Сөз этикасы мен бұқараның байланысы

1. Кіріспе

І.тарау Бұқаралық ақпарат құралдары
1.1. Бұқаралық ақпарат құралдары тілінің зерттелу тарихы
1.2. Радио ақпарат беру әдісінің бірі
1.3. Теледидар БАҚ тілінің аудиовизуалды түрі
Тұжырым

ІІ.тарау Сөз этикасы мен бұқараның байланысы
2.1. Бұқаралық коммуникация және сөз мәдениеті
2.1.1. Әдеби тілдің жазбаша және ауызша түрлері мен нормалары
2.1.2. Сөз бедері
2.2. Эфирдегі сөз және оның ритуалдық қырлары
2.3. Теле,радиошешендердің айтуындагы жеке сөздердің орфоэпиясы
2.4. Сөйлеу техникасы
2.5. Радио, телешешендердің сөз ағымы.Сөз ағымының мүшеленуі.
2.6. Интонация

Тұжырым
Қорытынды
        
        Жоспар
1. Кіріспе
І-тарау Бұқаралық ақпарат құралдары
1.1. Бұқаралық ақпарат құралдары тілінің ... ... ... ... беру ... ... ... БАҚ тілінің ... ... Сөз ... мен ... байланысы
2.1. Бұқаралық коммуникация және сөз мәдениеті
2.1.1. ... ... ... және ауызша түрлері мен
нормалары
2.1.2. Сөз бедері
2.2. Эфирдегі сөз және оның ... ... ... ... жеке ... ... Сөйлеу техникасы
2.5. Радио, телешешендердің сөз ағымы.Сөз ағымының ... ... - ... ... ... құрылым. Тіл – шынайы өмірде екі
түрлі формада ауызша және ... ... ... ... бұл екі ... пайда болып дамуына Адам ... ... ... ... ... ... ... тілдесуді жүзеге асыратын ауызша тіл ... о ... ... ... жинақтаған өмірлік тәжірибесі мен
білімдерін ұрпақтан-ұрпаққа сақталып жетуін, ... ... ... тілдесуді көздеген адам баласы ... ... ... ... ... ... ... болған және тілдің ... ... ... ... ... де, ... ... де
өзіндік жүйесі мен құрылымы бар. Және де осы ... тіл ... ... қызмет атқарды, бірте-бірте оның ... ... ... ... ... ресми қатынасты қамтамасыз ету де ... ... ... ... ... ... ... болады. Ең алдымен ауызша тілдің құралдары ... ... яғни ... ... ... ... есту қабілеті ... ... да ... ... ... сөз ... біріншіден, дұрыс
естілу шарт, екіншіден, ондағы ... ... ... ... ... тілдік лексика-грамматикалық құралдар/сөз,сөз тіркестері,
жалғаулықтар мен шылаулар/ интонациялық ... ... ... ... ... ... ... пауза/ керек.
Публицистика - жалаң ақпарат хабардың тізбегі емес, қоғамда болып
жатқан ... ... сан ... ... « жанды» ақпарат
айнасы. Ол–тыңдарманның ойына әсер қалдырарлық ... ... ... ... ... нақты, айшықты бояуларымен
жеткізеді.
Тіл - өзінің табиғатында үнемі ... ... ... сол
өзгерістердің нәтижесінде әрқашан дамып, жетіліп отыратын ... оның даму ... ең ... тек ... тән қасиеттер мен
мүмкіншіліктерді пайдалану, кеңейту, өрістету негізінде жасалады.
Бұқаралық ақпарат ... ... ... қалыптастырудың маңызды
факторы. Ол мына ... ... ... ... радиоматериалдары өзінің
ақпараттық мазмұнына сәйкес кең ... ... ... сол ... ... ... жекелеген диалектілік
элементтерімен суарылады.
Екіншіден, кез – ... ... ... ... ... ... ... бастап, әртүрлі
дәрежедегі лауазымды адамдармен ... ... ... ... тіл, ... ... тілі ... қатысады.
Үшіншіден, газет авторлары мен журналистер жекелеген мақалаларда
суреттелетін оқиғалардың шытырмандық ... ... түсу ... ... ... ... аз ... газеттегі мемлекеттік және бірлескен ... ... ... да ... ... тіпті минут сайын
ақпарат ... ... кез – ... ... ... мен таралымдар сол
салада қолданылатын терминдерді ... ... ... ... ... ... Мәселен, бұл көріністер спорттық басылымдар мен
музыкалық ... ... ... тағы ... ... ... ақпарат құралдары ... ... ... тәжірибесінде тіл қолданылымдарының ішкі ерекшеліктері, мәселен
телеарнада эфирге жіберілетін ақпарат тиімділігі мен ... ... ... ... ... болатын жағдайлар жиі
кездеседі.Мұнда авторлық баяндау ауызекі ... ... ... ... ... жетістігі мен кемшілігін сипаттап
түсіндіруге ... ... ... радионың жалпы қоғамға, ... ... ... ... ... ... ... жеделдігі қарқын ала ... ... ... ... ел ... әлемдегі маңызды оқиғалар мен ... ... ... дер ... ... – ошар таратып отыру
бұқаралық ақпарат ... ... ... одан ... ... Оның ... ... кезде инженерлік технологияның даму
қарқынымен байланысты БАҚ – тың ... ... ... ... ... ... ... Алайда, техникалық құрал ... БАҚ – ның тілі аса қиын ... ... ... телеэфирден
естілер сөздің мәдениеті төмендеп кеткендей. ... ... ... сазы ... ... өз ... дыбысталмаған себептен де радио
, телеэфирден естілер сөздің тым төмендеуіне ... ... ... , радио, телешешендер жай ғана ақпарат тасымалдаушы ... ... ... ғана ... олар ең ... ... ішкі, сыртқы
саясаты, елімізде, әлемде ... ... ... ... қалың
жұртшылыққа жеткізе отырып, олар жайында жеке ... ... ... ... ... саяси партияның көзқарасын, бағасын
беретін, қоғамдық ойға қозғау ... , ... ... ... пікір қалыптастыру арқылы ... ... ету ... ... шаруа емес.
Радиошешендер ең алдымен, эмоция тудыру арқылы ой – ... ету ... ... ... жұртшылықтың ой – санасына қозғау салып,
қоғамдық пікір қалыптастырады . Жағымды, жағымсыз эмоция ... ... әсер ету ең ... ... ... , оның амал ... ... пайдалану, орынды жұмсау, шебер қолданумен байланысты .
Қоғамдағы әр түрлі қарым – ... ... ... ... қызмет ете келіп , тіл ... бір ... ... ... ... жиі ... сөздердің сөздігі арнаулы сөз құрылымдары,
мәтін құрудың ... ... ... қоғамдағы мұндай саланың бес түрі бар . Осы салалардағы
қарым – қатынас ... ... бес ... ... ... ... асады.
• Ғылым, білім, оқу ағарту саласы – ғылыми стиль ;
• Құқықтық сала, заңнама тағы ... - ... ... ... Көркем өнер саласы - көркем әдебиет стилі ;
• Қоғамдық ... сала – ... ... ... ... ... – сөйлеу стилі ;
Қазіргі қазақ әдеби тілі ... ... осы ... ... ... етуге бейімделген, яғни аталған әр ... ... ... ... сөз ... ... ерекшеліктері)
мәтін түзу ережелері бар.
Сонымен бес ... ... өзді - ... ... ... ... тән бедер салатын тілдік амал ... ... ... ... ... ... ... түрі өте көп:
үлкен–кіші; сатушы – сатып –алушы; ...... ...... ... тағы ... ... арасында тілдік қарым-
қатынастың түрі көп болғанымен, ... олар ... екі ... :
1. ... ... түрі ;
2. ... – қатынастың ресми түрі ;
Ал енді жоғарыда айтылған бес ... ... ...... екі ... қарай үлкен екі салаға бөлінеді :
1. Қарым –қатынастың бейресми түрі – сөйлеу тілі ;
2. ...... ... түрі - ... тіл арқылы жүзеге
асады.
Сөйлеу тілінің тұрмыстық сөйлеу тілі және ... ... ... ... ... ... ... іс қағаздар стилі,
2. ғылыми ... ... ... ... ... ... ... .
Сөйлеу тілі - сөйлеу тілі, ал ... тіл ... тек ... ... ... деп түсінеміз. Шындығында бұл
термин жазба мәтінге де, ... ... де ... ... ... радио, -телевизия хабарларының тілі жатады. Өйткені радио,-
телехабарларда берілетін ақпарат ресми ақпаратқа жатады. Сол ... ... ... ... беруді қажетсінеді. Ал бейресми ақпарат –
халық тілінде ... ... ... ... ... керексінеді.
Теле,-радиошешен әсіресе публицистика стиліне ерекше ден ... ... ... мен ... ... ... ... орны.Публицистикалық шығармалар қалың жұртшылыққа
түсінікті тілмен елімізде, әлемде болып ... ... ... ... ... жасау арқылы қоғамдық ... ... ... ... негізгі объектіміз - радио тілі ... ... ... ... ... табиғи «шумен» толыға түсуі
мүмкін, дегенмен, бұл ... ... ... – сөз. ... ... ... жиі,
көбірек қолданудың, жазба мәтінді дұрыс, сазына ... ... ... ... ... сақтаудың маңызы ерекше.
Бұрын ертеректе радио бағдарламасының жанрлары аса көп болмайтын. Қазір
бір ғана бағдарламада ресми ақпарат, ... ... ... ... очерк тағы басқа жанрларды кездестіруге болады. ... осы ... сөз ... ... әр ... ... ... тіліне, ресми ақпарат ресми ... ... ... ... ... ... түсіп жатады. Осының өзі радиодағы сөздің
өзіндік ... мол, аса ... және ... жүйе екендігін
көрсетеді. Олай бұл ... ... ... ... туады:
Бұқаралық коммуникация саласында қазақ тілі ... ... ... ... ... ... тіл ... «оны қалай
пайдаланып жатыр?»
Ал мұның өзі түптеп келгенде, ... тіл, ... ... ... ... ... жатады.
Әуелі сөз мәдениеті деген ... ... ... ... ... сөз ... ... сынық сөйлеу; сөз ішінде
бөтен тілдің элементтерін араластырмай, таза сөйлеу ... ... сөз ... ... ұғымның мазмұның «сіз» - «біз» дегеннен
әлдеқайда кең әрі терең. Сөз мәдениеті дегеніміз, қарапайым тілмен ... ... ана ... ... ... ... ... оның ырғақ, әуездерін; сөзді, оның мағыналық қырларын; ... ... оның ... ... сөз ... ... ... стильдік құралдарын т.б. - әдеби тілдің нормасына сай
қолдана ... ... та ... ... білу ... білдіреді (1)
Қазақ тілі ерте дүниеден келе жатқан тіл; ол рулық, ру – ... ... одақ ... супер этностық тіл дәуірлерін ... ... ... ... мен ... өткен. Сөйтіп, қалықтық тіл
денгейіне көтерілген тіл. Ал ... ... ... тілі осы кең ... халық
тілінің аса мәнді, баға жетпес бөлігі, яғни халық тілінің бір формасы.
Оның ... ... ... сөз ... ... мен ауыз ... сөз, ... тілі мен ғылыми әдебиет яғни оқулық,
энциклопедия, монография, ғылыми – көпшілік ... ... аса ... ... ... ... ... үлгілері арқылы
қалыптасты. Осы үлгілер арқылы ... ... ... ... ... ... таным- түсінік пайда болды. Ең алдымен бұл үлгілер ... ... ... ... ... ... әдебиет, мәдениет, ғылым, қоғам
қайраткерлерінің шығармашылығында кәдеге асып, « ... ... ... ... ... ... тілімен еншілес. Алайда халық
тілі кеңістігінде кездескеннің бәрі, ғалымдар айқындағандай ... ... ... байқағандай әдеби тіл кеңістігіне ене бермейді, халық тілі
кеңістігі мен әдеби тіл кеңістігін ... ... ... ... ... ... бірліктерді байқауға болады.
Әдеби тіл кеңістігінен ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілі;
Тілдік төсеніші өзгешкелеу ескі кітаби ... ... ... ... ...... жерде, белгілі бір ... яғни ... ... ... бар ... ... ... сынарлары болады:
Жергілікті
Әдеби
Құдағай
Құдағи
Маңлай
Маңдай
Жылқыдар
Жылқылар
Вокзалдан қарсыладым ... ... ... ... мәдениетіне ден қойған, әдеби тілдің тазалығын көздеген, оның
нормасын мойындаған міндетті деп таныған адам ... ... ... сай ... ... ... ... көрсетеді. Ал
мұндлайларды талғаусыз жұмсаған жандар өз ... ... ... ... ... ... –ақ сөз ішінде диалектизмдер жиілеп кетсе, онда ... сөз ... ... ... ... діттеген жерден
шықпай жатады.
2. Қарапайым сөйлеу тілі - әдеби тіл ... ... ... ... ... ... ... «меншіктеп»
алған территориясы болмайды, олар еліміздің барлық ... ... ... ... еш ... Қайсыбір қарапайым сөздердің ... ... ... ... тұрпаты жарым-жан болып келеді.Сондықтан шаршы топ
алдындағы ... ... ... ... қарым-қатынаста қарапайым
сөздерді қосып сөйлеу әдеби ... ... жат ... ... ... ... ... не оттап жүрсің, ақша
дегенің қырғын, мен ... ... ... мазмұны төмен
болса, ... ... келе ... кеп ... ... дыбыстық құрамы
жағынан «жартыкеш», «жарым-жан» сөздер.Қоғамдық цензура ... ... тиым ... бейәдеп сөздер де әдеби тілдің
нормасына жат деп ... ... ... деп аталатын бейәдеби топқа ... ... ... бір ... жіктің, топтың ішінде
кездеседі.Олар былайғы ... ... бола ... Байырғы
кездегі қазақ қоғамында ... ... ғана ... ... ... ... «зат,мүліктерін қоятын жасырын
жер» дегенді ... ... ... бас ... ... ... қазақ жастары арасында жаргон элементтерін
қолдану ... ... ... жоқ- иә,
мақұл; қораға кіру- қиын жағдайда ... ҚЖ ... тұр- қиын ... тұр тағы да ... Ескі жазба тіл ... ... ... тіл ... ... ... жазғыл-«жаз»,айла-«ет»,»қыл»,
тоғра-«тура»,екісі-«екеуі»,намы-«заты»,»аты»,»нәрсесі»,жүрің-«жүр»,дәру-
«дәрі»,зінжір-«шынжыр».Бұлардың ескі жазба тілге тән дүниеліктер
екенін ... ... ... ... ... ... үйлеспейді.
5. Варваризмдер деп аталатын топқа әдеби тіл ... ... ... ... ... ... звонить,конечно
тәрізділерге «бауыр басып» ... да, сөз ... ... ... жағдайда,екеуара сөзде пәлендей оғаш
көрінбегенімен, жұртшылық алдына ... да, ... ... ... сөздер тыңдаушысына мезі ... ... ... ... мақсатсыз қолдану ... ... ... ... көрсетеді.
Алайда республика, президент,сенат,финанс, банк тағы да басқа ... ... ... ... ... ... орын алған
терминдер мен атаулардың орны басқа.Бұлар ... ... ... жағынан қолдау тапқан сөздер. Ал ... өтеу ... ... ... атаулар мен
терминдердің, варваризмдерден, ... ... ... жер ... ... ... мәтінде, әсіресе кейіпкер тілінде
ұшырасып ... ... ... ... ... тілдік портретін жасап, даралау үшін ... ... ... қолданып, варваризмдерді эстетикалық қызметке
жегеді,яғни ... ... ... материалы ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
Осы кезге дейін БАҚтілінің мақсаты хабар, ақпарат беру ... ... ... ... ... беру ... ... аудиовизуалдық мәтіннің құрамдас бөлігі, ал ... ... (сөз ... ... ... ... ... ықпал
ету, тыңдаушыны белгілі бір іс-әрекетке жұмылдыру) болып табылады.
Түпкі ... орай ... ... ... ... ... ... жиі, тұрақты
жұмсалуы мүмкін. Ал мәтіннің әр ... ... ... ... ... лексика-фразеологиялық жүйенің
Құрылымдық ерекшеліктеріне арнайы тоқталу субъект көздеген ... ... ... ... өзектілігі.Қазір бұқаралық ақпарат құралдары
жанданып, қоғамымызда ... ... ... ... тіл - ... 2 түрлі формада ауызша және ... ... ... ... осы ... ... қарастыратын мәселеміз
тілдің ауызша ... ... ... біз ... (бірліктер) жүйеге, ... ... ... ... ... көп көңіл бөлінеді.Себебі адам
баласы теледидарды ... ... ... ... ... ... Б.А.Қ ... анықтау, әр деңгейдегі
құрылымдық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... мен ... Дипломдық жұмысымызда жалпы
Б.А.Қ тілі төңірегінде және сөз ... ... ... ... ... ... және радионың өзіндік
ерекшеліктерін, ... мен ... ... ... бір-бірінен айырмашылықтарын, ... ... ... мен ... ... ... нышандар мен соны ... ... ... ерекшеліктерін, теле, радиошешендердің
сөйлеу мәнерлерін, жетістік, кемшіліктерін , сөз ... ... ... ... мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер
алға қойылды:
... ... ... ... ролін
айқындау, зерттеушілердің пікір, көзқарастарын анықтау;
• Теледидардағы ұлттық ... даму ... ... тән ... мен ... ерекшеліктерін
айқындау;
• Қазақстан ұлттық арнасы, Хабар агенттігі және ... ... ... ... мен ... ... Радиодан берілетін айдарлардың тілінде кездесетін
қателіктерді ... ... ... жүргізушілердің
сөйлеу техникасын анықтау;
... ... ... көгілдір экрандағы
ұлттық телехабарлардың, ... ... ... ... ... ... жұмысының нысаны Бұл дипломдық жұмыста қырық ... ... ... бар ... Қазақ теледидарына қатысты, ... ... ... хабарлар, және радиодан
берілетін айдарлар, ақпараттар ... кең ... ... нысаны
ретінде алып, талдау.
Зерттеудің дерек ... БАҚ –қа ... ... ғылыми
конференциялар мен семинарлардың ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың Халыққа ... ... ... мұрағаты,
Телеэкраннан, радиодан өткен бағдарлама – ... ... ... ... айтылған материалдар,
мақалалар, ... ... ... ... көзі ... ... ... теориялық талдау, ... ... ... баға ... ... тұжырым жасап,
қорыту әдістері қолданылды.Зерттеудің негізгі бағыттары филологиялық
және ... ... ... ... - тарау Бұқаралық ақпарат құралдары.
1.1. ... ... ... ... ... ... ... құралдарын зерттеген адамдар да ... ... « ... ақпарат агенттігі атты зерттеуінде
тележурналистикаға байланысты, «Хабар» ... ... ... ... мен ... ... Ол «Хабардағы»
ақпарат таратудың негізгі ... ... ... ... жанр ... айқындап, деректі фильмдердің
пәрменділілігін дәлелдеді. ... ... ол ... ... да ерекшеліктерін саралады. ... ... ... күн» ... – сараптамалық бағдарламасының
хабарларына талдау ... ... оның ... сипатына тоқталған.
«Жетпіс жеті күн» әзіл-бағдарламасының тәрбиелік- ... ... ... ол, ... өтірік», «Мың бір мақал»,»Деген
екен»... , телеқойылымдарының ... мен ... ... берсе(2) , зерттеуші Есенбекова Ұлбосын Мейірбекқызы ... ... ... ... ... ... теледидары қандай міндет атқарғанын және ... ... пен ... ... жекелеген публицистердің
өзіндік стилі мен шеберлік қырларын, бағдарламадағы ... ... соны ... ... ... әр кезеңіндегі
туындылардың ерекшеліктері, оларды жасаудың ... ... ... ете ... Ұлттық әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... келе, аталған
мәселеге ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ халқының ... ... ... мен өзіндік менталитетіне, болмыс – ... ... ... ... өнер мен ... , ... насихаттауда жаңа ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері негізінде
жан-жақты зерттеді(3) Теледидардағы ұлттық хабарлардың даму ... ... тән ... мен ... ... ... зерттеуші Есенбекова Ұлбосын «ҚАЗАҚСТАН» ұлттық ... ... және ... өткен бағдарламалардың
жетістіктері мен ... ... ... ... қоғамдық
көзқарастың қалыптасуына көгілдір экрандағы ... ... ... ... Әбдіжәділқызы Жидегүл «Тікелей эфир табиғаты және ... ... ... атты ... ... ... рекшеліктерді айқындап(4), оны ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың теориялық тұжырымдары мен
интернет беттеріндегі республикалық ... ... ... ... ... ... ете отырып, ... ... ... ... аумағында өмірге еніп, өткір де
ұтымды тәсіл ... ... ... ... ... ... пен ... үйлесім негізінде жүзеге асатын ... ... даму ... ... жасау арқылы оның ... ... ... ретіндегі ролінің мән-маңызын ашып ... ... ете ... ... соны ... процесс ретіндегі орасан зор
мүмкіндіктерін игеру ... ... ... ... ... ... тұрғыда саралап, теориялық жағынан жүйелеп, сондай-
ақ, оның өзіне тән ... ... Осы ... ... ... ... ... орнатуға талпынған еліміздің
бұқаралық ақпарат ... ... ... иесі ... ролін
арттыруға қосатын тікелей эфирдің ... ... ... ... ... сөз бастандығын, тіл мәртебесін есепке
Ала отырып, теориялық деңгейде эфир ... ... ... ... деңгейі тұрғысынан тікелей ... мен ... ... ... сараптады. Сонымен
қатар, мемлекеттік тіліміздің мемлекет ... сай ... іс ... ел ... ... ... ... етіп,
радионың өміршеңдік қуатын ... ... ... жоғарылататын
интернеттің орасан зор мүмкіндіктерін ұтымды ... ... ... ... ... құралдарындағы ұлттық
кадрлардың кәсіби ... ... үлес ... ... ... ... теориялық негізде жүйелеп, түсініп, ... ... ... ғана тән ... ... ... ... беретін ғылыми тұжырым жасады.
Аттары аталып кеткен зерттеушілеріміздің әрқайсысы да ... ... ... ... ... ... ... танып,
оған тән проблемаларды ... ... ... ... ... ... ... қисындармен айқындалады:
• Радиожурналистикадағы тікелей эфирдің ... ... ... ... ... рет ... ... айналымға
түсірілді.
• Тікелей эфир ұғымына ғылыми анықтама берілді.
• Тікелей эфирдің лингвистикалық және ... ... ... жасалып, соған сәйкес негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... мен ... ерекшеліктері айқындалды.
• Эфир этикасын сақтаудағы ... ... ... ... ... санасын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... критерийлері тіл ... ... ... ... арқылы сипатталды.
• Кәсіби шеберлікті шыңдау әдістерін ... ... ... ... ... ... эфирдегі кәсіби деңгей ... ... тән ... атап, оның ... ... ... ... ... ... шешендік өнер ... ... ... ... Тікелей эфирге ұлттық кадр даярлаудың өзекті мәселелері, оны
шешу жолдары ... ... ... «Қазақ телепублицистикасы» атты ғылыми
еңбегіне келетін ... бұл ... ... жаңалығы мынадай
қисындармен айқындалды:
• Теледидарда ұлттық ... ... ... ... ... ... ... түсіріліп, ұлттық нақыштағы ... ... ... ... ... баға ... ... этно-саяси тұрақтылығына қатысты БАҚ-тың ... ... ... ... ... бес ... тарихында
қазақ телдидарының шоқтығы болған ұлттық дәстүр ... ... ... өзегіндегі мәселелер нақтыланып,
ой-түйін жасалды.
... ... ... ... ... ұлттық нышандар мен соны пішіндердің
жаңа телетехнология мен ... ... ... формасын
өзгерту қажеттігі сараланып, теледидардағы әдебиет пен өнер ... ... ... Радио ақпарат беру әдісінің бірі.
Радио дегеніміз латын тілінен ... ... ... ... ... білдіреді.Радио – алыс қашықтыққа ... ... ... ... тербелістерді пайдалануға негізделген
техника ... ... жүйе ... ... ... ... және оны ... радиоқабылдағыштың антеннасымен
қабылдау мәселелерін іске асырады.Радионың ... - ... ел. ... 7 ... орыс ғалымы ... өзі ... ... ... ... көрсетті. Бұл ең алғашқы радиоқабылдағыш еді.
Алғашқы кездерде телеграф сигналдарын ... үшін ... ... ... Бұлар өшетін тербелістер тудыратын.
Электрондық лампылардың шығуы радионың дамуына ... бет ... ... ... ... ... сөз бен әнді ... тарату
- радиохабар тарату мәселесі іске асырылды.
Радиохабар- радио ... ... ... ... және ... хабарлар ; шұғыл информация ... ... ... және ... ... құралдарының бірі.
Радионың негізгі жанрлары : ... ... ... ... ... ... ; ... жанрлар(радиоочерк, радиофельетон,
радиофильм, радиокомпозиция ) ... ... ... радиопостановка ).Радио сонымен бірге өз ... ... ... ... және музыкалық ... да, ... ... ... ... және ... де пайдаланады.
Радио ... ... ... ... немесе
коллективтік ... ... ... сым ... радионүктелер арқылы қабылданады(5)
Қазіргі таңдағы ақпарат беру ... ... ... тым ... ... сипатқа ие болып отыр. Бұл қазіргі заманғы ақпараттың
уақыт ... ... әрі ... әрі көз ... ... алуына байланысты мәселе. Сол тұрғыдан ... ... ... ... салыстырғанда радионың бірінші кезеңге
шығатын ақиқат. Әр ... өз ... ... ... ... эфир ... тура мағынасындағы ... үні ... ... ... кезеңіндегі толып жатқан ... ... ... да ... өзгерді. Соның нәтижесінде
эфирдегі жұмыс ... оны ... ... ... принциптері де
жаңаша сипат ... ... ... ие ... ... ... Назарбаевтың «БАҚ халықтың үні ретінде сөйлейтін болсын,
халыққа жақ, ... сақ ... ... ... журналистиканың
жаңаша жұмыс тәсіліндегі негізгі қағидаға ... Сан ... ... , ... қалған енжар, жаттанды шарттылықтарды бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... Қазақ Радиосы да тікелей эфирге ... ... ... ... ... ... аудиторияның көңілінен
шығып, көкейіндегісін дәл табу үшін ... ... ... ... ... Бас редакциясының ұжымы 1989 жылдың 9 қаңтарынан
бастап, «Тәулік ... ... дня» ... сазды
бағдарламасын тікелей эфирге шығарды. Ел елең ... Бұл ... ... ... ... Сол ... ... осы бастамасы күллі Қазақстан журналистикасын ... де ... ... ... ... ... деген хабар дүниеге келді .
Ол арқылы радиотыңдаушылар еліміздің ... ... ... ... ... ... ... молынан құлағдар
бола ... Бұл ... ... ... ... тікелей
шығады. Радио сөзінің аудиториясы ... оның ... жері жоқ. ... ... ... ... ... үнін шындықтың шырайы, парасаттың сөзі ету үшін ... ... ... ... сол ... телерадиокомитеттің
төрағасы болғаң Сағат Әшімбаев. Тікелей эфир ... шын ... ... ... ... төте жол ... ... журналистердің жетекші ролі арта түсті. ... ... ... өз ... өз сөз саптауымен даралана
бастады. Нәтижесінде 1990 жылы 5 ... ... ... ... ... ұжымы Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты
атанды. ... ... ... көрсетіп, оң нәтижеге қол
жеткізген кезде тікелей ... ... ... ... ... Оны оңай ... деп ... тәуелсіз радиоарналардың
жұмысы мемлекет тарапынан бір ... ... ... ... ... әлі күнге туған ... ды, ... де ... ... жатыр. Тәуелсіз еліміздің, ұлттық
мүддеміздің ... ... ана ... ... ... ... оң бағытта шешілуге тиіс екнін ... ... ... ... ... эфирді дамытып, өскелең
ұрпақтың талғамына сай әр алуан бағдарламаларды ... ...... Ал бұл істі ... ... ... бір қисын –
кадр мәселесі.
Жалпы, радиожурналистикадағы тікелей эфирдің табиғаты – ... ... ... күрделі психологиялық ... ... ... ... ... ... ... болмайтын , сол
күйінде қаз-қалпында айналымға түсетін ... ... ... жоқ ... дүние. Бірақ, осындай өзіне тән ... ... ... эфирдегі кейбір хабарлар аяқ ... ... ... болса солай өтіп жатады. Себебі оған ... ... жоба ... Көтерілетін мәселе бойынша әңгіменің
өзекті, ... ... ... ... ... ... ... өз алдына өресі ... ... ... ... ... әсте ... болмайды. Өйткені
тікелей эфир табиғатына қатысты пікірлер айтылғанмен, ол ... ... ... ... ... ... тікелей эфирде студияны ашып, ... ... ... ... ... аты әйгілі Юрий Борисович
Левитаннан ... 1945 ... ... ... ... тілінде тұңғыш
рет мен ... деді ... ... ... тіл ... Бұл ... ... туралы естелік кітаптан келтірілген ... ... ... ... ... ... қызмет атқарған белгілі
әнші Ермек ... ... ... ... оны орысша «живьем»
дейтін. Ол ... ... ... ... алу ... ... мүлде
жоқ болатын» деп бұрынғы тікелей ... ... ... ... Ал ... ... тікелей эфирде диктордың ... ... ... Бұл жөнінде В.Л.Цвик «Жүргізуші
журналистің тікелей эфирдегі ...... ... ... тамаша тапқырлықтың жемісі. Тікелей эфир – ... ғана ... ол өз ... өте ... ... ... ... ( 6 ).Бұл ... ... тән бір ғана ... Ал 2001 жылы Мәскеуден шыққан ... ... ... ... да бір жанрлық сипатты қабылдағанына
қарамастан тікелей эфирдегі ... ... ... түрі ... ... ( 7 ) ... тұжырым тікелей эфирдің
келесі бір ... ... ... ... мен ... тән ... ... технология ғасырында тиімді медиа мәртебесін алуын ... ... ... ... ... ... ... факторына айналды.
Радиожурналистикадағы тікелей эфир ... ... ... хабар таратудағы тиімді әдісі ретінде жаппай
сипат ... ... ... ... ... ... 9 қаңтарынан тұңғыш рет ... ... ... ... эфирден берілген Қазақ радиосының «тәулік тынысы» - ... ... ... ... ... ... ... ұласып отыр.
Еліміздің тәуелсіздік алуынан екі жыл ... ... жаңа ... ... ... ... бұл ... сөз бостандығының, шығармашылық
еркіндіктің нақты көрінісіне айналды. Мемлекеттік мүддені ұстанып, ұлттық
үрдісті сақтап, мемлекеттік тіл мәртебесін насихатаудағы ... ... ... ... негізгі ерекшеліктері:
1.Тікелей эфир – радио журналистикадағы хабарды уақыт дәлдігін
сақтап, жедел ... ... ... – техникалық сипаттағы технологиялық проц
есс;
3.Аудиториямен қарым – қатынастың айрықша тәсілі;
4.Түрлі пішіндер мен ... ... ... ... ... ... басын қосатын ұжымдық үйлесім мен жүргізуші-
журналистің лингвистикалық және ... ... ... ... асатын қызмет жүйесі;
5.Өзгеріске ұшырамайтын нақты құбылыс;
Тікелей эфирдің функциясы ... ... ... аудиторияны зерттеудің жаңаша тәсілдері болып қарастырылмақ.
Радиожурналистикадағы жұмыс ... ... ... ... ... ... ұстанған бағыты, айұын көзқарасы, ... оның ... ... ... ... ... бәрін бір жүйеге келтіріп, бір ізге түсіретін ұжым ... ... ... ... ... ... шығармашылық топ жұмыс
істейді.
Радиожурналистикада ақпараттан кейінгі екінші ... ... ... да, радионың музыканың насихаттаушысы, әрі
сақтаушысы ... ... мәні зор. Осы ... ... ... қорындағы» игі шаралар яғни, қазақ ... мен ... ... жазылуы қайта қолға алынып, оны ... ... ... ... ... тілге тиек. Соның нәтижесінде
2002жылдың ... бері ... ... ... аса ... оның біразын шебер күйші ... ... ... құрайды екен.
Қазіргі заманғы радиожурналистикада музыкалық формат деген ұғым
бар. Сол ... ... ... ... бағдарламаларды
форматтаудың мәнісі зерттеліп, музыкалық ... ... ... ... ... белгілер айқындалды. Сондай-
ақ, тікелей эфирдегі ... ... ... ... ... эфирді сәтті өткізуінің шарты болып ... ... де аса ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарына ... ... яғни , ... қатынасқа баруы оңай. Радио үшін
ешқандай тосқауыл жоқ. ... ... ... кез-келген жерге,
миллиондаған шаңыраққа бірден ене алады. Оның ... ... ... ... да осында .» ( )
Тікелей эфирдегі хабардың ... ... ... ... ... ... ... аңғартатын дауыстың
табиғатымен тығыз байланысты. Сол себепті, ... ... ... ... – күрделі көп әрекетті ... ... ... ... кәсіби дауысқа тән ... ... ... ... ... тіл ... ... шарттарын атап көрсетуге болады:
• Үннің жағымдылығы ... ... ... реттілігі ;
• Көңіл күйдің орнықтылығы ... ... ... ;
Тіл ... ... ғана ... ел ... де негізі.
Демек, тікелей эфирдегі тіл ... ... тіл ... ... ... ... кәсіби шеберліктің негізгі екі тетігі ... тіл мен ... ... тіл ... эфирдің лингвистикалық
аспектісін айқындаса, тәртіп оның психологиялық аспектісін ... өз ... ... ... ... ... өзінің кәсіби шеберлігін толық таныта алмас ... ... ... ... ... айқын аңғартатын,
қол-таңбасына, стиліне, имиджіне ... ... ... мүмкіндік
аясы.Осыған орай, жоба беріледі, жобаны хабарға айналдырып, ... үшін ... ... оның ... ... Пішін-тақырып пен
идеяның шарттасуы арқылы фактілер мен ... ... ... ... ... ... табылады. Сол себептен ... эфир ... ... Кері байланыс ;
• Радиоүндесу;
• Ток-шоу;
• Студиядағы хабар;
Журналистика ... ... ... ... зерттеген
ғалым Т.С.Амандосов ... « ... ... ... болуы
оларды жазу үстінде журналистің ... ... ... жете айыра ... оны ... ... Бұл ... газет материалдарында ғана емес,
радиохабарларына да ... ... ... эфирден берілетін
хабарлардың кәсіби деңгейі жанрлық ... оның ... ... Тікелей эфирден ақпараттық және таңдамалы
жанрлар кең қолданыс ... Оның ... ... ... ... ... мүлдем ұшыраспайды. Дегенмен, айтулы ... ... ... ... сондай-ақ,авторлық
бағдарламаларда деректі-көркем жанрларға тән ... ... ... ... жанрлардың өзі бір радиохабардың өн
бойында ... бір ... ... ... ... сипат алады. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... эфир кезінде жанрлық
белгілерді ... сол ... ... ... ... ... ... эфирге жанрлық белгілерді біріктіріп
қолдану, ыңғайына қарай бейімдеп ... ... ... эфир, біріншіден, Қазақ ... ... түп ... 1930 ... аса ... ... тікелей
берілген хабарлардан бастау ... ... ... ... ... ретінде көрініс тапты.
Екіншіден, Қазақ радиосындағы 1989 ... ... ... ... ... эфир ... ... дәлдігін сақтап
жедел хабар таратудың кәсіби ... ... ... эфирдің аудиториямен қарым-қатынастың айрықша
тәсілі ... ... ... еліміздің демократиялық
бағытта ... оң ... ... ... ... ... ... түрлі
пікірлер радиожурналистикадағы тікелей эфирдің ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің ... ... ... әр ... ... мен кейбір кемшілектерін теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... шығармашылық-
техникалық сапасы талапқа сай, пішіні жағынан жетілген, ... ... ... ... озық әдістері бір жүйеге
келтірілді.
Алтыншыдан, ... ... «Тіл ... ... қамтамасыз етуге байланысты іс-шаралар ... ... ... ... ... сай ... бір ізге ... мүмкіндік туғызды.
Жетіншіден, радиожурналистикадағы диктордың ... ... ... ... эфир ... ... даярлау
заман талабы тұрғысынан қажеттілік болып табылады.
Телевизияның тұрмысымызға ... ... ... ақпарат
құралдарының ішінде ... орын алып ... ... әуе ... арқылы берілетін хабарларды ойдағыдай
жалғасып келе ... ... ... ... көңіл қоятын
тыңдармандардың ... да әр ... әр ... ... ... мол. ... бәрі бірдей таң
қаларлық болмаса да, ... мен ... ... ... ... шаруашылықтың, ғылым мен ... ... ... ... әдеби, музыкалық және ... ... ... ... ... ... радионың да ... ... ... белгілі.
Уақыт өткен сайын радиохабарлардың көтерген мәселелерінің ... ... ... анық ... өзі ... бірге, білікті ... ... ... екінші жағынан, радиодан берілетін хабарлардың көп ... ... де ... айқын жеткізеді. Шағын ақпараттар - сол
көп ... ... бірі ... ... ... жағынан
барынша ықшам болғанымен, шағын ақпараттардың алатын орны ... ... - ... ... саласы, себебі ел
аумағындағы радиохабарлардан ... ... ... ... ... ... хабарлардың бағдарламасында ... орын ... ... ... ... ... ақпараттардың
мұндайда нық орын алуы радиохабардың негізгі ... ... ... мазмұны мен сыртқы пішіні ... ... ... ... ... ... көп ... бар. Сондықтан газеттегі хроникалық
ақпараттарға ... ... ... сөз етіп ... жанрға
да тікелей қатысы білініп тұрады: « ... ... ең ... оның ең жаңа ... ... ... ... ол: қайда? қашан? не? деген үш сұраққа ғана жауап ... ... ... ... ... көп кездесетініне
сай шағын ақпараттың мазмұны да барынша көп ... ... ... ... алуандағы тыңдармандарды да ... ... ... бірі ... ... ... ... тілдік
құралдардың, әсіресе, ... ... да әр ... ... радиоақпараттарды жеткізуде монолог жетекші орын алады,
себебі ол- ... ... ... ... жөндеуінен өткен мәтін.
Алайда жазбаша мәтін тілі мен ... ... ... елеулі
өзгеріс те бар.
Ауызша тілдің басты белгісі – ... Оқу ... ... ... ... ... ... немесе төмен айтылуы,
сөз, сөйлем ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесіне түсетін логикалық екпін тағы басқалар
сөйлеу тілін ... ... ... ... қана ... қабылдауы үшін бұл ерекшеліктерді жетік білу маңызды болып
есептеледі. ... ... ... ешқашан сөздерді жазылуы
бойынша айтпайды, айтылуы ... ... ( 15 ) деуі көп ... ... де тікелей ... ... ... жүргізуші мәтінді
орфоэпиялық заңдылықтарға сай оқып жеткізгенде, ... ... ... ... ... патриоттық, эстетикалық әсер алуға
тиіс.
Шағын радиоақпаратта қалыптасқан монологтің ... ... ... ... де ... Олай ... ... немесе
ақпаратты хабарлаушы тыңдарманына арнап сөйлейді. Әдеттегі ... ... мен ... ... ... ... сөйлеуші ұзақ сөйлеп
кетуі де ғажап емес, ... ... ... ... ... ... пен ... байланыстырады. Алайда бұл – шартты
түрдегі диалог, ... шын ... ... болу ... да ... ... әлденені құптап немесе теріске
шығаратын ... бар. Ал ... тым ... ... ... ... ... отырған бірер адамға ғана ... ... бар ... ... ... тыңдармандар
сөзге араласа алмайды. Ал ... ... ... ... ... тағы бір себебі- тыңдармандар сөз болып ... ... да ... ... баға беріп, өз тұрғысынан
араласып ... да ... ... ... ... ... арасындағы бір
айырмашылықты академик Л.В.Щерба дәл байқаған. Ғалымның ... ... ... ... тілінде қандай қателік болса да ... ... ... де, ... да жете мән ... Ал радио тілінде көптеген талаптарды орындауға, ... ... ... ... ... ... өйткені ол
қателікті мыңдаған адамның талай аңғарып ... да, ... ... ... ... да шағын ақпараттарда
диалектизмдер жаргонизмдер, ... ... ... ... сөздер,
варваризмдер кездеспеуге тиіс.Оның үстіне, шағын ... ... ... сөйлемдердің құрылымының да қабылдауға жеңіл
келгені жөн. Дәлірек ... ... ... ... ... ... дағдылы, яғни қалыпты орын тәртібі сақталғаны
дұрыс болады. ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің құралуы басты назарда болады.
Радио арқылы ... ... ... кеңейгені соншалық-
ауызша сөйлегенде басқа стильдердің элементтері ... ... ... ... ... сөйлегенде, бұған дейінгі ... ... ... – тілдің тазалығы, логикалылығы, әуенділігі,
байлығы, нақтылығы сияқты ... ... есте ... ... нормативтік грамматика заңдылықтарына сай құрылуын
қадағалау қажет ... ... ... ... ... ... басты талап - орфоэпиялық ережелердің мүлтіксіз орында
луы.
1 .3. Теледидар – БАҚ ... ... ... – БАҚ ... ... ... ... «tele» сөзі
гректің алыс , ал, ... ... ... ... мағынасын береді
екен. Яғни, телевизия- объектінің кескіні мен дыбысын ... ... ... ... электрлік сигналдар арқылы ... әрі ... ... ... сол объектінің ... және ... ... ... ... ... . ... негізіне жарық ... ... ... ... бұл ... ... каналы (радиотолқындар немесе өткізгіш ... ... ... ... ... әрі оны ... ең соңында қабылданған
электрлік сигналды оптикалық ( яғни ... ... ) ... ... ... ... ... жобалары
механикалық жүйелерге ... Бұл ... зат ... ... ... ... ... шағын фотоэлементтер
, ал ... яғни ... ... бөлігінде әлгі
фотоэлементтерге өткізгіш ... ... ... ... 1875 жылы Кери ұсынған телевизиялықжүйенің ... ... ... ... ... ... ... тұтасымен бір
мезгілде тарату әдісіне негізделді. Бірақ бұл ... ды ... ... ... келе біршама кемелденген жаңа жобалар
ұсынылды. Сөйтіп 1884 жылы ... ... ... зат ... ... ... кезектестіріп беру тәсілін іске асыруға
арналған диск ... ... ... ... ... ... Ол 1907 жылы ... телескопияға» , яғни ... ...... ... патент алды, ал ... 9 ... өз ... ... ... шығарып
көпшілікке көрсетті. 1908 жылы Б.Л. ... ... ... ... сәуле арқылы кескінді жаймалау ... ... ... ... ... ... инженері
Кемпбелл Свинтон осындай жоба ұсынды.
Іс жүзіндегі ... ең ... ... 1925 ... ... мен АҚШ-та (Дженкинс) іске ... 1931 ... ... ... ... телевизиялық хабар берілді. 1938
жылы ... ... ... ... ... орталық іске қосылды. 1939 жылы 10 марттан ... ... ... ... ... бере бастады.
Телевизиялық хабар ... ... ... жасанды
спутниктерінің алатын орны ... 1967 ... ... ... ... байланысы пайдаланатын «Орбита» жүйесі іске қосылды.
Біз өмір ... ... ... ... мен ... ... заманында ұлттың ... ... және ... ... жаңа ... ... ... қоғамдық құрылыс саяси жүйеде болсын оның ... ... ... ролі өте зор. ... ... ... рухани-экономикалық өмірін күнделікті
ақпарат тарату қызметінсіз ... ... ... ... Ал, ... ... ішінде теледидар мен радионың ... ... үшін ... ... мен ... ... ақпараттағы
қоғамдағы өзгерістер мен жаңаруларға дер кезінде үн қоса ... ... ... ... ... оның ... ой-
санасына қозғау салып, ... ... ... ... ... ... ... соны айшықтардың ... ... ... өз ... ... де сабақтастық заңдылық екен.
Тележурналистиканың ... ... ... ... және
практикалық жағынан түбегейлі зерттеген оқымыстылардың бәрі ... зор ... мен ... ... ... ... ... жазып, өз пікірлерін білдірген.
Белгілі ... ... ... ... ой-
таразысынан шыққан пікірі аса ... : ... ... пен ... ... ... алғанда жалпы ұлттық ... өсу ... ... өлшемі, таразысы болу
керек(12).
Қазақстан тәуелсіз ел атанғалы ... ... ... ... ... асыл қасиеттеріміз, ортақ құндылықтарымыз ... ... бері ... ... және ... ... өз жұмыстарын түрлі бағытта жүргізіп келеді. Олардың үкімет
саясатына, ... ... ... ... ... де принципі -өз көрермендері мен ... ... ... ... ... ету. ... ашылған арналар
парасат деңгейіне, ... ... жас ... ... қарай өз аудиториясына ... ... ... ... ... ... сана мәселелері ... ... орай жаңа ... ... ... ... ... жылдары Республика
телеарналарындағы хабарлардың да ... ... ... ... бола ... ... ... барып біздің адамгершілік
байлықтарымыз бен ұлттық ... ... ... ... ... Шын ... теледидар тек ... көзі ... күн ... ... халықтың, мемлекеттің қоғамдық
мінбесіне айналуда.
Теледидар біздің ... ... ... ... ... онсыз көзге ... де ... ... ... ... түкпір-түкпірінде туындаған сан ... үйде ... ... ... ... ... білеміз.
Оған қосымша ... ... ... Монғолиядағы
бауырларымызға хабар көрсетуге мүмкіндік жасасақ, ал ... ... ... ... елдерінің хабарларын кез-келген мезгілде
қабылдай ... ... ... ... ... ... ... әлемдік ақпарат кеңістігін құруға батыл ... ... ... ... шежіресіне айналып отыр.
Сондықтан оның бүкіл табиғаты, мақсат-мүддесі, ... ... ... тыс бола ... Теледидардың өмірмен, уақытпен
байланысы, оны әрі шыншыл ... әрі ... ... ... ... үрдісінен туындап отырған талап. ... ... ... ... ... ... үзбей көрсетілсе де,
оны жүйелі зерттеу күні бүгінге ... ... ... жоқ.
Ұлттық дәстүр, тіл мәселесі, оның ... ... ... ... ықпалы және БАҚ-тың қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... елдің қоғамдық-саяси мәселелері бойынша теледидар ... ... мен ... ... сұхбаттарында, еңбектерінде
ұдайы ерекше басымдыққа ие болып отырады(13).
Елбасының 2003 ... 4-ші ... ... ... ... да ... ... мұрасын сақтау
мәселелеріне ерекше орын ... Онда мына ... ... ... ... мол мәдени мұрасын, соның ішінде осы ... ... ... ... ... ... ... ... үшін ... ... бар елеулі мәдени-тарихи
және сәулет ... ... ... ... ... әдебиет пен жазудың санғасырлық ... ... ... көркем, ғылыми,өмірбаяндық дестелер ... ... ... ... ойдың, мәдениет пен
әдебиеттің ... ... ... гуманитарлық білім
берудің толымды ... ... ... БАҚ арқылы халқымыздың ұлттық тарихын,
дәстүрін, ... ... ... ... әрі ... де ... ... «Қазақстан» ұлттық
телеарнасының ... ... ... және ... ... ... ... байланысты қоғамдағы проблемалық
мәселелер төңірегінде түрлі ... ... ... ... ақпарат әрі рухани нәр ... қуат ... ... ол өмір салтымыз бен ... ... ... ... орай, телепублицистиканы жеке ... ... ... зерттеулер жүргізіп, актуальды мәселелерді
тілге тиек ... ... ... да мол.
Экрандағы телепублицистика жанрында туған телебағдарламалар көлемі
жағынан да, ... ... ... мен ... жағынан
да өзгелерден көрнекті орын алады. ... ... ... үнмен естіледі, оқиғалық ақпарат та, ... ... ... ... ... ... да
публицистикада басқаша көрініспен танылады. Теледидардағы ... ... сан ... жанрлардағы ақпараттық хабарларды пайымды
талдау да, ... жеке ... мен ... ... ... ... бір ... өзіндік көзқарасы да қатарласа
жүріп, өзектесе ... ... ... ... ... ... ... проблемалық мәселеге көпшіліктің ... ... ... ... ... және ... ... де оларды
бірлікте алып шығады. Телешешен айтар ойын қоғамдағы ... ... ... ... ... сол ... іске өзі ... ... ... толымды баға беріп, талдау жасап, ... ... ... шебер жазылып, экрандағы көрініс
арқылы көрермен қауымды ... ... ... ... ... мен болашақтың болмысын ... ... ... өрнекті
шығарма жасалуы тиіс. Телепублицистиканың ұлттық сипаты - қоғамдық
–саяси ... ... ... бел шеше ... елдің экономикалық
жағынан жедел өсуіне, мәдениеті мен дәстүрін ... ... ... ... ... – тек болған оқиғаны
тіркеу ғана ... ... де, ... де ... ... ... ... қарап, қоғамдық ... ... ... жинақталып, терең оймен ұсынылуы керек. ... жері жоқ десе де ... ... өткір, ықпалды
әсер ететін шығармалар керек-ақ».
Бүгінде негізгі ... көзі – ... ... ... ... ... рең ... өмір салтына орныққан, күнделікті
тіршілігіміздегі үрдістің біріне айналды. Мұның өзі ... бір ... ... ... Алдымен адам теледидардағы көріністері
риясыз тамашалау кезеңін бастан ... Онан соң, ... ... ... Сол бір ... көру мен ... түсінудің нәтижесінде
көрермендер өз қалауы мен рухани қажетіне қарай бөлек-бөлек аудитория болып
жіктелу процесінен өтті. Келе-келе ... қыры мен ... ... оған сын ... ... ... бере ... көтерілді. Енді телевизия көрерменді ақылшы етіп қабылдауға мәжбүр
болды. Оның ұсыныстарына ... аса ... ... бір ... ... ... артып аудиториясы кеңейді телевизия мен көрерменнің
байланысы көрделенді.
Қазір көптеген тәуелсіз жәнә ... ... ... ... түрлі бағытта жүргізіп келеді. Соның ішінде, ... ... ... ... ... тарататын мемлекеттік
агенттік- «Хабар» телеарнасы агенттігі. Бұл агенттікке авртылар үмет өте
көп.
«Хабар» телеарна ... де өз ... 1998 ... ... ... ... 1994 жылы «Қазақстан» телеарнасынан күніне бөлінген төрт сағат
арқылы ... ... ... ... бағдарламасы ғана бар еді.
1995 ... ... ... 23 ... ... ... қызметін дамыту және елімізде бұқаралық ақпарат құралдарының
жұмысын ... үшін ... ... ... « ... Ұлттық
Телевизиялық Ақпарат Агенттігі» республикалық мемлекетік кәсіп орын құру
туралы» қаулы қабылдады.
Міне, осы ... ... ... өз ... ... ... басшысы болып Дариға Назарбаева тағайындалды. Агенттіктің мақсаты
тек ақпараттық сипаттағы бағдарламалар ғана дайындау болатын.
Құрылған мезеттен бастап агенттік жаңа технологиялар мен ... ... ... етуіне жағдай жасалынды. Сол кездің өзінде –
ақ бағдарламаларының сапасы басқа арналардан ... ... ... ... ... құрылғандықтан жаңалықтарының көбі ресми
кездесулер мен ... ... ... ... ... таңда «Хабар» агенттігі ЖАҚ ретінде халыққа барлық саладан
хабар тарату ісімен айналысып отыр. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... көтеруге арналған әзіл-оспақ
хабарлары қосылды. Агенттік техника кадр мәселесі жағынан басқа арналарға
қарағанда көш ... ... ... ... ... арнасы ашылып, оның
атауы «Еларна» болып өзгерді. Тек қазақ тілінде берілетін бұл ... ... ... орай ел ... өзі Н.Ә. ... «Біздің көп
ұлтты мемлекетіміз үшін маңызы кең емес өзге де ... бар. ... ... ... өз ойын айта білу ... мәдени
құндылықтарды, дәстүрлерді ұлттық тілдерді сақтау проблемаларын шешу ... ... ... ... - деген болатын.
Белгілі Ресей теле жүргізушісі В. Познердің: ... ... ... ... Бұл ... ... ал ... ұлттандыру оны
кедейшілікке душар етеді. Бұл, сөз жоқ, шындық. Декгенмен ... да ... ... енді ғана ... ... кезде, телевизия елдің өткеніне
кеткен бір тармағы болады, Осы орайда ... бір ... ... Егер
теледидар жоқ болса оны құру қажет, әйтпесе мемлекет құрылмайды» , (15) ... ... ... ... дүниеге келуі кездейсоқ еместігі кәміл.
Яғни, жаңа агенттіктіңдүниеге ... ... ... ... даусыз.
«Хабар» телеарнасының қалыптасуы бірнеше ... ... ... ... – оның ... ... еді. ... азаматтары көбіне әлем және өз елі ... ... ... өте келе тек ... ... тұйықталып қалуға
болмайтындығы айқындалды. Ел экономикасының, ... ... ... ... ... бірқатар жаңа бағдарламалар ... Бұл – ... ... ірі ... ... ... ... сатып алу ... ... ете ... ... тиянақтылықпен іріктелген ... мен ... ... ... ... ... шықты. Шетел өнімдері хабарлар кестесіне дендеп енді. Бұл –
телеарнаның ... ... ... ... ... ... «Тоғысқан тағдырлар» атты
сериалдың ізін суытпай ... ...... тағы бір ізденіс
нәтижесі.
«Хабар» агенттігі ... 15-17 ... ... ... ... жер ... ... цифрлық
жүйесінде де таратады. «Хабар» арнасы Қазақстан аумағын ... ... ... ... ... және Орталық Азия
мемлекеттерінің бізге іргелес аймақтарына таралады.
«Хабардың» алға ... ... ... ... – «бес ... ... және Орта Азия ... және басты телерадио
ақпараттық орталығына айналу.Ақиқат дыбыстың және ... ... мен оны ... ... міндеттерін толайым атқаратын
қуатты ... жүйе ... ... Қоғам мен мемлекеттік
институттар ... ... ... ... ( )
Қазіргі кезде «Хабар» қызметкерлерінің жалпы саны 400 ... ... онда ... елдің еңсе көтерген шағында шыңдалған,
кеңестік-коммунистік ... ... ... ... ... ой ... жас ... шоғыры қалыптасты.
1996жылдың күзінде Ақмолада ең алғаш ... ... ... ... тілшісі болып, Сайын Шаймерденов ... осы ... ... ... ... ... бюро ... бүгінге дейін жемісті еңбек етуде.
Бірте-бірте ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, 1998-1999 жылдары «Хабардың» өкілдіктері шетелдерде де
– Вашингтонда, ... ... ... тағы ... ... болды. Сондай-ақ бұларға ... ... ... ... Қызылордадағы және Шымкенттегі тілшілер қосыны
келіп қосылды.
ТМД ... ... ... болып «Хабар» агенттігі
ағылшын тілінде жаңалық ... ... ... ... «Khabar News Weekly ... ... әр ... кешінде шығады.
«Хабар» агенттігі «APNT» , « Penters» және ... ... ... ... ... байланыс орнатқан. Олар
тұрақты жаңалықтар көзі ретінде қызмет ... ... ... ... және көңіл көтеретін
бағдарламалар, ... және ... ... ... ... және көркем фильмдер, музыкалық ... ... «ХХІ ... ... ... өзіне жас
ұрпақтың неғұрлым дарынды өкілдерін анықтау ... ... ... ... ... арналардан тағы бір ерекшелігі 2002 ... ...... ұлы күнінде жаңа телеарна «Хабар-2» (Еларна)
дүниеге келіп, тек қазақ ... ... бере ... ... ... ... оншақты телеарна ішінде
«Хабар» ... бір төбе де, ... бір ... Әйтсе де, бұл
агенттіктің өз проблемалары жоқ ... сөз ... ... ... ... өткенімен, оның игілігі ... ... ... Сонда қалатын қаржы тек ... ... және ... ... есеп ... зорға жетеді.
Ал телевизияны техникалық жағынан ... ... ... етіп отыр»
( 16 )
«Хабардың» ең басты ... оның ... ... ... жатыр.Егер «Хабар» ... қана ... ... ... телеарна болғысы келсе, онда бүгінгі халықтық
проблемалардың ... ... да ... ... ... ... агенттігі» алдағы ... ... ... ... сапасын көтеріп, атамыз ... ... ... да, тіл ... жоқ» ... ... ... басты
қағидасына айналдыруға тырысуда.
«Бүгінгі ... ол - көп ... ... ал ... жанр ... бірінші» болып саналады (17 )
Репортаж – ақпараттық жанрлардың ең ... ... ... үлкен жауапкершілікті қажет етеді. Ол бір ... өз ... ... ... ... ... синтетикалық жанр.
Дегенмен, қазіргі көгілдір ... ... ... ... ... бар. ... ... репортажды жан-жақты
зерттеген ғалымдардың ... ... ... ... бара ... ... жаңа ... кеңістіктің репотаж жанрына ... ... ... ... ... ... енгізіп отыр.
Оны күнделікті беріп жүрген ... ... ... болады.
Ақпараттық хабарлардың басты мақсаты – жаңалықты ... ... ... ... ... ... ... тез
арада монтаждап, сыншыл ... ... ... ... ... ... элементтердің еленбей, сюжетті оқиғаның репортер
ырқынан еріксіз шығып ... ... ... ... ... ... ғалым, профессор М.К.Барманкуловтың
пікірі төмендегідей:
«Теледидарда көп кездесетін репортаж – ол оқиғаның өзі ( 18 ... ... ... « ... ... ... ... емес, сондай-ақ оны ... де ... ... . ... репортер жұмысының өте оперативтілігі және ең ... ... ... ... ... Репортер өзін ... ... ... және репортерден ... ... ... . Ал ... Қожакеев : «Репортаж дегеніміз –
журналистің ... ... өзі ... өзі ... ... мәнін көзге көрсете, елестете суреттеу арқылы ... ... ... (19). ... ...... туралы
жедел, динамикалық, эмоциялы әңгіме. Ол ... ... және ... ... ... оқиға қатысушылығымен,
автордың белсенді ролімен ерекшеленеді (13).
Егемендік алып, жаңару жолына ... ... ... ... ... мен ... ... бүгінгі ... ... ... ... өткізілуі заңдылық.
Қазақ телепублицистикасы қоғамдық өзгерулер мен ... ... ... ... ... әрі ... негіздерген, ұғынықты
пайымдауларды жеткізуде. ... ... ... пікір,
тиянақты ойлар айтқан Т.Амандосов пен Т. Қожакеев ... ... ... «. . . ... нақтылы өмірден орын алып отырған
мәнді оқиға – ... ... ... ... сол ... ұғым қалыптастыруға ... ... ... ...
фактінің, нақты оқиғаның жанры»,- дейді белгілі ғалым ... ... ... «. . . ... - ... ... ... көрінісі деген сөз, ... ... ... ... ... және
рухани тағы басқа құбылыстарын, өмір фактілерін байыптап – түсіндіріп
береді», - деп, ой ... ( 9 ... ... ... ... ... келгенде,
телепублицистика – журналистің ... ... ... ... үн ... өз ойын ... ... тереңнен пайымдауы, толғақты ... ... ... әлеуметке кемелді пікір айтуы. Теледидар ... ... ... маңыздылық та ... ... ... ... өркениеттің дамуы мен қалыптасуына ... ... ... ... көркемдік шығармашылықты жасаудың
алғашқы түріндегі ...... ... суырып салма,
«сократтық айтыс», ... өнер ... ды ... ... ... ... да тартымды әдістермен беруде.
Соңғы жылдардағы телепублицистиканың жетістігі, ізденісі, ... оның ... ішкі жан ... ... ... ... үңілуге ден қойғанында. Себебі, ... ... ... енді ғана ... ... жылдары теледидар техникалық, ... ... ... болумен бірге, халықтың эстетикалық талғамын
тәрбиелейтін, ... ... аса ... өнер ... ... даму үрдісінде соңғы кездері екі ... ... ... ... келе ... ... – ақпаратты
хабарлар. Яғни, әртүрлі жаңалықтарды дер кезінде әрі ... ... ... ...... ... ... арналған шоу
(думанды) бағдарламалар.
Қазақ теледидарындағы өткен жылдардағы ең ... ... ... – ол ... ... ... ... өткір
проблемалар төңірегінде ашық ... ... ойды ... ... ... ... ерекше ынта-ықылас білдіруі ... ... ... ... ар міндеттері жаңа. Оның
алдында тұрған ең ... ... – осы ... ... ұлттық бояуға
бай ақпараттық телеарна құру.Бұл ... ... ... ... ... ... сол ... болуы тиіс.
Екіншіден, ақпараттық жанрлардың ... ... түсу ... ... тек қана ... хабарлар» емес, сонымен қатар алуан түрлі
жаңалықты ... ... ... ... ... ... ... және көкейтесті
тақырыптардағы алуан түрлі сюжеттерді қамтитын болуы ... ... ... стилі мен тілін жетілдіре
беруіміз керек: ескі, ... ... және ... ... жөн.Сюжет қысқа, тартымды айқын әрі ең соңғы ... ... ... өз ... ... ... шығаруымыз
керек. Дүние жүзінде ... ... ... ... ... ... ... ашу орынды.
Тұжырым. Жоғарыда қаралған ... - І ... ... ақпарат
құралдар» деп аталып, үш шағын тараушалардан ... ... ... ... ... ... ... ал екіншісі,
радио – ақпарат беру әдісінің бірідеп ... ... ... ... тілінің аудиовизуалды түрі деп аталып қарастырылды.
Бұл ... ... ... ... ... ... зерттелуі, олар ... және не ... ... өзіндік ерекшелігі қарастырылды.
Зерттеу ... осы ... ... ... ... ... Тіл ауызша және жазбаша формада дамиды;
• Радио – дәлме-дәл хабар, ... ... ... ақпарат
құралдарының бірі;
• Радио ... ... ... 2 ... ... Теледидар – ақпарат айнасы;
• БАҚ-қа ... ... ... ... айқындалып, тұжырым жасалынды.
ІІ- тарау Сөз этикасы мен ... ... ... ... және сөз ... енді ... ... басында айтып өткен, бес топқа
бөліп көрсеткен халық тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... «мүлкіне» жатпайтын, ... ... ... көркем әдебиеттің тіл ... ... ... ... ... эффект тудыру
тәрізді мақсатты түрде, ... ... ... ... ... ... ... болмайтын, шектеулі элементтер болып табылады.
Жалпы сөз ... ... ... ... мен
«әдеби емес»-тің ен ... ... ... ... ... пән ретінде қарастыратын негізгі
мәселелерінің бірі әдеби ... өз ... ... бардай етіп келістіре білу ... ... ... жатады.
Яғни әдеби тілдің өз ішіндегі біртектес элементтерді ... ... ... тіл деп ... ... ... ... мен
нормасын ауызша тілдің тезіне салу немесе, ... ... ... ... көп жағдайда дұрыс нәтиже бермейді.
Көп ретте сөздің жазылу ... мен ... ... ... бермейді:
ЖАЗЫЛУЫ
АЙТЫЛУЫ
Ақ ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, кідіріс, сөз
ырғағы мен бунақтарын сақтап, ... ... ... ... негізгі шарты. Сөздің дыбыстық құрылымына, әуездік
құрылымына қатысты мұндай шарттылық бұзылса, ... ... ... ... ... қалады. Мыслы:
Ат қорада жүр -- [атқорада] ... ...... ... ... ... бір мағына, кідіріспен
айтсаңыз басқаша мағына, мәнге ие болады.
Сондай-ақ сөз ... ... ... ... да мәні ...... – б[ө]лме
Оралм[а] – ор[а]лма
Оқушым[ы]з – оқуш[ы]мыз
2.1.1. Әдеби ... ... және ... ... ... ... тілі ... және жазбаша түрде қызмет ... ... ... ... ... оның жазу нормалары ... Сырт ... ... тіл мен жазба ... еш ... ... тек ... ... ... екіншісі көруге
(визуалды) негізделген, яғни ... ... ... екіншісі қағаз
бетіндегі таңбалар ... ... ... ... ғана сияқты.
Ал негізінде айырмасы, ол – тілдік ... ... ... ... ... қолдану дегенге саяды. Мысалы, ауызша тілдің ... ... ... ... ... беруде қаламның
мүмкіндігі шектеулі. Жазба тілдегідей ойды елеп-екшеуде, сол ... ойды ... ең ... деген тілдік құралдарды,
бірліктерді талғап, таңдауға келгенде микрофон алдындағы ... ... ... ... «иесінің» жазылған сөзге
қайта оралып, ойын ... ... ... ... ... бар, ... ... ондай мүмкіндігі жоқ. Аса күрделіойды ... ... ... ... ... ... ықшам
құрылымдармен жеткізу орынды көрінеді. Кейбір стандартты ... ... ... мен ... ... ... ... тым төмен болады. Оларды мән ... ... ... ... ... етіп ... тілдің ауызша жүйесі мен жазбаша жүйесінің ара ... ... сөз ... үшін ... мәні бар. Өйткені
бұл екі жүйе ... ... ... ... де ... яғни ... қосымша, сөз, сөйлем құрылымы екеуіне ... ... ... тән ... ... бар. ... осы
қағидаларын, жүйелерін ауызша сөзде қолдану, яғни микрофон, ... ... ... ... саяды. Сол себептен де мысалы басшы
сөзі ... кез ...... ...... қара
ала – қарала; қала аралық – қаларалық түрінде дыбысталады.
Әдеби тілдің ауызша ... ... ... ... ... сөздің мағынасы тыңдаушы үшін бұлыңғыр ... ... қаяу ... бұл – бір. ... ... ... ... үндестігі, ырғағы, әуені, әуезі болуға тиіс.
Бұлар, бір ... ... ... ... ... болса, екінші
жағынан, естір құлаққа ... ... ... ... ... ... Сондықтан сөз аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... мәні бар.
Мысалы, қазақ ... ... ... [қ] ... ... ... ... дыбыстан жоғары, сөздікте тіркелген
сөздердің шамамен ... бірі ... ... ... ... ... тағы да басқалар. Осындай сөздердегі ... ұшар ... көп ... ... ... ... ... – ер[ғазақ],
сары қымыз – сары [ғымыз], меңді қыз – меңдi[ғыз], тағы ... ... ... қатаң [қ],[к] сындырылып ... ... ... ... ... әсер ... Бірақ
мұндайға мән бермегендіктен, эфирден естілер сөздің нормасы ... ... ... ... ... ... ... тұрады.
Жекелеген дыбыстар буын құрап, буын ... ... ... ырғақты топ құрап, өзара ... ... ... ... ... ... сөз, сөйлем ғана емес, мәтін
деңгейін де ... ... ... ... ойды ... мәтін
тиянақталған, аяқталған белгілі бір ойды білдіреді.Мәтіннің, яғни
мәтіндегі ... ... ... ... ... Бұл мәтіндердің
динамикасы деп аталады. Мәтіннің ... сол ... ... реңктері арқылы тыңдаушы ... ... ... жанрларына өзді-өзіне тән, ортақ интонациялық
реңктері болады. ... ... ... ақпараттық хабарлар ... ... ... ... ... Ал ... ... реңкі мен бедері мүлде басқа, сөйлеу тіліне
жақын. Тіпті ... ... ... ... ... жиі ... ... солай-ау?!Ж[оо] қ,дұр[е]с,
тағы басқалар.Юмор, сатира жанрларының бедері ... ... ... ... ... ... келеді.Сөйтіп, мәтін
интонациясы мәтін мазмұнына қатысты ... бір ... ... Бұл
ақпараттық код адресаттың мәтін мазмұнынтүсінуіне, дұрыс қабылдауына
бағыт-бағдар береді. Мәтіннің ... ... ... жатады. Сөйтіп, мәтіннің сөз ... мен ... ... ... бүтін бірлікке айналады. Микрофоннан
айтылған сөздің бунақ, буын ... мен ... ... ... мәтіннің интонациялық бедері дәл түспей жатса, эфир ... ... ... ... ... ... мезі ... тілдік нормалар тілдік жүйемен, тілдік ... ... жүйе ... ... ... жағы дауыссыздарға аяқталған сөздерге -ы, -і ... ағаш – ы, жер – і; ... – ы, ал ... ... -сы, -сі ... ... ... тағы басқалар. Осы жүйе – ... ... Яғни ... ... ... ... ... Олай болса, үшеу-і, біреу-і, екеу-і дегендердің
бәрі де норма ... ... ... ... ... ... ... екеусі, үшеусідеп, нормадан қиыс кетіп ... ... ... ... елеп-екшемей қолдана беру
сөз мәдениетін төмендетеді.
Сөзге жалғанатын жалғауларды ... ... сөз ... үшін
мәні айрықша. Мысалы келгелі бері, ... ... ... ... ... ... екенін ажырата алмай,
дағдырып қалатындар да бар. Бұл ... ... ... ... бері, келгеннен бері, деген ... ... ... тиісті қызметін дұрыс ... үшін ... ... ... ... ... ... кітаптар дегендегі көптік
жалғауы -заттың, нәрсенің бірнешеу екенінің көрсеткіші.Алайда ... ... ... ... мөлшермен көрсетілген кезде -лар,
-лер,-ді түсіріп айту ... ... ... ... Мысалы,
Мыңдаған бала – мыңдаған балалар емес;
Жүздеген студент – ... ... ... қой – қора-қорақойлар емес;
Он бес кітап – он бес үйлер емес , және тағы ... ... -лер ... ... кездесу, бақыт, хабар,
ғалам, әдебиет тағы да ... ... ... ... ... ... ... жаппай жалғана бермейді.
БАҚ тілінде -лар, ... ... айту да ... Ал ... ... – тек ... ғана емес, тілдің үнемді, икемді,
сындарлы ... ... ... ... бірі.
Әдеби тілдің лексика-фразеологиялық ... ... ... бұл түрі негізінен сөздер мен тұрақты сөз ... ... сай, ... ... ... ... қолдану дегенге саяды.
Лексикалық нормадан ауытқу көбіне ... ... ... оған жете мән ... туындап жатады. Тіпті
күндегісін-күнде қолданып ... ... ... жете аңғармай,
сөзден «сүрініп» жататын жайт - әсіресе микрофон, телекамера ... ... үшін аса ... ... ... шуақты жаз; дән
сіңірді; сұр қой; жүз мың ... ... дән ... ... боз ... ... өріске өргізді; тағы ... ... ... қате ... ... ... тәрізді.
Шын мәнінде бұл ... ар ... ... ... мән
бермеушілік, немқұрайлылық жатыр. Мысалы, ссөздің мағынасы ... ... ... , ... ... ақиқат дүниені
бейнелейді. Мысалы, шақырайған жаз айында шуақ ... ма еді? ... ... ерте ... ... ... ... жерлерде ит
орнындай жердің қары кетіп, ... ... ... ит шуақ ... ерте ... ... ... есіктің алдындай алаңқай ... ... ... ... ... ... ... шуақ,
беткейдің қары кетіп, күннің әжептәуір жылынып ... ... ... ... ... су сияқты немесе май, иіс-қоңыс ... ... ... ... Құм, топырақ, суды
сіңіреді; май, ... ... ... ... ... ... болады. Ал дән деген жердің ... ... ... ... енді объективті дүниедегі ақиқатқа жүгінсек, қой малын
сөз ... ... сұр деп ... қойда ондай түс жоқ, ... ақ қой, қара қой деп ... ... боз ... ... ... деу ақиқатпен үйлеспейді. Боз ... қара ... ... болады. Осы ... ... ... түптеп
келгенде, автордың сөз мағынасының объективті дүниемен ... ... ... ... ... фразеологизмдер мен
мақал-мәтелдердің, штамп, клеше, стандарттардың ... тән ... ... ... ... тұратын құрамы тұрақталған тілдік
бірліктер, сондықтан ... ... ... ... ... ... ... Осындай тілдік бірліктердің құрамындағы
сөздерді мақсатсыз өзгертудің қате ... ... ... ... ... ... ... жарып», «көзін шығаруға»
дейін барады. Мысалы: ат ... аз топ ... ат ... топ; ... бір ... ... екі жауады дегенді ағаш ... ... ... не пайда, өз етігің тар ... ... ... тар ... мен не ... ... не дейді дегенді
домбырам не дейді деп ... ... ... жатады.
Қазақ тілінің лексика-фразеологиялық қорында штампқа, стандартқа
айналған ... ... бар. ... бір ... домбыра тартты;
домбырамен сүйемелдеді; ән айтты; қанат жайды; өріс ... ... ... ... ... ... бір жақсысы, бір
жаманы; бағымызға қарай; соымызға қарай; етек ... ... ... ... ... ... стандарттар. Нормалаушы сөздіктерде яғни,
түсіндірме ... ... ... тағы ... тұрақты
тіркестердің бұл түрлері осы ... ... ... ... ... айқындалып, тұрпаты тұрақталған
мұндай бірліктерді бұра ... бұза ... ... ... ... ... ән ... ( дұрысы ән салады, ... ... ... ... ... ... ... күйсандық тартады); маскүнемдік қанат жаюда, маскүнемдік
өріс ... ... ... ... ... қате
қолданыстың сөлекет түрі. Өйткені қанат жаю, өріс алу, ... ... ... ... сөздермен тіркеседі, оларды
жағымсыз мазмұндағы ... ... ... қосақтау
сөзге жасалған қиянат. Ал нашақорлық етек ... ... деп ... ... жөні ... Өйткені салдары, етек
алды дегендер жағымсыз ... ... ... ... ... ... да, ... ұстағанда да сөздің жағымды,
жығымсыз ... мән ... ... ... сөз ... ... ... тіл бірліктерін
жұртшылық мойындаған және жұртшылықтың бәріне міндетті деп ... ... ... сай ... Сөз ... сөз ... тек «дұрыстық» жөнінде болса, ендігі
жерде қысқаша сөз ... ... да ... түю ... Сөз мәдениеті
деген терминдік ұғым тек сөз ... ... ... ... ... ... жазсақ , мәдениеттің ... ... ... деуге болмайды, себебі сөз мәдениеті «дұрыстық» қана
емес, сөзді ... ... ... ... да ... ... ... нақыш-бедерін дәл тауып, ақтан ... ... ... ... ... ... болмайды. Өйткені БАҚ ... ... ... ... түрінде беріп қоймайды. Радио,-
телешешеннің тыңдарман мен ... ... ... ... ... ... белсенділігін де көтеруге ... ... я ... ... ... ... ... адам сөйлемес бұрын алдымен тілдік ... ... ... ... ... ... қатынас ресми ме , ... ... ... адресаты кім? Жеке адам ба, ... ... ... ... ... білім, мәдени ... ма, әлде әр ... ... Тілдік қатынас біржақты ма, әлде ... ... ... ... мақсаты не? Жай ғана хабарлау ... ету ... осы ... ... емес ... ... бөлінсе,
мыңдаған сөздің, ондаған тілдік ... ... ... мақсатына, жағдаятына, түріне сай ... ең ... ала ... ... арта ... ... діттеген
мақсаты айқын болуға тиіс. Атап айтсақ, ... ... ... ой-пікіріне түрткі болу, белгілі бір ... ... ... өтіну, талап ету, ... ... ... тілдік құралдардың
мақсатқа сай болуын ... ... Осы ... ... шыға ... ... деп аталады.
Публицистикалық мәтінде радио, -телепублицист коммуникатқа ықпал
ету үшін сөз иесі ... ... ... ... ... мен ... яғни мақал-мәтелдерге, тағы да
басқа стильдік нышаны бар ... иек ... ... яғни ... ету ... бар ... таңбалар. Тілдегі
өзінен-өзі дайын тұрған мұндай бірліктердің түр-түрін ... ... екі ... ... ... ... сөздің бедеріне нұқсан
келтіреді. Ал тыңнан ... ... ... ... сөз
орамдарының ықпалы, әсер ету ... ... ... бедеріне байланысты бұл ... ... ... ... көбірек қатысты. Ғылыми мәтін, көркем мәтін,
ресми ... ... ... ... ... тілдік тәсілдермен
берілетін өзді-өзіне тән бедері болады. Мысалы, ... ... ... ... сөздер
• Логикалық айқындылыққа,
• Заттың, құбылыстың, оқиғаның ... ... ... бір ... ... ... ... Логикалық айқындылықты көрсетеді, сөз құбылыстың, заттың,
оқиғаның мәнін ... ... ... ... Сөз ғылыми мәтінде белгілі бір ұғымның ... ... ... ... ... Ақиқаттағы заттың, нәрсенің, оқиғаның «образы» ... ... ... ... бейнелі сөз орамдарын ... ... ... ... көркем мәтіннің бедерін жасауда белсенді
жұмсалады.
Ресми ... ... ... ... тілдік құралдар
болады. Оларға, мысалы:
• Стандарттар,
... ... Сөз екі ұшты ... ... ... қызмет етеді.
Жалпы, БАҚ-тың сөз бедері, тіл нақышы ең алдымен ... ... ... ... бағалауыш сөздерден
өрнектеледі.
Стильдік ... бар ... ... ең ... ... ... ... әлеуметтік жіктің, саяси партияның
бір ... ... ... ... ... (қоштау,
терістеу, ұнату, ұнатпау сияқты көзқарастарын) білдіре отырып, олар
жайында ... ... ... үшін аса ... ... стильдік
нышаны бар тілдік құралдар арқылы ... ... ... ... ... қоғамдық пікір туғызады.
Алайда, әсіресе 60-80жылдары ... әсер ... ... БАҚ ... дала аруы – ... тәтті тамыр – қызылша; ақ
халатты абзал жан – ... ... отын – газ; қара ...... болат жол – темір жол; болат жолдың батырлары – ... тың – қой ... ... нан – ... ... ...
теледидар тәрізді жасанды сөз әшекейлері ... тыс ... ... ... ... сарсылып көз ... ... ... ... ... ... айналып, эфирдегі, газет
бағаналарындағы сөзге жұртшылық ... ... ... ... тәрізді мазмұнды, эмоционалды-бағалауыш ... ... ... ... да ... аула ... да майталман болып
кетті. Мұндай жағымсыз ... ... ... ... яғни
девальвацияға ұшырауы дейміз.
Майталман домбырашы, ... ... ... ... ... таңдап, талғап тіркесетін бағалауыш сөз ... ... ... ... БАҚ тілі ... ... ... арыла
бастады. Бұл, әрине, ұнамды ... БАҚ ... сөз ... байланысты жағымды//
жағымсыз көріністер айқын аңғару ... ... ... ... тілі (бейәдеби сөйлеу тілі), ... ... ... ... ... және ауызша) деген ... ... ... ... ... сөз ... ... саралап алу қажет, себебі,
БАҚ тіліндегі жағымды көріністер де, ... ... да ... ... түрлеріне байланысты. Сөздің ... ... ... ... ... ... сөз болсын, ... сөз ... ... ... келісті болып, сөздің
мазмұны ашыла ... Ал ... мән ... ... бедері,
нақышы теріс түсіп жатады.
Қарапайым сөйлеу тілі - ... тіл ... ... ... ... бір ... жататын ерекшк феномен.
Әдеби сөйлеу мен қарапайым сөйлеу ... ... ... ... де ... ... ... (үй-іші, туыс, дос жарандар
тағы ... ) ... ... де алдын-ала дайындалмаған, ... ... сөз ... яғни ... сөз ... Әдеби сөйлеу тілі мен қарапайым сөйлеу тілі ... да ... ... ... сөйлеу тілінің элементтері
шаруа баққан әсіресе жасы үлкен, ауыл ... ... ... ... тілі ... ... варваризмдер,
фонетикалық ерекшеліктер, әсіресе ... пәс ... ... жиі ... ... эмоционалды, бейәдеби ... ... ... ... не боп ... не бәле ...
не болып қалыпты ? көзі бар болғыр ... ... ...... ... ... ... көз дегенің көруден қалып барады;
Кітаби тіл ... ... ... қолданылады. Ғылыми
мәтін, ісқағаз мәтіні, публицистикалық ... ... ... ... сөз, ... алдындағы сөз, лекция, діни ... ... ... ... ... ауызша сөйлегенде, сөз арасына
уәжді, мақсатты түрде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ықтимал. Егер сөйлеу тілінің элементтері
басым ... ... ... сөздің мазмұны төмендеп, ресмилік
мәнінен ... ... үй ... ... мазмұнына ұқсап
келеді.
Кітаби сөзге көбіне ресми мазмұндағы, ... реңі бар ... ... ... ... мазмұнды білдіретін
сөздер жатады: ... беру ... жол жүру ... ... ... тиянақты білім алуда; ғылыми ... ... жер, ... ... ... ... туын
желбіретіп және тағы ... ... ... үн, асқақ
патетикамен айтылатын сөздерді газет, ... ... жиі, ... ... ... жұмсау сөзді жасандылау
көрсетеді. Адресатқа ондай сөздің ... ... ... ... мазмұндағы кітаби элементтер сөз ... ... ... ... ... ... тілінің
элементтері қатынастың ресми ... ... ... үй
ішіндегі, үй арасындағы ... ... ... Сөз ... дәл ... ... дискурстың
адресатқа ... ... ... ... болып шықпайды.
Бұқарамен коммуникация ... ... ... ... ... ... ... Бұлар БАҚ-тың визуалды түріне ғана емес,
аудиалды ... ... ... ... де ... ... ... сөйлеу ... ... ... тән ... ... ... ... жете көңіл бөлмегендіктен, елеп ... ... ... ... ... көбейіп бара
жатқаны ... ... ... ... ... ... бейәдеби элементтерді ... ... ... бара жатқан тәрізді.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... мен ... тілі элементтері – полярлық
қарама-қарсылықтағы бедері ... ... ... ... ... ... ... айқын, бояуы қанық,
кітаби// сөйлеу тілі ... ... ... ... ... орай ... стильдік ... ... тілі ... радио, -телехабарлар ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне біртабан жақындығы ... аса ... емес ... ... түсіп жабады.
Тиісті ақпаратты ... ... ... ... ... ... орташа саны 6-8-ден аспағаны жөн ... ... ... ... публицистикалық бедерін
салудағы стильдік ... бірі ... ... ... ... ... тілі элементтерін эфирдегі сөзде ... ... бар. ... ... ... ... эмоционалдық ... ... ... сөзде тым күшейіп кетеді. ... ... ... ... ... ... ... отыру
радио, -телепублицист шеберлігіне байланысты.
Микрофон алдындағы сөз ... ... екі ... ... ... ... ... сөздің формасы, мазмұны ... ... ... ... ... тән, яғни сөйлеу тілінің
болмысына тән ... ... ... ... ... ... ... жақын тарту, екеуара ... ... ... Мысалы, өздеріңіз байқағандай, сіздіңше қалай ?;осы айтылған
пікірді ойланып ... . . .тым ... емес пе тағы ... ... ... ... ... өзгерген жоқ.Ал жаңағыдай «іштарту»
элементтері адресатқа сөйлеушіні ... ... ... ... әсер ... ... ... де бір сарынды ... реңк әлгі ... ... ... ... ... ... элементтерін сөз бедерлеуге пайдалануды ұтымды
стильдік амалдардың бірі ... ... ... ... ... айтылатын сөз бедеріне
байланысты ... сөз ... ... тілдік
құралдары мен стильдік амалдары мыналар :
• Мақал-мәтелдерді орынды және ... ... ... Фразеологизмді орынды және мөлшерін біліп ... ... ... ... және мөлшерін ... ... тіл ... уәжді қолдану;
• Сөйлеу тілі элементтерін уәжді ... ... және ... тілі элементтерін стиль тезіне салу.
2.2. ... сөз және оның ... ... жасы ... ... өлшенетін, заман өзгеріп ... ... ... ... ... тіл ... ... лексика,
морфема, синтаксис деңгейлерінде ерекше орын ... ... ... ... қаламайтын ежелден қалыптасқан стеоретиптер, этикеттік
формулалар, эталондар тағы ... ... сөз ... бірге оларды өзгерте бермей, орынды жұмсау ... ... ... ... тағы ... ... арнайы тілдік таңбалары және олардың «кім-кімге»,
«қашан», «қай жерде» ... ... ... ... ... ... ... дайын үлгілерді, яғни амандасу, ... ... өз ... ... ... ... сөздер осы қасиетімен
құнды.
Яғни кез-келген хабарды ... өз ... ... сөз этикеттерін қолдану арқылы жүзеге асырады. Сөз ... ... ... оның ... ... ... тілдің функцияларынан туындайды. Сөз ... ... ... ... ... яғни ... ... ашылады, ал танымдық қызметінде ... роль ... ... байланыс қызметі жөнінде Л.А.Кисилева,
Н.И.Формановскаялар ... ... ... Сөз этикетінің байланыс
орнату қызметі жөнінде Л.А.Кисилева «Под термином ... ... ... ... ... средств для
установления и поддержание ... и ... в ... мере ... ... ... ... понимается установление, ... и ... ... и ... ... и ... и ... социальных группах) многообразных, но сводимых ... ... ... ... ... ... ... такие
полярные разновидности :
1) ... ... и ... ... и поддержание официально ... ... ... ... ... ... аяғында әр түрлі мақсатта, әр ... ... ... ... ... ... өтуге болады.
Сөз этикеттерінің сөз басында кездесетін түрі ... ... ... - ... ... растау
немесе күшейту, әңгімелесушіге тілектестік құрмет пен ... ... ... ... ... ... мен
коммуниканттардың әлеуметтік, биологиялық тағы басқа ... ... ... өмірде мәні зор. ... ... де ... ... арқылы көзтаныс,
жүзтаныстармен одан әрі білістігімізді нығайта түсеміз. ... ... ... «Сөз ...... ... ... этикеттік
таңба, белгілі бір нақты жағдайға ... кету ... ... ... ... ... жоқ дегенді білдірмейді, қайта
керісінше ... да бір ... ... ... ... ... ... «қарым-қатынасты үзу» тактісін аңғартады. Сол себептен
де ... жер ... ... бәрі ... мән
береді.Қазақ тіліндегі сәлемдесу сөздерінің саны недәуір және ... ... ... ... жүйесі бар. Сәлемдесудің
тұрақты сөз ... яғни ... ... ... ... ... қалыпты қарым-қатынастың түрін ажырата білуге байланысты
болып ... Осы ... ... аңғармаған адам кейде сәлемдесуде
ағаттық жіберіп алады.
Сәлемдесу – ... ... ... ... білу, нақты
жағдай мен қалыпты қарым-қатынасқа ... ... ... үлкен – жасы кіші, ер адам - әйел адам.
Сәлем – ... ... ... ... ... ... фонетикалық өзгеріске түсіп, ... ... ... осы ... ... ...... рет немесе араға белгілі бір ... ... ... және ... ... дәстүрлі сөз, ишара не
дене қимылы арқылы бір-біріне ... ... ... ... ... ... «Сәлем – сөздің басы» делінетіні де сондықтан(22)
Теле,-радио хабарларында сәлемдесу сөз ... ... ... ... Себебі диктор экран алдында сөз ... ... ... орнату мақсатында, өзінің жауап ала
алмайтынын біле тұра ... ... ... ... ... ... шығарып алуы оңай. ... ... ... ... ... достар, қадірлі ағайын ... ... ... ... ... Тыңдарманды құрметтеу нышаны, әрине, мақұлдарлық жайт,
бірақ ... ... ... ... ... әр алуан болатынын ескеру қажет.
Хабарларда ... ... ... емес. Бұған себеп
радио, -телехабарларды қабылдаушы адресанттардың әр түрлі ... жас ... ... емес ... ... ... көрерменнің жынысы да ... ... әсер етуі ... ... ... ... ... оқушысы да, зейнеткер де,
қоғам, ғылым, өнер қайраткерлері, мектеп мұғалімдері ... ... ... мен ... баққан ауыл тұрғындары болуы ... да ... ... ... ... әркім әр түрлі
қабылдауы ... Бұл ... «ақ ... ана, ақ шашты ата» достар
деген қаратпаны қалай қабылдар ... деп ... тура ... ... ... ер ... болғанда амандасудың
«Ассалаумағалейкум!» сөзі арқылы ... ... ... ... ... ... ... Балтабайұлы, Хабар)
немесе «Ассалаумағалейкүм құрметті көрермен!»(Зейін Әліпбекұлы,Хабар).
Амандасудың бұл ... ... ... ... ... ... А.Сейсенова «амандасудың «Ассалаумағалейкүм» қалыбы
тек ер адамдардың сөйлеу ... тән. Көп ... бұл ... кіші ... ... айтады» деген пікір айтады(23). Ал ... ... ... ... бұл түрі ... : «Күн
сайын радио мен теледидардан арабша ... ... ... ... шаруа. Төл ... ... ... ... бар. Яғни ... ... деп тұр ғой - дейді(24).
Сөз ... ... ... ... ... ... орнына «Армысың» сөзін қолдану орынды
деп санайды. Оған ... ... ... ... ... тіл ... деп ... келіп М.Әуезов, ... ... ... сондықтан да бұл сөзді нақты тарихи драмалық
шығармаларында ғана ... ... бұл сөз ... ... ... ... онда да хан, би ... ... ... ... ... қана ... ал, үшіншіден, қалың
көпшілік мойындаған, кең ... ... ... сондықтан оны
жұрттың бәрі ... қоюы ... ... ... ... ... -телехабарларында келесі кездесетін ... ... ... ас үйге қош ... ... ... бұл ... ... ... ... айта келіп тілші Мырзабек ... ... ... ... не «Арма!» немесе ... ... ... ... хабарларында таныс-бейтанысқа, ... ... ... ... ... ... да ... универсалды «сәлеметсіз бе?», «сәлеметсіздер ме?» ... ... бұл түрі ... ... болғандықтан кез-
келген жанрдағы хабарларда қолданыла береді. ... ... ... тілінде жарысып қолданылатыны жөнінде ... ... ... ... сөз ... ... емес ... ескертеді. Салам, саламатсыз ба, ... ма ... ... ... ... амалдары тәулік мезгіліне ... ... ... хабарларда – Қайырлы таң!, түскі
жаңалықтарда – Қайырлы күн! ,кешкі ... – Кеш ... ... ... ... ... ... амалы
(Ж.Айтбайұлы,хабар). ... ... ... (Қайрат
Мұсақұлов). Қайырлы кеш, қадірменді көрермендер! Кеш ... ... ... ... ... Қазақстан). Кейбір сәлемдесуде кең
аудиторияда ерекше ... ... ... назарын тез ... ... ... қолданылады.
Теледидар тілінде амандасу амалдары әр түрлі ... ... ... ... Ерсайынқызы – жасы ... ... де ... ... ... ... ... (хабар).
2. Амансыздар ма? Елден келген хабармен таныс болыңыздар
(Әйгерім ... ... ... жаңалықтар
(Қымбат Досжан). 4.Қайырлы күн!( ... ... ... (Күн ... ... құрметті көрермен қауым
(Арман ... ас үйге қош ... ... ... ... ... түрлі жағдайларда әр түрлі
адамдар ... және ... ... ... асуы мүмкін. Соған
байланысты осылардың ... ... ... ... ерекшеліктері болмай ... ... ... ... ... көрсететін хабарларда, радио хабарларында
көрініс табады. Тікелей эфир ... ... ... ... адам ... сәлемдесіп алып, одан кейін барып,
өзін ... ... ... 80 жылдары этикеттік қаратпалар орынды ... ... ... ... ... ... ... құрметті
достар, замандастар, құрбылар тәрізді ... ... ... ... балдырғандарға арналған теле, -радиохабар
бағдарламаларында жас достар , ... ... жас ... ... сөздер айрықша ... ... ... ... ... ... ... жайттар қазір де
үлгі ... ... ... қаратпасын радио
бағдарламаның ... ... ... беру ... ... ... ... радиосының сандуғашы Жақанова Сауық
Мәсіғұтқызын ... ... ... ... ... ... қазақ халқының сүйікті ... ... ... ... ... әсем ... ... мақам,
Эфирден тіл қатады Сауық ... ... ... ... қала да таң, дала да таң. ... ... ақынның өлең жолдары ... ... ... жоқ. Әлі ... Сауық апайдың үні жақсылық
хабардың, сарқылмас ... ... ... ... сол ... ... ел ... қаламгер студияға арнайы диктор Сауық ... ... ... тек өзінің оқуын ... ... ... ... ... ... төл туындысы өз баласы ... ... ел ... ... ... оны эфир арқылы елге ... да ... ... ... түрі 4 ... ... тыңдалым (слушание), оқылым (чтение), жазылым (письмо).
Тілдік қатынастың ... ... ... алмасу болып
табылады. Осы мақсатта ақпаратты қабылдау және ... ... ... мен аудиторияға яғни тыңдармандарға
қатысты ... ... акт ... ... өзінің
мақсатына жетеді. Ақпаратты беру ... ... ... ... ... ... тіліндегі диалогизациялық ... 2 ... ... ... ... ... қабатта және
2) қарым-қатынас арқауына ... ... ... ... ... және жанама қаратпаларда көрінеді. Тікелей ... ... ... ... көп ... барысында бір ... әр ... ... ... және ол ... мүмкін болатын модальдық
реакцияларымен салыстырылып отырады. Басқаша айтқанда, ... ... ... бере ... ... өз ... да
пікірі мен көзқарасын есепке ... ... ... ... бір жақты сипаттағы сұхбат жүріп отырады.Диалогтің белгілері
публицистикада ... ... ... өз ... ... ұстайды. Радиодағы репертуарда адресат оған қаратылып айтылған
қаратпа ... мен ... ... (ІІ,ІІІ жақ және І ... ... ... ... ... ... ІІ ... айтылымда (сұраулы сөйлем, лепті ... ... ... ... ... ретінде өз бейнесін көрсетеді.
Жақты сөйлемдер ішінде ... жиі ... ІІ ... ... ... «Кеш ... құрметті біздің
тыңдаушылар! Сіздердің ... ... әнші ... әнін ... Біз ... ... ... сияқты қолданыстар
адресаттарға үлкен әсер ... ... ... ... ой ... ... бұндай сөйлемдер адресант-адресат көзқарасын
беруде ең ... ... бірі ... ... ... түрі хабарлауды ғана ... ... ... ... ... ... әрі І ... берілетін
хабарлауды мақсат ететін сөйлемдерден айырмашылығы ... мен ... ... ... ... та ... ... ілесіп, тебіреніп, белгілі дәрежеде әсер ... ... ... ... ... ... - өз тыңдарманына ... ... біз ... ... және П.В.Веселовтың
айтуынша, диалогтік атмосфераны құруға көмектеседі(29).
Журналист өз ... ... тіл ... ... бейәдеби лексикнаы (диалектизмдер, қарапайым сөздер, өзге
тілдік ... ... ... ... ... ... шыққан ақпарат жүйелі түрде ... ... мен ... арасында таза қатысым орнамайды.Бірақ
сонда да болса, ... ... ... ... ... ... сөздер кездесіп қалады. Мысал ... ... ... ... мекемелеріне күштеп
газетке жаздыруы туралы берген репортажын алдық. ... ... ... ... ... қарсы (26. 04. 2002. 20.00).
Дұрысы - ... ... ... сөйлем ішіндегі сөздердің ... ... ... ... да, ойдың ... ... ... ... ... ... сұхбат-әңгімеде журналист – ... ... ... 22. 04.2002. 17.30.) Біреумен ортақтаудың өзі
көмектес ... ... етіп ... ... ... ... ... Деген қолданыс. Осы ... ... – ой ... ... деген қолданыстар кездеседі.
Біреуге қаратылып айтылған нәрсе сол ... ... ... – Бас ... тұр ма? демей, - Басың ауырып тұр ма?
дейді ғой. Сол ... - ... ... ... ... ... ... – Түсінік бере кетсеңіз? (қазақ радиосы ... – сол ... ... берсеңіз, қалай ... ... ... ... ... радио тілінде күн
райына байланысты хабарларда ... деп ... ... деп ... өріс алып жүр. Бұл, ... ... ... айналып бара жатқан құбылыс деп ... ... ... ... нормаға сүйенсек, жылыны емес, ... ... ... ... ... ... ... Ауа
температурасы 10 градус ... ... ХІІ. 2002) ... ... ... ... қолданыс орынды. Сол сияқты, ... ... ... ... ( ... Дұрысы –жылылықты көрсетеді деген
қолданыс.
Енді баспалардан ... ... ... ... салыңыз (
4.ХІІ .2002) Бұл жерде де ... ... бой ... Айдары сөзін қолданғаннан кейін дейтін сөзі ... ... ... ... ... ( радио тілінде) стандартты
бұзуға байланысты бір-екі мысал:
Бағдарламаңыздың ... ... ( ... Бұл ... бастарында сөзі көптік формадан гөрі ... ... ... ... ... болар еді. Өйткені ... ... жеке ... ... оның көп ... ... ... қой. Осы мысалға қатысты: Алғашқы қарлардың әсері ... ... да ... ... ... ... ... оқисыз?(28.ХІ.2002) Қай жерде оқисыз? Қолданысы ... ... ... ... ... күйлеріңіз жақсы
ма? қолданысы орынды деп ... ... ... ... ... ... ... амалдары да
қолданылады. Кез-келген тілде өтетін қоштасу ... ... ... ... қарым-қатынастың түрі
әңгімелесушілердің жасы мен ... ұлты мен ... ... ... және туыстық дәрежесі, тағы басқа факторлар маңызды
рөл ... ... ... сөйлеу әрекетінде ... ... ... ... ... ... ... хабарларынан соң қоштасу табан ... ... ... пен ... ... контакт кілт үзілмеуі
тиіс. Контактіні кілт, ... ... үшін оған ... ... Ал енді осы ... ... ... келтірейік : а) Келесі
жуздескенше ... ... ... ... ә) ... келесі
жүздескенше аман-сау болыңыздар!(Жандос) б) ... ... ... ... ... ... ... эфирдегі келесі кездескенше, эфирдегі келесі ... ... ... ... ... амандықпен
көріскенше тағы осы сияқты қоштасу ритуалын білдіретін ... ... ... ... ... көрермен көріскенше деген
нұсқаны жылы ... ... ... санасында көрісу сөзі
өзгеше мазмұндағы ... ... ... ... ... ... ... тілдік таңбалардан тартынғанды
мақұл көреді. Байырғы кездегі радиохабарларда ... ... ... ... ... ... хабарын жүргізуші Амангелдінің өзіне тән
қоштасу ... бар. ... ... түрін хабар мақсатына сай,
яғни ... ... – жеңу ... ... ... ... Айталық
диктор спорт ойындары ... ... мен ... ... ... ... өз ... : «Жеңісті күндерде ... ... ... ... ... ... осы
бір нұсқасы тыңдармандар үшін ... әсер ... ... ... ал бір ... , ... бұл қоштасуынан кейін
көрермен санасында ... күн ... ... ... ... ... алмайды ма? деген заңды сұрақ тууы мүмкін(30).
Ал енді, қоштасу ... бай ... ... ... ... ... ... естір құлаққа кезінде
тосын, ерсі көрінгені ... ... бұл ... ... ... қалғаны мақұлдарлық болды.
Хабар тақырыбына қарай қоштасу ... ... ... ... ... ... хабар» хабарына тән. Ел ішіндегі
маңызды жаңалықтармен ... ... ... ... : ... ... деп қана ... эфирде әлі де кездесетінін
білдіреді. Ал жас ... ... ... ... ... ... ... хабарында халық әртісі Д.Жолжақсыновпен
жүргізген сұхбатынан соң көрерменмен «Келесі кездескенше қош ... деп ... ... ... бағдарламасы (Рахат) көрерменмен тікелей эфирде жұмыс
істейтін болғандықтан жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... тыңдаған соң түрлі ... ... ... ... ... сау-сәламатта болыңыз!», «Көптен
көп рахмет, әрқашанда амандықта кездесейік!», ... ... ... ... ... кездесейік!», «Қай ... те ... ... деніміз сау болсын!». Ал адам өміріндегі
маңызды зор мәселе ... ... ... ... ... сау, ... ұзақ болсын! Келесі кездескенше
сау болыңыздар!» ... ...... қоштасу рәсімін
қолданады.
Қоштасу амалдарының ... ... ... ... қай ... ... ... өзгеріп қолданып отыруы
да мүмкін. Айталық 20 ... ... ... ... ... ... бағдарламасының соңындағы қоштасу ... ... әр ... күні көрсетілетінін ... ... соң ... : ... эфирде сәрсенбінің сәтінде
жолыққанша аман-сау ... ... ... ... қоштасу
амалын қолданады.
31 арнадан берілетін ... ... ... Олар ... ... «Жаңалықтар ... ... ... ... сау ... хабардың келесі саны
қай уақытта ... ... ... бере ... ... ... ... хабарын жүргізуші Бейбіт ... ... : ... ... ... ... ... аяқталды,
келесі кездескенше сау болыңыздар!» дейді.
Сол сияқты ... ... , «Ата ... ... ... ... ... «Аман сау болайық ... ... бар ... деп ... ғана тән ... стилін,
ерекшелігін байқаймыз.
Теледидарда қоштасу амалдары эфир сөзінің ... ... ... ... келесі жүздескенше ... ... ... ... ... ... ... Эфир
сөзінің қатысуымен жасалған қоштасу ... жиі ... ... ... кейде тілек түрінде ... де ... ... ... ... ... Жүздескенше ел аман
болсын! (Ел сойыл 31 арна,31 тамыз).Қоштасу амалында екі ... ... ... ... түрі кездеседі. Мысалы, ... ... ... ... ... ... қоштасу амалының екі түрі ... да ... ... 30 ... ... ... күніне байланысты берілген ... ... ... екі түрі қатар ... ... ... ... кездескенше сау-саламатта
болыңыздар! (Бекжан) дегенді айтады. Қоштасу ... бұл ... ... соңғы сәтіне дейін еліктіру ... ... ... сөзі теледидар тілінде ... ... ... бір ... Оны ... сала ... – оның
өзіндік мақсаты, арнайы жұмсалатын ... ... ... орны ... ... «Қош ... «Сау боп ... «Көріскенше күн жақсы», «Жайлы жатып, ... ... ... ... ... ... сөз қалыптарының лексика-грамматикалық мән-
мағынасы жоқ ... ... ... ... «Қош болыңыз» деген ... ... да бір, қол ... ... таңба да бір. Жалпы ... ... ... ... болсын адресаттар арсында тілдік таңба (не тілдік ... яғни ... ... мен ... ... түрде жүзеге асып
жатады. Өмірде күнделікті көріп ... ... ... ... ... ... реакция тудырмайды. Қазақ
тілінде қоштасу сөздерінің де мол ... түрі ... ... ... жүйе, қалыптасқан дәстүрлі ... бар. ... ... ... ... пен ... ... қарым-
қатынастың типіне (үлкен-кіші; ер-әйел; бастық-бағынышты) және ... атап ... ... ... ... мерзімі тағы
басқа қалыпты жағдайларға тәуелді.
Сөз этикетіндегі орнықтылық, ... ... ... ... - ... ... мәдениеті гүлденген
халыққа тән қасиет. ... сөз ... де ... ... ... Ал оның қалыптасқан тілдік - ... жоқ ... ... ... ... ... мәдениеті ауызекі тіл ... және ... ... ... екіге бөлінеді деп айтқанбыз.
Ауызекі сөйлеу тілінің де, ... ... де ...... бір ... ұлттық дағды – ... ... ... ... ... ... ... – дәстүрдегі ... ... ... ... ... қолданылатын
тіл – ауызша сөйлеу тілі.
Ауызекі сөйлеу - ... ... ... ... екі не
одан да көп адамдардың ... ... ... ... ... ... жеке ... өзінің мінез құлқын ,
бүкіл адамдық ... ... да ... ... ... ... мәдениеттіліктің белгісі.
Пікір алысу, түсінісу сөз арқылы ғана ... ... ... бет-ауыз, қас-қабақ, қол қимылдары да ... Оның ... ... айтайын деген ойына өз ... ... ... ... ... дауыс ырғағын
құбылта ... Сол ... ... ... ... ... заңдылығын сақтамаушылық, сөйлемді ... ... ... орын ... ... сөзді талғамай
қолдану жиі ... ... ... ... ... ... ... тіл) мен ... ... ... ... бірыңғай жиі ... ... ... ... ... ... ерекшелігі анықталады:
1.Қолданылу аясы (аймағы) ... ... ... әңгіме кезінде қолданылады;
2.Сөйлеу мақсаты – қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... мен сөз ... ... ... ... ... сөйлемдерінен, ... анық ... ... Қарапайым сөздер еркін қолданылады;
• Эмоциональды сөздерді, ... өз ... ... жиі пайдаланады;
• Сұраулы, лепті сөйлемдер жиі қолданылып, ... ... ... ... ... ... ... сөздерді көп қолданады;(31)
2.3. ... ... ... жеке ... орфоэпиясы
Адам баласы хат ... ... ... ... ... ... ... жүйесін меңгеріп, құлағына ... ... да ... ... ие болатын дыбыстың
бейнесі адам ... ... ... ... Ол ... дыбыстық қоры болмақ. Өзі әлі дұрыс сөйлей алмайтын ... ... ... арқылы бөгделердің сөзін
түсініп, ... ... қана ... Ал ... тілі шығып,
былдырлай ... сол ... ... ... ... ... ... «орналасқан» тіл дыбыстарын орынды
қолдана ... ... ... ... бұл сауатты , мәдениетті
адамның ... ... ... де ... ... әдетте бала
қарапайым ... ... ... ... ... оның ... сауат ашу жылдарында «бере
саш», ... ... «еш ... ... ... кетті», «қашшоқ»
деген тіркестердің ... ... ... ... ... ... «қай жақ», «тастап кетті», «қасы жоқ» ... ... ... ... ... ... ауызша сөздік қорындағы ... мен сөз ... ... ... «өңі айналып»,
өзгеріп сала бергенін, басқа ... ... ... жұрнақ
алып кеткенін, қып-қысқа, жылдам айтып жүрген ... ... ... ... ... ... ... тілге келмейтін дыбыстармен тіркескенін көріп, ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілде сөйлейтініне сенімі молаяды. ... ... ... әр ... біреуден артық мағынасы
болмайды, ол сөздің қай ... ... де, ... ... тілінің ауызша сөйлеу нормасы қашан, ... ... , ең ... хат ... сатыларын ескеру керек.Әсіресе
қала мектебін, қала берді ауыл ... ... ... ... бүгінде қазақ тілінің орфоэпиялық нормасын білмейтін
(тек ... ... ғана ... соны ... ... болып
келеді. Сол ұрпақ ... ... ... ... ... буын ... болып жатыр. Сондықтан бүгінде
радио, ... ... ... ... естілетін сөздердің
жартысынан астамы «жарымжан» ... ... ... сөз» деп
теле, - радиошешендерінің , кадр сыртында ... ... ... ... ... ... әуелі ауызша
тілдің айтылу ... ... ... бірден, сол қалпында айна-
қатесіз, «әріптеп» ... ... ... ... ... көрмесе, ... ... ... Радио мен
телеарналардан ... ... ... ... дыбыстық
жамылышын құлаққа сендіре алмай ... ... ... ... ... ... кездер жиіледі.
Бұл әсіресе тәуелсіз телеарналар мен ... ... ... жас ... тілінен көбірек байқалады. ... ... ... оны ... ... дұрыс қолдану үшін
жазылған сөзді ауызша тілге ... алу ... ... ... ... ... ережелермен бірдей етіп, қатар үйретілсе,
сонда ғана тілдің айтылу ... ... ... ... ... көңіл бөлінбегендіктен (ауызша сөз бен жазу бір ... ... ... радио, театр, кинодан естілетін
аға буынның ... сазы мен жас ... ... сазы жер ... болып барады.
Сөйлеу кезінде жеке адамдар өзіндік ... ... ... Әр ... сөз ... ... сөз ... болады. Дегенмен адам мынадай қарапайым нәрселерді ... ... ... әр ... ... ... ... орай сөйлемде дұрыс ... ... ... ... ... - құлын, божжорға –
бозжорға, ...... ... ...... отырғанда, пікіріңді айтқанда қолды сермеуге,
қатты күлуге, ... көп ... жөні жоқ ... ... қатты сөйлеу немесе міңгірлеу, сөйлеу кезінде ... ... және ... ... сөйлесу адамды ыңғайсыз
жағдайға қалдырады.
3.Өзің туралы көп айта ... ... ... өзің ... ол да ... ... жөнінде айтпай, өзі
түсінбейтін ... ... ... тез ... көп ... ... ... отырған адам қатты ... одан да ... ... ... ... Ой мен ... ырғағын
сабақтастырып, пікірді баппен, анық, дәл айтса, онда оның ... ... ... ... ... де ... түседі(32).
Ал қазақ әдеби тілінің орфоэпиялық ... ... ... ... ... ... табылатын, жазба тілді ауызша ... ... ... ... ... заңдылықтар алдымен
жеке сөздерге байланысты мынадай қағидалар.
Біріншіден, қазақ тілі ... ... ... құрсауы үндесім
заңы(сингармонизм заңы). Ол – ... ... ... ... ... ... ... заңының екі ... ... және ... – бір сөз ... ... ... жуан, не бірыңғай жіңішке ... ... Сөз ... мен оған ... жұрнақ, жалғанған жалғау,
не бірыңғай жуан, не ... ... ... ... ... бұл ... ... да жазуда ... ... ... ... мақтанышына айналған
А.Байтұрсынұлының «әліпбиі» қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... графикасында да ... осы ... ... ... және ... ... ... ауытқитын мынадай тұстар бар:
Ол ең алдымен Ә ... ... ... ... ... сөздің барлық ... ... ... ... ... ... екінші буыннан ары А ... : ... ... рәсуа, Жәмила, Рәбиға тағы
басқа. Ә ... ... ... ... сөз ... да көруге болады: жайлауда – жәйләуда; ... ... ...... ... жіңішке буыннан басталған сөз ... ... тіл ... ... ... Бұл ... ... түрін таңбалап көрсетудің қиындығын ... ... ... сөздікте күнәға деген ... ... ... ... ... амал таппай, екінші буындағы Ә-ні ... ... А-ны жуан ... анық оқып, сөз бойындағы
бейүндестікті ... ... Бұл ... ... - радиошешендерден
анық байқалып тұрады.Сондықтан сөз бірден ... ... ... ... ала ... ... ... әрқашан
біліп отыру керек. ... ...... ... ... – рәсүуәләңғаммен деген сияқты
екінші буында Ә ... ... ... ... да ... ... ... буындарда А-ға жуықтап, бірақ Ә-нің реңкін ... А мен ... ... ... сөз ... жуан дыбыстауға
көшеді.Сонда бейүндес ... ... ... ... ... буын жігін ажыратпай, ... ... ... сөз ... ... ... шығатын болады.Оны былай көрсетуге
болады:
Ә - ә(ә-а) - А
Сондай-ақ ш,ж мен ... ... ... а ... ... ә-ге ... кетеді. Мысалы:шай-шәй; жай-жәй.Бұл
позициядағы ә -нің ... ... ... ... да қамтиды.
Бірақ сөз соңына ... ... ... сөз ... ... ә әрпі мен а ... ... тағы да 2-3
саты аралық реңктер айтылады, яғни ә ... ... ... ... ... ... жуан дыбысқа айналып кетеді.Кейде ... сөз ... ... ... ... ... а
дыбысының орнына ә ... ...... ... – шәйләрың;
шайларыңды – шәйләрыңді; ...... ... –жәйләуда;
жайлаудағылар – жәйләудағылар; шашбау – шәшпау; шашына –шәшіна; шашындағы
– шәшіндағы; жайылым – ... бұл ... ... бола
алмайды.
Екіншіден, ... ... ... ... ... жуан, жіңішкелігіне үйлеспейтін мынадай жұрнақтар бар:-қор,-
паз, -кер, -кеш, -қой, -кент, -пен, -мен, ... - ... -хан, ... - паң. ... ...... ... - өнөрпаз, жауапкер –
жауапкер,Құмкент – құмгент, т.б.
Мұнда көріп отырғанымыздай, буын ... ... ... ... дыбыстың әсерінен өзгеріп, үйлесіп ... ... ... тіл үндестігі сақталмайды.Бұлардың қор, паз,
кеш, гөй, кент, ... хан ... ... парсы тілдерінен неген
және сол тілдік ... ... ... игерілгендіктен, өзгермей
айтылады да, -нікі, -күнем,-пен, -мен, -бен ... ... ... төл ... ... ... ... бағынып
айтылады.
Үшіншіден бір ... ... бір ... ... ... ... сөздер жазылуы бойынша аралас айтылады: ... ... қара ет – ... ...... аяқ -
кес'айақ,кесеқап – кесеғап, итарқа – іитарқа, ...... ... ... ... үндестігінің тағы бір бұзылар тұсы и әрпі ... ый ... ... ... мен х ... ... сөздер шенінде.Мысалы,
тарихи, рухани, ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің ... ... ... табыйғый деп, бірыңғай жуан немесе тәрийхій, ... ... ... ... ... тәбійғій деп, бірыңғай
жіңішке айтылмайды. Сондықтан бұл ... х ... ... ... ... аралас буын ... ... ... ... ... ійллахій, ійлхам, табійғій.Бірақ
аралас буын дегенді дұрыс түсіну ... ... бір ... жуан
етіп тұрған – а дыбысы, шындығында а әріп ... ... а ... а мен ә ... ... ... ... заңының екінші жағы – ерін үндесімі. Бұл – бірінші
буындағы ерін ... ... ... ... - ... езуліктердің (ы,і,е)еріндікке ... ... ... ... ерін ... ... ... тува
тілдеріндегідей ... ... ... ... ... ... ... көрініс таппаған.Қазақ тіліндегі ... – 2-3 ... ... сақталатын, ары қарай сөз неше
буыннан ... да ... ... айтылатын құбылыс.Ерін
үндестігінің 2-3 ... ... анық ... айтылатын тұсы ашық
буын жағдайында.Мысалы: ...... ...... ...
сүйүнүш, бөдене – бөдөнө, бұрылыс – ... ...... ... көпөнө, күйініш – күйүнүш, құйылыс – құйұлұс.
Жалпы, ерін ... ... ... ... қарай орналастырсақ,былай болады:ө,о,ұ,ү. Сондықтан ө дыбысы
үшінші бітеу буында ... ... да, ашық ... ... ... ... мысалы, түбір мен жалғау ... ... ... ... ... ... өзінен еріндігі ... ... ...... ... - ... ... көркөмдөу.
Тіліміздегі ерін үндестігінің жаппай қамтитын ... ... ... ... ... ... Жалғаулар қатарында ө-мен
келетін ... ... ... ... сөз ... ... да, үшінші буындағы жалғау ... ... ...... ... – төпөле, төбеден – төбөден, төбелес –
төбөлес, төлдеме – төлдөме, ...... және тағы да ... ұ,ү ерін ... ... үш ... ... айтылады
да, ары қарай ...... ... ... ...... ... – тұздұ, тұщылық –
тұшшұлұқ, борышсыз – борұшшұз, құйыну – ... ......... құбылу – құбұлұу, құбыжық – ... ... ... ө ... айтылған екінші буыннан кейінгі і ... ... ... ... ... , ерін ... төбесінің – төбөсүнің, көгершін – көгөршүн;Сондай-ақ
көбөлөк, дөңгөлөк сияқты үш ... ... ... ... ... ... төрт ... да барады:көбелектің – көбөлөктүң,
дөңгелекті – дөңгөлөктү, бірақ ...... ... ... ... ... байланысты мына бір ерекшелікті көрсете кетуге
болады. ... у ... ұу және үу ... ... ... ... ... береді.Мысалы: су – сұу, суық – ... бу ... ...... ...... қуат – ... Бірінші буындағы
ұ,ү дауыстыларының әсерінен екінші-үшінші ... ... ... ... ...... қуқыл – құуқұл,
қулық – құулұқ, шулы – ... ...... туыс – ... ...
тұумұш.
Сондай-ақ у дауыссыз дыбысынан ... буын ... де ... ... ... ... сауық-сауұқ,
бауыр-бауұр, сауыр-сауұр, туыс-тұуұс, тумыш-тұумұш.
Соңғы мысалдардағы буын ... ... үшін және ... қашу ... екі ... буын ... ү,ұ ... немесе толық түсіріліп ... ... ... - шарұуа, меруерт – мерүуерт сөздері де ... екі ... ... еріндіктердің көрші буынға әсері
алдыңғыларға ... ... ... Оның үстіне, екінші
буындағы ы,і ... ...... ... ... мұндайда екінші буындағы ... таза е де, ... де емес ... ... ... – құрмөт, құрметте-құрмөтте,
сүрме-сүрмө, ... . .Е мен ... ... ... е деп ... ... сурет-
сүуре'т).
Ал біріккен сөз, ... сөз, бір ... ... ... сыңарларының алдыңғысындағы еріндік соңғысына әсер ... ... сол кез – ... ... ... соқыр сенім – соқұр
сенім(соқұр ... ... ...... ... ... сусімір –
сұусімір (сұусүмүр ... ...... ... ... тағы сол
сияқтылар.Ереже ескертусіз болмайтыны сияқты ... ... ерін ... ... 4-5 ... өтіп ... ... үндесімімен айтылып, төртінші ... ... буын ... ... ... ұу, үу тіркесі келетін болса, онда сөз ... ... ... сүйкімдену – сүйкүмдөнүу ;
Дауыстылардың үндесімін сөз ... ... мына бір ... ... ... ... ... осы дауыстылардың
үндесіміненқате жіберіп отырады. ... ... ... айтылу реңкі өте ... ... ... үстіне жалпы орфографиялық сөздікте ... ... ... ... әріп ... да, әліпбидегі
дауысты таңбасынан аспайды және сонымен бірдей ... Сол ... ... ... ... да ... ... аздап қайшылық ... де әр ... ... және әр ... тіл ... , ерін ... де,яки жіңішке буыннан жуан ... және ... ... ... ... бірте-бірте
ауысарда, үнемі дауыстыға қатысты ... ... ... «ә мен ... ... «ө мен е-нің», «ү мен ... ... ... е» ... ... деген түсініктерді
есте ұстауы қажет. Сонда ғана сөз құрамындағы , ... ... ... ... ... дыбыс негізі реңкінен ... өз ... ... ... келесі буын үндесуіне
ббірте-бірте өтеді.
Сонымен қазақ тілінде ... тілі ... ... ... ... яғни тіл үндесімі мен ерін ... ... ... ... ... ... түсіріліп, сусып,
көмескіленіп айтылатын құбылысы бар екен., яғни ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Қазақ тілінде құрама сөз, яғни ... сөз, ... ... сөз , сөз аралығында қатар келген екі ... ... ... дауыстылар) түсіріп айту - заңды құбылыс.Ал біз ... ... онда ол ... жатады.Мысалдар келтіріп көрейік :
Қара ала ат - ... атар - ... ... ек'ағайынды,
Қара ауыз - қар'ауұз,
Сапты аяқ - сапт'айақ,
Сары май - сар'май,
Алты аяқ - ... үй - ... және тағы ... ... ... қысқарылуын жазуда да таңбалайтын
кездер бар.Мұндай сөздер – көбіне ... бір ... ... ... жағдайда айтылымда түсірілгенмен , жазуда ... ... ... ... ... қысқартып жазу,
қалай дұрыс болмаса, сөз ... екі ... ... айту
сондай-ақ «сорақы».
Сонымен, түсіріліп айтылатындар көбіне қысаң дауыстылар болады.
Мысалы: ары ... ... келе ... - ... бері әкел ... ешкі емер - ешк'емер, сары өрік - ... сары ... ... тағы басқалар.Мұнда қысаң дауысты бірінші ... ... ... де ... ... - ... дегенде
қысаң дыбыс екінші келіп тұр.
Енді ... ... ... түрі – сөз ... қысаң
ы,і
Дыбыстарының көмескі айтылуы және мүлдем сусып, түсіп ... ... ... ... ... ... ... мен
жұрнақ қосылғанда түсіп қалады.Мысалы: ерік – ...... ... ... ауыл – ауұл – ... ...... ерін – ерні, мұрын – мұрұн
-мұрны,ауыз – ауұыз – аузы тағы сол ... ... ... берілген).
Бұл редукция жазуда да белгіленеді, өйткені, ... ... ... ...... ... емес), балық - балығы,көрік-
көрігі, жерік – жерігі ... ... ... екінші буындағы ы , і
–лерді ... айту ... ... ... ... ... ... көмескі немесе
мүлде түсіріліп айтылады.Мысалы:самаурын – самауұрын, ... ... ...... ... – дауұрық, қызмет – қызымет, ... ... ...... ...... саңылау – саңылау,
қабілет – қәбілет, ...... ...... ... ... ... дауыстылары сәл көмескі дыбысталады
және естіледі.Ал ... ... ... стильде сақтап айту орфоэпиялық
заңдылыққа жатпауы тиіс. Әдетте ... ... ... ... ... болса , онда ы,і,ұ,ү дауыстылары ұзағырақ ... ... ... да осы позициядағы ы,і әріптері
таңбаланады:қорытынды, ... ... ... көрініс, құрылыс,
ықылық, сауырын, ... ... ... ... ... ... қысаң дауыстылар жартылай ... ... ... ... , ... ... селбесуі де бар.
Біз жазбаша тілден ауызша тілге қарата сөз етіп ... ... ... ... ... дыбыстың айтуда
көмескіленуі туралы ғана ... орай ... ... ... әнтек естілуі айтылуы.
1.Сөз ... ... л,р ... ... ... ы,і,ұ,ү
қысаңдары қосылып айтылады.Мысалы, лақ – ылақ, лай – ылай , ... ... ...... ... – ұрұқсат,разы – ыразы, риза – ...... тағы сол ... ... сөздер мен одан
жасалған туынды сөздер бұл қатарға ... ... ... лап ету, ... тағы сол сияқты.
2.Сөз басында және аяғында қатар келген екі ... ... ... ... ... ... – ысмағұл, смайл –
ысмайыл, станса – ... тағы ... ... ... ... ... ... нормаға сәйкес келеді де , айту мен
жазу арасында ... ... ... ... ... беретін әліпбидегі и әрпі ый, ... ... ... сый , тый ... мен осы ... ... ғана ый, әрпімен жазылады.Мысалы:сыйлық(силық емес),
тыйым (тиым емес), ... ... ... и әрпі сөз
құрамындағы басқа дауыстылардың ырқымен ... ... ... қиын – ... жиын – ... ... – тійімді, мирас – мыйрас ,
киім – кійім және сол сияқты.Мұнда көп ... та жоқ. ... ... ... жеке ... ... ... сы, ты, ды, шы.Сондықтан ми – мый, мидай – мыйдаы,
сидию – ... және тағы ... ... ... ... ... ... дауыссыздардың негізгі реңкі арқылы бірыңғай
жуан үндестікте болады.
Біршама ... ... ... х,ғ ... ... ... . ... тарихи - тарыйхый табиғи - табыйғый, яғни ...... ...... деп, бұл ... жуан ... мұндайда тіл үндестігі бұзылып, ... ... ... ... деп аралас буын ... ... бәрі ... ... ... ... тілінің
орфоэпиялық нормасы сай келмейді. ... ... ... ... ... айтылым нормасында дауыссыз дыбыстар көрші
дауысты ... ... ... ... ... қарай
төрт негізгі реңкке құбылып дыбысталады.Мысалы :бас, бес, бір, ... бүр, бәс ... б ... ... ... дауыстылардың
ыңғайына қарай бірде жуан езулік , бірде жіңішке ... ... ... ... ... еріндік болып айтылады.Сонымен
дауыссыз ... ... әсер ... үйлесім заңдылығы
деп атаймыз.
Қазақ ... ... ... ... ... заңдылықтар бар.Бұл сөйлеу саздары, ... ... кең ... ... ... сақталып отыруы
қажет.Олай етпесе, ... ... ... ой ... ... ... ... берілген мәтін мазмұнын игеруді
баяулатады.Ақпарат мазмұнын ... үшін ... ... ... ... ... ... қорын «тануы» керек, өз
дыбыс қорымен ... ... ғана ... тез, ... сапалы жүреді.
2.4. Сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... , оның қызметінің ... ... ... ... ... ... екі ... орталық және шеткері (периферический). ... ... ... ... ... ... ... қызметті бастың сол
жақ жарты ... ми ... ... ... ... үш ... бар ... жасаушы немесе артикуляциялық жүйе – ауыз,
көмей, мұрын ... тіл, ... , ... тіс, жақ;
2.тыныстау жүйесі - өкпе, ... және ... ... ...... мен дауыс
шымылдығы;
Осы үш бөліктің ... ... ... ... ... құралады:
• Дыбыстау(дикция);
• Тыныстау;
• Дауыстау.
Дұрыс дыбыстау дегеніміз әр бір ... және ... таза әрі анық ... нық айту. ... ... ... ... не ... ... анық ... Тілде қандайда бір ақаулық болғанда (сақаулық ... ... Тым бос, баяу ... ... ... тым жылдам, асығыс ... ... ... ен ... ... жұтып қойғанда.
Дұрыс дыбыстауды ... үшін ... ... үнемі
жаттықтырып, кез келген дыбысты айта алатындай сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... бұлшық еттерінің қозғалғыштық қасиеті ... ... ... ... кез ... ... еш бір
қиындықсыз, артық күшсіз ... ... ... ... - ... ... жаттыққан диктордың ,
шешен журналистердің ... тек қана ... ... ... ... таза болып қана қоймай ... ... ... да құлаққа табиғи түрде ... ... ... ... ... әр бір ... ... айтып немесе «декламациялаудың» ... ... ... ... ... өздері көрсетіп тұрған мағынада ... ... анық әрі нық ... керек.Сонымен бірге сөздің
«әндетіп» буындардың ... бір ... ... ... да басы
артық.
Ал енді келесі ... ... ... ... түрде жүзеге асады.Қандай да бір ... ... не ән айту ... ... ... түрде
орындалады.Осындай саналы ... ... ... ... ... сөйлеуі үшін аса маңызды фактор, ... ... ... ... ... ... көзі ... табылады.Адамның
үнсіз тұрған кезіндегі тыныстау ырғағы мен ... ... ... ... ... ... ... бар.Алғашқы жағдайда
адам бірден ... ішке ... оны ... ... кезінде демді ішке ... ... ... баяу ... ... ... сөйлеу
кезіндегі тыныстауды ... ... деп ... кезінде өкпеден келген ауаның ... ... ... ... сөз күйінде сыртқа шығады.
Ғалымдардың көбі сөз ... анық ... ... ... мен ... қабырғалардың кеңуі арқылы
Жүзеге асатын ...... ... ... ... мұндай тыныстау кезінде ауаны өкпеге артық ... ... бар, бұл, ... ... ... ... тыныстау ырғағын бұзады.Сондықтан сөйлеу мен тыныстау
операцияларын ... білу ... яғни ... ... ... та, тыныс та ... олар ... ... ... есте ... ... ... дауыстау.Тіл дыбыстарының жасалым(артикуляция)
базасы мен тыныстау ... ... ... ғана дауысты
басқара ... ... ... ... дауыстау
дегеніміз сөйлеу барысындағы ... ... ... табиғи
естілетіндей етіп, оның физикалық ... ... ... ... әр ... сөйлеу мақсатына қарай түрлендіре алу.
Ауызша сөйлеудің кәсіби ... ... ... дауысқа
қатысты болып табылады.Журналист немесе диктор ... ... ... ... қою, қаттылығы жоғары, құбылуға икемді ... ... ... ... де, ... жеңіл күйін сақтау керек. Бұл
үшін дауыстау дағдысын қалыптастырып, ... ... ... ... ... ... әрі ... болуы оның
диапазоны, регистрі мен икемдігіне (гибкость) байланысты.
Дауыс ... ... ... ... ... кеңдігін
білдіреді.Диапазон неғұрлым кең болса, және бұл ... ... ... ... ... соғұрлым ауызша ... ... ... ... болады.Әдетте қарапайым сөз бен әндетіп
айтылған сөздің диапазондары әр ... , ... ... сөздің
диапазоны кеңірек ... ... ... ... ... сөзі ән ... ... тыңдарманды жалықтырмайды.
Дауыс диапазонын дамытудың түрлі жаттығулары ... ... түрі ... бір ... ... ... ... октаваға төмендеп айтылатын әр түрлі буындарды ... ... тағы ... ... бір ... жасалған бір диапазондағы
біртекті ... ... ... ... регистрі ... ... үш түрі бар: ... ... ... ... дауыс толқындары бастың ... ... де ... диапазонының жоғарғы бөліктерін
құрайды.
Аралас регистр орта диапазондағы дыбыстардан ... , ... ... ... әуенділігін дауысты дыбыстар жасайды, ... ... ... ... ... бәсеңдеп, дауыссыздармен тіркескендегі
айтылымында дауыс бірде қоюланып, ... ... , ... ... ... сөз ... әуенінің суреті сызылады.Сондықтан
да сөз ағымындағы дауыссыз дыбыстарды еркін , ашық ... ... ... және ... ... ... біртіндеп
ауысып, дауыс ағымын үзіп ... ... ... ... ... телешешендердің сөз ағымы. Сөз ағымының
мүшеленуі.
Жалпы ... сөзі ... ... ал ... ... – толқын.Ауыздан шыққан сөз ... ... ... ұйымдасқан , қандай да бір жиіліктегі толқыннан
тұрады.Сондықтан да ... ... ... ондағы жеке-жеке
сөздерді бөліп алып ... ... ... ... олар ... ... өрнектеліп тұтасып ... үшін ... ... сөз ... мен ... ... ... мағыналарын түсінбесе, қиынға түседі.
Ал сөйлем ... жеке ... ... ... үшін ең ... сөйлеуші мен тыңдаушы тілді дұрыс меңгерген
болу керек.Бұның ... ... ... ... ... тыңдағандағы
әсерді келтіруге болады.Сөздердің мағынасын білмеген соң , ... мен ... жігі ... ... ... ... ... бейхабар болса, сөйлемдегі
жіктелетін сөз ... ... ... ... ... ... жетік білетін болса, олардың ара жігін , әр бір ... ... ... байланыстыра сөйлем мағынасын дұрыс
түсінеді.
Сонымен, ... ... ... , ... ... айырудың ең басты шарты - ... ... шарт – ... ... ... ... білу.Егер олай болмаса,
сөздердің топтасуы , ... ... ... ... да ... ... ағымын мүшелеудің заңдылықтары қандай деген ... ... ... көбі оның ... бірліктерге яғни
сөзге, сөз тіркесіне ... ... ... ... да қосылатынын аңғарған.Сөздердің сөз ... бір ... ... ... ... ... ... өлең жолдарында қатаң сақталады. Прозалық сөзде де ... ... ... ... бір буын ... ... ... қайталанып отыруы. Бірақ ... ... ... ... топ ... ... екі ... басы бірігіп, бір
ырғақпен айтылу үшін ... ... ... та ... ... сөз ағымындағы ырғақты топтардың айтылуға икемді
болуы үшін буын саны ... ... әрі ... ... ... қандай да бір ... яғни ... ... қатынаста тұрып бір әуен ... ... ... ... ... да, ... да бағынышты болады. Сөз ағымындағы бірліктер тілдің
бірліктерімен яғни жеке ... жеке сөз, сөз ... ... ... келе бермейді.Сөйлемді ... ... ... ... деп ... ... ... заңдылық емес.
Кейде ауызша ... бір ғана сөз ... бір ғана ... ... ... ... ойды ... дауыс
сарынымен беріледі екен.Мысалы, «- ... ... ... ... ... ... 23.10.)
Осы ауызша сөзді ... ... ... ... бір ... А ... ... Бірақ ол жеке дыбыс сияқты емес,
тұтас сұраулы сөйлем ... ... ... не ... ... ... сияқты дауыс сарынымен беріледі. Ауызша ... өз ... ... өз ... ... Дегенмен
олардың арасында ешқандай байланыс жоқ деуге де ... ... ... ... ... материалынан жасалып
құрылады. Сонымен, сөз ... ... бір ... ... ... ... деңгейдегі топтардың құрамына еніп,
өздерінен төменгі деңгейдегі бірліктерден ... ... ... ... ... ұйымдасып тұратын сөз ... ... ... Бунақты топ немесе фонетикалық сөз;
• ырғақты ... ... ... осылай ажыратуға негіз болатын сөйлеу құбылысы – екпін
және ішінара ... ... ... топ , ... топ пен ... ... олардың ... сөз ... ...... Ал сөз ... осы ... ... олардың арасындағы қатынасты көрсететін
сөйлеу құралдары әуен, қарқын, ... ... ... дегеніміз қарапайым ... ... , ... бір ... ... құралдары арқылы ерекшеленуі. Мысалы:
Кеш жарық құрметті әнсүйер қауым! (қазақ ... 21.10) Осы ... кеш ... және ... әнсүйер тыңдарман бөліктері
кідіріс арқылы жіктеліп, жеке-жеке топ ... ... да , ... ... буындары басқаларына қарағанда қаттырақ, ұзағырақ
естіледі , екпін ... ... ... де ... ... Қазақ
тіліндегі екпін тұрақты түрде сөздің , сөз бөлігінің ... ... ... ... түседі .Дегенмен екпіннің алғашқы буынға
түсетін тұстары да ... ... ... ... байланысты.
Мысалы [а]лма (тыйым), алм[а] (жеміс), б[а]спа (тыйым), басп[а](мекеме),
к[ө]рме(тыйым), ... ... ... ... буын ... ... ... ұйытып, ... ... ... ... бұл буындар сөз ағымының бір ... ... ... ... ... мағынасын түсіну үшін қолайлы ... ... ... яғни сөз ... ... ... , ешбір буын екпінсіз берілсе, сөйлемнің ... ... ... осы ... ешқандай топтарға
жіктемей, яғни әр бір ... ... ... тек сөйлем соңына
ғана екпін түсіріп бір деммен ... ... ... сөзін жеке-жеке бөліп кеш жарық құрметті ән ... ... ... әсері төмендейді, себебі бұлай ... ... ... (кеш ... мен ... (құрметті
әнсүйер тыңдарман) ара жігі байқалмай қалады.
Әр сөз ... ... ... ... екпін болады.Сөз
ағымының синтагма және сөйлем ... ... ... ... ... арқылы бөлініп тұрады, ... ... ... өзінше (бірі сұрау, ... ... бірі ... ... және тағы ... ... ... сөз
ағымының бунақты топ, ырғақты топ сияқты бірліктері ... ... ... ... ... болып табылады. Оларсыз
синтагма мен ... ... ... да ... ... ... ... мағыналық әуен, яғни ... ... ... ... ... ... ... бунақты топтар
мен ырғақты топтардың құрамындағы бір буын ... ... ... ... ... ... айналасына ұйытып ... ... ... ... Ақаев – алпыста. Мамандығы физик. Асқар
Ақаев ... ... ... және ... ... тәмәмдап
кейін осы жерде ғылым кандидаты болжы деген ... ... ... ... ... ... ... болады:
Қырғысста:н президенті:: Асқа:р Ақа:::ев алпыста::::
Мамандығы: фи::зик Асқа:р Ақа:ев ... ... ... ... ... ... кейі::н осұ:
жерде:: ғылы:м кандидаты: болдұ::::
Мұнда [ :] ... ... ... ... ,
екпін түскен буыны таңбаланды.Әдетте бунақты ... ... ... ... ... буын саны үшеу ... сөз ... ... ... ... осы ... фонетикалық сөз деп
атамай , ... яғни ... топ ... ... ... ... үзіндісінің бірінші сөйлемінде 5 бунақты топ, ... 17 ... топ ... ... ... ... ырғақты топтары мен
синтагмаларына зер ... ... ... ... ... ... бунаққа, тармаққа, шумаққа мүшеленуі ... ... ... пропорцияның болатыны байқалады: бунақтан тармақ, ... ... ... ... ... ... топ , ырғақты
топтан синтагма, синтагмадан фраза ... бір ... ... қара сөз ... ... ... ... басқаларының айтылу сарынымен салыстырғанда өзіндік дауыс
безендірілуі ... ... ... жатады. Бұл – сол сөздегі
ақпаратқа ... ... ... ... Сөз ... ... ой ... даралап тұрады. Ой екпінінің басқа
екпіндерден қызметі ерекше. Сөз ... ... ... топ ... , синтагмалық, фразалық ... ... ... сазының жалпы ... ... ... ... ой ... сол ... ... нақышқа ие
болатын сөзді ұйымдастырып тұрады. Ауызша сөзде қаттырақ, ... ... ... кідіріспен бөлектеніп айтылған мұндай сөз ой
желісін, сөйлеушінің баса ... ... ... ... мен журналистер қолдарына ... ... ... ... ... оның астарын түсінбесе, ... ... ... ... ... ... ... себебі,
мәтіндегі ой желісі оның ... , ... ... ойға
қатысынан туындап отырады.Сондай-ақ ... ... үшін ... ... ақпарат ескерілу керек.Диктор сөз ... ... ... ... ... үшін ... ... Басқаша айтсақ, сөйлемдегі жаңа ... пен ... ... ауызша сөзде ажыратылып отыру керек. ... ... ... ... ... ... оқу ... Ерік Қуатбекұлына қала әкімшілігі тарапынан марапаттау
қағазы ... Ол он ... ... ... бойы өз қызметін
ойдағыдай атқарып келеді, ... ... ... ... ерекше айтылса, екінші ... сол ... ... ол ... ... , яғни ой ... айтудың
басы артық , себебі, бұл ақпарат тыңдарман үшін ... ... - оның он ... ... ... бір қызметті атқарып
келуінде, болмаса, осы қызметті ... ... ... ой ... не он ... ... ... , не ... ... ... мен ... ой екпініне қатысты ... ... осы ... дұрыс пайдаланбауына байланысты
эфирден кейде ... елең ... ... ... ... сарынды сөз естіліп ... ... ең ... жолы –
қолға берілген ... ... ... оның ... ... астарын түсыну, содан барып, маңызды сөздерін ... ... бір ойды ... сөз ... ... әрі әсерлі болатындай безендірілуінің, сөз ... ... ғана ... әр ... ... ... ... әуез,
ұзақтылық пен қарқын, дауыс қаттылығы, сияқты ... ... ... ... ... табылады.
Интонация кез келген сыртқа шыққан ойдың ... ... ... дыбысталған тілдегі ... ... ... табу ... ... ... ... қатынаста тұрған сөз бөлігі
дыбыстық жамылғысының ... ... да бір ... ... ... сөйлеушінің ойын, оның сол ойға, ... ... ... алмас еді. Бұл – интонацияның жалпы тіл ... ... оның ... сөз ... коммуникативтік мақсатын
орындаушы бірден-бір құралы екенін ... ... ... , теле, - радио бағдарлама жүргізушілердің, ... ... ... ... топ ... ... ... біліктілігі үшін интонация туралы ғылыми негізделген білімнің
қаншалықты қажет ... ... қиын ... ... ... тіл білімінде арнайы зерттелуіне себеп
болған мынадай негізгі мәселелерді айта ... жөн. ... ... ... ... яғни жеке ... ғана түсінігінде
болатын, ортақ белгілері жоқ дауыс ... деп ... ... Тек
ХVІІІ ғасырдан бастап оны, қоғамдық санада ортақ белгілері бір ... ... ... ... бар ... ... ... нысанына алды.
Интонация субъективті емес, объективті тіл ... ... ... болмасын интонациясының мынадай негізгі компоненттері
бар: әуен(мелодика), дауыс қаттылығы (интенсивтілік), дауыс ... ... ... ... ... ... ... түрлі қатынасы, тіл-тілдердегі интонацияның өзіндік
сипатын ... ... ... ... әуен ... ... одан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... әр қайсысының
өзгерістері сөз ... ... ... ... ... айтылмақ
ойдың , сол ойға қатысты сөйлеушінің ... мен оның ... ... ... ... компоненті әуен.Онсыз ауызша ... ... ... ойды ... ... ... ... әуен деп дауыс ... ... ... айтамыз.
Әуен барлық ... ... ... ... ... ... ... қытай, вьетнам сияқты ... ... ғана оның ... ... ... бұл ... әуен ең ... сөздердің мағынасын ашуға
қатысады,мәселен, қытай тіліндегі бір ғана ма буын - ... ... ... оның ... ... ... түркі тілдері,
оның ішінде қазақ ... ... ... ... ... яғни сөз ағымын
мағынасы жағынан ... да бір ... ... жеткізетін топтарға
жіктеу;
2.коммуникативтік (хабарлы, сұраулы, лепті) мақсатын ... ... ... ... ... ... түрлерін (санамалау,
қарсылықты және тағы басқалар) анықтайды.
Ал ... ... сөз ... ... ... бөліктерін жеткізетін сөз топтарының мағыналық ... ... ... ... ... үшін қажетті ақпарат осы
топтардың ... ... ... ... ... ... мағыналарыСинтагмаларға жіктеу тек әуен арқылы
жүзеге ... бұл ... ... де ... зор. ... бір-бірінен кідіріс арқылы бөлінеді де ... ... ... ... ... қарай хабарлы, сұраулы ... ... ... мәтінде бұларды көзге көрінетін арнайы
таңбамен, яғни ... ... ... ... ... ... ... тек қана интонация, оның ... әуен ... ... егер , ... ... айтса, ... ... ... қалуы мүмкін.
Аяқталған ойды білдіретін сөз ... ... ал ... ... сөз ... ... ... бүгінгі
күннің жаңалықтары осындай - деген ... ... ойды ... ...... ... айтамыз, яғни сөйлем басында дауыс
толқынының сызығы ... ... бір ... ... ... ... жерінен төмен нүктеде тынады.
Әуен сөйлем құрамындағы қандай да бір ... ... ... ... ... тұрған бөліктердің бір-
біріне ... ... ... ой ... ... ... болғандықтан дауыс қаттылығы туралы, ой ... кету ... емес , ... ой ... ... ... болғандықтан, сөздегі ой ... ... буын ... ... айтылады.Осы сигнал тыңдаушыға сөз арқылы ... ... ... ... ... шама
ретінде дауыстың күштілігін сипаттайды.Дауыс ... ... ... себебі сөз ағымында әуеннің ... ... ... да ... ... ... әуен
төмендеген жерде дауыс қаттылығы да кеміп отырады.
Дауыс ... ... ... екі ... ... ... ой ... ал екіншісі сөйлемнің
аяқталғандығын ... ... ... ... тағы бір ... ... ... тіліндегі сөз ... ... ... ... ... ... ... айтылады.Бұл сөз
ағымындағы әр түрлі топтарды ... ... ... басты
белгі. Ал ой желісін көрсететін ... ... ... ... ұзақтылықпен ... ... ... , ұзақтылық немесе буын ... сөз ... ...... ... ... бола отырып , сөз бөліктерін
ұйымдастырушы қызмет ... ... ... ... ой ... ... ... ой желісін көрсетуші интонациялық компонент.
Сөз ішіндегі буын ... ... ... ... ұзақ болса, яғни көпбуынды ... оның ... ... ... ... да , ... ... созылыңқы айтылады.
Ұзақтылық сияқты интонацияның уақытқақатысты шамасы ... ... деп, ... бір ... ... ... саны.Интонацияның қарқын шамасы ... ... ... ... ауызша тілде өзіндік қызмет
атқарады.Интонацияның барлық шамалары ... ... ... бірлесе жүк ... оның ... ... ... әуен, оның ішінде әуен кеңдігі - диапазоны болып
табылады.Олардың ... ... ... ... ... қарқынның баяулауы мен ... ... ... ... мен ... ... тарылуы көп ... ... ... ... ... арқылы сөз ағымының
мазмұндық жағынан маңызды бөліктері ерекшеленді. Егер ... ... ... ... оның бір ... баяу айтылса, бұл
сигнал ... сол ... ... ... назар аударту
керектігінен хабар жеткізеді.Міне, сондықтан сөз иесі ... ... ... сөздердің айтылу қарқынын ... ... ... ... ... ... ... ақпаратқа қатысынан сөйлеу кезіндегі оның эмоциясынан
хабар бере ... ... ... ... қарай сөйлеу жылдамдығының
арта ... ... ... үшін ... ... ... кезінде сөйлеуші тарапынан түрлі ... ... ... ... жатады. Сөз ағымының үзілген жерінде ешқандай
дыбыстау болмайды.Мұндай ... ... ... ... ... бір ... яғни мағыналық маңызды қызмет атқарып,
тыңдарманның ақпаратты дұрыс қабылдап ... ... ... ғана ... деп ... үшін ... сан
түрлі қызметін біліп, оны өз сөзінде ... ... ... аса
қажет.Себебі интонация парометрлерінің ішінде ең әмбебап қызметтісі
осы ... ... ... екі ... ... эмойиялық және ... ... ... сөз ... ара ... ... ... сөйлеушінің көңіл-күйін, тыңдарманға ... ... ... да ... сөз ағымының бір тұсында ой
аяқталмай ... ... ... ... ... оның ... және
уәжсіз екі себебі болуы ... ... ... сөз ... ... ... ... қалуымен, ойын соңына дейін қорыта
алмауымен , ой ... ... ... ... ... салдарынан
сөзін тоқтатуымен байланысты.Ал ... ... ... ... мақсатымен , тыңдарманын ойлануға шақыруды діттеуімен,
ерекше ... ... ... ... ... сөз
иесі сөзінің кез келген бөлігіне қоя ... ... ... ... сөз ... ... не оның ... болады.Мұндай
кідірістерді эмоциялық паузалар дейміз.
Кейде ... ... ... ... ... жоқ «ммм»,
«ыыы», «хым» сияқты дыбыстар айтылуы ... сөз ... ала ... ... ... ... сөйлеп отырғанының
белгілері.Мұндай кідірістер тіл ... ... ... ... сөйлеушінің сөз соңын ... бос ... ... айтқан дыбыстарынан тұрады, көбінесе бейресми, тұрмыстық
қатынастағы көзбе-көз ... жиі ... де, ал ... құралдары арқылы эфирге шығып отырған ... ... ... ... ... төмендетеді.
Интонациясыз сөйлем болмайды ... , ... ойға ... ... ... ... есте ... жөн.Кез келген
сөзде эмоция болады, ... ... ол ... ... ... айқын
көрініп жатады.Интонацияның эмоцияны білдіруші ... ... ... тілмен айтқанда, әуез дегеніміз дауыс ... ... ... бай ... сөз қою әрі ... ... ал сөз ... бейтараптыққа жақындауға
тырысса, оның ... да ... ... ... ... ... салынады.Эмоция сөзінің ұғымы ... ... тек ... ... ғана ... оның ақиқатқа,
айтылған ойға, тыңдарманына деген ... ... ... ... ауызша сөзінде жеке ... ... ... ... тұрақты қағиданы басшылыққа алып ... ... ... ... ... Сөз ... айтылған оқиғаға
жеке басының қатысын ... де , ... ... ... ... керек, себебі, кез ... ... ... ... бір ... , тартымды/тартымсыз, мәнді/
мәнсіз реңк болуы әбден мүмкін.
Сөз ағымындағы ... ... ... ... яғни өздік
әуезімен сипатталып ... ... ... ... ... ... кәсіби биіктен ... мен ... сыры ... ... ... ... интонациясы компоненттерінің, сөйлеу барысында ... сөз ... ... ... жеткізіп отырады, ... ... ... ... 8 ... ... ... анықтады.Олар:
1.Ойдың аяқталғанын білдіретін тиянақты;
2.Оған қарама-қарсы мағынадағы тиянақсыз;
3.лепті;
4.Арнаулы сұрақ;
5Жалпы сұрақ;
6.Қыстырма ... ... ... ... әрбір құрамдас компоненті сөйлеу ... ... ... ... ... бірігіп, кейде біреуі басым түсіп,
кейде ... ... ... ... ... ұйымдастырып,
безендіріп тұрады.Бейнелі сөзбен айтсақ, құрғақ сөзге жан ... ... сөз ... әр ... стильдегі түрлі жанрларда
қалыптасқан интонациялық айтылым типтері ... ... ... ... ... сөз ... көшедегі,
отбасындағы серіктеріңізге тұрмыстық тақырыпта сөйлесеңіз, сөзіңіз
түсінікті болмауы, ... ... ... мүмкін.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұқарамен байланыстың дербес кәсіби мамандық ретінде қалыптасуы және дамуы83 бет
Саяси элита және оның қоғамдағы рөлі13 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
Delphi мен Pascal-дің байланысы21 бет
RC байланысы бар күшейткіштер8 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
«Экологиялық – құқықтық реттеудің түсінігі, мәні. Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы.»32 бет
Іскерлік қарым-қатынас этикасы3 бет
Адамның табиғатпен байланысы9 бет
Азаматтық құқық субъектілерінің азаматтық құқықпен өзара байланысы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь