдық күресте, тәрбие жүйесінде қазақ ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде тарихи
материалды сақтаудың, оны келесі ұрпаққа ... ... ... ... Ал ... мәдениеті мен сауаттылықтың өрісі тар жағдайда тарихи
білім, алдымен, екі ... сай ... ... есте сақталуға
қолайлы түрде айтылуы және екіншіден, қалың тыңдаушыға түсінікті ... ... еді. ... білімнің шежіре және эпос сияқты ... жаюы ... осы екі ... ... ... ... ... байланысты эпосты тарихи білімнің мифологиядан кейінгі сатысы ғана
емес, ... ... ... бір ... ... ойды ... ерекше
тарихи түрі ретінде қарауға негіз бар.
Осы уақытқа ... ... ... даму ... ... ... дәстүрді тарихилық принципі тұрғысынан қарау жетіспей ... ... ... ... ... ... ... байланысты толық даму фазаларынан, қалыптасу, өсу және гүлдену
кезеңдерінен өткендігін көреміз.
Сонымен бірге эпос өзін ... ... ... ... ... сапалы өзгерістерге ұшырап отырғандығы да ақиқат. Оның бұл
ерекшелігін біз батырлық жырлардан, оның жаңа ... ... ... ... өз ... тәуелсіздігі мен әлеуметтік мүддесі үшін жүргізген
күресінің тарихи шежіресіне айналған тарихи жырлардан анық ... ... ... ... тәрбиелеудің тарихи жыр сияқты дәстүрі Қоқан
басқыншылары және патша отаршыларымен күрес кезеңінде де өз ... ... ... ... ... ... ... халықтық күреске
байланысты туған “Жанқожа” сияқты тарихи ... бұл ... ... және ... ... жазба деректерінде берілмеген өте маңызды
фактілерді, халықтық ой – тұжырымдарды ... ХІХ ... ... ... жаңа ... ... Отанды қорғау тақырыбы, соған байланысты
халықтың тарихи танымын, ұлттық сапасын тәрбиелеу – оның ... ... ... қала ... ... ... ... ауыз әдебиетінің маңызды саласының
бірі – жыр – толғаулар ... ... ... ауыз ... ... болса да тарихи зерттеу жұмысына тікелей, таза қалпында емес, жазба
дерекетермен салыстыра келе ғана ... ... ... Ауыз ... ... ... ... ретінде пайдаланудың әзірге
қалыптасқан әдістемесінің жоқтығын еске алсақ, мәселенің жеңіл еместігін
түсіну қиын ... Осы және ... ... тарихшыларға фольклор
мәліметтеріне тарихи дерек ретінде қарауына белгілі дәрежеде осы уақытқа
дейін кедергі ... ... ... еңбек етіп жүрген зерттеушілелердің тәжірибесіне сүйенсек,
ауыз әдебиеті туындыларының мәләметтерінің тарихи негізін, шындық деңгейін
ажыратудың тиімді жолы ... ... ...... ... ... әдеби талдау және тархи сынау әдістерін ұштастыра ... ... ... ХІХ - ХХ ... басындағы қазақ халқының ұлт –
азаттық қозғалысы тарихын ауыз әдебиеті ... ... ... арқылы
зерттеу бұрын соңды ғылыми айналыста болмаған тың деректерді пайдалануға
жол ... ... ... ... ... ... ... істеу
барысында жазба және ауызша деректерді қатар пайдаланудың әдіс – тәсілі
қалыптасады. ... ... ... ... ... де ... жолы
деректердің екі құнарлы өрісін қатар іске асыруға мүмкіндік туады.
Халықтың тарихи санасын зерттеудің, және оны халықтың өзі ... ... өмір ... ... ауызша рухани мұралар арқылы талдап,
таразылаудың ... ... осы ... көлеміндегі
ізденістерден – ақ байқалып тұр. Ауызша ... ... ... ... оны ... ... ... халықтың шынайы,
бұрмалаусыз жазылмақ тарихының беймәлім, жұмбақ тұстарын ашуға көмектеседі
және халықтың рухын оятып, құндылықтарын қастерлеуге игі ... ... ... ... Қозыбаев М.Қ. Тарихнама мәселесі ... ... ... М.Қ. ... ... ту ... ... 221б.
3. Атабаев Қ.М. Қазақстан тарихының деректанулық ... ... ... Р. Эпос ... ... 1997.- ... КПСС в ... и решениях съездов, конференций и пленумов ... Т.6. – ... ... Ш. Таңдамалы.- Алматы, 1985. – 250б.
7. Бөкейхан Ә. Таңдамалы. – Алматы,1995. – 421б.
8. ... А. Ақ жол.- ... ... 1991. – 463б.
9. Досмұхамедов Х. Аламан. - Алматы: Ана тілі 1991. – 230б
10. Шононұлы Т. Жер ... – ел ... ... ... ... С. Шығармалары.- Алма – Ата: Ғалым. 1964. 6т. – 456б.
12. Мұқанов С. Батырлық ... ... ...... Ғылым – 220б.
13. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының ... ... ... ... – Ата: ... 1973. – ... Әуезов М. Соболев Л. Эпос и фольклор казахского народа.- Алма – Ата:
Наука. 1939. – ... ... Е. ... Алматы, 1956. – 276б .
16. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20 –40 ... ... ... М. 1916 жылғы көтеріліс қазақ халық ... ... ... ... дәрежесін алу үшін ... ... ... ... Х. 1916 жыл және ... поэзиясы.- Алматы, 1958. – 100 б.
19. ... Ә. ... ... және ... ... 1987-264б..
20. Бердібаев Р. Дәстүр тағылымы – Алматы, 1973.-220б.; Сонікі: Жыршылдық
дәстүр.Алматы, 1980.-283б.; Сонікі Қазақ ... ... ... Эпос – ел қазынасы.- Алматы: Рауан 1995 – 350б.
21. Қасқабасов С. ... ... ... ... Ата, 1972; ... халық прозасы. - Алматы: Ғалым 1984. – 271б.
22. Рыбаков Б.А. Древняя Русь. Сказания. ... ... ... Юдин В.П. О ... ... могулов Могулистана и их этнических
связах с казахскими и другими соседними народами // ... ... ... ... Р. ... тарих айту дәстүрі бойынша XVIIғ ... ... ... ... ... ...... Артықбаев Ж. XVIII ғ Қазақ ... этно - ... ... ... Алматы, 1997.
26. Елешова З. XV – XVII ғғ Қазақ ... ... ... ...... 1999.
27. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдықтар ақиқаты. – ... ... ... ... Күзембайұлы А.К. Абиль Е. История Казахстана: С ... ... ... – х ... ХХ в . – Алматы: Санат. 1996. – 350стр.
29. Кидайш. Покровская М. Конференция “Проблемы историзма фольклора”. ... Сер. ... и ...... Наука, 1964. – т – 23. Вып.
5. – 462с.
30. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. – Ленинград: Наука, ... В.Я. ... и ... ... ...... 1976.- ... К.В. Народные традиции и фольклор. – Алма – Ата: Наука, 1986. –
303с. Фольклор и ... В кн.: ... и ... ... О ... ... и ... СЭ, 1971. №5; он
же. Этническая общность, этническое ... и ... ... ... СЭ,1972.№3 и др.
Соколова В.К. Фольклор как историко – ... ... ... Она же. Русские исторические предания.- Москва: Наука, 1971.
Липец Р.С.Эпос и древняя Русь. – М.: ... 1969; ... ... М.Г. К вопросу о ... ... ... (Вооружение
богатырей). – СЭ,1960. №4 и др.
31.Толстов С.П. По следам древнехорезмитской ... ... ... Г.П. ... ... как источникпо истории
религиозных ... ... ...... ... 1983. ... Б.Х. ... этнической истории южных районов Таджикистан и
Узбекистана.(По этнграфическим данным). - М., Наука.1976.
Абрамзан С.М. Киргизи и их ... и ...... ... ... – 478стр.
Васильева Г.П. Преобразование быта и этнические процессы в ... - ... ... ... Л.С. ... предания Южного Приаралья к истории
ранних этнокульт. Связей народов Арало – ... ...... 1984 ... ... Б. ... ... қалыптасу,даму жолдары.Генезис,
эволюция, поэтика.- ... ... ... Қ. ... ... (Бес ... Алматы: Қазақстан,1992.- 239б.
35. Қасқабасов С. Миф пен әпсананың ... // ... ... ... ... 1993- 82б.
36. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – ... ... ... ...... ... 1993.- ... Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы,1974. – 320б.
39. Әуезов М. ... және ...... 1962. – 360б.
40. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен ... ... ... – А., ... ... Исмаилов Е. В поисках нового. – Алма –Ата, 1967. – 250с.
42. Путилов Б.Н. Исторические песни XIII- XVI веков. – М – Л., 1960. ... ... Ш. Эпос ...... Жазушы, 1993. – 398б.
44. Байтұрсынов А. Ауыз әдебиеті / Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. ... ... Х. ... – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384б.
46. Қоңыратбаев Ә. Эпос және оны айтушылары. – Алма – Ата: ...... ... С. ... М. ... ... шежіре // Қазақ тарихы.
1994. №3 34 – ... ... С. ... ... қарлықтар тарихының мәселелері (VII -
XIIIғғ)Докт.дисс.қолжазбасы. А.,1996. – 250б.
49. Салқынбек Д. Дәстүрлі емес ... // ... ... ... 101 ... Орлов А.С. Казахский героическии эпос. – Москва, 1945. – 287стр.
51. XV – XVIII ... ... ... Т.3., - ... 2000. – 568б. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. –
Алматы, 1984. Т. 15.- ... ... ... ... және ... әдебиеті мәселелері:
Ғылыми жинақ.- Алматы: АГУ,2003; Қазақ батырлары Исатай – Махамбет. –
Алматы: ... 2003. ... ... Т.3.- ... ... 2003. – ... ... С. Қазақтың XVIII – XIX ғғ әдебиетінің очерктері. – А., 1942.
–320б.
54. Сүйіншәлиев Х. Қазақ ... ... ... А., 1967. ... ... ... Ғылым академиясының Қазақстандық филиалының
Известиясы, 1940. – 52б.
56. Махамбет 3 – ші том. ... ... 2003. – ... ... воисковые ведомости. 1876, №47.
58. Қазақ батырлары. Исатай – Махамбет. – ... ... 2003. – ... ... освободительное движение казахов в 1836 – 1838 ... ... ... А., 1992.- ... ... тарихы. Т.3. – Алматы: Атамұра, 2002.- 342б.
61. Ақтөбе жаршысы. 2002. 16 мамыр.
62. Бес ғасыр жырлайды. – Алматы, 1989. – Т.1 ... ... М. ... мұра және оны ...... Ә. Қорқыт ата кітабы. – Алматы, 1986.-246б; Жұмалиев Қ.
XVIII – XIX ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы, 1967. – ... ... ... ...... 1988.-288б.
65. Қазақ әдебиетінің тарихы. – ... XIX ... ... ......... Нұрмаханов Н. Махамбет пен Жанқожа батыр туралы жырлардың поэтикалық
үндестігі // Махамбет Өтемісұлы шығармашылығы және ... ... ... ... – Алматы: АГУ., 2003.-320б.
67. Шөреков Ы. Исатай – Махамбет (Құрастырған, кіріспе мен ... ... ... Сейдеханов К. Исатай – Махамбет. Қазақ тарихи жырларының мәселелері.
... 1979.- ... ... ... ... 1876, ... ... И. Тайманулы Исатай. – Алматы,1977. – 248б.
71. Рязанов А.Ф. Восстанния ... ... // ... ... изучения
Казахстана, Т.8. Вып.4.- Кызыл – Орда, 1927. – 18 б.
72. Тілепов Ж. Тарих және ... (ХІҮ – ХХ ... ... қазақ
әдебиетінің тарихилығы). – Алматы: Ғылым, 2001. – 375 б.
73. Мұқанов С. ... XIX ... ... ... ...
Алматы, 1942. – 52б.
74. Хан Кене. – Алматы: Жалын, 1993.- 380б.
75. Абуев К.К. Кенесары – Наурызбай. // ... ... – 6: ... ... 10 жылыдығына арналған Халықаралық ғылыми
– практ. Конф. Материалдары. Т.1. – Көкшетау, 2001. – 357б.
76. Алекторов А. ... ... ... Қараңыз: Астраханский
вестник, 1893, № 1222.
77. Добросмыслов А.И. Тургаиская область. Историческии очерк // Известия
Оренбургского отдела импер. Русск. ... ... Вып. 15, 16, ... г.
78. Тимофеев Н. Федоров Е. 1837 – 1847 ... ... ... ... үшін ... // Большевик Казахстана № 4. 1940ж.
79. Қойшығұл З. Жыршылық дәстүрдегі деректілік: Абылай, ... ... ... ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. Журналистика
сериясы. 2005 № 1. – 90 – 93бб.
80. Сералин М. ... ...... 1994. – 235 ... Середа Н. Бунт Киргизкого султана Кенесары ... (1838 - ... 1992. ... ... Т. ... Қасым, Кенесары, Наурызбай, Ағыбай және ... ... ... 1900. – ... ... Ж. Шығармалар жинағы. 3 Т. – Алматы, 2004. – 352 б.
84. Жабаев Ж. Сұраншы батыр. – Алматы, 1939. – ... ... ... Д. Қазақ кітабының шежіресі. – ... 1996. ... ... И.В. ... ... ... ... – Алматы: Терме
Бірлестігі, 1991. – ... ... Л. ... ... (Ж. ... ... ... // Жұлдыз.
– 1999.- №1 – 175 – 188бб.
88. Оралова Г. Жанқожа батыр дастаны // ... – 2004. - № 10- 87 – ... ... Ә. ... ... ... бен ақақат) 1 – ші кітап. – ... 1992. – ... ... ... // ... ... 18 ... 1998ж.
91. Садырбаев С. Халық әдебиетінің негіздері. – ... ... 1992. – ... ... Н. ... ... жырлаған Жанқожа батыр. // Қазақ тілі және
әдебиеті. – 2002.- №1.- 59 – 63бб.
93. Шойынбаев Т.Ж.Восстание сырдаринских казахов под ... ... (1856 - 1857) – ... 1949. ... ... Т.Ертедегі ескерткіштер.- Алматы: Өнер, 1996. – 250б.
95. Дайрабаев Т. Жанқожа батыр жырларындағы ... ... ... XIX ... ... ... Ж. ... жырлаған
батырлық дастандар туралы // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда уни-нің
хабаршысы. – 2000.- №2 (6) – 77 – ... ... Л. ... ... ... ведомства. СПб., 1865.
97. Ыдырыс З.М. 1916 жылғы Ұлт – ... ... ... ашудағы
халық ауыз әдебиетінің рөлі. // Мәдени мұра.Алматы,2005.-320с.
98. Дулатұлы М. Шығармалары. – Алматы, 1996, Т.1.-210б.
99. Алман Асанның өлеңі. ҚР. ҰҒА. ... ... ... ... Қ 503, 2 – ... ... М. ... поэзия.- Алматы,1981. – 320б.
101. Қазақ әдебиетінің тарихы. – А., Қазақ ССР ҒА баспасы, 1948.- 400б.
102. 1916 жыл. ... ... ... ... - А., 1940. 69 – ... Социалистік Қазақстан 1973. 28 ақпан.
104. Восстание 1916 года в Средней Азии и в ... ... ... Москва., 1960.-325с.
105. Репина Л.П. Зверева В.В. Параманова М.Ю. История исторического знания.
– М., 2004. 288с.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 97 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктің қаржы жағдайы, оны бағалау және банк операцияларын басқару (АҚ «Нурбанк» Алматы қ.мысалында)69 бет
Несие нарығындағы коммерциялық банктердің кызметі26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь