Коммерциялық банктің валюталық операцияларын басқарудың ақпараттық жүйесін тұрғызу


МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. «КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТІҢ АЙЫРБАСТАУ ПУНКТЕРІНІҢ ВАЛЮТА БАҒАМЫН ҚАДАҒАЛАУДЫҢ» АҚПАРАТ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛУЫН НЕГІЗДЕУ
1.1. Мәселенің экономикалық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2. Ақпарат жүйесін құрудің мақсаты мен міндеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
1.3. Ақпарат жүйесіне қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ...62
1.3.1. Ақпарат жүйесінің құрылымына қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ...62
1.3.2. Ақпарат жүйесінің ресурстарына қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ..63
1.3.2.1. Техникалық қамтамасыздандыруға қойылатын талаптар ... ... ... ...64
1.3.2.2. Бағдарламалық қамтамасыздандыруға қойылатын талаптар ... ... ..66
1.3.3. «Айырбастау пункті» ақпарат жүйесінің концептуалды схемасы ... 70

2. «КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТІҢ АЙЫРБАСТАУ ПУНКТЕРІНІҢ ВАЛЮТА БАҒАМЫН ҚАДАҒАЛАУДЫҢ» АҚПАРАТ ЖҮЙЕСІН ҚҰРУ
2.1. «Айырбастау пункті» есебінің қойылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
2.1.1. «Айырбастау пункті» есебінің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
2.2. Кірістік ақпарат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72
2.2.1. Шығыстық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .73
2.3. Ақпараттық база ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...73
2.3.1. Машина ішіндегі ақпараттық база ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76
2.4. Бағдарламалық қамтамасыздандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78

3. АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕСІНІҢ ДЕҢГЕЙІН БАҒАЛАУ ЖӘНЕ ОНЫ ҚОЛДАНУДЫҢ МҮМКІН АУМАҚТАРЫ
3.1. АЖ.сін құруға кететін шығындарды бағалау, шығындарды есептеудің әдістемесі ..82
3.2. Ақпараттың өнімді коммерциялық жүзеге асыру бойынша нәтижелер мен ұсыныстарды талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .86

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 90
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ..91

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




Т. Рысқұлов атындағы Қазақ Экономикалық Университеті

Инженерлі- экономикалық факультеті
Қолданбалы информатика кафедрасы

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Тақырыбы: Коммерциялық банктің валюталық операцияларын басқарудың
ақпараттық жүйесін тұрғызу

Күндізгі оқу
бөлімінің 4 курс
студенті
Мамандығы:
Экономикадағы
Ақпараттық жүйелер
Беков Ерлан

Ғылыми жетекшісі:
аға оқытушы
Аманбаев А.А.

Дипломдық жұмыс
қорғауға

жіберілді:
Қолданбалы
информатика
кафедрасының
меңгерушісі
ф-м. ғ.
к., доцент Заурбеков Н. С.

Алматы 2007 жыл

Мазмұны
Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1. Коммерциялық банктің айырбастау пунктерінің валюта бағамын
қадағалаудың ақпарат жүйесінің құрылуын негіздеу
1.1. Мәселенің экономикалық
мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2. Ақпарат жүйесін құрудің мақсаты мен міндеті
... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
1.3. Ақпарат жүйесіне қойылатын талаптар
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
1.3.1. Ақпарат жүйесінің құрылымына қойылатын талаптар
... ... ... ... ... ...62
1.3.2. Ақпарат жүйесінің ресурстарына қойылатын талаптар
... ... ... ... ... ..63
1.3.2.1. Техникалық қамтамасыздандыруға қойылатын талаптар
... ... ... ...64
1.3.2.2. Бағдарламалық қамтамасыздандыруға қойылатын талаптар ... ... ..66
1.3.3. Айырбастау пункті ақпарат жүйесінің концептуалды схемасы ... 70
2. Коммерциялық банктің айырбастау пунктерінің валюта бағамын
қадағалаудың ақпарат жүйесін құру
2.1. Айырбастау пункті есебінің қойылымы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72
2.1.1. Айырбастау пункті есебінің сипаттамасы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
2.2. Кірістік ақпарат
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ...72
2.2.1. Шығыстық ақпарат
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... .73
2.3. Ақпараттық база ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
2.3.1. Машина ішіндегі ақпараттық база
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76
2.4. Бағдарламалық
қамтамасыздандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
8
3. ақпараттық жүйесінің деңгейін бағалау және оны қолданудың мүмкін
аумақтары
3.1. АЖ-сін құруға кететін шығындарды бағалау, шығындарды есептеудің
әдістемесі
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... 82
3.2. Ақпараттың өнімді коммерциялық жүзеге асыру бойынша нәтижелер мен
ұсыныстарды талдау
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... .86
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... .90

Қолданылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
...91

КІРІСПЕ

Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға енуi объективтi түрде
ақпараттық нарықтың құрылуын талап етедi. Көптеген дамыған елдерде
ақпараттық нарық материалдық өндiрiс пен қызмет көрсету салаларын нәтижелi
түрде қамтамасыз етiп отыр. Ақпарат қазiргi кезде Коммерциялық стратегиялық
ресурстың бiр түрiне айналды, және де ол айрықша тауар ретiнде жалпы
Коммерциялық өнiмнiң айрылмас бөлiгi бола тұра, ақпараттық өнiмдер мен
қызметтер нарығында өз сұранысы мен ұсынысына ие.
Қазақстан Республикасы экономикасының ақпараттық аспектiсiнiң қызмет
етуi мен дамуы уақыт өте келе аса маңызды орын алуда, сондықтан
экономиканың барлық нақты жағдайларын ақпараттық кеңiстiкте жариялау
арқылы, оны қазақстан Республикасының барлық ресурстарының тиiмдi
әсерлесуiн қамтамасыз ететiн ғылымға негiзделген ақпараттық
технологиялардың көмегiмен басқаруға мүмкiндiк бередi.
Көптеген кәсiпорындар нарықтық жағдайда ақпаратты кез келген мүлiк
секiлдi сақтауды, қорғауды және пайдалануды талап ететiн бағалы ресурс
ретiнде қарастырады. Өндiрiстiк және шаруашылық қызметтi басқаруға қажеттi
ақпарат алу мақсатында кәсiпорын бухгалтерлiк ақпараттық жүйесiн құрады.
Бухгалтерлiк есептегi ақпараттық жүйе – бұл экономикалық объекттi
басқаруға қажеттi ақпаратты жинау, сақтау, жаңарту, өңдеу, қайта өңдеу және
оны сыртқа шығару жүйесi.
Бухгалтерлiк есептегi ақпараттық жүйесiнiң қазiргi нарығы өте үлкен
қарқынмен дамуда. Оның даму тенденциясын келесiдей факторлар арқылы
айқындауға болады.
Бiрiншiсi Қазақстан Республикасының экономикалық басқару құрылымдарын
қайта құрумен және қайта ұйымдастырумен, яғни көптеген шағын
кәсiпорындардың, фирмалардың және әр түрлi мүлiк нысанындағы банктердiң
пайда болуымен байланысты.
Екiншiсi барлық есеп саясатының, есеп әдiстемелерi мен әдiстерiнiң
өзгеруiне алып келген халықаралық есеп талаптарына сай, қазақстан
Республикасының Бухгалтерлiк есеп стандарттарының жасалуы мен енгiзiлуiне
байланысты.
Үшiншiсi – бұл қарқынды түрде дербес компъютерлер мен программалық
өнiмдердiң сырттан әкелiнуi.
Төртiншiсi – бұл телекоммуникация құралдарын пайдалану арқылы
техникалық және программалық-ақпараттық платформалардың енгiзiлуiне
негiзделген жаңа ақпараттық технологиялардың пайда болуы.
Бұл дипломдық жұмыс iс-сапарлар шығыстары есебiнiң ақпараттық жүйесiне
негiзделген.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – кез келген уақытта пайдаланушының
сұранысына байланысты ақпаратты алып берудi ұйымдастыруға мүмкiндiк
беретiн, бухгалтерияда ақпаратты өңдеудi автоматтандыруға арналған
iссапарлар шығыстары есебiнiң ақпараттық жүйесiн құру.
Дипломдық жұмыс кiрiспеден, экономикадағы ақпараттық жүйе және
“Іссапарлар шығыстарының есебi” ақпараттық жүйесiн жобалау бөлiмдерiнен,
қорытындыдан, әдебиеттер тiзiмiнен және қосымшалардан тұрады.
ҚР Коммерциялық банкi мен оның басқару жүйесiне сипаттама, ҚР
Коммерциялық банкiнiң бөлiмшелерiнде дебиторлармен жүргiзiлетiн операциялар
есебi келтiрiлген.
Экономикадағы ақпараттық жүйе бөлiмiнде ақпараттық жүйенi құрудың
маңызы мен мақсаты, ҚР Коммерциялық банкiндегi ақпараттық жүйенiң өмiрлiк
циклы, оның ақпараттық, программалық, техникалық, математикалық,
лингвистикалық және ұйымдастырушылық жабдықтаулардың құрылымына қойылатын
талаптар мен “Iссапарлар шығыстарының есебi” ақпараттық жүйесiнiң
концептуалды сызба-нұсқасы берiлген.
“Iссапарлар шығыстарының есебi” бөлiмiнде “Iссапарлар шығыстарының
есебi” есептер кешенiнiң орны анықталып, ақпараттық базаға, математикалық
жабдықтау, программалық жабдықтау және пайдаланушы нұсқаулары жазылған.

1. Коммерциялық банктің айырбастау пунктерінің валюта бағамын
қадағалаудың ақпарат жүйесінің құрылуын негіздеу
1.1. Мәселенің экономикалық мәні

Елімізде қабылдамған банктік заңдылықтарға сәйкес Қазақстан
Республикасындағы банк жүйесі екі деңгейден тұрады.
Қазақстан Республикасының Коммерциялық банкі — мемлекеттік орталық
банк ретінде бірінші деңгейді білдіреді.
Өзге банктердің барлығы (Мемлекеттік даму банкісінен басқасы) - екінші
деңгейді сипаттайды, сондықтан да оларды іс-жүзінде екінші деңгейдегі
банктер деп атайды.
Бүгінгі таңдағы Қазақстанда қызмет ететін банктік жүйенің не бары он
алты жылдық тарихы бар. Бүл жүйенін қалыптасуына КСРО-ның ыдырауының
нәтижесінде еліміздің өз тәуелсіздігін алуының себеп болғандығын айта кету
керек. Содан бері банк жүйесінде түбегейлі реформалау жалғасуда. Ондағы
мақсат - отандық банктеріміздің қызметін халықаралық стандартқа өткізу
болып отырғандығы да жасырын смес. Бүл талаптарға жауап бермейтін банктерге
басқа банктерге қосылу не банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге
асыратын ұйымдар болып құрылу кажеттігі ұсынылады.
Қазақстан Республикасындағы соңғы жылдардағы банк жүйесі туралы
мәліметтер 1-кестеде беріледі.[5]

І-кесте

Қазақстан Республикасындағы несие жүйесі туралы мәліметтер кезеңнін соңына

Несие жүйесінің элементтері 12.2004 12.2005 12.2006 06.2007
Екінші деңгейдегі банктердің 48 44 38 35
барлығы: 11
оның ішінде:
мемлекеттік 1 2 2 2
мемлекет аралық 1 1 - -
Шетел капиталының
қатысуымен. 16 16 17 16
оның Ішінде:
- 100%50%-дан аса, 97 96 96 104
оның ішінде 12 11 11 10
еншілес банктер

* Сандық мәліметтер ҚҰБ-нің статистикалық бюллетенінен алынған N6 2003
маусым.
"ҚР-ғы банктер және банктік қызмет туралы" ҚР заңы. 31.08.1995

1-кестеден көріп отырғанымыздай, банктеріміздің саны жылдан жылға
азаюда. 90-шы жылдардың басында олардың саны 200-ден асты, сөйтіп банк
жүйесін реформалау нәтижесінде олардың саны 35-ке дейін (06.2003 ж.)
қысқарды. Жалпы банктер қатарында мемлекеттік банктер (мемлекеттің 100%
қатысуымен қүрылған) саны - 2. Қазақстанның банктік секторында шетел
капиталының қатысуы кеңейе түсуде, олардың саны — 16, яғни жалпы банктер
санының жартысына жуығын алады.
Іс жүзінде Коммерциялық банкте барлык, кассалық резевтердің
шоғырлануы және олардың шаруашылық айналымына түсуі Коммерциялық банктер
мекемелерінің коммерциялық банктер кассасын толтыру арқылы арқылы жүзеге
асырылады. Барлық банктер қолма-қолсыз есеп айырысуларды Коммерциялық банк
мекемелері арқылы жүргізе асыра отырып, қажет жағдайларда Коммерциялық
банктен несие ала алады. Коммерциялық банк — бұл ақшалай резервтерді
құрайтын, оған қоса меншікті алтын валюта резервтерден, басқа да
материалдык, бағалықтардан тұратын муліктерге ие болып табылатын заңды
тұлға.
Әлемдік тәжірибеде орталық банктің қызметін ұйымдастырудың әр түрлі
келесідей қүқылық формалары кездеседі:
- мемлекеттің 100% қатысуымен капиталын құрайтын біртұтас банк
формасында (мысалға: Ұлыбритания, ГФР, Франция, Канада, Ресей,
Қазақстан);
- акцияның бір бөлігі мемлекетке тиеселі немесе
мемлекеттің қатысынсыз акционерлік қоғам формасында (Жапония,
Белгияда);
- орталық банктің функцияларын біртүтас атқаратын тәуелсіз банктер
жүйесі (АҚШ-та).
АҚШ-та орталық банктердің мүлкіне мемлекет қатынаспайды, олардың
капиталы Федеральды резервтік жүйеге мүлік иесі болып келетін коммерциялық
банктердің қосқан жарнасынан тұрады.
Коммерциялық банк өзінің атқаратын мәні жағынан біртұтас ұйым болып
табылады, ал мемлекет тек оның жарғылық қорының иесі. Бүгінгі жарғылық
қордың мөлшері - 20 млрд. теңгені құрайды. Негізгі қорлары ғимараттардан,
құрылғылардан, құрал-жабдықтардан, көліктік құралдар мен басқа
бағалылықтардан, ал айналым қорлары банкке тиеслі болып табылатын меншікті
ақшалай қаражаттардан тұрады.
2004 жылдан бастап, " Коммерциялық банкі туралы" ҚР заңына жасалған
соңғы толықтырулар мен өзгерістердің кейінгі Коммерциялық банкінің басты
міндеті — еліміздегі баға тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады.
Сол сияқты, Коммерциялық банкке мынадай қосымша міндеттер жүктеледі;
- мемлекеттің ақша-несие саясатын жасау;
- төлем жүйесінің қызмет етуін қамтамасыз ету;
- қаржы жүйесінін тұрақтылығын қамтамысыз ету;
- банктік қызметті реттейтін нормативтік құқылық актілерді
қолдану арқылы қарыз берушілер мен клиенттер мүддесін қорғау және
олардың орындалуына бақылауды жүзеге асыру.
Коммерциялық банктің несиелік ресурсы төмендегідей көздерден құралады:
- меншікті қаражат есебінен;
- басқа банктерден тартылған және Ұлттық банкте шартты
негізде орналастырылған ақшалай каражаттар есебінен;
- ҚР төңірегінде тартылған қаражаттардан;
- арнайы мемлекеттік қорлар мен бюджеттің уақытша бос жатқан қаражаттар
есебінен.
Коммерциялық, банктің басқару құрылымы.
Қазақстанның Коммерциялық банкі - тігінен басқарылатын жүйедегі
біртүтас орталықтандырылған құрылымды білдіреді.
Басқарма және Басқарма болып негізгі қызметтер Коммерциялық
банктің басқару органына: директорлар Кеңесі (Директорат) жатады.
Коммерциялық банктің оперативтік басқару органы
директорлар кеңесі болып табылады. Директорлар кеңесі құрамына
Коммерциялық банк төрағасы, оның орынбасарлары және құрылымдық
бөлімшелердің жетекшілері кіреді.
2004 жылдан бастап, Үкіметтің қаулысымен Коммерциялық банктің
құрылымынан қаржы нарығының және қаржы ұйымдарының қызметіне бақылау және
қадағалау жөніндегі Қаржы агенттігі бөлініп шықты.
Оның қүрамына: банктің қадағалау, бағалы қағаздар нарығын реттеу және
сақтандыру ұйымдарының қызметін реттеу департаменттері кіреді.
Осындай өзгерістерге сәйкес Коммерциялық банктің атқаратын қызметтері
де қысқарып, яғни тек қана классикалық қызметтер қалды.
Коммерциялық банк мынадай классикалық қызметерді атқарады:
- ақшаны эмиссялау;
- ақша-несие саясатын жүргізу;

- төлем жүйесін үйымдастыру;
- төлем балансын құру;
- валюталық реттеу және валюталық бақылау. Коммерциялық банк мынадай
операцияларды жүргізеді:
- бірінші кластық эмитенттермен шығарылатын алты айлық қайтару
мерзімдегі міндеттемелерді қайта есепке алады;
- мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алады және сатады;
- депозиттік ссртификаттармен қайтару мерзімі бір жылға жататын борыштық
бағалы қағаздарды сатып алады жөне сатады.
- депозиттік жөне есеп айырысу операцияларын жүргізе отырып, бағалы
қағаздарды, басқа да қүндылықтарды сақтауға жөне басқаруға қабылдайды;
- қаржы қүралдарымен операцияларды жүзеге асырады;
- қажет кезінде банктерде жөне қаржы ұйымдарында шоттар ашады;
- чектерді жазып вексельдерді береді;
- жарғыға қайшы келмейтін өз міндеттемелеріне сай келетін басқа
да банктік операцияларды жүзеге асырады.

Ақша-несие саясаты

Қазақстан Коммерциялық банкі мемлекеттік ақша-несие саясатын
анықтайтын және жүзеге асыратын орган болып табылады.
ҚКБ ақша-несие саясатының басты мақсаты - Коммерциялық валютаның
тұрақтылығын, яғни оның төлем қабілеттілігі мен
басқа шетел валюталарына қатысты тұрақтылығын қамтама-сыз етуді көздейді.
Ақша-несие саясаты — бул айналыстагы ақша массасын, несие көлемін,
сыйақы (мүдделендіру) мөлшерлемесін өзгертуге, жалпы банк жүйесінің
қызметін реттеуге багытталган шаралар жиынтыеы.
Ақша-несие саясатының макроэкономикалық деңгейдегі субъектісі -
Коммерциялық банк болып табылады. Ал ақша-несие саясатының Коммерциялық
банк тарапынан реттеу объектісіне экономикадағы қолма-қол және қолма-қолсыз
ақша массасының жиынтығы жатады.
Шаруашылық конъюктурасының жағдайына байланысты ақша-несие саясатының
екі типі болады: І.Рестрикциялық ақша-несие саясаты;
2. Экспанцондық ақша-несие саясаты.
Рестрикциялык ақша-несие саясаты - екінші деңгейлі банктердің нвсиелік
операциялар көлемін шектеуге және қатаң шарт белгілеуге, сондай-ақ сыйақы
мөлшерлемесінің деңгейін арттыруға бағытталатын шаралар жиынтығы.
Экспанциондық ақша-несие саясаты - несие беру көлемін кецейтумен,
айналыстағы ақша-массасының өсуіне бақылаудың әлсіздігімен және сыйақы
мөлшерлемесініц тәмендеуімен байланысты шаралар.
Соңғы жылдардағы ақша-несие саясатының басты көздеген бағыты:
инфляцияны төмендету және теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету. Бұл
мақсатқа жетуде Коммерциялық банк қатаң ақша-несие саясатын жүргізуде.
Заңға сәйкес Коммерциялық банк мынадай ақша-несие саясатының негізгі
құралдарының көмегімен реттеледі:
• Сыйақы мөлшерлемелерін белгілеу;
• Ең төменгі міндетті резевтер нормасын белгілеу;
• мемлекеттің бағалы қағаздарын сатып алу және сатуы бойынша ашык,
нарықтағы операцияларды жүргізу;
• банктерге және үкіметке несиелер беру;
• валюталык, нарықта интервенциялау;
• кейбір жағдайларда, несиелік операциялардың жекелеген түрлерінің
деңгейі мен көлеміне тікелей сандық шектеулер енгізу;
Қазіргі уақытта жоғарыда аталған қүралдардың ішінде іс-жүзінде
қодданылып отырғандары: ресми сыйақы мөлшерлемелері, қысқа мерзімді
ноттарды эмиссиялау, ашық нарықтағы операциялар.
Коммерциялық банк өзінің жүргізетін операциялары бойынша мынадай ресми
сыйақы мөлшерлемелерді белгілейді:
- ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесі;
- ресми есептік (дисконттык) мөлшерлемесі;
- РЕПО және кері РЕПО операциялары бойынша сыйақы мөлшерлемесі;
- "овернайт " займдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі;
- күндізгі займдар бойынша сыйақы мөлшерлемесі.
Ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесі - ақша нарығының жалпы
жағдайына, несие бойынша сұраныс мен ұсынысқа, инфляция және күтілетін
инфляция деңгейіне байланысты белгіленеді. Коммерциялық банкінің заң
актілері, ҚР Президентінің актілері негізінде немесе ҚКБ Басқармасының жеке
қаулылары бойынша жүргізілетін заем операциялары бойынша қолданылады.
Ресми есептік (дисконттык} мөлшерлемесі - ақша нарығының жалпы
жағдайына, несиелер бойынша сүраныс пен үсыныс көлеміне байланысты
белгіленеді және Коммерциялық банктің коммерциялық вексельдерді қайта
есепке алу операцияларында қолданылады. Ресми есептік (дисконттық)
мелшерлеме жыддық пайыздық мөлшерлеме болып табылады және ол айналыс
мерзімі алты айлық вексельдерді қайта есептеуде қолданылады.
РЕПО және кері РЕПО операциялары бойынша сыйақы мөлшерлемелері —
жылдық пайыздық мөлшерлемелер, ішкі қаржы нарығының жағдайына байланысты
белгіленеді және мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялар жүргізуде
қолданылады. РЕПО-ның мақсатты мөлшерлемесінен ауытқу жағдайында ақшалай
қаражаттарды орналастыру немесе тарту жолымен РЕПО нарығындағы сыйақы
мелшерлемелерді реттеу арқылы сыйақы мелшерлемелердің елеулі ауытқуын
болдырмау.
"Овернайт" заемдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі - Коммерциялық
банктің екінші деңгейдегі банктерге, олардың ҚКБ-ш корреспонденттік
шоттары бойынша есеп айырысуды 'дебеттік қалдықпен аяқтауы барысында
бір түнге берілетін заемдары бойынша қолданылады.
Күндізгі заемдар бойынша сыйақы мөлшерлемелері -
Коммерциялық банктің екінші деңгейдегі банктерге, олардың ҚКБ-ғы теңгеде
ашқан корреспонденттік шоттары бойынша төлем жүргізуге немесе ақшалай
аударымдар жасауға қажетті ақша қаражаттары уақытша болмаған не жетіспеген
жағдайларда займдар бойынша қолданылады.
Ең төменгі резервтік талаптар. Ақшалай нарықтағы тепе-тендікті
қамтамасыз етуде, банктерге берілетін несиелер көлемін реттеуде, банктің
өтімділік деңгейін реттеуде және олардың міндеттемелері бойынша
төлемсіздікті төмендетуде, сол сияқты банктің салым иелері мен
акционерлерінің мүдделерін қорғау мақсатында Коммерциялық банк ең төменгі
резервтік талаптар механизмін қолданады.
Резервтік талаптар ашық нарықтагы операциялар және пайыз саясатымен
қатар коммерциялық банктерді жанама ақшалай-несиелік реттеудің негізгі
құралдарының біріне жатады. Қазақстан банк жүйесінің бүгінгі даму
жағдайында резервтік талаптар, бір жағынан, сақтандыру институттарының жоқ
кезінде, коммерциялық банктердің депозиттерін сақтандыру қызметін, екінші
жағынан, экономикадағы ақшалай мультипликация процессін реттеу қызметтерін
атқарады.
Ақша-несие саясатының бұл құралы 1993 жылы 1 қаңтарда енгізілген "ҚР
коммерциялық кооперативтік және жеке банктердің қызметін реттеу туралы"
нұсқауға сәйкес, міндетті резерв нормативі 18-20% мөлшерінде бекітілген
болатын. Қазіргі уақытта ол төмендеп, 6%-ды құрайды.

Ашық нарықтағы операциялар

Ашық нарықтағы операциялар — бұл Коммерциялық банктің айналыстағы ақша
массасының көлемін реттеу мақсатында екінші реттегі нарықта мемлекеттің
бағалы қағаздарын сату және сатып алумен байланысты операциялары.
Бұл біршама ақша массасын, коммерциялық банктердің етімділігі және
несиелік жұмыстарды реттеудің ыңғайлы өдістерінің бірі болып табылады. Оның
негізгі мөні ақша эмиссиясын тоқтату арқылы банктердің несиені эмиссия-
лауын шектеуді біддіреді.
Коммерциялық банк нарықта бағалы кағаздарды сату арқылы оны сатып
алушылардың резервтік шоттарынан тиісті соманы ұстап қалады. Сөйтіп,
керісінше, банктерге несие беруді және ақша шығаруды ынталандыру мақсатында
Коммерциялық банк бағалы қағаздарды сатып алады да, тиісті соманы
банктердің резервтік шотына қайта аударады.
Несиелік операциялар Несиелеу және қаржыландыру операцияларына соңғы
жылдары Коммерциялық банктің қызметінің алдағы уақыттарда классикалық
қызметіне жақындауына байланысты тиісті шаралар қолданды. Қазіргі уақытта
екінші деңгейдегі банктерді несиелеу тек қана олардың өтімділігін сақтау
мақсатында жүзеге асырылады. Бюджеттің тапшылығын жабу үшін Үкіметке несие
беру бюджет саясаты аумағында, яғни Коммерциялық банктің республикалық
бюджетті несиелеуден бас тарту мақсатында жүргізілді. Жеңілдікпен берілетін
несиелерді беру және көсіпорындардың несие үшін тікелей өтініш жасауын
қарастыру болған жоқ. Коммерциялық банктін несиелерін орналастыру
аукциондар арқылы, банкаралық нарық арқылы, сол сияқты ломбардтық несиелеу
негізінде жүзеге асырылады.
Валюталык, интервенция
Коммерциялық банктің валюталық интервенциясы — деп Коммерциялық
валюталық бағамына әсер ету мақсатында орталық банктің шетел валютасын сату
және сатып алу жолымен валюталық нарықтағы операцияларға араласуын айтады.
Коммерциялық банктің валюталық нарықтағы интервенция дербес түрде кез
келген банктер және валюталық биржалар арқылы кез келген валюталық
мәмілелер түрлерін пайдалану негізінде жүзеге асырылады.
Коммерциялық банк ақша-несие саясатының бағыттарын бір жылға анықтап
келсе, 2006 жылдан бастап, алдағы үш жылға алдын-ала анықтау тәжірибесіне
көшті жөне әр жыл өткен сайын өзгерістерді ескеріп, оған Коммерциялық банк
псн ҚР Үкіметі біріге түзетулер енгізеді. Мұндағы негізгі мақсат біртіндеп
инфляциялық таргеттеу принципіне өту, яғни ақша базасы мен алтын-валюта
резервтері бойынша мақсатты көрсеткіштерден инфляция бойынша мақсатты
көрсет-кіштерге көшу.
Осындай ақша-несие саясаты қана Коммерциялық банктің инфляцияны
төмендету мақсатындагы саясатына толық жауап береді жөне сонымен қатар
жүргізілетін ақша-несие саясатына деген рыноктың қатысушыларының үлкен
сенемін қамтамасыз етеді. Басқа елдердің тәжірибесі көрсеткендей,
инфляцияның мақсатты керсеткіштерін енгізуге мынадай факторлар негіз бола
алады: бюджеттің тұрақты жағдайы, макроэкономикалық тұрақтылықты
кепілдендіру, қаржы жүйесінің тұрақтылығы, Орталық банктің тәуелсіздігі,
Орталық банктің құралдары мен инфляция арасындағы өзара байланысты түсіну,
ақпараттың ашықтығы.
Ақша-несие саясаты қаржы нарығының түрақтылығын сақтауға, сақтандыру
нарығының, бағалы қағаздар нарығының өрі қарай дамуына және банк жүйесінің
нығая түсуіне, экономиканың нақты секторын банктердің несиелеуін өрі қарай
өсіру үшін жағдай жасауға, сондай-ак жинактаушы зейнетақы қорларының
жетілдірілуіне мүмкіндік туғызады.
2004-2006 жылға арналған ақша-несие саясатыньщ негізгі корсеткіштерінің
болжамы 2-кестеде беріледі.

2-кесте
2004-2006 жылдарға арналған ақша-несие саясатының негізгі көрсеткіштерінің
болжамы
Көрсеткіштер 2003 2004 2005 2006
(бағалау)
Базалық инфляция
жылына орташа, % 4-6 3-5 3-5
Инфляция (ТБИ)
жылына орташа, % 6,5 5-7 4-6 4-6
Қайта қаржыландыру
жылдың соңына, % 7,0 6-6,5 6,0 5,5
ХБ жалпы
алтын-валюта резерві
млн. АҚШ доллары 4852 5156 5679 6438
өзгерістер, % 54,5 6,3 10,1 13,4
Ақша базасы
млрд. тенге 312 411 495 574
өзгерістер, % 50,0 31,6 20,3 16,1
Ақша массасы
млрд. тенге 1026 1325 1607 1898
өзгерістер, % 34,2 29,1 21,7 18,1
Банк жүйесіндегі
резиденттердің депозитгері
млрд. тенге 780 972 1183 1407
өзгерістер, % 29,4 24,6 21,7 18,1
Экономикаға беретін банктің
несиелері
млрд. тенге 940 1225 1520 1844
өзгерістер, % 39,8 30,3 24,1 21,3
Жеке түлғалардың 10,0-11,0 9,0-10,5 8,0-9,5 7,0-9,0
теңгедегі мерзімді
депозитгері бойынша орташа
өлшемді мөлшерлеме, %
Занды тұлғаларға 14,5 12,0-13,511,0-13,010,0-12,0
берілген теңгедегі
несиелер бойынша орташа
өлшенген мөлшерлемесі, %

2-кестеден көріп отырғанымыздай, 2004-2006 жылға арналған ақша-несие
саясатының басты мақсаты орташа жылдық базалық инфляцияны — 2004 жылы 4-6 %
және 2005-2006 жылдары 3-5 % шегінде ұстау.
Инфляциялық таргеттеу тұсындағы ақша-несие саясатының негізгі
құралдарының біріне "ашық нарықтағы операция", оның ішінде РЕПО операциясы
және вексельдерді қайта есепке алу операциялары жатады. 2003 жылы
Коммерциялық банк өзінің ресми мөлшерлемелерінің (оның ішінде РЕПО жөне
вексельді есепке алу мөлшерлемелері бойынша) ролін нығайту үшін шаралар
қолданбақ. Бұл өз кезегінде 2004-2005 жылдары ақша-несие саясатының
инфляциялық таргеттеуге өтуіне дайындық үшін қызмет сттеді.
2003 жылы Қазақстан Республикасында валюталық режимді
либерализациялау, бірінші кезекте капиталдың сыртқа шығуы мен ішке келуіне
жасалатын валюталық бақылау мен реттеу шараларын жұмсарту, яғни кейбір
капитал қозғалысымен байланысты операциялар үшін лицензиялауды алып
тастауды көздейтін сияқты шаралар жалғасын табуда. Жалпы алғанда, валюталық
режимді либерализациялау үш кезеңде өтеді. 2 кезең бағдарламасын 2005 жылы
бастау көзделуде. Либерализациялау бағдарламасы толығымен 01.01.2007 жылға
аяқталады деп күтілуде.
Жалпы 2006 жылы ақша-несие саясатын жүргізу қаржы нарығындағы
тұрақтылықты қамтамасыз етті, сонымен қатар елде жоғары экономикалық өсуді
сақтауға белгілі бір дөрежеде ықпалын тигізді.
2006 жылы орташа жылдық инфляция 6,4% болды. Жыл бойы валюта нарығында
теңге АҚШ долларына қатысты 12,4%-ға нығайды, ал эуро және Ресей рубліне
қатысты 6,9%-ға жөне 5,4%-ға құнсызданды.
2006 жылы Коммерциялық банктің таза халықаралық резервтері 58%-ға
4958,9 млн долл. дейін ұлғайды, бүл 4,8 айдан астам уақыт тауарлар мен
қызмет көрсету импортының орнын жабуды қамтамасыз етеді. Елдің халықаралық
резервтері түтастай алғанда 69,3%-ға 8565,2 млн. долл. дейін өсті.
Коммерциялық банктің таза халықаралық резервтерінің өсуі ақша
агрегаттарының кеңеюіне алып келді: ақша базасы: -52,2%-ға 316,9 млрд.
теңгеге дейін, ақша массасы — 26,8%-ға 969,9 млрд тенгеге дейін, қолма-қол
ақша 47,6%-ға 238,7 млрд теңгеге дейін ұлғайды. Нәтиіжесінде 2003 жылы
экономиканы монетизациялау 17,3%-дан 22%-ға дейін өсті.
2006 жылы қаржы секторының негізгі сегменті — банк секторында дамудың
жоғары қарқын сақтадлы.
2006 жылы екінші деңгейдегі банктердің жиынтық активтері 46,5%-ға 1,7
трлн теңгеге дейін (11,7 млрд АҚШ доллларына жуық), ал жиынтық меншікті
калиталы - 45,1%-ға 233,9 млрд теңгеге дейін ұлғайды. 2003 жылы халықтың
(резидент еместерді есептегенде) салымдардың өсуі жалғаса түсті, олар 33,4%-
ға 343,2 млрд теңгеге дейін (2,4 млрд АҚШ долларына жуық) өсті. 2003 жылы
банктердің ресурстық базасының айтарлықтай өсуі банктердің экономиканың
нақты секторына берген несиелерінің 45,5%-ға 978,1 млрд теңгеге дейін (6,8
млрд долл. жуық) өсуіне ықпал етті.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАНК ІСІН ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ РЕТТЕУ

Банктерді ашу және олардың қызметін ұйымдастыру

ҚР-ғы коммерциялық банктер өз қызметінде 1995 жылы 30 наурызда
қабылданған "ҚР Халық банкі" және 1995 жылдың 31 тамызында қабылданған "ҚР-
ғы банктер және банктік қызмет туралы" ҚР заңдарын басшылыққа алады.
Коммерциялық банктер - банктік жүйенің екінші деңгейін білдіреді. Олар
банктік ресурстарды шоғырландыра отырып, занды және жеке тұлғаларға кең
көлемде банктік операциялар мен қаржылық қызметтерді жүзеге асырады.
Қазіргі коммерциялық банктер жүйесі 1990 жылдың аяғынан бастап
қалыптасты, яғни қазақстандық банктік жүйенің небары он төрт жылдық тарихы
бар. Коммерциялық банктердің соңғы сегіз жылдағы сандық құрамы 3-кестеде
берілген.

3 кесте
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердің сандық құрамы *
кезеңнің басына

Банктер түрлері 01. 1992 01. 1999 01. 2000
1.01.20041.01.2005
Депозитгердін барлығы, 603,2 37,7 100,0 100,0
соның ішінде:
ұштық валютада 214,5 40,9 39,1 40,0
шетел валютасында 361,7 35,7 60,9 60,0
занды тұлғалардың 352,5 39,3 57,8 58,4
жеке тұлғалардың 250,7 35,7 42,2 41,6
аудармалы депозиттер 220,4 65,5 30,4 36,5
өзге депозитгер 382,8 25,6 69,6 63,5
Халық салымдары** 257,4 38,8 100,0 100,0
соның ішінде,
ұлтгық валютада 67,5 36,9 26,6 26,2
шетел валютасында 189,9 39,5 73,4 73,8
тыалап ету салымдар 45,3 17,4 20,8 17,6
мерзімді салымдар 212,1 44,5 79,2 82,4

Осындай жағдайда, коммерциялық банктердің активтік эперацияларын
қаржыландырудың басты көзі рстінде пайдаланылатын тартылған қаражаттарды
жинақтауда, соммерциялық банктерден депозиттік саясатты белсенді түрде
жүргізе отырып, депозиттік операцияларды ұлғайту талап етіледі. Депозиттік
операцияларды ұйымдастыру барысында коммерциялық банктер баланс өтімділігін
сақтай отырып, мынадай талаптарды ескеруі тиіс:
- депозиттік ресурстардың қаржыландыратын активтік
операциялардың мерзімдері мен сомасына сәйкес келуі;
- депозиттік операциялар банк пайдасын ұлғайтуға
немесе болашақта пайда алу үшін жұмыс жасауға тиіс;
- депозиттік операцияларды ұйымдастыру процесінде мерзімді
депозиттер мен мерзімді салымдардың көбірек тартылуына көңіл
бөлу;
салым иелерінің санын өсіру мақсатында, депозиттік операциялар түрлерін
ұлғайтып, қосымша қызмет көрсетіп, жеңілдіктер жасауға тиіс.

Банктің депозиттік емес ресурстары

Банк депозиттік емес ресурстары банктің қысқа мерзімді етімділігін
қолдау мақсатында тартылады. Оларға: банк-аралық несиелер, Коммерциялық
банктің несиелері, банктердің меншікті бағалы қағаздарын эмиссиялау
нөтижесінде тартқан ресурстары, сондай-ақ отандық жөне шетелдік басқа да
қаржы нарығынан сатып алынған ресурстары жатады.
Банкаралық несие - бұл коммерциялық банктердің бір-біріне беретін
несиелері. Банкаралық несие бұл басқа ресурстармен салыстырғанда өте қымбат
ресурс болып табылады. Банкаралық несиенің негізін банкаралық депозит-тер
құрайды. Банкаралық депозиттер - бұл банктердің бір-бірінде ашқан
корршотындағы қаражат қалдықтары.
Депозиттік емес қаражаттардың бір түріне Коммерциялық банктің
коммерциялық банктерге қысқа мерзімді өтімділігін қолдап отыру мақсатында
беріліп отырған мынадай несиелерін жатқызуға болады: овернайт (бір тундік)
және кундізі заемдар.
Овернайт — банктердің Коммерциялық, банктегі корреспонденттік шотында
дебеттік қалдықтың пайда болуына байланысты бір тунге берілетін несие,
Күндізгі заем — банктік жумыс куні ішінде банктердің Коммерциялық
банкте ашқан корреспондентік шотында уақытша қаражат жоқтыгына немесе
жетіспеуіне байланысты ақшалай аударымдар мен төлемдер жасау мақсатында
берілетін несие.
Бағалы қағаздарды қайта сатып алу негізінде сату келісімі (РЕПО
операциясы) - қазыналық міндеттемелермен қамтамасыз етілетін қысқа мерзімді
займның түрін білдіреді.
Мүндағы қарыз алушының міндеттемесі, ягни ол келісілген күні жөне алдын ала
белгіленген бағада, өзінің сатқан бағалы қағазын қайта сатып алуды
кездейді.
Коммерциялық банктерде векселъдерді қайта есепке алу және несие беру —
бұл қосымша қаражатқа деген қажеттілікке байланысты коммерциялық банктердің
Коммерциялық банкке коммерциялық вексельдерін кепілге бере отырып,
ресурстар тарту төсілі.
Банктер тек қарапайым вексельдерді гана шығарады. Банк вексельдерін
шығарудағы артықшылықтарға: бірін-шіден, вексельді тауарлар мен
көрсетілетін қызметтер үшін есеп айырысуда пайдаланады; екіншіден,
вексельдер ссуда алу барысында кепілдік ретінде жүреді; үшіншіден,
вексельді жеке жөне заңды тұлғалар қолдана алады; тертіншіден,
векссльдердін етімділігі жоғары; бесіншіден, вексельдер бойынша дисконт
мөлшерлемесі жоғары; алтыншыдан, вексельдің занды немесе жеке тұлғаға өту
барысында шектеулік болмайды; жетіншіден, вексельдің мерзімі әр түрлі
болады.

Банктің инвестициялық операциялары

Банк қызметіндегі инвестицялаудың өзіндік ерекшелігі бар. Кең
мағынада, банктік инвестиция - пайда табу мақсатында банктің ресурстарын
орналастыруга багытталган активтік операциялардыц жиынтыгы.
Ал, тар мағынада, банктік инвестиция - табыс немесе пайда алу
мақсатында ақшалай қаражаттарды багалы қагаздарга жумсауы.
Сонымен қатар, банктік инвестициялау деп негізгі капиталға жүмсаған
қаражаттарды да түсінуге болады.
Банктің инвестициялық қызметі инвестициялық саясат көмегімен жүзеге
асырылады. Инвестициялық саясаттың негізгі мазмүны қаражат жүмсау үшін
біршама тиімді бағалы қағаздың түрлерін анықтау, өр уақыт кезеңіне
инвестиция портфелінің қүрылымын оңтайландырудан тұрады.
Банктердің инвестициялық саясаты - банк қызметінің тұрақты жұмыс
жасауын, нөтижелілігін немесе пайда-лылығын, сондай-ақ өтімділігін
қамтамасыз ету мақсатында инвестициялар портфелін басқару стратегияларын
жасауға және іске асыруға бағытталатын шаралар жиынтығы.
Банктің инвестициялық саясатының басты бағыттары мынадай бөлімдерді
қамтиды:
• инвестициялық саясаттың басты мақсаты;
• баланс активі мен пассивіндегі квазиинвестициялық операциялардің
шегін (үлесін) анықтау;
• инвестициялық операциялардын сапасы үшін жетекшілер мен
атқарушылардың жауаптылығы;
• инвестициялардың құрамы мен қүрылымы;
• бағалы қағаздардың сапасының деңгейінің және өтеу мерзімінің
тиімділігі;
• инвестициялар портфелінің диверсификациялануына қойылатын негізгі
талаптар;
• портфельдің құамына түзетулер енгізу механизмі;

• сақтау тәртібі жөне сақтандыру механизмі;
• пайдалар мен зияндардың есебі;
• компьютерлік қамсыздандыру бағдарламалары. Банктердің
инвестициялық қызметі жаңа бағалы қағаздарға қаражат орналастыруға кепілдік
беру (андер-райтинг), сондай-ақ клиенттергс қандай бағалы қағаз түрін, қай
уақытта шығаруға және ұсынысты қалай жасауға болатыны жайлы кеңес беруді
сипаттайды.
Бағалы қағаздар бизнесіндегі андеррайтинг — бұл бағалы қағаздарды
сатудан ешқандай да төменгі ақшалай қаражаттың келіп түспейтіндегі туралы
эмитентке кепілдік беруді білдіреді. Мұндай жағдайда эмитент қор
құндылықтарын орналастыру жоспарын құрады.
Банктердің инвестициялық операциясы бағалы қағаз-дармен жасалатын
операцияларды сипаттайды. Банктің инвестициялық операция жүргізетін бағалы
қағаздары екі топқа бөлінеді: қор (акция, облигация) және коммерциялык,
багалы қагаздар (коммерциялық вексель, чек, қоймалық, кепілдік куәліктер).
Қор бағалы қағаздарының өзін екі негізгі топқа беледі:
1) мемлекеттің багалы кагаздары;
2) мемлекеттік емес (корпоративтік) багалы қаеаздар.
Мемлекеттің бағалы қағаздары табыстылығына қарай үш түрге белінеді:
- Дисконттык,, мұндай бағалы қағаздар алғашқы нарықта
инвесторларғы жеңілдікпен (номинадцық қүнынан төменгі бағамен)
сатылып, номиналдық қүны бойынша отеледі.
Мысалы, 91 күнге шығарылған, номиналдық құны 100 теңге тұратын
дисконттық бағалы қағазды 75 теңгеге сатып алсаңыз, онда одан мынадай табыс
аласыз:
100-75 = 25 теңге немесе
25теңге: 75 теңге (бастапқы салынған инвестиция)* 100 % =33,3%
Сонымен қатар, егер 91 күнге салсаңыз, онда бір күндік табыс: 33,3%:
91 күн = 0,3659 % құрайды. Демек, бір жылдық табыс: 0,3659 % * 364 күн =
133,19 % тең.
- Купондык,, яғни номиналдық құнына пайызбен
бейнеленген табыс екелетін бағалы қағаздар. Купон мерзіміне қарай жылына 2-
4 ретке дейін төленеді.
- Аралас, яғни купон жіне дисконт түрінде қатар табыс әкелетін
бағалы қағаз. Бұл жағдайда инвестор-банктің табысы екі көзден: дисконт
түріндегі жөне купон мөлшерлемесі түріндегі табыстардан қүралады.
Бүгінгі танда ҚР-ғы екінші деңгейдегі банктердін инвестициялық
операцияларға бағытталған активтерінің басым бөлігі мемлекеттің бағалы
қағаздарға жұмсалып отырғаны жасырын емес. Себебі, мүндай бағалы қағаздарға
салған активтер: біріншіден, өтімді, яғни банк ондағы қаражатты тез арада
қолма-қол ақшаға айналдыра алады, екіншіден, олардан алатын табыс төмен
болғанымен төуекел төмен немесе жоқ десе де болады.
Сонымен қатар активтерінің бір бөлігін өтімді корпоративтік бағалы
қағаздарға да орналастыруда. Корпоративтік бағалы қағаздарга мыналар
жатады:
• акциялар;
• облигациялар;
• депозиттік және жинақ сертификаттары;
• ипотекалық куәліктер;
• депозитарлық қолхаттар.
Осьшардың ішінде инвестицялау операциялары акциялар мен
облигацияларға байланысты көп болады. Ал қалғандарының нарығы әлі
өз деңгейінде дами қойған жоқ.
Акция — бұл акционерлік қоғамның жарғылык, капиталына улес қосқандығын
куәландыратын және басқару ісіне қатысуга құқык, беретін, сондай-ақ иесіне
табыс әкелетін бағалы қагаз.
Дивидент төлеу тәсілінің айырмашылығына байланысты жай және
артықшылықты акцияларға бөледі. Жай акция, оның иесіне акционерлік
қоғамының табысына байланысты табыс әкеледі және қоғамды басқару ісіне
немесе жалпы жиналысқа қатысуға құқық береді. Ал, артықшылықты акция,
иесіне қоғамның табысына байланыссыз тұрақты табыс алуға құқық береді,
бірақ басқару ісіне араласуға немесе акционерлер жинылысына қатысуға құқық
бермейді. Артықшылықты акцияның келесі бір артықшылығы - қоғам борыштық
тұрақсыздыққа ұшыраған жағдайда мүлікті жай акция иесінен бүрын алуға
мүмкіндік беруі.
Акциялар шығару формасына қарай да ажыратылады: құжатты
(сертификатпен) түрде және құжатсыз (шоттағы бухгалтерлік жазулар арқылы).
Облигация — оның иесінің ақшалай қаражат салғандығын куәландыратын
және эмитенттің осы қаражат сомасы (номиналдық құны) мен пайызды қайтарып
беру туралы міндетемесін растайтын бағалы қазаз.
Қазақстандағы айналыста жүрген облигациялар табыстылығана қарай екі
түрге бөлінеді:
Купондық облигация - инвестор-банкке пайыз мөлшер-лемесі формасында,
яғни алты айда немесе жылына бір рет табыс әкелетін түрі;
Дисконттык, облиғация - инвестор-банктің облигацияны шығарушыдан
номиналдық құнынан теменгі бағада сатып алып, оны өзінің құнымен қайта сату
арысындағы айырма түрінде банкке табыс әкелетін түрі.
Мысалғы, облигацияның ағымдағы бағасы 100 теңге, купон мөлшерлемесі — 10 %,
онда облигацияның ағымдағы табысы төмендегідей түрде есептеуге болады.
Купонбаға * 100 = 10100*100 = 10%
Егер облигация бағасы өсіп, 150 тенгені қүраса, онда ағымдағы табыс:
10150*100 = 6.66%

БАНКТІҢ ЕСЕП АЙЫРЫСУ-КАССАЛЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАРЫ

Есеп айырысу операциялары, олардың жіктелуі

Отандық банк тәжірибесінде банктердің есеп айырысу-кассалық
операциялар мынадай түрлерге бөлінеді:
• банктік шоттар ашу;
• Коммерциялық немесе шетел валютасында аударым операциялары;
• алдағы уақытта валюталалау күні қойылуға тиісті, Коммерциялық
валютадағы аударым операциялары;
• төлемнің шартын өзгерту не қайтару;
• валюталық операцияларға бақылау жасау;
• шоттың архивін беру;
• шоттан қолма-қол ақша беру;
• ұсақ ақшаларды ірілеп беру;
• банктен кеңсеге дейін немесе керісінше қолма-қол ;шаларды
инкассациялау;
• қүндылықтарды жеткізіп беру.
Отандық банктер есеп айрысу операцияларын ұйымдастырушылар болып
табылады
Есеп айырысу операциялар мынадай белгілеріне оайланысты жіктеледі:
Есеп айырысу субъектілеріне қарай:
• банктік емес секторлар (шарушылық субъектілері) арасындағы банктер
арқылы есеп айырысулар;
• жеке сектор – үй шарушылықтарының банктер арқылы есеп айрысулары;
• банктік сектор - банкаралық есеп айырысулар.
Есеп айырысу объектілеріне қарай:
• тауарлы операциялар бойынша есеп айрысулар; бюджет жөне басқа
бюджеттен тыс қорлармен аударымдар;
• банк ссудалары, вексельдері және басқа да міндеттемелері бойынша
төлемдер.
Есеп айырысу аумағына қарай:
I. Мемлекет ішіндегі есеп айрысулар, оның ішінде: бір қаланың ішінде;
қаладан тыс жерлерде, аудандарда, ауылда және т.с.с.
II. Мемлекет арасында (халықаралық) есеп айырысулар. Есеп айырысу
уақытына қарай:
- сауда операциясы басталғанға дейінгі (аванстық) төлемдер;
мәміле жасалған соң, мерзімді төлемдер;
- коммерциялық несие шартында, ягни мөміле жасалған сон белгілі
бір уақыттан кейнігі төлемдер;
- мерзімінен бүрын, яғни келіскен мерзімге дейін;
- ашық шот бойынша (жоспарлы), яғни тауарларды алған сайын
үздіксіз төлемдер;
- мерзімі кейінге қалдырылған, ягни бастапқы белгілсн мерзімін ұзарту
жолымен;
- мерзімі өтіп кеткен төлемдер, яғни төлем уақыты
кешіктірілген.
Есеп айырысу жүйелеріне қарай:
- пошта байланысы арқылы; телеграф-телетайп байланысы арқылы;
- телефон байланысы арқылы; электрондық байланыстар арқылы;
СВИФТ (Дүниежүзілік банкаралық телекомуникация коғамы) жүйесі арқылы
Есеп айырысу формаларына қарай:
I. Қолма-қолсыз аударымдар (банктік), оның ішінде:
- кредиттік; дебеттік;
- ашық шот арқылы;
- аккредитив;
- инкассо.
II. Қолма-қол ақшалар (банкнота жөне монеталар) арқылы;
Есеп айырысу төсіліне қарай:
- толық есеп айрысулар;
- жартьшай есеп айырысу;
Өзара талаптар мен міндеттемелерді есепке алу (клиринг)
арқылы есеп айрысулар. Есеп айырысу құралдарына қарай:
I. Кредиттік аударымның құралдарымен есеп
айырысулар, оның ішінде:
- төлем тапсырмасымен;
II. Дебеттік аударымдар құралдарымен есеп айрысулар, оның ішінде:

- төлем талап-тапсырмасы, чек, вексель,
- инкассалық өнімдер;
II. Аралас құралдар арқылы есеп айрысулар, яғни бірде дебеттік, бірде
кредиттік аударымдар түрінде болатын: аккредитив, пластикалық карточкалар,
банктік аударымдар және т.б.
Есеп айырысу шамасына қарай: ірі төлемдер; ұсақ төлемдер; Есеп айырысу
кезектілігіне қарай:
1) жалақы, бюджет, сақтандыру жөне т.с.с. төлемдер;
2) материалдық қүныдылықтар үшін төлемдер;
3) ссудалар үшін төлемдер;
4) сот шешімі айырысулар бойынша төлем құжаттарымен есеп.

Банктік шотты ашуды ұйымдастыру тәртібі

Есеп айырысу-кассалық операциялар негізінен клиенггердің банктердегі
ашқан ағымдық жөне басқа да шоттары арқылы жүзеге асады.
Қазіргі кездегі екінші деңгейдегі банктерде шоттар ашу тәртібі 1998
жылғы 29 маусымдағы "Ақшалай төлемдер мен аударымдар туралы" ҚР заңына жөне
2000 жылғы 2 маусымдағы Коммерциялық банк Басқармасының N 266 бектілген
"Қазақстан Республикасының банктеріндегі клиенттердің банктік шоттарын ашу,
жүргізу және жабу тәртібі туралы" нүсқаулықта көзделген. Осы нүсқаулыққа
сай банктерде ашылатын шоттар мынадай түрлерге бөлінеді: ағымдағы, жинақ
және корреспонденттік.
Жоғарыдағы ережеге сөйкес, ҚР-ғы екінші деңгейдегі банктерді шот ашу
мынадай құжаттар талап етіледі:
Резидент-заңды тұлғаларү шін:
• Жарғысының көшірмесі (нотариалды куәландырылған);
• Статистикалык. карточка;
• Мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куәліктің көшірмесі;
• СТТН кешірмесі;
• Филиалдар мен өкілеттік үшін, резидент-заңды тұлғаның
басшыларына берілген сенім-хаттьщ көшірмесі;
• Мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер
үшін ҚР Қаржы Министрлігінен рүқсат қағаз;
• Қол қою және мөр басу үлгісі бар карточка (нотариалды
куәландырылған, 3 дана);
• Қол қоюшы тұлғаларға арналған бүйрықтың көшірмесі мен олардың
төл қүжаттары мен СТТН;
• Банктік шот ашу туралы өтініш;
• Банктік шот туралы келісім-шарт.
II. Бейрезидент-зацды тұлғалар үшін:
• Мемлекеттік немесе орыс тілінде дайындалған, Филиал немесе
өкілеттік туралы ереженің көшірмесі (нотариадцы куөландырылған);
• Статистикалық карточка;
• Мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куәліктің кешірмесі;
• СТТН көшірмесі;
• Филиалдар мен өкілеттік үшін, бейрезидент-занды тұлғаның
олардың басшыларына берілген сенім-хаттың кешірмесі;
• Қол қою және мөр басу үлгісі бар карточка (нотариалды
куөландырылған) 3 дана;
• Жеке куәлігі (көшірмесі);
• Банктік шот ашу туралы өтініш;
• Банктік шот туралы келісім-шарт.
. Шаруа (фермер) шаруашылгы:
• Мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куәліктің
көшірмесі;
• СТТН көшірмесі;
• Жерді пайдалануға жер бөлімшесін беру туралы
қүжаттың көшірмесі (нотариалды куәландырылған);
• Қол қою жөне мөр басу үлгісі бар карточка
(нотариалды куәландырылған) 3 дана;
• Жеке куөлігі (көшірмесі);
• Банктік шот ашу туралы өтініш;
• Банктік шот туралы келісім-шарт.
IV. Жеке кәсіпкерлер ушін:
• Жеке көсіпкерді мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу)
туралы куәліктің көшірмесі;
• СТТН көшірмесі;
• Қол қою және мөр басу үлгісі бар карточка (нотариалды
куәландырылған) 3 дана;
• Жеке куәлігі (көшірмесі);
• Банктік шот ашу туралы өтініш;
• Банктік шот туралы келісім-шарт.
V. Шетелдік дипломатиялық және консулдық өкілеттіктер үшін:
• ҚР Сыртқы істер министрлігінен берілген, оның аккредитациясын
растайтын құжаттың көшірмесі;
• Қол қою және мер басу үлгісі бар карточка
(нотариалды куәландырылған) 3 дана;
• Жеке куөлігі (көшірмесі);
• Банктік шот ашу туралы өтініш; )
• Банктік шот туралы келісім-шарт.
VI. Жеке түлеалар үшін:
• Жеке куөлігі (көшірмесі);
• СТТН көшірмесі;
• Қол қою және мөр басу үлгісі бар карточка нотариалды
куәландырылған) 3 дана;
• Банктік шот ашу туралы өтініш;
• Банктік шот туралы келісім-шарт.

Есеп айырысу формалары мен құралдары

Банктің есеп айрысу-кассалық операциялары екі формада жүзеге асады:
қолма-қол ақшалар мен қолма-қолсыз ақша-лармен есеп айырысу.
Қолма-қол ақшалармен есеп айырысулар — бұл нақты ақшалармен төлемдер
және аударымдар жасауды сипаттайды.
Мұндағы нақты ақшаларға: банкноталар жөне монеталар жатады. Қолма-қол
ақшалармен есеп айырысулар көбіне кассалық операциялар көмегімен іске
асады.
Есеп айырысу операцияларының басым белігі қолма-қолсыз түрде жүреді.
Қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысулар — клиенттердің банкте ашқан
шоттары көмегімен, олардық тапсырмасы негізінде бір шоттан екінші бір шотқа
аударшатын төлем-дердің жиынтығы
Мұндағы, қолма-қолсыз ақшалар - чектер, пластикалщ карточкалар
электрондык, аударымдар көмегімен пайдаланьиа-тын клиенттердің шоттардагы
сақтаган ақшалары (депозиттер).
Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ақшалар арасынца тыгыз байланыс пен
өзара төуелділік бар. Ол ақшаның үнемі бір айналыс сферасынан екінші біріне
өтіп отыруынан байқалады. Айталық, қолма-қол ақшалардың банктегі депозитке
салынуы, олардың қолма-қолсыз ақшаға айналуын білдірсе, ал, банктен жалақы,
жөрдемақы, стипендия, зейнетақы және т.с.с. төлеу үшін ақша алған
жағдайларда қолма-қолсыз акшалар қолма-қол ақшаларға ауысуы байқалады.
"Қазақстан Республикасы аумағында төлем қүжаттарын пайдалану жөне
қолма-қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге асыру ережесі" туралы
ҚР Коммерциялық банк Басқармасының 2000 жылға 25 сәуірде бекіткен N 179
қаулысына сәйкес, занды тұлғалар арасындағы 4000 айлкқ есеп көрсеткішінен
асатын, яғни 3488000 = (4000 х 872) теңге сомасынан жоғары мөлшерде есеп
айырысулар тек қана қолма-қолсыз төртіпте жүзеге асырылуға тиіс. Осы
ережеге сәйкес қолма-қолсыз есеп айрысуларда қолданылатын төлем
құжаттарының түрлеріне мыналар жатады:
• төлем тапсырмасы;
• төлвм талабы-тапсырмасы;
• инкассалық укім;
• чекпен есеп айырысу;
• вексельмен есеп айырысу.
Аталған төлем қүжаттарының мынадай өзіне төн көрсеткіштері болуға
тиіс:
1) төлем қүжатының атауы;
2) төлем қүжатының номері, толтырылған күні, айы, жылы;
3) ақшаны аударушының (тәлеушінің) толық аты-жөні және жеке
идентификациондық коды;
4) ақшаны аударушы банктің толық аты-жөні жәнс банктік
идентификациондык коды;
5) бенефициардың (ақшаны алушының) толық аты-жөні жөне жеке
идентификациондық коды;
6) бенефициар-банктің толық аты-жөні және банктік идентификациондық
коды;
7) төлемнің тагайындалу коды;
8) санмен және жазбаша түрде берілген төлем сомасы;
9) төлемді немесе ақшалай аударымды жасайтын
тұлғаның қолдары мен мөрлері (егер құжат кағаз түрінде толтырылған
болса);
10) бенефициардың және ақшаның аударушының салықты төлеуші ретіндегі
тіркеу номері (СТТН)
Төлем қүжаттары қағаз жөне электрондық жолмен толтырылуы мүмкін. Төлем
құжаттарының дүрыс толтырылуына үлкен мен беріледі. Әсіресі, ондағы
төлемнің тағайындалу коды 1999 жылғы 15 қарашадағы "Қазақстан
Республикасыныңың Мемлекеттік классификаторы, төлемдердің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Банктің корпоративтік клиенттерімен жүргізетін операцияларын басқарудың ақпараттық жүйесін тұрғызу
Несие операцияларын басқарудың ақпараттық жүйесін тұрғызу ( казкоммерцбанк материалдары негізінде )
Өндірісті басқарудың ақпараттық жүйесін тұрғызу
Проектілерді басқарудың ақпараттық жүйесін тұрғызу
Несиелік операцияларды басқарудың ақпараттық жүйесін тұрғызу
Коммерциялық банктің пассивті операцияларын басқару
Комерциалық банктың валюталық операция жүргізудің ақпараттық жүйесін тұрғызу
Автокөлікті сақтандырудың ақпараттық жүйесін тұрғызу
Салық комитетінің ақпараттық жүйесін тұрғызу
Банктік тәуекелдікті бағалау әдістерінің ақпараттық жүйесін тұрғызу
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь