Махамбет ақын туралы әр жылдары жазылған мақалалар, алғы сөздер және баяндамалар

Мазмұны:

1. Махамбеттің жыр жебесі. И. Тасмағамбетов
2. Шашақты найза, шалқар күй. Ә. Кекілбаев
3. Дәуір олғағының тұлғасы. Ақселеу Сейдімбек
4. Ерлік пен елдіктің өшпес рухы. З. Қабдолов
5. Дауылпаз ақын. Б. Аманшин
6. Махамбет мұралары. И. Кенжеалиев
МАХАМБЕТТІҢ ЖЫР – ЖЕБЕСІ
И. Тасмағамбетов, қоғам қайраткері

Кез – келген тарихи, яки болмаса шығармашылық тұлға тек өз халқының інжу – маржаны ғана емес, жалпы адамзаттық бастау ретінде «әлем азаматы» санатында болып әр кезеңдегі, әр алуан халықтың мәдениетін тоғыстыратын буын болатыны қақ. Міне, осы пікірге әлемдік қауымдастық ЮНЕСКО шеңберінде 200 жылдығы тойланып отырған дара тұлға, қазақтың ұлы ақыны, бостандық пен еркіндік үшін күрескер Махамбет Өтемісұлы да тұтастай жатады.
Поэзиялық мәдениет, өлең – жыр құрастыру өнері, ұшқыр суырып салмалық, сөз сайыс – түркі көшпенділерінің ұрпақтан – ұрпаққа беріліп келе жатқан көне дәстүрі, ол ғасырлар бойы классикалық жанрлар мен олардың нұсқаларын, өмірдің идеялық жан тебіренісінің бағамын, көркем түрлерін, этникалық біргейлігін т.б. канондарын айқындап, бойына сіңірді.
Міне, осы байламдар, жетістіктер мен тұжырымдар әрине өзге де этностардың, халықтар мен ұлтардың өнері мен мәдениетіне елеулі ықпал етіп, оларды жан – жақты толықтырып отырды. Дала поэзиясының ғұмыр кешкен әр дәуірінде қысқаша тарихи шолу, онымен таныстықты, оны оқып - үйренуді былай қойғанның өзінде кез – келген адамға әсер етіп, оны асқақтатады …
Сонау Ежелгі Грекия, кезінде дала жырауы, әрі шайыры Анахарсистің ой ұшқырлығы мен тапқырлығына тәнті болған. Сөз саптасының айырықша өрнегі, жырындағы тұжырымның жымдастығы оны Солон, Фалес, Биант, Клеабул, Эзоп т.б. сынды ұлы грек ойшылдарынан ерекшелеп, пікірталастарда озық шығып, көпшіліктің назарына ілікті, даңққа ие болды.
Батырлықтың поэзиялық пафосы түркі қағандарының Орхон – Енисей жазбаларында көктелген. «Мәңгі таста» қашалған осы «іргелі жазбалар» сол халықтың дүниетанымы, діни көзқарасы, патриотизімі, езгіден құтылу жолында төңкерісшіл рухының күшін, еркі мен қайрат – жігерін мәңгілікке өрнектеп, Л. Гумилев жазғандай бабаларымыздың «сөз құдіретін» бейнелеген.
        
        Махамбет ақын туралы әр жылдары жазылған мақалалар, алғы сөздер және
баяндамалар
Мазмұны:
1. Махамбеттің жыр жебесі. И. ... ... ... ... күй. Ә. Кекілбаев
3. Дәуір олғағының тұлғасы. Ақселеу Сейдімбек
4. Ерлік пен елдіктің ... ... З. ... ... ... Б. ... ... мұралары. И. Кенжеалиев
МАХАМБЕТТІҢ ЖЫР – ЖЕБЕСІ
И. Тасмағамбетов, қоғам қайраткері
Кез – ... ... яки ... шығармашылық тұлға тек ... інжу – ... ғана ... жалпы адамзаттық бастау ретінде «әлем
азаматы» санатында болып әр кезеңдегі, әр ... ... ... буын ... қақ. Міне, осы ... ... ... шеңберінде 200 жылдығы тойланып отырған дара тұлға, қазақтың ... ... пен ... үшін ... ... ... да ... мәдениет, өлең – жыр құрастыру өнері, ұшқыр суырып
салмалық, сөз сайыс – ... ... ...... ... келе
жатқан көне дәстүрі, ол ғасырлар бойы классикалық жанрлар мен ... ... ... жан ... ... көркем түрлерін,
этникалық біргейлігін т.б. канондарын айқындап, бойына сіңірді.
Міне, осы ... ... мен ... ... өзге ... ... мен ұлтардың өнері мен мәдениетіне елеулі ықпал етіп,
оларды жан – жақты толықтырып отырды. Дала поэзиясының ... ... ... ... ... ... ... таныстықты, оны оқып - үйренуді былай
қойғанның өзінде кез – келген адамға әсер етіп, оны асқақтатады …
Сонау Ежелгі Грекия, кезінде дала ... әрі ... ... ... мен ... ... ... Сөз саптасының айырықша өрнегі,
жырындағы тұжырымның жымдастығы оны Солон, Фалес, Биант, Клеабул, Эзоп т.б.
сынды ұлы грек ... ... ... озық ... ... ... даңққа ие болды.
Батырлықтың поэзиялық пафосы түркі қағандарының Орхон – ... ... ... ... ... осы «іргелі жазбалар» сол
халықтың дүниетанымы, діни ... ... ... ... ... ... күшін, еркі мен қайрат – жігерін мәңгілікке өрнектеп,
Л. Гумилев жазғандай бабаларымыздың «сөз құдіретін» ... ... ... мен орта ... ... ... құндылықтары мен идеалдары жинақталған қаншама дереккөздер із –
түссіз беймәлім ... ... ... тасқа қашалған жазбалардың өзі күн
мен жаңбырдың әсерінен бүлініп, «от пен ... ... жоқ ... ... соғыстардың зардабынан қалалар күлге, қирандыға, жабайы шөп
басқан өлі далаға айналды. Солармен ... ... ... ... ... т.б. рухани игіліктер де тып – типыл етілді.
Бәлкім, осы себептер түркілердің ауыз әдебиетінің өркендеуіне
түрткі ... ... ... ... ... ... ... және қайталау
арқылы жеке бастан табиғи әрі қауымдық ... ... ... ... ... ... белгілі бір артықшылығы болды. Кітаптарды, олар сақталатын
ғимараттарды жағып жіберуге ... ... ... ... ... ешкімнің
де қолынан келмейді. ... ... ... ... өзіндік сипатымен баурап алатын ауыз әдебиеті, оның ішінде
поэзия ... ... ... ... ... осы ... қазақ поэзиясында, оның ішінде
Махамбет поэзиясында тұтастай ... ... Ол оқи да, жаза да ... де ... ... ғұмыр кешкен Асан Қайғы (ХІV - ХV), Доспамбет жырау
(ХVІ), Шалкиіз ақын (1456-1560) т.б. шығармаларын арқау ете ... ... ден ... батыр – сайыпкерлері бір мезгілде әрі өлең құрастырушы,
әрі поэтикалық жыршы да бола ... ... осы ... ... ... ... көрді, кездесуге құштар болып, оларды
моральдық жағынан демеп, қошемет көрсетіп отырды.
Осы дәстүрді жалғастыра отырып Махамбет толығымен дала ... әрі ... ... ... ол тек ... – ақын ғана ... өз
шығармаларын орындаушы музикант – композитор да болды. Өзінің алдындағы
поэтикалық дәстүр ... ... ... музикасының ғұмыр кешкен
дәуірге әрі өзінің жеке басына байланысты қайталанбас та жеке – ... бар. ... пен сыр – ... қос ... дала ... ... айналды. Махамбеттің барлық жырлары даралығына
қарамастан, ортақ рухпен, асқақ та драмалық патетикамен, ...... ... өрнектелген. Махамбеттің жырларында эпос, драма
мен лирика бір – бірін ... қана ... ... ... ... ... жылдарда Бөкей ... ... ... ... Исатай Таймановтың, оның үзенгілес
әріптесі Махамбеттің де) ерлігі, олардың ... ... ... өзін ... құрбан ету (эпикалық) Махамбетке өкінішпен, торығумен, үмітсіздікпен
(драмалық), адам ... ... ажал мен ... ... ... ... ... рухани құндылығы (философиялық лирика) туралы ... ... ... шығармашылығының мән – мағынасы, басқаша ... ... ... әр ... ... ... бірлігін
сипаттайды. Таным мен сипаттың осы мән – мағынасы Махамбетке жалпы ... ... ... – құлқының сыртқы күштерге, ішкі жан дүниеге
қатысты, сондай – ақ ойы мен ... ... ... ... ... ... өмірдің, оның сұранысы мен қажеттілігінің айшықты
белгілерінің дербес жүзеге асуы түрінде байқалады.
Махамбет жырларындағы ... ... ... ол сол дәуірдің
шынайы қажеттілігінен, әр түрлі әлеуметтік мүдделердің қарсы тұруынан
туындаған. Ақын ... ... ... ... ... ... өзіне алуының, ізгіліктен бас тартуының заңдылығы
жайлы терең де ойлы ойды ... ... ... өз ... ... ... ... құру, қоғамдық
қатынастарды түбегейлі өзгертуді мақсат етіп қойғандықтан Махамбет поэзиясы
осы ... ... пен ... ... Оның ... де осы да. Ақын ... да, ... де тақырып
таңдауда өзін - өзі шектейді, әртүрлі – тақырыпқа, ... пен ... ... ... ... кез келген дүниеге бас ұрмайды.
Міне, сондықтан да оның ... ... ... үйір болу, ақылгөйсу,
жырлар үшін өз жырына рахаттану, өзінің алдындағы әріптестермен ... ... ... ... ... де ... озу т. с. с. атымен жоқ.
Махамбет өзінің болмыс – бітімін ең ... ел ... ... ... ер – сарбаз ретінде тиянақтады; сөз ... ... ... біле әрі ... ... төңкерісшілердің қаруына,
идеологиялық үніне бейімдеді.
Махамбеттің жыр-жебелерінің тақырыбымен ... ... ... ... һәм ... де, шым-шытырық қоғамдық байланыстар
мен қатынастарға бойлау басым. Сол себепті кез ... ... ... тек ... ... ғана ... Ол кейіпкерлердің басты
қасиеттерін, маңызды ерекшеліктерін айқындауға ұмтылып, жеке басының жарқын
жақтарын жақсартатын, ... ... ... ... ... ... қақтығыспен суреттей образдарды контраст бойынша ашуға ұмтылады,
бұл шығарманың өзекті мәселесіне айналады. Мәселенің ... мен ... ... шындықтың қаншалықты маңыздылығына, сондай-ақ автордың
ұстанына, оның дүниетанымына, мақсаты мен ... ... ... ... күй
Әбіш Кекілбаев, халық жазушысы
Қай халықтың да қадір тұтары - өзінің сөзін сөйлеп, кегін қуар ... ... ... де тек ... ғана ... ... ... мен
шабыттың, сана мен сабырдың, тәуекел мен арманның түлегі. Екеуі де ... ... ... ... басты пенденің болсын өресі жетпес ерен
ерлікке, кемел кісілікке бастары хақ. ... де ... ... ... ең ... кең ... кемсіз пішер кемеңгер ақылдың көрінісі. Ал,
осы екі қас қасиет бір адамның басына ... ... ... ше… ... не тұр! Тек ... бас тігер көзсіз ерлікке алдымен ақынның дәті
барып, қарымдас халқына жар салса, тек ақынның асқақ шабытына ... ... тек ... ғана бел буар ... одан ... одан ғанибет не
болушы еді!
Сондықтан да, ол ... ... ... ... ... асылдай
аса сирек кездесетін құбылыс.
Махмбет те сол асылыдң, сол сиректің бірі. ... ... тек ... ... адамзаттың ғұмырында да көп кездесе бермеген. Махамбет кәдімгі
он екі ... бір ... ... ... пенденің ертегідегідей аңызға
айналуының, тек ертегіде ғана кездесетін ғажайып ерлердің қайтадан шындыққа
айналуының ... бір ... ... ... ... жатқа білетін ақын Махамбет, атының әрбір
әрпі атой салып тұрғандай естілетін батыр ... ... ... табылған
бұлтартпас дәйекті деректер көрсеткендей күйші де екен. Қапелімде, қай
құлаққа да ... ... бұл ... де таң қалатындай ештеңе жоқ сияқты.
Батырдың найза ұстамауы миға қандай қонбаса, ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, бұл екеуінде ақынды да, батырды да
желпіндірер халық ... ... күш, ... ашу, ... ... ... көк ... батырдың қызыл сөзге суырылып тұрған
ділмәр шешеннің семсерін ... қан ... шыға ... қандай
ақиқат болса, қолына домбыра ұстаған кез-келген ақынның сөзді қысып, сазды
сөйлетер аруақты ... бол ... де ... ... ... адам таң қалатын жері де, сол бола берместің ... ... ғой. ... ... болу ... ал ... ... батыр
болу да, күйші болу да оп-оңай сияқтанып тұратындығы да осыдан шығар.
Сол бір туар Махамбеттің қайда салсақ та саф ... ... ... қиып түсіп, шыны майдай шыжғырынды шындықпен көкірегіңді өртеп
түсер құдіреті неде? Батыр болса кез ... ... ... ұстаған сотқар
заманда екіленген есер болмай, еңіреген ер болуының, ақын болса – бардың
алдында ... ... ... ... шыға келер өзге әріптестеріндей
мақтаушы болмай, жоқтаушы болуының сыры неде?
Міне, гәп қайда ... ... ... ... ... де ... Оның тұсындағы дүркіреген көп ақынның өзі де, сөзі де ... ... оның ... ... көп батыр сазбауға біткен құба талды
сайғақ қып ... ... ... ... ғана ... ... ілігер
белгісіз жер төмпекке айналған кезінде ақын Махамбеттің ащы ... ... ... ... ... ... Махамбеттің тап көз ... ... бара ... әлі ... дейін делебеңді қоздыруының
себебі де, міне, осында, Махамбеттің кімнің сөзін сөйлеп, кімнің сойылын
соға ... ... де, ... де ... пен ... ... ... те өзінің
батырлығын, ең алдымен, өз дәуірінің шындығына тура ... ... да, ... сол көзі ... көңіліне түйген шындықты еш қалтқысыз, еш
бұлтақсыз айта білуге салды. Сөйтіп, ... ... ... ... ... халықпен бірге қимылдап, тарихты жасайтын ... ... ... да ... ... ... ... бірге жаңғырығып
келеді. Махамбеттің Махамбеттігі де сол шындық қуғандағында. Ол ... бен ол ... ... тарихи өміршең боп келетіндігі де осыдан.
Махамбет ақын мен Махамбет батырдың осы ... біз ... ... ... де анық ... Егер ... ... ел кегін жоқтаған кескекті ердің ... ... ... ... оның ... сол ... ... поэтикалық шежіресі деп
білеміз. Мынау жеті күй ... сол ... ... ... азаматтың жүрек
соғысы мен жүрек тынысының үнмен жазылып қалған кардиограммасындайкөп жайды
аңғартып, көп нәрсені түсіндіріп тұр. Мұнда да ... сол ... ... ... ... ... сол таныс дүрсілі.
«Исатайдың Ақтабаны-ай» баяғы ереуіл атқа ер ... ... ... өрге ... ... қайран дәурендерін жарқылдатып көз
алдыңа тосса, «Шілтерлі ... сол ... ... өр ... ... түскен
торғайдай бұлқынған, бірақ қиянатшыл тағдырға көнбей тайталасқан ... зар ... Онда да тауы ... таусылған мүскіннің мүсәпір
жылап-сықтауы емес, намысына қыл ... ... ... ... ... ... Біз осы хал, осы әуенді Махамбеттің «Өкініш» атты
күйінен де жақсы аңғарамыз. Онда қалт ... қапы ... ... ... ... неге істедім» деп өкінген өксік жоқ. Күйдің ... оның ... ... ... ... ... тұсында
туғанын аңғартқан. Бірақ сондай жер жарылып, аспан шытынаған кездегі күйші
жүрегі ... ... ... зары неткен мәнді, неткен ұстамды!
Махамбет күйінің бір бояудан ғана тұрмайтынын қапысыз таныта ... ... ... ... пен «Қайран Нарынды» жатқызуға болады.
Орындаушылар «Жұмыр, Қылышты» Исатайдан айрылып, жалғыз жортқан Махамбетті
Баймағамбет сұлтанның қанды ... ... ... ... ... мен Қылышқа арналған деседі. Осылай болуы ғажап емес. Күйде ... ... ... ... ырғақ, адуын серпін бар. Ол ... ... ... ара жігі ... ... ... Ал, «Қайран Нарын»
Махамбеттің ақындық творчествосының басты арнасына ... ... ... ... ... мен мерейі жолындағы кескесті ұрыс тақырыбына арналған.
Күйден «аһ» ұрған зар, қайнаған ыза, езілген мұң, ... ... ... ... қиял ... ... Одан Махамбеттей кемеңгер азамат, кемел
жанның басында бола ... ... ... ... ... ... кең ... табылады. Нарынның шағыл бұйраттарындай жонданып,
бұратыла бүктеліп, кейде сүр бесіннің көк ... ... ... Қараойдың қатқылындай көсіліп қоя берер шежіре күйлер азаматтық
қарым, батырлық қайрат, ақындық ... ... туып ... ... «Батыр болмақ адам-ды», - деп Махамбет өзі айтқандай, аламанды
артыңа ... ер болу да, ... ... ... қарар ақын болу да,
заманыңның батпан жүгін қара ... ... ... ұлы болу да, ... сол ел қамына, оның болашағына теңселе тебіренген терең ойлы
азамат болу ... ... ... ... ... адам деген нәсілдің
төлі екендігіңнің заңды мақтанышын туғызады. Дүниеде Махамбеттей адамдардың
жасауы топырақ ... ... ... жер ... ... ... пен
сұңқардай саңқылдаған асқар азаматтықтың арасындағы шырқау айырмашылықты
айқындай түседі. Ал, енді Махамбеттей асыл ... ... ... ... ... адам құдіреттер аңсаған армандар мен мұраттарға өзіңнің
де мүдделігіңді сезіну - өз алдына ... өз ... ... ... ... ... ту етіп көтерген біздің
дәуірде Махамбеттің аты ... ме еді, сөзі ... ме еді, тегі ... ме ... ... ... азаматтың сезімнің сергек дірілін өз үні, өз
тынысымен ... ... ... ... күміс құймасы – күйлері
неге ұмытылсын!
Ұмытылмайды! Кеше ғана Махамбет күйі ... ... ... ... ... ... күйіңе, сенің жүрек сарыныңа айналмақшы!
Алдыңнан ақ күн туа берсін, Махамбет сарыны!
Дәуiр толғағының тұлғасы
Ақселеу Сейдiмбек, ... ... ... ... ... мәнi бар iрi құбылыстар әсте өз
төңiрегiмен ғана шектелмейдi, әсте өз ... ... тани ... ... құбылыстардың тамыры ғасырларды көктей өтiп, тұтас дәуiрлiк
үрдiстермен астасып жатады. Мұның ... ... ... ... ... оның тал бойы мен ... ... дәуiр болмысының
көрiнiс табуы.
Махамбет- азаттықты көксеген курескер, қол бастаған ... ... ... ... ... бәрi рас. ... дәл осылай жiлiктеп,
бiртұтас құбылысты бөлшектеп танимыз десек, онда Махамбет бойындағы ... ... ... ... ... едi. Махамбет әлемiн
оның жеке ... ... ... ... жеке ... марапаттау арқылы түсiну
мүмкiн емес. Керек десеңiз, Махамбет болмысын танып-түсiну үшiн тек ... өмiр ... ... мен ... саралаумен шектелуге де болмайды.
Өйткенi, ол тұтас бiр дәуiр толғағы дүниеге әкелген ұлы тұлға.
Белгiлi бiр дәрежеде, ... ... ... ... ... ... тұратын сияқты. Түптеп келгенде, соңғы үш-төрт
мың жылдың қою ... ... ... дес ... Мұның өзi, екi түрлi даму
үлгiсiнiң бәсекесi, екi бөлек системаның теке тiресi, екi ... ... ... едi. ... ... ... атомдық бөлшекке
дейiн ыдыратып, нақтылы таным жолын дамуына тұғыр еттi. Бұл орайда, олар
өздерiн табиғаттың қарсыластары ... ... Бұл ... ... тарихи-әлеуметтiк өмiр салты мен мәдени-рухани болмысында дарыды. Ал
көшпелiлер ... (бұл ... ... ұлы даласындағы классикалық
көшпелiлiк сөз блып отыр), ... ... ... ... ... өмiр ... ... еттi.
Орта ғасырдың соңына дейiн отырықшыларға қарағанда
көшпелiлердiң рухы биiк, күшi ... ... ... Тек ол ғана емес,
көшпелiлер өзiнiң мәдени-рухани болмысы мен ... де ... ... едi. Орта ... ... ала ... мылтық, зеңбiрiк
сияқты отты қару пайда бола ... ... ... қару ... ... ... пайда болуға тиiс едi. Өйткенi, отты қару жасайтын
кәсiпорын ... өмiр ... жат. Мiне, осы ... ... ... даму ... өзiнiң альтернативтi сипатын көмескiлеп, бiрыңғай
технократтық даму үрдiсiн өзектi мұратына айналдырды. Көшпелiлердiң ... ... ... ... ... сыр ... ... системаның өзгерiске ұшырауы және зорлықпен өзгеруi сол
ойкумендегi ел-жұрт үшiн оңай шаруа емес. ... ... ... ... ... асып ... Системаның екпiнi әлденеше ғасырларды
көктей өтiп, әлденеше ұрпақтың өмiрiн өксiтiп барып саябыр ... ... ... ... ... ... ұсынады. Сөз жоқ, мұндай кесек
құбылыстар өзiне сай ... ... ... ... ... ... ... құбылыс деуiмiздiң мән-мағнасы осында.
Махамбет - көшпелiлер өркениетiнiң осынау жарық ... ... ... үнi. ... қол ... көшпелiлердiң қыл
сағағын тарих тұзағы қылғындырған сәтте асау рухы ... ... ... Қазақты ұлт ретiнде даралап, ... ... ... ... ... ... жартасты соққан ақжал толқыны
Махамбет сияқты. Шыны да сол. Егер, қазақ халқының ... ... кең ... құбылыс ретiнде елестетер болсақ, онда Қорқыттан Асанқайғыға дейiн,
Асанқайғыдан Махамбетке дейiн, Махамбеттен Абайға дейiн, ... ... деп төрт ... бөлуге болар едi.
Махамбет заманы көшпелiлер рухының айының батып, күнiнiң
тұтылған кезi. ... да, ... ... ... ... ... ... Бұдан былай өнер қоғамдық
құбылыстарды ... ... ... ... ... ... Махамбеттiң әрi батыр, әрi көсем, әрi шешен, әрi жырау, әрi күйшi
болуында осындай тарихи-әлеуметтiк сұраным болған.
Ойдың ... ... ... соң, нақтылы өмiрбаян көрiнiстерi
заманалық үрдiспен шеңдесiп, өзгеше мән-мағнаға ие ... ... 1803 жылы Iшкi ... ... ... ... өңiрде дүниеге келдi. Бұл-қазiргi Орал облысының Жәнiбек ауданына
қарайтын жер. ... ... ... (ДАТ) бойынша Махамбеттiң шыққан
тегi туралы әр түрлi дерек бар. Ең арғы дерек Бокеев Шәңгерейдiң шежiресi.
Бұл ... ... ... заманда Махамбеттiң төртiншi ... ... ... екi ... ... ... ... он екi ата
Байұлының iшiндегi Берiшке ... ... Мәлi ... ... ... деп ... ... Мәлiнiң қазақ әйелiнен Өтемiс пен
Шыбынтай, қалмақ әйелiнен Қобылбай туған.
Өтемiстен-он ұл, Шыбынтайдан- төрт ұл, ... ұл ... ... ... он жетi немере сүйген адам. Келесi бiр деректерде,
түркiмен мен қазақ ... бiр ... ... ... Мәлi ... түсiп,
Жайық-Берiш iшiндегi Жаубасар деген кiсi асырап алады. Қолға түскен Мәлiге
“Құлмәлi” деген ат ... ... ... ... ... ... ... Тұмаш деген кiсi екен. Мәлi (Құлмәлi) негiзiнен Жаубасардың
ағасы Ерназар қолында өседi. Кейiн Мәлi ... ... ... соң, ... пен ... деген бала туады. Мiне, осы дерекке сүйенген ... ... ... ... әкесi-Мәлi, оның әкесi-Ерназар, оның әкесi-
Тұмаш, одан әрi Жайық-Берiш деп таратады.
Құлмәлi әулетi аз ғана ... ... ... өсiп-өнiп,
Тасойған құмындағы iргелi ауылдардың бiрiне ... Оның ... ... ... ... ... ... да дарып, ел
тағдырына қатысты iстерде сергектiк танытып отырған. Мәселен, Өтемiс ... ... ... ... хандардың беделдi билерiнiң бiрi әрi Берiш
ауылының старшыны болған. Өтемiс төрт әйел ... ... ... ... Ысмайыл, Смайыл, Қожахмет (Ахмет), Әйiп, ... ... атты он ұл ... Осылардың iшiнде Бекмұхамбет (кейбiр
деректерде Бекмағамбет ... ... он екi ... бiрi ... ... ... ... балалары Исатай мен Махамбетке ... ... ... ... ... көрсеткен.
Қожахмет 1838 жылы шiлденiң 12-сi күнi болған ... ... қаза ... Ал ... ... патша саясатына қарсылық
көрсеткен адам ретiнде жиырма бес жылға Сiбiрге айдалған ... ... ... Ал., 1979, 7-бет). Қысқасы, Құлмәлi әулетi өз iшiнде мақсат-
мүдделерiнiң әр түрлi ... ... ... iшiне ... ... ... ... дәрежеде ықпалын жүргiзiп отырған.
Махамбеттiң:
“Ерте көшiп, кеш қонған,
Бiз санаулы сәндi орданың бiрi едiк”,-дейтiнi, немесе:
“Өтемiстен ... он ... атқа ... ... қол ... деп толғайтыны сондықтан.
Өтемiстен туған он ұлдың iшiнде Махамбеттiң орны ... ... тал ... ... ... ... батырлық сияқты бiрнеше кесек
қасиеттердi дарытты. Осынау кесек қасиеттердiң бәрi шашау шықпастан ... ... еттi. Бұл ... ... ... ... болмыс
қасиеттерiмен көшпелiлер көсемiнiң соңғы тұяғы сияқты едi. Ол өзi ... ... ... ... Ер ... ... жырау, Асанқайғы, Қазтуған,
Шалкиiз, Жиембет, Доспанбет сияқты бiртуар тұлғаларының өлмес ... ... өстi. Жай ғана ... ... жоқ, ... ... ... мұралары мен асқақ ойларын Махамбет өзiнiң ... ... етiп өттi. ... ... батырдың әдiлет сүйгiш, азатшыл рухы
Махамбеттiң бесiк жыры болды. Кейiн Сырым ... ... ... ... ... өзi өмiр ... заманның ағымына жүйрiк, қыр-сырын
жетiк бiлген, көзi ашық, көкiрегi ояу, ... адам ... ... ... ... ... меңгерген. Мұның өзi жазған хаттардан-ақ аңғаруға
болады.
Махамбеттiң сергек жаратылысы мен қабiлет-дарыны төңiрегiне ... ... ... ... ... өзi ... ... баласы
Зұлқарнайынға Махамбеттi ақылшы, серiк етпек ... Осы ... оқу ... орналасқан Зұлқарнайынға Махамбеттi қосып жiберген.
Махамбет Орынборда 1824 жылдан 1829 жылға ... ... ... бұл ... ... ... өткiзбегенi анық. Оның ескiше-жаңаша
сауатын ашып, қоғамның саяси-әлеуметтiк жай-жапсарын зерделеп үлгеретiнi
осы кез. ... да ол ... ... ... ... ... ... ақылшысы болып емес, елiнiң жоқшысы болып оралады.. Махамбет
Орынбордан оралардан бiр жыл ... 1828 жылы ... ... мен ... өзендерiнiң бойын қазақ шаруаларының пайдалануына тыйым салған заң
шыққан болатын. Бұл заң ... ... ... күн ... ... тынысын
тарылтып, наразылығын тудырды.
Махамбет 1829 жылы Орынбордан қайтып келiсiмен бұқара ... ... ... берi ... ат салысады. Бұл үшiн ол жауапқа
тартылып, 1829-1831 жылдар арасында Калмыков ... ... ... ... озбыр да дүлей күшпен Махамбеттiң беттесуi алғаш
рет осылай басталады.
Махамбеттiң өскен ортасы- Iшкi Бөкей ордасы өзiнiң ... ... ғана ... ... ... жөнiнен де сол кездегi қазақ
қоғамынан өзiндiк ерекшелiгi бар едi. Егер, бұл ... ... ... ... мен Атырау арасында көсiлiп жатқан байтақ қазақ даласын ... ... ... отарлауды өзектi мақсаты еткен ... ... ... ... ... ... ... сынақ алаңы болды. Сол кезде, Ресейдiң
шығысындағы ең саны көп, ең жерi ... және өмiр ... ... ... ... көшпелi руларына сырт күштiң билiк жүргiзiп, ... оңай ... емес едi. Ол үшiн ... қазақ қоғамын қайтсе ыдыратуды,
қайтсе өздi-өзiн қырқыстыру арқылы кiрiптар етудi, қайтсе талмау жерiн тап
басып ... ... ... ... шығыстағы ең өзектi мақсат мүддесi
еттi. Сондықтан да, Бөкей хан ... ... ... ... құру үшiн Бiрiншi
Павелден рұхсат сұрағанда, тiлегi оп – оңай орындалған. Бiрiншi ... ... ... ... 11 – i күнi ... ... ... Едiл мен
Жайықтың арасында бөгiп жатқан Iшкi Орда деп аталған Бөкей ... ... ... қазақтардың тағы бiр шебi сетiнеп, тағы бiр керегесi
бөлiнiп, саяси - әлеуметтiк тұтастығы ... ... Оның ... ... ... дала кезе алмайтын ноқай отаршылдары үшiн рахат болды. Бұған
дейiн ... ... ... ... ... ... ендi бүкiл әлеуметтiк
құрылыммен, ұлттық – бiлiм ерекшелiгiмен, ... ...... көз
алдарында. Қалай билеп, қалай төстеп, қалай зерттеймiн десе де еркiнде.
Мұның өзi ... ... ... ... ... әлсiз
кезiнде, сондықтан да көшпендiлердiң әлi де болса ауыздық ... ... ... тұрған кезiнде Ресей патшалығы үшiн отаршылдықты шыңдап,
жетiлдiрудiң сынақ ... ... едi. ... ... – ақ
қалағанын жүзеге асырудың тетiгiн тапты. Олар ... ...... ... арқылы жүзеге асырып отырды. Хандық билiктiң iшкi ... ... хан ... ... – есауыл, базар сұлтаны, арнаулы
тергеушi, iс жүргiзу кеңесi дейтiн жүйеге ... ... ... -
тынысын толық бақылауға алды. Бұл тәртiп ру басыларының, iрi ... ... ... ... ... ... ... – бiрлiкке сызат түсiрiп
отырды. Қазақ даласының өзге өңiрлерiне қарағанда, Iшкi Ордада тауарлы ... ... ... ... ел ... ... ... бастады. Бiр
кездегi халқы үшiн оққа кеудесiн тосатын хандар, ... ... у ... ендi өз халқының қанын соратын қарсыластарына айналды. Патша
отаршылдарына қолшоқпар болған хан – ... мен ... ... Iшкi
Ордадағы халықтың 4 процентi бола отырып, 5300 мың десятина жарамды жердiң
4500 мың ... ... ... бұрын – соңды көрiп бiлмеген, от
ауыз, қызыл киiз, тұяқ ақы, хан ... хан ... ... ... ... деген
түрлерi пайда болды. Бiр ғана Жәңгiр хан ... жыл ... 18 мың ... ... 700 түйе жинап алып отырды. (Қаз. КСР ОМА, 4-қор, 4197 - ... бұл ... ... ... патша әкiмдерi обып әкетiп жатты. Тiптен
халықты хан – сұлтандар мен байлар арқылы қанауды мiсе ... ... ... ... ... бара – бара ... өздерi қол
сұғып ашық қанауға көштi. Сол ... ... ... комиссиясында
полковник шенiнде қызмет атқарған орыстың белгiлi жазушысы, ... ... ... ... ... корреспондент – мүшесi В.И.
Даль (1801-1872) былай деп жазды: “Шекара ... ... ... ... ... пен Звериноголовскiнiң арасындағы, ұзындығы 1850 шақырым
жердi қыстайтын мың ... әр ... орта ... бес ... бар. Ал ... ... жетi ... iрi қарадан, бес жылқыдан, бiр түйеден, ... ... ... ... шындыққа ден қойсақ, ондаған мың қой мен ... ... және ... ... ... отырған тақыр кедейлер бар. Олар
бүкiл ауыртпалығын осы жалғыз ешкiге ... ... ... ... үш ... кезек – кезек қорек қылып отыр. Бұл ойдан шығарылған ертегi емес таза
шындық” (Даль. В.И. ... ... Соч. т. 1-10. СПб. ... 7-том, 235-
бет).
В.И.Даль мұнан да өткен сұмдық мысалды “Северная пчела” журналының
1834 жылғы 101- ... ... ... ... ... осы ... өз ... сата бастады. Жақында мен 75 сомға (ассигнациямен) сатып
алынған төрт ер ... ... . ... жасы ... ... көшпелi қазақтардың азатшыл рухы отаршылдықтың темiр қамытын
мойнына iлген соң, кешiкпей-ақ ... ... тап ... ... ... ... ... Сондықтан да, 1836 жылы әбден шыдамы таусылған
халық теңiздей толқып көтерiлгенде, осынау тегеурiндi ... дем ... ... Ол ... ... ... арыстандай ақырып, азаттық туын
қолдаса көтерiп шықты.
Бiрақ, амал қанша, әдiлдiк жеңiлдi, ... ... ... жауға
кез келдiк, жалғыз найза, бiр атпен”,-деп, Махамбеттiң өзi ... ... ... ... ... отты қарудың алдында дәрменсiз
болды. Ең сұмдығы, көшпелiлер тарихында тұңғыш рет ханы ... ... ата ... ауыз ... Алдымен Жәңгiр хан, кейiн ... ... ... арқа ... ... ... ... қанға
бөктiрдi. Арыстан туған Исатай оққа ұшты. Одан да өткен сұмдығы, ... ... ... ... ... ... ұзына тарихында тұңғыш
рет қол көтерiлдi. 1846 жылы Баймағамбет сұлтанның ... ... ... Жаңабергенi, Нұралының Мұсасы, Өтеулiнiң Жүсiбi,
Тұрымның Төрежаны сияқты пенделер ... өз ... ... ... ... деректiң жалпақ дүниеге айғақ болатын тұсы бар. 1836-1838 жылы
Нарын құмындағы халық көтерiлiсiнiң жеңiлуi, түптеп келгенде, ... ... құсы ... ... ... ... Яғни, жеңiлген Исатай
мен Махамбет бастаған азатшыл рухтағы қауым емес. Өйткенi, олар сол азатшыл
рухына қылау түсiрмей, мақсат-мұратынан ... ... ... ... ... ... ... апайтөс ұлы даласына бейiмделiп,
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... Мұндай заманалық жаңғырудың табиғи ... ... ... асуы да ... едi. ... ... қазақ даласындағы
системаның алмасуы сырт күштiң отаршыл ... ... ... асты.
Махамбет болса осынау өлiара шақтағы халық болмысының жиынтық айғағы.
Бiздiң сүйсiнетiнiмiз, Махамбеттiң өз заманына адалдығы, өлара шақтағы
сүйек сырқыратар ... ... ... ... ашып ... ... қарсы
жүргендiгi. Егер, қазақ деген халықтың бүгiнгi болмысында ... ... ... ... мұның өзi Махамбет сияқты бағаналы бәйтеректiң өткен мен
бүгiннiң арасына көпiр болып көсiлiп ... үшiн ... ... ... ... ... сүрудiң тәсiлi едi. Ол әбден орныға шыңдалған далалық демократияны жан-
тәнiмен қорғап, сол жолдан ауытқымай ... өттi. ... өзi ... ... бiртұтас тағдыры үшiн, ұлттың бiртұтас арман-аңсары үшiн
күрес болатын. Отаршылдық ұлттың тұтастығына iрiткi ... ... ... ... Бұл дегенiмiз, мүлде жат өмiр салттың, бөтен системаның ... ... едi. ... ... ... ... өктемдiкке қасқайып
қарсы тұруында. Мұның бұлтартпас айғақтары Махамбет жырларының өнбойында
тұнып ... ... ... ... ... Махамбет халық басындағы бақ пен сордың жалқылық мысалына
жұбанбайды, ... ... ... iрi ... ... ... Бұл ретте, оның санасы сергек, танымы терең, мақсаты ... ... мен ... ... ... Махамбеттен терең
жырлаған, ... ... ... ақын ... ... ... талғамымызда хас өнердiң бойына сұлулық пен шындық тең бiтiп,
қоржынын аудармауы керек. Махамбетте мұның ... де ... Ол ... ... аса ... ... тұяғы ретiнде мойын бұрғызады.
Махамбет өзiнiң рухы асқақ ... ... ... ... ... ... ... өнер күрес жолындағы ең оңтай қаруы болған.
Тек қана жырлары ... оның ... ... де ... ... ... отырған. Бодандықта өмiрi өксiген халқының қағажу көрген хал-күйi,
өз халқына қарсы сырт күштiң қол ... ... ... хан мен ... ... запыран ашу, ел қамын жеп еңiреп өткен Исатай батырдың
ұрпаққа өнеге өр тұлғасы, ... ... ең ... ... ... ... осының бәрiн тағдырдың жазмышындай еткен заманалық үрдiс,
мiне, Махамбет өнерiне ... ... ... өмiр ... осылар.
Осынау ойдың орамы Махамбет жырауға ғана емес, сонымен бiрге Махамбет
күйшiге де ... ... бар. ... ... оның қол ... көсем,
сөз бастаған шешен, ел бастаған ақын бола отырып, осының бәрiне қоса күй де
шығарған екен-ау ... ... ... ... ... ... ... дара болса, күйде де сондай оқшау. Махамбет күйлерi ... ... ... ... ... жоқ, iшкi толғаныстың
тегеурiнi, күрсiнi көп көкiректен лақылдап ақтарылғандай. Ең ғажабы, осының
бәрiн өзгеде жоқ ... ... ... ... күйлерi оның
поэзиясының саз-сарынға айналған түрi. Ұлы ... ... ... ... атқа ... ... ... “Исатайдың Ақтабаны-ай” күйiн
саңқылдатқан. Ата жаудың ... ... ... тар ... сығалап, өр
кеудесiн өксiк қысқанда “Шiлтерлi терезе” күйiн бебеулеткен. Адыра қалған
ата мекен, жаттың табанына тапталған туған жер ... ... ... ... ... ... ... Нарын” күйiн сұңқылдатқан.
Арманында ақау жоқ үзеңгiлес серiктерiнiң ер тұлғасына, мәрт мiнезiне ... ... ... ... дұшпанның қақпанын басып, Қиыл өзенiнiң бойында Исатай бастаған
есiл ерлер қырғынға ұшырағанда “Өкiнiш”, “Қиылдағы ... ... Мiне, ... жалғаса бередi. Себепсiз домбыраға қол созу жоқ.
Күйдi көңiл ... үшiн ... ... ... үшiн тартатынын
Махамбеттiң өзi де жасырмайды. “Домбыра тартсам келер күй” дейдi.
Махамбет қатардағы көп күйшiнiң бiрi ... Ол ... ... қапысыз орындап, сарабдал сынынан сүрiнбей өткен соң ғана домбыраға
бiлек артқан. Бұған Махамбеттiң “Ақжелең” күйi ... ... ... ... ... ... ... өресiн биiктеу санаулы ... ... ... Ал ... “Ақжелеңi” күйшiлiктiң
осынау ұлы дәстүрiн нұрландырар дүние. Тiптен, бұрыңғы ... ... ... ... ... ... ... аңғартарын байыта
түскен.
Махамбеттiң күйшiлiгi оның ... ... ... ... ... ... дәстүрлi көшпелiлер мәдениетiн жасаушылардың
әмбебап қасиетiне де жарқын айғақ. Мұның өзi ... ғана ... ... ... ... қауымдық құрылыстың талғамына телитiн
әлдекiмдердiң теориясымағы тайғанақ екенiн аңғартумен бiрге, ... ... ... ... ... пайымдатады.
Ерлік пен елдіктің өшпес рухы
З. Қабдолов, халық жазушысы, академик
Махамбет! Бұл есім - ... ... ... ... ... ... аса аяулы әрі ардақты ат. Көзі ашық, ... ... бір де бірі бұл ... ... ... ... атқа ер салмай
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку – еңку жер шалмай …» ... да ... ... күн,
Бұлттан шыққан шұбар күн,
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн…» -
дей бастасаңыз – ақ ... ... ... төгеді, содан соң мерейленіп
кетеді.
Мұның себебі – «Атандым ... ақын бала ... әнші ... ... асқан» дегендей, Абайдан кейінгі өлеңшілерді өз алдына
қойғанда, Абайға дейінгі ... ... ... ... ақын жоқ. Бұл
шындықты әр қазақ та бар ... ... ... ... ... ... таудың
асу – асу белдері біреу емес, бірнешеу болатыны ... ... ... ... ... де төбесін тіреген қадау – қадау діңгектері ... Асан ... мен ... ... пен ... ... пен Марғасқа,
Ақтамберді мен Тәтіқара, Үмбетей мен Бұқар … Осылардың әрқайсысы заңғардың
әр биігіне ... ... бар ... ішіндегі Қыранқия тәрізді қиырдан
мұнартады. Махамбет өлеңі – ... ... ... ... ... ... ... тармағы мен шумағы мұншалық тап – таза қорғасыннан құйылған ... ауыр асыл сөз ... ... жер ... ... ... өлең – ... Оның өзге тілге оңай аударылмайтыны да сондықтан.
Ақын болу – бір бар; ал оның ... ... болу ше? Және де ... ... ...... қалпында бөлек – бөлек тұрып қалмай, ... ... бір ... ... ару ... ... ... баяғы
бабалар дәуірінен бермен қарай тек қана азаттық аңсаған асыл ... ... ... ... ... дойырына айналса … - о, бұл – енді әр ғасырда бір
кездесетін аса сирек құбылыс. ... ... ... өнерге яки өнердің
өмірге айналуы секілді ... ... ... туады да, оны туғызған
уақыт пен кеңістікке амалсыз жүгінеміз. Махамбет өмір сүрген ... ... ... Кеңістік туралы ойласақ, біздің жадымызда патшалы Ресейдің
тепкісінде төңбекшіген басыбайлы отары – ұлан – ... Ұлы ... ... бір ... Бөкей ордасы, Орданы билеген қазақтың ... ... ... ... - ... ... тануға керек тарихи дерек.
Енді өнерге келсек, қазақ поэзиясындағы ғасырлар бойы дамуына
шешуші себеп болған қозғаушы күш – ... ... ... ... үдей ... ... идеясы.
Бұл – Махамбет талантының қайнар көзі, асау ағысы.
Бұлар бір – бірімен тығыз бірлікте: Нарында орыс ... ... ... ... ... ... ордасы орнамаса, Ордаға сол
тұстағы Уақытқа тәуелді – ... хан ... І ... ... ... ... «кеңшілігінен» хайыр көріп, кейінгі император І Николайға
адалдық ... ... сол ... ... өмір ... сол өмірдегі
отаршыл озбырлық пен өзімшіл найсап обырлыққа қарсы ұлт – азаттық күресінің
қаһарманы Исатай Тайманов пайда болмас еді, ... ... ... ... ... ... ... жалында жырлары да дүниеге келмес
еді.
Сұрақ туады: ел егемендігін былтыр ... он ... ... бүгінгі жаңа көзқарас, жаңаша ойлау тұрғысынан байыптап
байқасақ, Исатай – батыр да, ... – ақын ... ал енді ... ... хан ... кім? Өзі ... солай бола тұра сол қазақтың ақи-тақи
ымыраға ... жауы ма сол ... ... ... ... бірі Әбу ... ... кітабын балай бастайды: «Кешеге дейін өзімізді өзіміз ... ... ... жоқ, ... тек ... ... басталады,
біздің бетке ұстарымыз болмаған, мал соңында ... ... ... ... ... тек ұлы орыс халқының арқасында ғана жер бетінен жойылып кетпей
аман сақталдық, патша үкіметі Атамекенімізді отарлап, бізді ... ... деп ... ... хандарының бәрі жауыз, қанішерлер, қазақ
жырауларының бәрі керітартпалар, ал орыс ... бәрі ... ... халық қамқоршысы деп сандырақтадық. Бізді солай ... мен ... ... Алматы, 1995 жыл, 6 бет).
Тым қатал әрі анайылау айтылған. Десек те тоқсан жыл өмірінің
үштен екісін ... ... ... ... ... жырлаумен
өткізген қарт ақын өмірінің соңғы кезеңінде өз ұғымын өзі ... ... Бұл ... ... ... ... ... уақыт пен
кеңістік мөрі басылған талай заңдылықтарды жаңаша байыптауға болар ... ... ... ... ... ... бір ... жоңғарлар
таптап, қалмақтар жайлаған Еділ мен Жайық арасын өзімізге қайтарып ... ... ... ... жатқан құм қойнауына Орда қаласы орнады.
Көшпелі жұрт ... ... ... ... Ел орныққан соң Ордадан
шығысқа қарай сусыған қызыл шағылдың ондаған шақырым ұзына бойы қысы – ... ... ... атып ... көк ... ... айналған. Ғұмырында
шөлі қанып көрмеген қалың құмға кезінде ... су ... көл ... ... аққу ... қаз ... Жапан түзге қалың ел ірге теуіп,
қатар – қатар қарағай үйлер ... ... ... ... ... Ыбырай
Алтынсарин туатын жылы (1841) тарихта тұңғыш рет қазақ балаларына қазақша –
орысша білім беретін Жәңгір ... ... ... оқу – ... ... хан тікелей өз қамқорлығына алған. Бұл арада бұрын - соңды болып
көрмеген кітапхана, клуб, мұражай ... ... аз ... ... ... ... – Петербург үлгісіндегі қару – ... ... Көш - ... сауда - саттық, жәрмеңке – базар ду да ду, у да
шу жыңылап жатқан.
Осының бәрі Астархан губернаторының үйінде ... ... ... ... ... бір өзі «жеті жұрттың» тілін білген, білімдарлығына
лайық Қазан ... ... ... ... үздік
қабілетіне сай ақ патшаның өз қолынан қазақ топырағындағы тұңғыш ... ... ... ... ... ұлы Жәңгір ханзаданың арқасы еді.
Сол Жәңгір - Еділ – Жайық екі өзен арасын ... екі жыл ... ... ... ... хан ... неге ғана кісі ... харам,
адам айтқысыз арам да жаман адам болады сонда?
Жә, Махамбет Жәңгірге:
- Хан ... ... қара ... ...... ... несі бар? Махамбеттанудың негізін салған Халел Досмұхамедовтен
бастап, оны одан әрі дамытқан ... ... бері ... ... ... ... зеттеушілердің бәрі ақынның осындай ызалы сөздерінің
тұсында Баймағамбетке байланыстыра, сайып келгенде тіпі ... ... ... бірі ... бірі:
- Бұлай айтпаса, Махамбет батыр бола ма? Батырдың сөзін ... хан ... ба? – ... ... ... өзі ... шындықты қалпына
келтіріп, әркімді күллі күнгей – көлеңкесімен қоса өз ... ... ... аңыз да ... әділ уәж емес пе? Жоқ, ... болғанда да
қазақтың ханы, ... ... ... ... - өз ... үлкен
қайраткері. Аңыз болсын, ақиқат болсын, бәрібір, әйтеуір о баста Исатай мен
Жәңгір, Жәңгір мен ... ... ... ... ... ... ... адамдар. Жәңгір ел бастаған хан болса, Исатай ... ... ... би, ... от ... орақ тісті шешен болған.
Соңғы екеуі бірі – батыр, бірі – ақын; бірі серке, бірі ерке ер – ... соң, ... ... екеуін де екі аймаққа старшын етіп тағайындаған.
Ал осы ынтымақ қалай ... ... ... ... ... ... бұрылтпас ақиқат та бар, әр алуан аңыз да көп. Жұрт ... бір ... ... ... пен ... бір – біріне бетпе – бет
келіп кінәласқанда, ... ... ... ... ... хан ... ... артым өрт, екі оттың ортасында жүрмін, қайтейін» депті.
Артымдағы өрт деп ... ... ... ... сол ... ... деген
бодандық бұғауын қысқан ұстіне қыса түскен орыс патшасының зымиян саясаты
болса, алдымдағы жалын деп отырғаны хан ... қан ... бара ... ...... пен зорлыққа қарсы кек кернеген қазақ халқының
азаттық жолындағы айықпас айқасы мен ... ... ... хан мен ... ... ... ... мүмкін?
Ендеше, халық қолын бастаған Исатай – ... пен ... ... (тіпті жақтамауға мүмкіндігі жоқ) Жәңгір хан ... ... ... жетпесін! Жарайды хан мн халық арасындағы күрестің
негізгі заңдылығы осы ... Азат ... ... деген тіпті түске
кірмеген, ел егемендігі ... елес те жоқ, ... ... ... ... ... ... кім болса да дәл соның халін бастан кешкен болар
еді ... қол ... ... Ал мына бір ... ... ... қалай қарайсыз:
- Халық Теке қаласының батыс шалғайындағы «Хан - тоғайда» ақ ... ... ... ... өз қара басы ... те ... Мейлі, бір өзін
алтынмен аптасын, ... ... одан ырыс ... ... Ал қара ... хан ... түгелімен халық қазынасын, ел
байлығын талапайға ... ... ... ... ... жоқ ... – тіршілік дегенді баспен емес қарынмен ойлайтын қорқау – құзғындар
болса, ол – халыққа келген ... ... ... ... ... ... қайын - атасы Қарауылқожа Бабажанов күйеу баласын арқаланып
әбден араны ашылған арсыз аларман, адуын алпауыт; ... және сол ...... ...... тойымсыз нәпсісіне тыйым салу
Жәңгірдің қолынан келмеді. ... оған ... ... бұқараның ханға
жауығуына бас себеп сол! Оның үстіне ақылы қанша ... ... ... ... хан өз ... ... ... қазаққа емес, орыс
патшасының қазаққа қарсы ұстаған қолшоқпары кәззәп казакқа (казак ... Бұл – тағы бір ... ... ... ол ... гөрі ... ... жері үшін
патша әскерлерімен:
«Еділ үшін егестік,
Жайық үшін жандастық,
Қиғаш үшін қырылдық,
Тептер үшін тебістік.
Теңдікті малды ... ... ... - деп ... ... да ... ... қойған жалаң қылыш. Ол ханмен қалай келімге келсін; ... ... ... ... де ... өсек – ... ... деген кесепат бір
емес пе, ел ішінде Махамбет - ақын мен Фатима – ханым ашына ... ... сөз ... ... өзі ... ... ыза – ... өршіте түсіпті
деседі тағы бір білгіштер.
Осындай толып жатқан себептерге ханның жеке өз басына тән әлсіздіктер
мен пендешіліктер ... ... мен ...... ... ... бір
– бірімен ымырасыз жаулыққа көшеді.
Ойлап қарасақ, тіпті осылай болмаса ешқандай мүмкіндік жоқ еді.
О, ... да бұ ... ... ... ... ... пен тартыс
тек бір ғана мақсатта – сол халықтың еркіндігі мен ... үшін ... ... ... ... қыл мойнынан көгенделген хан халықпен ... ... арғы ... ... ... ... десе де ... шыға
алмайды.
Ендеше, адамзат тағдыры мен талайының бұл сияқты мейлінше шинелісіп
жатқан күрделі, қиын ... ... ... ... ... асау толқынымен алысып жүрген жан ... ... ... ...... ... оларды тек бір – біріне қарама – қарсы
екі топқа ғана бөліп, бірін ақ, бірін ... ғып ... – күні өтіп ... ... Бұл екі топта бір – ... ... бір ... де мағына қалмайды. Жәңгір болмаса, Исатай – Махамбетке ашық
айқасқа ... ... ... еді және хан ... арқа ... ... жау
болмаса, батырлардың жан кештілігі де құр донкихоттық болып шығар еді.
Демек, Жәңгірді өз орнына қою – ... мен ... ... немесе ханды күшейту – батырлардың рөлін төмендету яки әлсірету
емес. Керісінше, жауы ... ... ... да ... мен ... жалы күдірейе түседі. Махамбет жырының да мәнін тереңдетіп,
мазмұнын байытып ... осы сыр мен ... осы ...... ... ... тарихты толғау –
бүгінімізді ойлау, ертеңімізді болжау үшін ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым – ... ... тән ...... іс әрекеттің, ақыл – айланың ... ... ... ... жетістік – жетпестіктерімізбен ... ... мен ... ... мен ... келе одан ... ... қортынды шығарып, ертеңіміз үшін сабақ
алуымыз керек екенін кезінде өмір мен өнердің ... дәл осы ... ... ... шегіне жеткізе уағыздаған болса, мұның өзі –
бүгінгі күні де ... ... ... зәру ... ... ... бойы ен ... қондырсам деп едім.
Жағалай жатқан сол елге
Мал толтырсам деп едім …»
Қандай асыл арман, абыройлы мақсат! Алайда Махамбет өмір сүрген
дәуірде бұл ...... ... мақсат – мақсат қалпында қалатын. Бұл
арман мен мақсат жолындағы ерлік ... ... ... әкелмейтін.
Елдің еркіндігін аңсаған ерлердің ... мен ... ... ... жарқ етіп ... да ... жайы, Махамбеттің халі солай еді.
Әдебиет тарихын зерттеу мен ... тек ... пен ... ғана керек емес. «Өнер - өнер үшін» емес, өнер өмір үшін ... біз ... ... шығармашылығын талдап-тексергенде оны
бүгінгі талғам мен талап елегінен өткізе сараптауымыз шарт.
Бүгінде, құдайға шүкір, заман – ... ... де ... да ... ... ... болуға тиіс. Міне, он жыл, Қазақстан –
егемен ел, өз еркі ... ... өз ... ... ... Бүгінде біздің
басшымыз орыс патшасы қазақ елінің еркіндігіне тұсау етіп қарауылға қойған
құқықсыз Хан ... ... ... ел еркіндігін қорғайтын бар
билікті бір өзінің ... ... ... ... ... міне, бодан
емес, бостан өлкемізге «ел қондыру» да, «мал толтыру» да, дәлірек ... ... ... ... бөлеу де өз қолымызға көшкен заманда
Елбасы маңына елден бұрын өзін емес, өзінен бұрын елін ... ... ... ... маңының бәрін бұра тартып «бас-басына би болған өңкей
қиқым» бақталастар да емес, ... ... ... ... елдік-
биікке көтеріле алатын; «бір жағадан бас, бір жеңнен қол ... ... ... ... ғана ... тиіс.
Биыл тәуелсіздігіміздің он жылдығы тұсында байқап-барлап
қарасақ, бірқатар олқылығымыздың орны тола ... ... ... ... Назарбаевтың ұлтымыздың әдебиетіне, мәдениетіне,
тарихына айрықша назар аударуы – ... ... да ... жалт ... ... жаңа ... ... іс-әрекетке көшіріп отыр. Жалпы
тарихымызды түгендеп, «өлгенімізді тірілтіп, өшкенімізді жандырғанымызды»
түгел тізіп жатпай-ақ, бірер ... да ... ... мен ... ... көне ... ... сұлтанның, со секілді байырғы түркі
құндылықтарының туған топырағымызға қайта ... ... ... ... ... Абай мен Жамбылдың жүз елу жылдық, Мұхтар Әуезов пен Сәбит
Мұқановтың жүз ... ... ... ... ... ... ... Жуырда ғана Парижден оралған вице-премьер ... ... ... жүз ... мен ... ... ... жылдығын тағы да ЮНЕСКО шеңберінде дүниежүзілік дәрежеде өткізуді шешіп
келсе, - осының бәрі Елбасының тікелей, қолма-қол ... оның ... ... ... арқасы екенін бәріміз көріп-біліп, сүйсініп
отырмыз.
Бір кезде керемет ерліктің үлгісі боп ... ... ... елдіктің өшпейтін рухымен осылай астасып жатыр.
Ақиқат шындықты «шыңдап» қана қоймай, ғасырдан ... ... ... ... ғажайып Сөз өнерінің құдірет күші деген
осындай болады. ... ... жер ... өмір ... өнер бар. Өмір ... көшкенде
ғана өмір, әйтпесе ол – бүгін бар, ертең жоқ уақытша пенде секілді өткінші.
Заман да солай. Ал, өнер мәңгілік!
«Қоғалы ... құм, ... ... болмаған.
Саздауға біткен құба тал
Кімдерге сайғақ болмаған.
Басына жібек байлаған
Арулар кімнен қалмаған…»
- дейді Махамбет. Пайғамбардың ... ... да ... ... ... ... аз ғұмырында өзі басынан кешкен өмірді өнерге
көшірген де ... ... ...... ... ... ... жаттатып кеткен.
Александр Твардовский нағыз жақсы өлеңді «тап-таза алтын» («чистое
золото») дейді екен. Асылы, алтын деген зат ... аз ... ... де со ... аз; ... ... бір қойын дәптерге сыйып кетеді.
Ал оқып ... әр жолы – ... ... ... мен ... бір мұң, бір
сыр… көл-көсір философия:
«Бұзбай құлан пісірмей,
Мұз үстіне от жақпай!»
Не дейді? Құланды бірдеңе етіп «Бұзбай пісіріп» ... ... ал ... от жағу» деген не сұмдық? Жә, арғы жағын оқып байқайық:
«Мұз үстіне от жақпай,
Қу ... ... ... зар ... ... ат ... қарыс сүйем мұз қатпай,
Қапыда қалған қасқамын,
Қақ жүректен найза түйретпей!
Жалғыз қалдым,
Адасып қалған үйректей…»
Шіркіннің бір ғана ... өзі ... ... ыза мен ... аһ ұрған өкінішін бұдан артық қалай ... ... ... ... ... Ол үшін тек Махамбет керек.
«Махамбет екі образ жасады, - дейді академик Қ.Жұмалиев. – Бірі Исатай
образы, екіншісі Махамбеттің өз ... Дәл ... ... бірнеше
толғауында әлгідей «алтын сөздермен» майдандас ағасы – «ақ ... ... ... – ол ... бұл ... боп қасында бірге жүрсе де ұсынса
қолы жетпес алыс «арманының – таудан ... ... ... ...
кербезінің, керіскедей шандозының, құландай ащы дауыстының, құлжадай айбар
мүйіздінің, қырмызыдай ажарлының, ... ... ... ... ... ауыр мінездінің» тастан қашалғандай сом тұлғасын
әуелі осылай ... ... ... да, одан әрі бұл ... ... ... қалдырмай, алай-дүлей асау динамикаға көшіріп, асқақтата,
аспандата шырқап әкетеді:
«Садағына сары ... ... ... ... ... көзін ойдырған,
Сұр жебелі оғына
Тауықтың жүнін қойдырған.
Маңдайын сары сусар бөрік басқан,
Жауырынына күшіген жүнді оқ ... ... ... жұртын айналған;
Атына тұрман болсам деп,
Жұртына құрбан болсам деп,
Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атқан оғы Еділ-Жайық тең өткен,
Атқанын ... ... ... ... ... жалатқан –
Арыстан еді-ау Исатай!
Бұл фәнидің жүзінде
Арыстан одан кім өткен?!»
Паһ! Осыдан артық батырдың бейнесін жасау ... бе? ... заты ... мінген атына дейін аңызға айналған қарақыпшақ Қобыландының өзі тағы
да Махамбетше айтқанда «толғай-толғай оқ атқан, он екі ... жай ... ... ... тесе ... ... кесе атқан» ессіз
ер, көзсіз батыр болса, осындай-ақ болған шығар…
Батыр ақын батыр қолбасының сөз өнеріндегі мәңгілік ... ... да, ... ... бұла ... шиыршық атқан жігерге, ызалы
ашуға, ақылды ... толы ... ... ... ... ... ... өз образы» деген – сол! Өйткені,
оның «қорғасыннан ... ... әр ... Өзін танимыз. Көнеретін
архаизм да ... нақ екі ... ... бірдей етене, еркін, еспе
мағыналы ерке де серке сөздерді қайдан ғана іздеп тауып, қалай ғана ... ... ... өріп жібергеніне таң қаласыз. Контекстегі әр ... де, ... де ... ... дәл ... ойнап тұр. Ақындық шеберлік
деген сол ғой!
«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» дейтін Абайды ақындардың ... ... мен ... сыр мен ... ... терең мұхиты десек, сонау
бағзыдағы ... ... айды ... ... ... ... ашқан, мұсылман мен
кәуірдің арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы ... мен ... ... су, ... қондым өкінбен; Толғамалы ала балта қолға ... ... ... ... ... ... дулыға кидім, өкінбен; зерлі
орындық үстінде, ал ... ... ... төгілтіп, ару сүйдім,
өкінбен!» деп дүрілдеп өткен Доспамбет пен Би ... ... ... ... алп басқан арабы торым өзіңсің; жазылы алтын, қол кескен алдаспаным
өзіңсің» деп ... ... би оны ... ... сай ... ... қаққан кезде бір жағы өкпе, бір жағы ... ... ... ... 1971 жыл, 21 бет) ... ... сызашық біз
көргенде тебінгіге жете-жетпес су еді – телегейдей сайқалтып, жарқыраған
беренді теңіз етсе ... ... ... ... ... тал еді – жапырағын
жайқалтып, терек етсе тәңірі етті; тебінгінің ... ала ... ... ... тең ... ұлы едің, дәрежеңді артық етсе тәңірі етті!»
деп қолын бір сілтеп теріс айналып кеткен баба жырау Шәлгезден бермен қарай
тау ... ... ... ... ... ... поэзияның
Абай мұхитына сарқып құяр сағасында тұрғандықтан да Махамбеттің (барлық
циклін біріктіріп бір ... ... ... жырлары» сол ұлы дәстүрдің
жалғасы ғана ... ... ... ... ретінде ақындық олимпіне самғап,
парлап көтеріліп тұр. ... ... ... ... ... ... ... естен шықпауға тиіс.
Абайға дейінгі осы заңдылық Абайдан кейін де жалғасын тауып жатқан
үзілмес «алтын арна» (Әуезов айта ... ... ... Өзгелерді өз
алдына қойғанда «өртке тиген дауылдай өлеңі» өзінен аумаған Қасым мен «күпі
киген қазақтың қара ... ... ... ... ... кеткен Мұқағали
әдеби-эстетикалық сауатын бәрінен бұрын «Махамбет мектебінен» оқып ашқан.
Бұл ұлы ақынның екі жүз ... ... ...... өз ... талдаудың тақырыбы.
Махамбет - өмірдегі қасіреттің синонимі, өнердегі қасиеттің символы
дейтін себебіміз: оның өзінде жеке ... ... ... ... ... ... де ... айналған жеке тіршілігінде тек ... ... Өзін ... өзге ... – ел қамын ғана ойлаған. Отбасынан баз
кешіп, өз рахатынан өзі ... ылғи ғана ... атқа ер ... егеулі
найза қолға алып» жүргендегі мақсат-мүддесі – елінің ертеңі, ... - ... ... ... – азат Қазақ мемлекетінің ... ... бір ... арал ... ... ... поэзиясының
тақырыбы біреу – майдан. Не үшін ... ... ... Әлгі айтқанымыз:
қазақ елінің елдігі, еркіндігі мен егемендігі үшін болып жатқан ... ... тек осы ... ғана ... Оның ... өлеңін бір
жерге топтағанда «Жорық жыры» ... ... ... Бұл ... ол
және қаламын тістеп отырып ойдан-қырдан іздеп келіп, саусақ арасынан сауып
алған жоқ, Исатай екеуі өз ... ... ... Сөйтті де, тек соны ғана
жырлады. Адам басында болатын күллі сезім мен сыр, іс пен әрекет, қимыл мен
қарекет, ... ... өмір мен ... ... тән ... мен ... -
бәрі-бәрі осы тақырып арнасында тасқындап ақты, толғамын тапты. Әдебиеттің
бір үзілмес арқауы – махаббат деген ... ... бар; оны ... ... ... ... ... қолына ұсталғаны қалам емес,
найза, - ... ... ... ...... жар, оның ... ... «қосылған жаста арудың көре алмай кеттім құлашын» деп өкіне бере
ізінше: қайтейін, «қатын қалса бай табар, ... ... жай ... ... ... ... ... құрған күн ақыл менен ой табар»; жалғыз-ақ
«кейін қалған жас бала ... үзіп ... ... ... жай ... ... ... барып, жә:
«Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала
Сақалы шығып жат ... ... күн ... шөл көрмей,
Өзегі талып ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Тебінгі теріс тағынбай,
Темірқазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі ... ... ... барып тоқтайды да өзіне және өзімен бірге жорықта жүрген жауынгерлерге,
жорық жетекшісі Исатайға тоқтам салады. Сонда ... мен ... бір ...... хан ... бір ғана кеңістікте – Бөкей ... ... ...... ... қан майданда, бір ғана идеяда – Қазақ
халықының ... мен ... ... ... ... ... шығармашылығы тұтастай алғанда автордың «сегіз қырлы, бір ... ... ... өзі тек ... ғана ... ... тән
ерлік пен елдіктің өшпес рухына айналып отыр.
Дауылпаз ақын
Берқайыр ... ... ... ... ... теңдік сұрарға
(Махамбет)
Қай елде, қай халықта да дана тұлғалар, данышпан ... ... биік ... ... ... ... ... шақтарында дүниеге
келетіні белгілі. Қолбасшы батыр, қаһарман ақын ... ... ... ... шақ – ... отаршылдығы мен хан өкіметінің езгісі
мен қысымына қарсы бұрынғы Ішкі Орда ... ... ... ... – сол ... ... басқарушы
көсемдерінің бірі, жалынды үгітшісі, жауынгер жыршысы.
1836-1837 жылдардағы көтеріліс халқымыздың ... ең ... ... саналады. Елдің жадында Исатай – Махамбет
көтерілісі ... ... ... бұл ... ел ... ... ... одан бұрынғы да, одан кейінгі де талай қозғалыстар қатарында
еңбекші халық мүддесін ... ... ... ... ... тұр.
Көтерілістің себептері белгілі, ол – ХІХ ғасырдың отызыншы
жылдарында Россия патшалығының отаршылдық ... ... ... ... ... ... ... ел басқарудың қатал, жауыз
«тәртіптерін» орнату арқылы еңбекші ... ... ... ... ... аунатып, хан көтерген төрелері шаруа халықты қорғай алмады, қайта
отаршылдармен ауыз жаласып, бұқараны бірге талады, ... ... ... ХІХ ... басында Қазақстанның күнбатыс шегінде пайда болған Ішкі
Орданың ханы Жәңгір Бөкеев те европаша оқып, тәрбие алған ... ... адам ... ел ... ... ... бабаларынан аса алған
жоқ.
Бұрын қазақтың бар байлығы мал еді, мал болса – жайлау жететін.
Жәңгір ең алдымен ... ... ... ... Ол ен ... ... ... өзінің жеке меншігіне берген деп ұқты да ең ... ... ... ... мен қайын жұртына бөліп берді. Мал баққан елдің жаз
жайлау, қыс қыстаусыз күні жоқ, одан айрылғасын не ... Оның ... ... ... ... ... ... көрмеген, оған да құнтсыз
қазақ шаруасы енді жылда хан зекеті, хан ... ақ киіз – қара киіз ... ... мәжбүр болды. Бұл әсіресе қалт-құлт күн көрісі бар кедей
шаруаларға жайсыз тиді. Зекет, соғым ... ... ... ... ... қиянаты бастан асты, малда иелік, баста ерік қалмады. Ханға
шағым айтқандар ... ... Хан тек ... жақын-жуық төрелерінің
дегенін істеп, елдің Исатай Тайманов ... ... ... аты ... ... ... да ... қойды. Сосын – ақ
«малым – ... ... ... – арым ... ... ... ... пен қысымға қарсы қайрат көрсетпей, бұғып жүре беруі мүмкін емес
еді. 1836 ... ... ... ... ... ... ауылдары, соңынан
күллі Нарынның, он екі ата байұлының шаруалары ат ... ... ... дүр көтерілді.
Көтерілістің қалай тұтанып, қалың қауға тиген өртше көкке
шалқып, сосын ақыры қалай қанға ... ... ... жадында. Исатай –
Махабеттің сарбаздары хан мен төрелердің, ... мен ... ... малдарын айдап әкетті. Хан қайыны, қаныпезер Қарауылқожа, Шыман-
төре, Балқы-би құсаған ... ... ... ... ... шаңырағын
ортасына түсіріп, жазықсыз жәбір көрген көптің кегін алды, кеткен мал-
мүлкін қайтып әперді.
Көтерілістің ең ... ... шағы - 1837 ... октябрьдің
аяғында Исатай сарбаздарының екі мың қолмен Хан Ордасын ... ... ... ... ... «құрулы жатқан жебеге құрсағынан шалдырды». ... де ... ... ... ... ... еді, Қарауылқожаны орнынан
түсіріп, хан өзі ... әділ ... ... ... сенімде еді. Халықтың
бар мұңы мен шерін, арманы мен үмітін көкірегінде қорытқан Исатайдың ... ... олай ... ... ... ... де ... бір-екі жұма өткеннен кейін Тастөбедегі ұрыста артиллерия қолданған
патша әкері Исатай мен Махамбеттің қолын қырып салды, екі ... ... ... ... ... ... өтіп кетуге мәжбүр болды. Ақыры келесі
жылы жазда ... ... ... тағы да ... әскерімен айқаста Исатай
Тайманов қаза тапты да, одан сегіз жыл ... ... ... ... жалдаптары айуандықпен өлтірілді.
Исатай – Махамбет ...... ... ... айғағы. Ал деп басталуынан аяқталуына дейінгі осы он сегіз
айдың оқиғасы мал мен ... ... ... ... ... заманда
«халық қозғалса, хан тағында тұра алмайтынына» елді сендірді. Аз күн ... ... ... ... азаттықтың, теңдіктің дәмін татқан халықтың рухы бір
көтеріліп қалды. Махамбет Өтемісовтың де батырлық таңқы ... ... ... ... шағы – осы тұс, осы он сегіз ай.
Махамбет Өтемісұлы 1803 жылы ... ... ... ... адам ... ... өзі бір өлеңінде:
Ерте көшіп,
кеш қонған
Біз санаулы
сәнді орданың бірі едік, -
деуіне қарағанда, бұл ауыл Ішкі ... ... ... ... ... ... Өтемістің екінші әйелінен, онымен бірге бір анадан
Бекмағанбет, Қожахмет, Ыбырайым, әйіп, Хасен ... Ел ... ... ... ... ... ашса тақпақтата
жөнелетін төкпе ақындығымен аты шыққаны айтылады. Және де ол мұсылманша ... да хат ... ... ... ... ... бұлай екі тілде
бірдей сауатты болу өте сирек-ті. Ондай адам өз ... ... ... ... өзге ... өгейсінбейді. Махамбет те орыс жұртымен ерте
араласса керек. Бұл оның ... ... ... игі ... қалған жоқ, сол кездегі қазақ ауылындағы әлеуметтік теңсіздікке,
әкімдер мен ... ... ... ... ... пен ... ... түкпірінде өзі әлі саналы түрде ұғып үлгермеген наразалықтың оянуына
себеп болды.
Ақынның жас кезінде Жайықтың ... ... ... шаруаларын
хандар мен патша қамалдарына қарсы көтерген батыр Сырым ... ... ... ... Ол ... ... ... кейін Нұралы
тұқымының – біресе Қаратайдың, біресе Қайыпқалидың хандыққа ... ... ... ... ... ... Мал ... момын шаруаның
алыс-жақын жауы бар – ауылының желкесінен қарауыл түспеді, құлағынан дүбір
кетпеді, аты ерттеулі, найзасы ... күн ... ... шағы ... ...... ... арасында,
Қиғаш пен Қобан, Боқсақ пен Бозан суларының ... ерте ... ... ... ... сынды батырларды мадақтаған дастандар туған, басы
сонау ертегілері ... одан ... ... ... ... ... сөз ... Махамбеттің құдыретті өнері осындай
батырдың даңқы мен ақынның даусы қатар жаңғырған аспан астында қанаттанды.
Алғаш ... ... ... ... ол жаугершілік заманның ақындарының
дабылды ... ... ... ... ... керек. Көне кітаптардың
бірінде ақын ылғи да «Махамбет-жырау» деген атпен ... ... ... ... өз жанынан сөз (өлең) шығарушы адам сол ... ... ... ... өлеңдерін білмейінше ақындығын таныта
алмағаны белгілі. Махамбет те ... ... ... ... ... ... жырау ретінде көзге түссе керек. Сонымен бірге ... ... ... өз ... ... күй шығарғаны соңғы кезде
анықталып отыр.
Махамбеттей өз ... ... ойға ... тілге жүйрік, алымды
азамат елдің әлеуметтік өміріне белсене араласпай қала ... ... ... ... ... у жағып өлтіргеннен кейін
орнына ... ... я ... ... бірі емес, Махамбеттің
старшын болуы да ... ... Ақын ... бұл ... ... ... бар ... аз. Тек бір белгілісі – оның 1829 жылы ... ... ... ... ... ... ... астам тұтқында
отыруы. Бұдан ол елге оба тиген кезде, 1830 ... ... ... шығады.
Ақынның кейінгі кезде табылған:
Кеше біз зынданда жатып құбылдық,
Қамалған көп дұшпанға қор болдық
Терезеден телміріп,
Ағайын мен туғанды
Бір көруге зар болдық,
- деген ... осы ... ... ... ... ... анық ... және бір
нәрсе – оның Манан ауылы деген бай жерден ерегіспен қыз алуы. Ақынның бұл
әйелінің аты ... одан ... ... баласы болған (Махмұдтың Нұрбике
деген қызынан туған, ақынның жиеншарлары қазір тірі, Маңғыстауда тұрады).
Махамбеттің осы ... ... ... ... ... ... ... бозторғай», «Арғымақтан туған қазанат»,
«Арғымақ, сені сақтадым», т.б. ... ... ...... ... ... беріктігі; бейбіт өмірдің қызығы, достық,
жастықтың жарастығы; сонымен ...... ... ... ... ... ... даңқы, ақындық атағы
дүрлеп шығып, Махамбетті Махамбет еткен – 1836 жылдың аласапыран көктемінен
келесі ... ... ... ... көтеріліс айлары. Сосын – одан кейінгі
сергелдең сегіз жыл.
Көтеріліс ... ... ... ... айқастарда қолдың алдында болып, өз жеке басы ... ... ... ... өзін қамалаған он шақты атты казакты найзамен
қақпайлап, құтылып кетті. «Қарқыны күшті көк ... ... ... ... қып-қызыл майдандарда қас дұшпанына ойран салды. Осы ... ... ... Иманбаев, Тәни Түменов, Сарт Еділеев, Ерше,
Нұрша Сартовтар, Үбі Үсеұлы, Қожахмет, ... ... ... ... ... ... мерген, найзагер батырлар көзге түсті. Кезіндегі
Пугачевтің ... ... ... ... ... ... ... басына қойған «сардарлары» осылар болды. Солардың
бәрінен, тіпті Исатайдың өзінен де ... ...... мен ... ... ... ... енді бұдан кейінгі кезеңдегі сөздерінде бірізді
дәйектілік анық байқалады. Сондықтан бұл ... ... ... деу орынды. Енді сол ізбенен жүріп көрелік.
Жәңгірхан мен оның сыбайластарының, ... ... ... Қарауылқожа Бабажановтың қара халыққа істеген қисапсыз қиянатын ... ... ... ... мен ... және де ... халық өкілдері қол
қойып, ... ... ... рет «ғарза»(арыз) түсіргені белгілі.
Олардың барлығы дерлік Махамбет пен Жақияның (Исатайдың баласының) қолымен
жазылған. Бұл ... ... әділ ... арыз ... ... ... ... елдің осы қыраур шағымын, шексіз
наразылығын ... ... ... ... ... ... ... «Хан
емессің – қасқырсың… хан емессің – ылаңсың!» деп, ол Жәңгірдің ... ... ... ... ылаң ... ... бетіне басады.
Ақынның таптық сезімі өте ... ол ата ... ... мәмлеге келуге
болады деп түсінбейді. Кейін Баймағанбет-төренің алдында айтатын:
Хан баласы ақсүйек-
Ежелден табан аңдысқан
Ата дұшпан сен едің,
Ата ... мен ... ... де ... ... Көтерілісші сарбаздардың нағыз
көкейіндегісін, нанымы мен ... ... алға ... бұл сөздер
Исатай туының астында ұран боп жаңғырды. «Айғайласып жауға ти! ... ... ... қайдан-ды!» деп, астана жұртын айналып, жар
салған дауылпаз ақын та жауымен айқастың ... ... ... ... ... саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығарға
Қас үлектен туған қатепті
Қайыспас қара нар керек…
Қабырғасын қаусатып,
Бір-біріндеп сөксе де
Қабағын ... ер ... ... ... ақын ... ең ... шегіне жеткен күнін –
1837 жылғы 15 ноябрьдегі Исатай қолының Тастөбеде патша әскерімен ... Бұл ұрыс – ... ең ... ... нүктесі.
Көтеріліс жеңілді, келесі жылы жазда Ақбұлақтағы айқаста Исатай
қаза тапты. Исатайды жоқтаған «Мұнар күн» ... ... осы ... туды.
Бұдан кейінгі сегіз жыл – ақын өмірінің ең ауыр кезеңі.
1841 жылы көктемде патша өкіметі Махамбетті Атырау жағасындағы
ауылдардың ... ... ... Оралға), одан Орынборға
айдайды. Әскери сотқа беріліп, өлім ... ... ... ... ... достарының көмегімен құтылып кетті. Осындай сүргінді
шақта да ақын көңілінің кең сарайы оқуға, өнер-білімге ... ашық ... бар ... ... ... ол өз ... ... орысша
оқуға бермек болып, Орынборға, бұл жолы енді өз ... ... ... игі ... ... ... Өз баласын халқына пайдалы қызмет ете
алатын, көзі ашық, ... ояу ... етіп ... пайда, ақынның тілегі орындалмады. Күні кеше ақ ... ... ... ... бастаған атақты батыр, жауынгер ақынның баласын патша
өкіметі оқуға алмады. Оның орнына ... ... ... ... ... шағымдарын қайта көтеріп, үсті-үстіне жауапқа шақырып,
соңына шырақ алып түсті. Бұның аяғы ... ... 1846 ... ноябрьде
Қарой деген құдықтың басында Баймағанбет жалдаптарының қолынан қаза табуына
әкеп ... ... ... ... ... ... Кіші ... Күнбатыс
бөлімінің сұлтан-правителі Баймағанбет Айшуақовтың Елек бойындағы ордасында
ақын өзінің қыр соңынан қалмай ... ... осы бір хан ... ... рет ... ... «Мен – мен ... мен едімді» Махамбет
осы жерде айтқан. Баймағанбеттің бетін шиедей қылып, әбден жерлеп келіп-
келіп:
Хан ... ... ... сен ... нар ... ... оңаша жерде жолықсаң,
Қайраңнан алған шабақтай
Қия бір соғып ас ... ... ... демес ем! –
деп салды.
Махамбет халық көңілінің тұнығындағы ең ...... ... ... ... арманын, ата жауына деген қаны қатқан өші
мен кегін, азаматтың антқа берік адалдығы мен арыстандай ... ... ... ... ... оттай қызулы, қылыштай өткір, селдей
серпінді сөздері қараңғыда алдан жарық күнді қармаған ... ... ... ... салды, ер көңіліне жел берді. Махамбет жырларын оқыған адам
тез тұтанып, ... ... ... ... сапында айқасқа
кіргендей, жеңіс қуанышын, жеңіліс күйігін ... ... ... ... ... күні ... дейін сыры кеткен жоқ, сыны түскен
жоқ.
Ғасырлар бойы әлдилеген арманына – ... пен ... ... ... ... ... ... қолы жеткен, қайта туған
қазақ халқының түрі ұлттық, мазмұны социалистік ... мен ... ... ... ... ... халқымыздың мәдени мұрасының,
рухани қазынасының ең асылынан саналады.
Махамбет ... ... рет 1974 жылы ... атқа ер ... ... басылып шыққан. Онда ақын жырларының ... ... 1962 ... басылымы негізге алынған-ды. Сонымен ... ... мен ... ... ... деректерге сүйеніп,
ақын өлеңдерінің құрылымы мен текстіне қажеттігі ... деп ... ... ... – ді. Бұл өзгерістер ... ... ... - ... ... ... - семсер» кітабында Махамбет өлеңдері сол соңғы 1974 жылғы
басылым бойынша еш өзгеріссіз берілді.
Бұл кітап Махамбет Өтемісұлының туғанына 175 жыл ... ... ... ... ақын ... зерттеуші ғалым
Сонда да жанашыр қауымның қамқорлығы тимей жүрген бiр жай бар. Ол-
Махамбеттiң ... ... ... ... ... ... басшылары, ғылыми, әдеби, тарихи орта ұлы бабамыздың қоғамдық-
саяси қызметi жайлы деректердi, оның ... ... ... ... жарыққа шығаруда мардымды жұмыс iстей алмай келедi.
Махамбет жайлы жиырма жылдың үстiнде iздестiру-зерттеу мақсатында ел
аралап, ... ... ... ... ... ... бабамыздың бай мұрасын халқымыздың игiлiгiне жаратуға қолдан
келгенiнше атсалысып келемiз. Бұндағы ... ... ... қызметi
туралы, өлеңдер жинағы жөнiнде әлi де ... ... ... ... көрiнбейдi. Кейбiр жерлестерiмiз еңiреген ердiң еңбегiне жеңiл-
желпi қарайды екен. Сондайдың ... ... ... ... ... ... кемшiн. Атырауда талай тарихшы, әдебиетшi,
т.б. мамандар, көптеген ... iрi ... бола ... осы ... оның ... болып, шыбын жанын ... ... ... ... ... ... шұғылданбайтыны өкiнiштi.
Өзiм Аштарқан мен Қиғаштан, Орда мен Бекетайдан бастап ... ... ... ... ... ... ... болдым. Бiрақ жалғыз
адамның iсi өне ме? Көрiп-бiлгендерiмнiң кейбiрiн ... ... ... рет ... ... ... ... да тарихи очерк жазып, кiтапша
етiп шығарғаным белгiлi. Олар да аз ... ... да, көп ... тимей қалды.
Оқу орындары студенттерiнiң Махамбет iзiне түсiп ұстаздар басшылығымен
жаңа мәлiметтер жинауына болар едi. Мысалы, оның ... үшiн ... үшiн ... ... ... сөздерi бойынша жастарға Тептер, Қиғаш
өзендерiн көрсетiп, тарихи-әдеби мәлiметтер жиналса, ... ... ... ... ... әрi ... тәрбие алар едi.
Махамбеттiң “Күйген", “Қарақамыс” деген жерлерде болғандығы, ол ... ... ... кiмдер тұрғанын, қандай шаруашылықпен ... ... т.б. ... ... ... географ, әдебиетшi
т.б. мамандыққа үйренушi жастардың туған өлкенi ... ... ... ... ме? Отан деген осындайдан ... ма? ... ... ... ... Кульпин, Кокарев, Тудецкий т.б. Махамбет iзi
түскен мекендердiң қазiргi орнын анықтаса, ... ... ... ... мәлiметтер шығар едi. Батыр бабамыз
“Жайық үшiн жандастық” деген ғой. Ол қай Жайық? М. Неталиев ... ... не ... ... ... бiлмейтiн сияқты.
Ганюшкино жағында тағы бiр Жайық, Казгородок маңында екi Қаракөл ... ... пiкiр ... ... ... анықтама берiлсе,
тарихымызды таразылауға едәуiр септiгiн тигiзер едi.
Айта берсек, Атырау облысында Махамбет есiмiне байланысты ... ... ... шағы Топайлы тұсында өткен. Үйшiкте, Сарайшықта талай болған.
Дуан деген жерде 1841 жылы 6 наурызда ұсталған. Бұларды ... бiрi ... Бiр ... ... ... ... ... Атырау
тұрғындары еске алмайды. Шыбынтай мен Өтемiстiң балалары Бекмағамбет
Өтемiсұлының бастауымен 1860 жылы осы ата ... ... ... жағынан
көшiп келген. Батыр баба жайлы тарихи әңгiмелер мен ... ... ... ... тиiс. ... ... әңгiмелесу қажет-ақ.
Әрине ел iшiнен материал жинау оңай ... ... ... ... ... бiледi” – дегесiн мен оған үш рет ... ... деп ... Ең болмаса Бекмағанбеттiң, Құлманияз ұрпағының
бейiтiн де айтпады. Бұ да түсiнiктi. “Журналистер алған ... ... не өз ... бұрмалап қате жазады”- дейдi ол. ... ... ... әдеби мәлiметтер жинау қиын екенiн басымыздан кешiрiп
жүрмiз. Оған бiр жағынан, өткен кеңестiк ... ... ... ... ... –қаламгерлердiң алған материалына атүстi, ұшқалақ
қарауы да әсерiн тигiзуде. Алған ... ... ... ... ... Мен мұны өзге әрiптестерiмiзге сабақ
болсын деп жазып отырмын.
Тарихи оқиғаларда ... ... ... соны ... дәлелдеуiмiз
керек. Ал шала iстерге, атүстi ... ... ... Олар
iлтипаттылықты, оңаша отырып, асықпай, ... ... ... болар, Қарабауда тұратын Көжеков Шыңғыс деген атай соңғы жылдарға
дейiн ... ... ... ... және оның ... туралы
жартымды мәлiмет бермеген ... Бiз бұл ... 2-3 рет ... Жасы ... адамның көңiл күйi құбылмалы келедi, денсаулығы да
өзгерiп тұрады. Әрине тiл тауып, сөйлесу оңай ... ... ... ... ерте ... ... өз туыстары, ата-бабасы жайлы жақсы бiлетiн кiсi
екен. ... ұзақ ... ... алмайды, шаршап қалады. ... ... ... ... Ы. ... ... ... Қажым Жұмалиев
құрастырып шығарған еңбектерiмен жақсы таныс екен. Олардың ... ... ... түгел емесiн, көп шумақтардың ұмыт қалғанын,
не шатастырып орны ауысқанын, тақырыптары өзгергенiн жене жаңсақ пiкiрлер
көп екенiн айтты. ... бiр ... ... адамдардан анық-қанығын
мұқият жинап, тұпнұсқасын ... ... ... шығармаларын
құрастырушылар аударып-төңкерiп, баспадан шығара берiптi. Солардың iшiнде
Берқайыр ағамыз шығарған жинақта ақын өлеңдерiнiң көп жолдарын алып ... ... ... ... ... ... қынжыла айтып едi.
Махамбет жинағын құрастырып шығаруда әлi де шалағайлық көп. Бiз ... iстiң ... ... берiп отырмыз. Махамбеттiң күйлерiн жинауға
да қатысып, сұрастыра жүре Атырау азаматтарының көмегiмен тiкұшаққа мiнiп,
Калмыковқа шұғылдатып бардық, онда ... ... ... 10 ... ... ... алдық. Бұл жөнiнде “Қазақ әдебинтi” ... ж. 12 ... ... ... Сол тапқанымызды нота бiледi
ғой деп Қ.Ахмедияровке берiп, ол бұл ... ... ... ... да,
кiтап етiп шығарған. Бiрақ әлде де ... ... ... деген
үмiттемiз.
Айтпағымыз: Махамбет биыл 190 жасқа ... Оның ... ... Бұл ... ең ... ... – жастарымызды, қалың оқырманды
Махамбет өнегесiмен, оның асыл мұрасымен барынша ... ... ... ... ... заманда ас берiп, ат шаптырып ысырап болудан
гөрi Ұлы Махамбеттiң өмiрi мен ... ... ... ... мен
күйлерiн тағы да жинастырып, кiтап етiп шығарсақ, халық үшiн ... бiр ... едiк. ... ... ол үшiн тиiстi мекемелер, қоғамдық ұйымдар,
күллi жанашыр қауым Махамбет жинағын бұрынғыдай қалай болса, ... ... ... ... ... қатаң талап қойып, тексертiп, толықтырып
шығаруға атсалысса деймiз. Бұл ... ... ... ... әлi де ... жиналуы қажеттiгiн еске сала кеткiм келедi. Олардың ... ... ... да, ... ... және ... ... өз
ұрпағы анықталғаны жөн. Сонымен бiрге ел iшiнде Махамбет жырлары жазылған
қолжазбалар, оны ... ... оның ... ... бар деп ... ... ерiнбей-жалықпай деректер жинастырсақ деймiн.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С.Мұқановтың ғылыми зерттеулері, еңбектері9 бет
Тасмағамбетов Иманғали Нұрғалиұлы4 бет
Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар70 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
Ахмет Байтұрсыновтың өмірі7 бет
М.Сералин шығармашылығы туралы4 бет
М.қаратаев - әдебиет сыншысы13 бет
Музыкалық білім беру педагогикасының маңызы және педагог - музыканттың әдіснамалық мәдениеті5 бет
Мұхтар Әуезовтің «Манас» мақаласы туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь