Тіл таңдау және оның қолдану салалары: социолингвистикалық талдау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. ТІЛ ТАҢДАУДЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ ОРНЫ
1.1.Тіл таңдау және тілдік жағдай мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7.13
1.2.Тіл таңдау кезіндегі жеке тұлғаның ана тілінің орны ... ... ... .. 13.21
1.3.Тіл таңдау мен тілдік сәйкестік ұғымдарының
байланыстығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21.29

2. ТІЛ ТАҢДАУ . ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰБЫЛЫС
2.1.Қазақстандағы тілдердің мәртебесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29.36
2.2.Тіл таңдау және оның қолдану салалары:
социолингвистикалық талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36.44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44.45
        
        ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Жалпы тіл білімі кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ТІЛ ТАҢДАУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... курс ... М.М. ... ... ... Л.М. ... ... ... ... А.Қ. ... ... » ... тіл ... ... ... ... ... 2007
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Тіл таңдау және оның қолданылу ... ... ... бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... 47 ... пайдаланған әдебиеттер саны: 31
Жұмыстың мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: әлеуметтік лингвистика,
сараптама, ... ... ... ... ... тілдік саясат,
тіл таңдау.
Зерттеу нысаны: жаңа ... және ... ... ... ... ... Республикасындағы тіл таңдау мәселесі.
Жұмыстың пәні: қазіргі еліміздегі қалалық және ауылдық ... тіл ... ... ... ... ... ... тіл таңдау құбылысын ашып қарап,тіл
таңдаудағы және қолданыстағы басым ... ... ... ... ... аясы кең ... ... мақсат
етіп, алдымызға төмендегідеу міндеттер қойдық:
• Қостілді немесе көптілді қоғамдағы тұрғындардың ана тілінің ... ... ... ... ... ... мәселесін
қарастыру;
• Тіл таңдаумен тілдік сәйкестік терминдерінің байланыстылығын ашып
қарау;
• Еліміздегі қатар ... ... және орыс ... ... ... аумағындағы қалалық және ауылдық елді мекендердегі тіл
таңдаудағы айырмашылықтар мен ерекшеліктерді ашып қарау;
Зерттеу әдістері: ... ... ... салыстырмалы,
сипаттау, талдау.
Зерттеу материалдары ретінде 17 ... ... 78 ... ... ... ... 18-і ... жер тұрғындары, қалған
бөлігі қала тұрғындары. Сауалнамада « Сіз қай тілді пайдаланасыз?» деген
сұрақпен 17 тарауша ... және ... ... ... ... ... ... нәтижелері: еліміздегі тіл таңдау құбылысын ... ... мен ... ... ... салыстырмалы тұрғыда қарастырылып,
қоғамдағы тіл таңдаудаға ерекшеліктерді айқындадық.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................... 4
1. ТІЛ ... ... ... таңдау және ... ... ... таңдау кезіндегі жеке ... ана ... ... таңдау мен тілдік сәйкестік ұғымдарының
байланыстығы.............................................................
.................. 21-29
2. ТІЛ ТАҢДАУ - ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰБЫЛЫС
2.1.Қазақстандағы ... ... ... және оның ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................. 46-47
ҚОСЫМША
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі. Бітіру ... тіл ... ... ... ... ... қарастырамыз. Зерттеу нысаны қоғамдағы тіл
таңдау және оның қолданылу ... ... оның ... ... аша отырып, тілдік таңдау салаларын өмірдің әртүрлі жағдайында
пайдалануын қарастыра келіп, тіл ... ... ... ... бір ... ... ... қарастыруды мақсат еттік.
Тіл таңдау қоғамның кез-келген адамына тиесілі құбылыс. Себебі, ... ең ... ... құралы тіл деп танимыз. Мысалы: кез-келген
тұлға ... ... оқу ... ... ... ... дүкенде,
теледидар көргенде, газет-журнал оқығанда міндетті түрде тіл таңдайды.
Қоғамда бірнеше тілдер қатар өмір ... ... ... бір ... ... ... ... анық.
Тіл адамның негізгі қарым-қатынас құралы болғандықтан тіл ... ... орны бар ... Тіл ... ... белгілі бір жағдайларға
байланысты қолданысқа алынуы, тұлғаның тілге көзқарасы кезінде анықталады.
Көпұлтты мемлекеттерде тіл ... ... ... ... ... тұр.
Сондықтан, осы бітіру жұмысымыздың өзектілігі қазіргі өмір сүріп отырған
қоғамымыздағы тіл ... ... ... ... ... ... қалалық және ауылдық елді мекендер халықтарының тіл
таңдау құбылысы, тіл ... ... алға ... мақсаттарының
өзектілігі қарастырылды. Қоғамдағы үстемдікке ие, ... ... ... ... ... ... таңдау кезінде үстемдікке ие болатын тіл қоғамның көп ... ол ... ... және ... ... өмірдің барлық
салаларында қолданыс таба білуі есепке алынады.
Зерттеу нысаны - жаңа ... және ... ... ... ... ... ... Республикасындағы тіл таңдау
мәселесі; тіл таңдау және оның қолданылу салаларын кең көлемде ... пәні - ... ... ... ... және
ауылдық елді мекендердегі тіл таңдау көрсеткіштерін бақылау.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері: Сауалнама жүргізу, статистикалық, талдау,
сипаттау. ... ... ... ... ... ... ... тіл таңдауды анықтайтын әлеуметтік зерделеу
барысында алынған ... ... ... және ... елді ... тіл таңдау құбылысын салыстырмалы әдіс арқылы бердік.
Жұмыстың мақсаты: еліміздегі тіл таңдау құбылысына баға ... ... ... ... ... аясы кең, басым тілді көрсету.
Жұмыстың міндеті: қоғамдағы қолданыс аясы кең тілді анықтауды мақсат
етіп, алдымызға төмендегідеуй міндеттер қойдық:
• қостілді немесе көптілді ... ... ана ... ... ... ... ... тілдік жағдай мәселесін
қарастыру;
• тіл таңдаумен тілдік сәйкестік терминдерінің байланыстылығын ашып
қарау;
• еліміздегі қатар ... ... және орыс ... ... республика аумағындағы қалалық және ауылдық елді мекендердегі тіл
таңдаудағы айырмашылықтар мен ерекшеліктерді ашып қарау;
Жұмыстың тұжырымы: ... ... ... ... ... ... мынадай тұжырымдарға келдік:
• қоғам көп тілді немесе қостілді ... ... ... ... ана тілімен қоса өмірдің әр түрлі салалары қажет ететін
қосалқы тілдерді де таңдауға мәжбүр. Елімізде түрлі ... ... ... өзінің ана тілімен қоса мемлекеттік қазақ тілін және
қолданыс аясы кең орыс ... тең ... ... ... ... ... тілдік жағдайдың экстралингвистикалық
және жеке лингвистикалық факторлардың ерекшеленуі қызығушылық
тудыратыны анық. Қазақ елінің тілдік ... ... ... ... әр ... тілдердің бар болуына ғана емес, бір
кеңістікте екі үлкен тіл қазақ және орыс ... ... ... байланысты;
• тіл таңдаумен тілдік сәйкестік ұғымдары бір-бірінен ажырамас
бөлшектер ретінде қаралады. Тіл ... ... ... ... сәйкестік ұғымы қатар жүреді. Тұлға тілді таңдағанда
өзіне сәйкестендіріп, тілдік сәйкестік жасау арқылы ... ... ... ... ... тіл ... қазақ тілі ие
болғанымен, орыс тілінің қатар ... ... ... Тіл
таңдау кезінде өзге ұлттардың ана тілі және қоғамда белгілі орны
бар тілдерге қоса орыс ... ... ... ... танытып
тұрғаны анықталды;
• жұмыстың барысы қалалық жерлерде орыс тілінің алар орны жоғарғы
көрсеткіште екенін ... ал ... елді ... ... ... ... пайыз көрсеткіші тым жоғары екені
байқалды.
Бітіру жұмысымызда осы қойылған міндеттер мен шығарылған ... ... аша ... ... ... ... ... әртүрлі
салаларында тұлғалардың өз қажеттіліктерін ... ... ... ... ... және орыс тілдері екені байқалды.
Жұмыстың құрылымы: бітіру ... ... екі ... ... ... тізімінен және қосымшадан тұрады
1 Тіл таңдау - әлеуметтік құбылыс
1.1 Қазақстандағы тілдік жағдай.
Тіл таңдау ... ... ... ... ... негізінде,белгілі
жағдайға байланысты тіл таңдауы кезінде анықталады.
Тілдік жағдай (ағылшын тілінен Language situation) қоғамда тілдің нақты
қолданылуы, тілдің өмір сүру ... ... ... ... және диалекті, жаргондар, койнелердің жиынтығы. Яғни, бір тарихи
кезеңге, мемлекет, әкімшілік саяси құрылымдар немесе аймақтық бірлестіктер,
аймақтар ... ... ... ... саяси-этностық қауымдастық) қызмет
ететін тілдер мен тіл варианттарының иерархиясы[10,21].
Қоғамдағы тілдік жағдайды қалыптастыратын және өзгертетін тіл қызметіне
қоғамның әсер ету ... ... ... ... ... ең ... ... табылады. Құрылымдық-тілдік саясат тіл қызметінің кеңейуіне,
қолдану аяларына, әлеуметтік-коммуникативтік рөлдің жоғарылауына, ... ... мен ... ... саясат түрлері тілдік жағдайлар түрлеріне байланысты өзгеріп
отырады:
1. Тілдік саясат монотілдік мемлекет жағдайында.
2. Тілдік саясат полиэтникалык ... ... ... ... ... ... шеңберінен тыс.
Мультилингвалды аудандарда тілдік саясатты плюрализм, интеграция,
ассимиляция, сегрегация ... Егер ... ... қоғам консолидациясына, ұлтаралық ... мен ... ... ... және тілдік топтардың
теңдігіне (бұл принцип «ҚР тілдер туралы» заңда ... ... ... ... ... ... нақты бағдарламаларының мақсаты
қоғамдық-саяси өмірдің салаларында тілдерді қызмет ... ... ... ... болып табылса, яғни жалпы мемлекеттік және ұлтаралық қатынас үшін
тіл таңдау құқығы болса, плюрализм мен интеграция бірге жүреді. Сол ... ... ... ... ... ... ... таңдау, сонымен қатар миноритарлы этникалық топтар тілдерінің
мәртебесін анықтау. ... ... - ... ... ... ... негізін құрайтын белгілі бір тілдің құқықтық қызметін реттеу деп
түсінеміз. Мемлекеттік ... ... ... таңдаудағы факторларға тілдік
қоғам саны, олардың елдегі саяси және экономикалық жағдайы және белгілі бір
тілдің өмірдің барлық ... ... ... ретіндегі даму
дәрежесі жатады. Тілдік жоспарлау кезіндегі тіл таңдауға әсер ... ... ... мен ... топтастырған:
1. Әлеуметтік-демографиялық факторлар (тіл саны, осы тілдерде сөйлейтін
адам саны және ... ... ... ... ... ... Тілдік факторлар (тілдердің генетикалық жақындығы, олардың салыстырмалы
«қарапайымдылығы», модернизация дәрежесі, өйткені қазіргі заман талабына
сай келмейтін, тілдер ресми тіл мәртебесіне ие бола ... ... ол ... ... ... ... ... тілдерге
жатады).
4. Әлеуметтік-психологиялық факторлар (адамдардың әр тілге қатысы: мысалы
1991 жылға ... ... ... ... орыстардан тұрып, орыс тілін
100% меңгерсе де, зерттеушілер айтуынша орыс тілі Латвияның ... ... ... ... ... «кеңестік жаулаушылыққа»
қатыстырылған).
5. Саяси факторлар ... Орта Азия ... ... ... орнына латинизация мен кирилизациялануы).
6. Діни факторлар.
Тілдік саясатты жүзеге асыру, әлемдік тәжірибе бойынша, ... ... ... ... табылады. Алғашқы кезеңде тілдік саясаттың
мақсаттары мен міндеттері қалыптасады, заң ... ... ... пен
тілдік саясаттың мемлекеттік концепциялары дамытылады, тілдік таңдау туралы
шешім қабылданады. Тілдік саясаттың болашағы зор, оның шеңберінде ... ... ... ... ... Бірінші кезеңде маңызды болып
табылатын нәрсе -тілдік болжам.
Тілдік саясаттың екінші ... ... ... ... оған ... ... нұсқа таңдау, оны заңдастыру кіреді
және тілдік жоспарлауды құрайды, яғни белгілі бір ... ... тіл ... ауыстыру, құрылымын реттеу, қалыпты жағдайлар
жасау, саяси, білім ... ... ... және ... ... ... ... шекарасынан тыс таралу мақсатында нақты
шаралар қолдану. Маңызды ңәрсе, тілдік саясатты ресми мемлекеттік мекемелер
ғана емес, ... ... да ... ... ... ... бұл кезең
тілдік қызмет саласындағы заңдарды қабылдау мен осы саладағы халықаралық
міндеттерге қосуды ұсынады. Биліктік емес ... ... ... ... ... ... және ... мен мәдени білім беру
шаралары ... Бұл ... ... бекіту байланысты, ол дегеніміз
белгілі бір тілдің пайдалану аяларын сақтау, кеңейту не ... ... ... одан ... ... ... мен ішкі ... тәжірибеге имплементациялау басталады.
Соңғы кезең-тілдік құрылыс мұнда тілдік саясат мүшелер ұсынатын
жаңалықтарды ... үшін ... ... ... ... ... ... мүшелері ұсыныстарға келісім ... ... не ... ... ... дәрежесі жасалып жатқан тілдік саясаттың
әрекеттілігіне баға ... ... ... ... ... ел ... тілдік дамуын болжайды. Осы мәселенің ... ... ... ... ... үшін ... және конфессионалды аспектілермен байланыстыру қажет.
Кез келген ... ... ... ... ... ортаны
реттейтін заң актілерін қабылдау кезеңінде бар қоғамның ... және ... ... ... беру ... мен бұқаралық ақпарат
құралдарында тілдің пайдалануын анықтайтын мақсаттар мен міндеттерді түсіну
керек. Осы жағдай ... ... ... ... ... ... ... өзекті ұғым мен категория етіп бағалауға міндеттейді.
Аймақтағы тілдік жағдайды түсіну үшін келесі ... ... ... ... ... ... мінездемесі, тілдердің ресми
мәртебесі; қалыптасу тарихы мен ... ... ... ... ... ... (көп жағдайда қала мен ауыл диаспораларында әртүрлі тілдер
басым болады, қызметтік тілдер, т.б. ерекшеленеді): ... ... ... ... ... саны мен қатынасы; тілдік ұстанымдар
(тасушылардың тілдік бағыты, жоғарғы ... ... ... ... ... ... (функционалдық стильдердің болуы
мен тұрақтылығы терминалогиялық жүйелердің дамуы, жазу ... ... және ... ... (сөздіктер оқу құралдарын,
кадрларды дайындау орны мен жүйесінің ... ... ... ... әр аймақта тілдік жағдай қалыптасуының және пайда
болуының өзіндік ерекшеліктері болуы ... ... ... ... ... ... ... мәдени және т.б. салаларында қатынас
құралы ретінде орыс тілі ... ... Ана тілі ... ... ... ... Бір жағынан Кеңес Одағының құлдырауынан кейін
орыстардың көп ... ... ... және ... шет ... ... оралмандардың қайтып келуі елдегі тілдік жағдайды күрт
өзгертті. Оның бәрі титулды ... ... ... мен ... ... Этникалық және мәдени ... ... ... Ақыр аяғы ол ... ... реттейтін заң актілерінің мінезін
анықтайтын елді: барлық жаңа тәуелсіз мемлекеттерде мемлекет құрайтын ұлт
тілдеріне ... тіл ... ... сонымен қатар бірқатар
елдерде орыс тілі ресми тіл және ұлтаралық қатынас тілі деп ... ... ... ... ... ... елдермен
шекаралас жатуының геосаяси факторы маңызды болып ... ол ... ... ... әсер ... Қазақстан халықтарының тарихи
демографиялық, этномәдени байланыстарының болуы, Ресей мен Орта ... ... 15 ... ... өзгерістерге байланысты. Осы
елдердегі тілдік заңдылықтарды қайта қарау керек.
Алғашында ... ... ... ... ... жылы РСФСР «РСФСР халықтарының тілдері туралы» заңда анықталған. Осы
заңмен мемлекеттік тілге керекті барлық ... ... ... ... ... беру, ғылыми бұқаралық ақпарат құралдары, соттық іс
тағы басқа, бірақ көрсетілген заңда ... ... ... ... ... әр ... салаларында пайдалану ережелері орнатылмаған,
осының салдарынан 2005 жылдың 1-маусымында Ресей ... ... ... тілі ... ... заң ... ... елдерде тіл туралы алғашқы заңдар бір уақытта жасалды,
бірақ осы елдердегі этнодемографиялық, әлеуметтік-мәдени, құқықтық ... ал тіл ... ... ... әр түрлі
дәрежеде жасалған.
Қазақстан Республикасының, Ресей Федерациясының және Орта ... ... ... салыстырудың көрсетуі бойынша, біріншіден
Қазақстан Республикасының ... заң ... ... озып жасалған және
тілдік жоспарлаудың талаптарына сай болып есептелінеді. ... ... ... мүшесі тілдік жоспарлау шеңберіндегі
елдегі тілдік жағдайды ... ... ... ... заң ... жаңа тілдік саясаттың үш бағытын атап көрсеткен.
(Мемлекеттік тілдің әлеуметтік-коммуникативтік қызметтерін кеңейту ... орыс ... ... ... ... қазақстан халықтарының
тілдерін дамыту). Олар кез келген тілдің дамуына ... ... ... ... тіл ... ... тілін және оның
қызмет салаларын бағалай отырып оның қолданылу ... ... ... оның ... ... мен бекітілуін және кеңейуін
көздейді; бесіншіден, орыс ... ... заң ... ... орыс ... мемлекеттік тілмен қызметтес ресми тіл
мәртебесі берілген.
Түрікмен ССР -нің «Тіл туралы» ... ... ... (1990 жылы ... 1989 жылы ... санақ бойынша, түрікмендер халықтың 72%, этникалық
орыстар – 9,5 %, орыстар – 12% құрайды. Бұл заң ... ... ... тіл дәрежесі беріледі, орыс тілі КСРО-ның ресми тіліне айналады
және ұлтаралық қатынас ... ... ... ... ... ССР-і
республика территориясында тұратын халықтардың тілдеріне еркін пайдалануға
мүмкіндік жасайды. Осылайша Түрікмен ... «Тіл ... заңы орыс ... бірақ қазіргі уақытта Түрікменстандағы ақпарат бізге жетпейді
және осы ... ... ... ... ... ... жоқ.
2000 жылғы санақ бойынша, Тәжікстан Республикасының халық саны 79,94%
тәжіктер, 15,3% ортаазиялық түріктер, 1,1% орыстар құрайды. ... ... заңы (1989 жылы 22 ... ... ... ... Оның орыс
тіліне қатысты негізгі ұстанымдары Конституцияны ... ... ... және ... Республикасының «Білім беру туралы» заңы қабылданғанға
(2004жылы) ... ... Орыс ... үйретуді жақсарту мақсатында
«Тәжікстан Республикасындағы орыс және ... ... ... жетілдіру
туралы» заң шықты (2003жыл). «Тіл туралы» заңға сәйкес, орыс тілі ұлтаралық
қатынас тілі ретінде республика территориясында ... ... ... ... мемлекеттік көмекке ие. Мемлекеттік өкімет мүшелері және
қоғам орыс тіліне қалыпты көз қараспен қарайды.
1989 жылы ... ... ... ... ... өзбектер
демографиялық басымдылыққа ие болған: орыстар саны 8,4%, ... он ... ... ... ... мемлекеттік тілі туралы» заңда (1989 жылы 21
қазан) өзбек тілі «Мемлекеттік, ал орыс тілі – ... ... ... ... пен көптілділік заң негізінде қабылданған, бірақ
ол тек ұлтаралық қатынасқа тән. Заңның жаңа 1995 жылы 21 ... орыс тілі ... бір ... ... ... ... ... Республикасында қырғыздар саны 64,9%, орыстар – 12,5%,
өзбектер – 13,9% (1999 жыл) ... ... ... ... ... заң (1989 жылы 23 қыркүйек, жаңа басылымы - 2004 жыл 2 ... бен орыс ... ... ... ... және осы ... ... 15 жыл өмір сүрген; «Қырғыз Республикасының ресми тілі туралы» заң
(2000 жылы 25 мамыр) орыс ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің ... ... және ... ... ... қызметінің даму шарттарын жасау
туралы және қостілділіктің дамуына қатысты мемлекеттік саясатты – жетілдіру
туралы» заңында ... ... ... ... қырғыз тілінің
мемлекеттік, ал орыс тілінің ресми мәртебесін растаған.
Сөйтіп, ортаазиялық ... ... ... ... – бұл ... тілдердің тілдердің мәселесі емес, бұл – әлеуметтік, саяси және ұлттық
мәселе, тіл оған әртүрлі ... ... ... Бұл ... және ... материалдарға негізделген табиғаттың және сәйкестіктің
ауысу үрдісінің механизмін тереңірек, объективті ... ... ... ... ... бірі ... отыр.
Бұл тілдік жағдай – нақты бір ... ... ... отыратын
құбылыс. Оның себебі, қоғамдағы ... ... ... ... Тілдік жағдай болған жерде тіл саясаты да орын ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Қоғамда тілдік жағдайдың бірнеше түрі бар.
1. Эндоглосты – бір ... ... ... ... Эгзоглосты – әр түрлі тілдер жиынтығы.
3.Біркелкі – ... ... ... ... ... тіл варианттары-
ның жиынтығы – өзара бірдей коммуникативті; функциялық ... ие ... ...... ... ... не ... тілдің немесе тл
варианттарының жиынтығы – әр түрлі коммуникативтік үстемдікке ие болады.
5. Демографиялық тұрғыдан тең ...... ... өз ара тепе-
тең тілдердің жиынтығы.
6. Демографиялық ... тең ... емес – ... ... ... демографиялық күші бар тілдердің жиынтығы.
7. Диглосты-бір тілдің екі түрлі көрінуі ... бір ... әр ... ... ... жағдай-эндоглосты әркелкі және диглосты (Венгр
тілінде ... 99,4% ... әр ... нормасына түскен сегіз
диалекті бар).
Ал, Финляндиядағы тілдік жағдайға келсек,ғасырлар бойы бұл ел ... ... ... ... ... ... ... саны-ның
не бары 6% құраса да мұнда екі тіл Фин және Швед ... ... Олар ... тіл ... ... Швед тілі фин ... шет тілі ретінде оқытылса, ал фин тілі швед мектептерінде бірінші
шет тілі ретінде үйретіледі. ... ... ... ... кетсек, ол
өзінше бір бөлек. Көп ұлтты ел ... ... ... ұлттық тіл және
жалғыз ғана мемлекеттік тіл - ... ... ... көп ... ... тұрады: каталон, баск, бритон, итальян тілінің корсикан диалектісі
және неміс тілінің Эльза говорлары, нидерлан тілдерінің ... ... т.б. ... ... ... ... генетикалық және типологиялық жағынан әр
түрлі тілдердің бар болуынан ғана емес, бір коммуникативтік кеңістікке ... тіл ... яғни ... ... орыс тілі ... қызмет етуінен, ал
ортақ коммуникативтік кеңістік, ол бір белгісіз тұрақты шама, ... ... ... ... уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Ал, қазіргі ... ... ...... ... диглосты және демогра-
фиялық жағынан тепе-теңдік сақталмаған.
Қазақстан Республикасының мұндай тілдік жағдайға ие болу себебінің
бірі- оның көп ... ... яғни ... қостілділіктің етек жаю жағдайы.
1.2 Қостілділік жағдайында ана тілінің алар орны.
Қостілділік дегеніміз – ... ... тән, ... ортақ әлеуметтік-
лингвистикалық құбылыс. Яғни қоғамда екі тілдің бірдей көрініс ... ... ... мен ... ... сипаттап, болашағын бағдарлау үшін тіл
мен қоғамның өзара байланысу заңдылықтарын жақсы түсінуі шарт.
Тілсіз қоғам болуы мүмкін емес, қоғамнан тыс тіл ... әсте ... ... ... ... екі тілді қатар пайдаланатын
қоғамның болатыны сияқты, ... ... ... ... ететін тіл де аз
емес. Жалпы алғанда, қазір бір ғана тілден ... ... ... бермейді.
Қостілділіктің байыбына бару үшін осы ... ... ой ... бір ... ... ... ... түсетін белгілі бір этникалық қауымдастық өкілдерінің,
бүкіл ... әр ... ... екі ... ... ана тілі мен ... ... алма-кезек немесе қатар қолдануы. Адам бір де бір тілді біліп
тумайды, ендеше ... ... ... ... ... ... ... ана тілімізді жойып бара жатқан, қоғамдағы қостілділік- қазақ-
орыс қостілділігі.
Қазақ-орыс қостілділігі дегеніміз – қазақтардың көпұлтты қоғамда ана
тілі-мен қабат орыс ... ... және ... ... қатар не алма-
кезек қолдануы, екі тілдің әрқайсысын әр ... ... ... қостілділігі-Республикамызда кең тараған құбылыс, тарихи
процесс. Бұл процесс қазақ, орыс ... ... ... ... бастаған кезінен, Қазақстанның Россияға қосылуынан әлдеқайда ... ... ... ... ... күнделікті қарым-қатынаста жеке
адамдар арасында басталған.[8,41-45].
Қазіргі таңда қоғамымыз көпұлтты болғандықтан, қоғамда екі не одан да
көп тілде сөйлейтін ... ... бар. ... біздің қоғамды
қазақ-орыс қостілділігі аландатып тұр. Дегенмен ешкім тумысынан қостілді
болып жаралмайды, өсе келе ... ... ... ... бір ... үйренуі болса, екіншіден, тұлғаның қоршаған ортасына байланысты.
Қазақстан Республикасының көпұлтты ... өзі ... ... ... ықпал ете алған жоқ. Қазақстанның
ұлттық құрамы негізінен ... ... ... ... ... этникалық қауымдастықтар мен топтардың келіп қосылуының есебінен
өзгерді. Оған қоса, Қазақстан мемлекеттілігінің ... ... ... да, ол ... ... ... ... есебінен кеңейтілген
емес.[32,35-41]
Осы қоғамдағы қостілділік жағдайында ана тілінің алатын орны қандай?
Біріншіден, бала дүниеге келгенде,өз ана тілін, ана ... ана ... ... ... бала өсе келе ... ... болып шығуы
мүмкін,онын себебі, ата-анасының әр ұлт ... ... шала ... ... өз ана ... ... сөйлеуіне әсерін тигізеді.Бұл
жағдай, әсіресе, қала тұрғындарының арасында етек алып ... ... ана ... ... өзге ... ... ... орыс тілінде,сөйлегенді
ұнатып тұратын қазақ азаматтары ... ... ... соң екі тілдің
көрініс алып тұрады. Біріншісі – ана тілі де, ... ... ... ... Егер қостілді адам екі тілдің біреуін ұмытып, түсінбейтін
жағдайға тап ... онда ол көп ... ... ... шығып,
біртілділер сапына көшеді. Яғни тұлға бір тілде ғана сөйлесе, ол біртілді
болып саналады .
Қостілділік, ... ... ... ... қос ... Егер адам, адамдар тобы, қоғам этникалық белгісіне қарай ... ... да, екі ... ... ғана ... болып саналады.
Қостілділіктің даму бағдарламасын түзу үшін ана тілдері мен ... ... ... ... ... алу ... тілі дегеніміз - күллі тіл атаулыдан ішкі құрылыс ерекшелігімен
дараланатын, ... бір ... ... ... ... ... жасап, оның
төл мәдениетін ұрпақтан-ұрпаққа үздіксіз ұластырушы, сол халық адамдарына
(жас, жыныс, сенім, кәсіп, әлеуметтік ... ... ... ... жан-жақты қызмет ететін ұлтішілік қатынас құралы.
«Ана тілі» ұғымын талқылауда бірнеше ыңғайластықтар бар. Бір ... тілі – ... өз ... ... ... ... рухани
дүниесімен байланыстыратын ұлт тілі, ата-баба тілі[8,18]. Басқа жағынан
қарағанда, бала меңгерген бірінші тіл ... ... ... ... ... және онымен әлеуметтік қарым- қатынасқа көшу кезінде (басқа
да оны қоршаған адамдармен) бала меңгерген ананың ... ... ана ... - адам ... және ... ... тіл деп ... бұл
тілде тұлға жеңіл, тез және оңай өз ойларын айтады. Сонымен ... ... ... ... ... тілі ... «ана» және «тіл» деген сөздердің тіркесінен тұрады.
Бірақ бұл ұғымды тура мағынасында ... ... ... ... ... ... ... тоқталып кетейік. Өйткені баланың тілінің
шығуына ананың орны ерекше. Түптеп келгенде, ана тілі – ата-бабаның тілі.
Бұл тілдің ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа мұра ... ... тіл ... ... орны мен ... ... Шынында да бұл ұғым «ананың тілі», «ата-бабаның тілі» ... кең ... ... ... Демек, «ана тілі» - тайпа тілі, ұлыс тілі,
халық тілі, ұлт тілі деген ... ... ... ... ... ... ... барлығы – өз халқы сақтап қалған тілдер.
Сондай тілдердің бірі – қазақтың ана ... ұлт ... ... ... ... ... тіліміздің
мәрте-бесін көтеру қоғамымыз үшін аса қажет.
Қазақстанда бір ғана ұлт бар – ол ... ... ... «Көп ... «Көп ... ... деп айтуға үйренуіміз керек. Қазақ ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдері ешбір сылтаусыз меңгеріп,
орыс тілі-мен нан табатындар мен ... ... ... билікке қол
созбаулары тиіс [21,3]
Қостілділік жағдайының біздің еліміздегі көрінісінің бір нышаны – ... ... ана тілі ... ұран – ... ......... еліміздің баламасыз қатынас құралы деп ... ... ... ... орыс тілінен өзге тілдің күллісін қоғамдық қызметі мен
өміршеңдігі жағынан тығырыққа әкеп ... ... ... ... – қазақ
атаулының орыс тіліне ойыса бастауы, қала қазағы төрінен ана тілінің ығыса
аластатылынып, оның орнын орыс тілінің ... ... ... мен ... ... ... мәңгірттердің көбеюі. Осының кесірінен Тіл
туралы заң дүниеге келді.
«Тіл туралы» заңның 4-бабында: ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілді меңгеру – ... ... ... парызы», - делінген. Өкінішке орай, осы
бір азаматтық ... ... ... оны түйсінуге, сезінуге деген ұмты-
лыстын байқала қоймауы ащы да болса шындық. Көпшілік қауым тіл ... ... дем ... түрткіні күтетін секілді.[21,12]
Белгілі неміс ғалымы В.фон Гумбольдт ана тілді сол ... ... ... ... ... ... әр ұлттың өзіне тән ойлары мен
сезім-дерінің концентрациясы ретінде ... , ал ... орыс ... лингвисті А.А.Потебня ұлттың рухани консолидация тәсілін, сол арқылы
халықты танитын жалғыз белгісін ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси дамуындағы айқындаушы фактор екі және
көп тілділік болып ... ... және ... ... ... ... адамның кіммен сонымен қатар қайда қатынасуына
байланысты бір ... ... ... ... Тек қана ... ... 22 ... бір тілді халық өмір сүретіні белгілі.
Тіл адамның тіршілік әрекетінің қосымшасы ... ол – ... ... ... ... асырудың бірден-бір құралы.
«Мен тілді қасиетті бір нәрсе деп есептеймін. Бұл игілікке де, зиянға
да ... ... Ана тілі біз ... ... ең ... құрал. Сондықтан
да ең тиімді болып ... ... ... ана тілі ... пікірі ол ұлттық тілді ұлтшылдық
дәріптеуден бөтен екенін айқындаған, бірақ ана тілдің адамның ... ... ... ... толығымен айтқан. Тілді ұлттық рухтың
ақиқаты деп санайтын басқа да ... бар, ол ... ... ғана тән
көзқарас. Себебі словактардың көп ... ... ... ... ... ... ... көрінуі» деп біледі. Өздерінің словакша сөйлеуге
ұлтшылдығы мен ... жеке ... ... тілін дамытуда өздерін
репрезентантемен теңестіреді және заңды түрде қорғауға ... Бұл ... ішкі және ... ыдырау қауіп-қатерінен сақтап біріктіретін фактор
ретінде қарастыратын жағдай. Бұл үрдісте П.Гарвин бойынша, ... ... ... ... а) ... ... ретінде тілге ерекше эмоционалды
көңіл бөлу; б) ... ... ... ... ... ... әрқашан да жеке адамның, бүтін бір бірлестіктің ұлтын айқындаушысы
немесе белгісі болып келе бермейді деген көзқарас та бар. Оған ... және ... ... ... бассейн аралдары, сонымен қатар Анд
аймағы халықтарының ... Бұл ... ... ... ... ... ... алушылық соғыстардың кезінен бастап португал, испан,
ағылшын, француз отаршылдары салдарынан ой-санасынан шығарылып отырды.
Бүгін ... ... ... ... ... ... ... испан тілі, бразильдіктерге португал, гаитиліктерге
француз, гренадтылықтарға ағылшын тілі болып келеді.[23,67]
Сонымен, жалпы адамдардың және ... ... ... ... ... ... ... үш негізгі тәсілді бөліп шығаруға ... тіл ... ... ... ... болып келгенімен, ол басылымдылық
негізі емес; б) тіл ... жеке және ... ... ... орындай отырып, адамның ... ... ... ... ... в) ... ... байланысты жеке адамның
және бірлес-тіктің табиғи тілі болып бөтен тіл ... да ... ол ... ... немесе басып алып өз тіліне айналдырады және өмір сүрудің
түрлі формаларында, қолданыста лингвистикалық қайшылықтарды тудырмай қарым-
қатынас құралы ... ... ... тіл адамдық қоғамда және ... ... ... ... бірі болып келеді. Тілді меңгере
отырып, тұлға қоғамның әлеуметтік және мәдени нормаларын ... ... ... ... үшін тіл ең ... кей жағдайда жалғыз,
символды компонент болып келеді, осы кезде , тіл мен ... тіл ... ... ... тіл ... жұмылдырудың өте маңызды
құралы болады. Этномәдени көрсеткіш ... ... ... ... көрсетеді. Екіншіден, тіл әлеуметтік қатынастарды орнату және қолдау
құралы болып келеді.
Айтылғаннан көрінгендей, тіл қалай қарағанда да ... ... ... ... ... отыратын қоғамдық мәселені зерттеуші-
лер қызығатын жаһандану алдында ұлттық ... ... өз ... түрлі ұлттық саяси, діни және басқа да құндылықтармен байланыстыру
болып отыр. Жаһандану бүгін ... ... ... ... ... 114 ... пен ұлттық автономияда ағылшын тілі іс-қағаздар
мен іскерлік тілге айналып, ... ... ... Жыл сайын екі
ұлттың бірі 10 мың, 4 ... бірі 1мың өз ... ... ... ... аяғында жаһандану апатынан 600-ге жуық қана ұлт аман
қалады деген болжам ... ... ... ... ... көрсеткендей, арнайы
мемлекеттік ... құю, ... ... ... етеді. ҚР
Конституциясының 33 - бабында:» Қазақстан ... ... ... тілді еркін әрі тегін меңгеру үшін қажетті ұйымдастырушылық,
материалдық және техникалық ... ... ... міндетті» делінген
[21,7]
Сонымен қатар тіл жеке адамның сана-сезімін білдіру ... ... ... адамның ана тілі болмауы да мүмкін. Көпұлтты ... ... ... ... Сол себептен ана тілінің ежелгі жауы - көпұлттылық жағдайы.
Егер ана тілі арқылы қостілділік пайда ... ... мәні зор ... ... ... қала ... ... ана тілінің орнын орыс тілі басқан
немесе орыс тілі басым қолданылатын қостілділік орныққан. ... ... ана тілі ... ... үшін ... да, білім алу басқа
тілдерде жүреді. Оған себепкер адамдардың ана тілінің шет тілін ... ... Ана ... қарым-қатынас жасағандарына қарамастан,
көптегені шет тілінде білім алу тілі ретінде қолданылады.
Ал керісінше ... ... ... ... ... ... бір ... өз балаларын мемлекеттік тілдегі
мектептерге ... ... ... қатар шетелдік оқушылар арасында орыс
тілінде білім алу жоғары болып тұр. ... ... ... қызметте немесе бизнеске байланысты уақытша тұратын шетелдіктер
өз балаларын көбінесе орыс ... шет ... ... және ... тілдерінің бәсекелестігі тілдік саясатты ғана емес,
жеке адамдардың тілдік бет ... мен ... ... ... ... ... өзімен-өзі емес, күрделі жүйеде тіршілік етеді, яғни ортамен
байланыста ғана дамиды. Қазақстанда орыс тілі ... ... ... ... ... ... Алға ... мақсат ұлттық тіл
арқылы ұлттың тәуелсіздігін, дербес мемлекеттілігін нығайту, ұлттық ... ... ... ... ... қарама-қарсылығы – өмірдегі
қайшылықтың айнасы. Қазақ тілі мен орыс ... ... ... ... отарлаушы ұлт пен отарланған ұлттың көзқарастарының салдары
екенін көруге болады. Қазақстан – көп ... ... 130-ға жуық ... тұрады. Әр ұлттың өз тілі бар, бірақ мемлекет біреу – ... ... тіл – ... ... Қазақстан мемлекетінде тұратын
әрбір ұлт қазақ тілінің мәртебесін іс жүзінде ... үшін бір ... ... ... ... ... – тек ... ғана емес
барлық ұлттар мен ... ... ұлты ... ... ... ... дәстүрін қандай сыйласа ... ... ... ... ... ... көтеру өзге тілдерді
ығыстырмайды, қоғамдағы бір тілдің басымдылығына қазақ-орыс ... ... ... орыс тілі – орыс ... тілі өзге ... ... яғни ұлтаралық қатынас құралы ретінде ерекше қарқынмен даму
жолына ... ... ұлты өз ана ... ... ... ... орыс
тіліне көшті.[31,89-92]
Жалпы алғанда, ана тілінің тағдыры әсіресе өмірдің үш саласында ... ... пен ... ... ... ... ... отбасында қолданылудан қалған тілдің болашағынан үміт
күтуге болмайды.Сондықтан Қазақстанның Тіл заңына ... ... ... ана ... тәрбиелей алуы үшін барлық керекті жағдай туғызылуы
тиіс. Бұл ретте үйде тәрбиеленетін балаларға арналған ... ... ... ... ... және ... орны ... қоғамда ана тілінің қолданылу аясы:
1. Қоғамның қоғам болуы үшін ондағы адамдар ... ... ... шарт. Бұл үшін әр тілде сөйлейтін адамдар да өзара қарым-қатынасқа
түсіп, бір-бірімен түсінісуі керек. Мұндай жағдайда әр тілді адамдар бір-
бірінің тілін ... ... ... қарым-қатынас үстінде ана тілін білетіндер мен білмейтіндер
арасында ұлтішілік қайшылық болуда. Ана тілін білмейтіндер бір ... ... ... ана тілін білетін, бірақ орыс тілін білмейтіндерді
кемітіп, Мәмбет деп атаса, ал олар ана ... ... ... деп
кемсітті.
3. Тіл теңдігі деген ұран сипаты қағиданың заң жүзіндегі ... жете ... ... ... үшін ... ана ... ... тіл жоқ. Әр
тіл өз ұлтына қызмет ету тұрғысынан өзге тіл біткеннің ... ... ... ... ... ... не кең тараған тіл өкілдерінің немесе
нигилистердің мемлекеттік тілді менсінбеуі жағдайында, оны өмірдің сан-
саласында қолдану үшін ... ... ... ұлт өкілдеріне
наразылық ретіндегі ... және ... ... ... әр ... ... (қаражат, қағаз тапшылығын
т.б.) сылтауратып, қарапайым халықтың ана тілі жөніндегі тілек-талабын
ұдайы елемеуі мен оған ... ... ... ... ... шығып, дағдарысқа алып баратын жағдай. Ана тілі ... ... ... ... оның ... ... – ауыл. [8,34-36]
Қостілділікке әр түрлі анықтама беріп, оны ... ... ... ... Бұл ... алғанда да қостілділік – арнайы әңгіме етерлік,
күрделі ... ... ... ... ... ол ... ... ішкі қарым-қатынасында екі тілді қолдану процессі. Екіншіден,
қостілділік – екі тілдің ұзақ ... ... ... ... ... ... әр түрлі ұлттан тұратын қоғам ішінде бір ұлт өкілдерінің
екі тілді қарым-қатынас ... ... ... ... алма-кезек қолдануы
қостілділік болып табылады. Осындай қостілді мемлекетте жеке ... ... ... орын алады. Ол дегеніміз мысалы, қоғамда орыс-қазақ
қостілділігі өмір сүрсе, адам ... ... ... ... ... ... ... саласында бір тілді таңдауы.
3. Тіл таңдау мен тілдік сәйкестіліктің байланысы
Тіл таңдау дегеніміз – жеке тұлғаның белгілі бір ... ... ... топпен сәйкестендіруі.Сәйкестікті таңдау – ол жеке таңдау. Жеке
тұлға-лар ... ... ... ... ... таңдайды.
[8,44]
Тілдік таңдау әлеуметтік шындықты жасай отырып, адамның таңдауды қайта
жаңғырту болып табылады. Тілдік ...... екі ... ... ... ... емес, сәйкестікті жүзеге асыру. Яғни сәйкестік дегеніміз не?
«Сәйкестілік » термині көптеген саяси, әлеуметтік, ... ... ... ... оның ... мазмұны – объектінің өз ұғымына
парапарлығын, оның белгілі бір айқын ... ... ... нақтылығын, біршама өзгермейтінін, икемді тұрлаулылығын,
тұтастығын білдіреді. Сәйкестілік объектінің ... ... ... ... ... ... алғанда, қалаулы жай-күйі ретінде ... ... ... ... ... жеткізетін процесстер –
сәйкестендіру және өзін-өзі сәйкестендіру болып табылады.
«Сәйкестілік» термині жеке тұлғаға да, әлеуметтік ... да, ... ... де ... ... ... ... сәйкестендіруші белгісінің
не екеніне қарай сәйкестіліктің түрліше ұғынылуы да ықтимал. Айталық,
әңгіме ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Қазіргі ғылымда «сәйкестілік» деген ұғымның әр түрлі түсініктері бар,
бірақ қоршағандардың қылықтары мен ... жеке ... ... ... басым, бұл жағдайларда маңызды және өмірге қажетті мағынасы
бар мінез-құлықтарды өзіне сәйкестендіру. Сәйкестендіру – ұқсау ... ... ... етеді, яғни зорлап емес өзіне керекті біліктіліктермен
құндылықтарды, қылықтарды адам өз еркімен тандайды.
Сәйкестілікке тән ... ... ... болғандықтан, оны қайта құруға болады;
- сәйкестілік ... ... ... ... ... ... яғни сәйкестілік, ұлтың да ішіне кіреді, ... ... ... ... ... сәйкестілік таңдап алынғандықтан, «сәйкестілік дағдарысы» тууы
мүмкін, бұл кезде адам ... ... ... ... өзінің
тиістілігін оңай және жайлы анықтай алмайды ( lavtin , 1998) немесе өзінің
сәйкестілігін өзгертуі мүмкін;
- ... ... ... ... ... спектірінен
таңдау
мүмкіндігі болып табылады, бұл басқа топтың өкілдерімен қатынас деп
түсіндіріледі. ... ... ... негізгі және объективті
индикатор ... ... ... тіл ... ... мүмкіндігі бар.
Соңғы он жылдықтарда ғалымдардың зерттеу тәжірибесі нәтижесінде
анықталған, сәйкестілік ... ... ... шын мәнісінде адам
әрқашан да өз сәйкестігін нақты айқындап алуы қиынға ... ... ... ... бар); бір сәйкестілік екінші сәйкестілікке ауысып
отырады (КСРО ... ...... ... айналды; христиан болып
– мұсылманға айналды), сонымен қатар саяси және ... ... ... ... ... ... (мысалы, ұлттық бірлікте,
азаматтық қоғамның интеграциясы) немесе жаңа сәйкестілікті құру.
Примордиализмнің жүзеге ... ... ... ... ... ... ... және конструктивизмге. Инструментальды
тәсіл сәйкестілікке құрал ... ... ... үшін белгілі бір
таңдауды қолданады. Бұл жағдайда саясаткерлер мен ... ... ... ... ... ... ... инструментализм және
конструктивизм арасында нақты шекара жүргізу ... оған ... ... ... сәйкестілікті таңдау (конструктивизм) кезінде
тұлға немесе әлеуметтік топ белгілі бір мақсаттарды ... ... ... ... мәдени құрастырылатын феномен
ретінде зерттейді, сәйкестілікті тұлға ... ... бір топ ... қызығушылықтарын қанағаттандыру үшін және белгілі бір ... жету үшін ... ... өзін ... деп ... ... ... тілдік сәйкестікті ... ... ... - жеке ... өзін ... деп ... ... кіммін деп сәйкестендіруі.Біздің қоғамымыздағы күрделі мәселе тудырып
отырған сәйкестіліктің ... ... және ... ... Мені
аландататын жүрген сауалдың бірі - ... ... бар ма? ... түрі бар? ... 1986 ... ... көтерілісі қазақтың ұлттық
намысын оятты,сол кезден барып, халық ойлана бастады. Өз ... ... ... ... басқа- ға таныта бастады. Қазақ өз ұлтына деген
сүйіспеншілігін білдіріп, мемлекетін, тілін ... ... ... ... танытпаса, өзге ұлт өкілдеріне қазақтың мәдениеті,
тілі, діні қажет ... ... ... ... ... аталатын концепциямен
тығыз байланысты. Ол жеке тұлғада ... ... ... ... ал ... ... алып тастайтын «мен» деген ішкі өзегі
бар деп ... Бұл ... ... тұлғаға теңелмейді, бұл ішкі бірлігімен
сипатталатын, сана-сезім ұғымына жақын феномен, ол адамның өзі ... ... ... ... ... ... өзі ... басқаларға көзқарас.
Сәйкестіктің бірнеше деңгейін ерекшелеуге болады. Бірінші деңгей –
психологиялық – тұлғалық – ... ... ... ... ... Ол ... ... қатысу өлшемінен жинақталады. Өзін отбасы мүшесі, ұжым,
драма үйірмесінің мүшесі ... ... ... Бұл ... ... кез келген бір топтың мүшесі ретінде сезінуімен байланысты, ... осы ... ... ... ... сезімдермен байланысты. Екінші
деңгей – әлеуметтік – психологиялық, бұл ... өзі ... ... адамның
нақты бір әлеуметтік топқа қатысын сезінуден қалыптасады. Жеке тұлғаға өзін
нақты бір топқа жататынын ... ... тән, ... бұл тек қана ... ... ... іске асуы ... Адамға өз тобын басқа топтармен
екі жақты салыстыру және өз тобын жақсы жағынан көрсету үшін өзін-өзі ... ... ... ... ... ... мәселе, ол керекті сәйкестікті
табу және қоршағандарға оны ... ... ... ... ... құндылығын жоғалтып, қызықтырғыш қасиеттерінен
айырылса, қандай да сәйкестікті таңдау және ... ... ... таңдау
жасай алуында»
Л.Н.Гумилев сәйкестіктің ұлттық құрылысын ... ... ... ... гуверниясының королі өзінің ауылында өзін
королмін деп атаған, ал Мәскеуге оқуға келгенде өзін орыспын ... ... ... ... ... ... ... ал қалалық ... ... ... және ... ... онша ... татар болса, орыс пен өзінің этнографиялық ұқсас емесдігін ... ... ... ... анықтап отырады. Сол татар Батыс елге ... ... Жаңа ... ... ... ... келсе европалықпын
деп атайды.Көп жылдар бойы Алжирде қызмет істеген адам бұл ... ... оның ... ( орыстар, қырғыздар, әзербайжандар, эстондықтар,
татарлар және ... ... ... да ... ... деп бір ... ... екен, күнделікті қарым-қатынаста-
бұл оқиға тек Алжирде ... ... да ... өте жиі ... жағдай.
Сәйкестік – бұл, адам өзін кім деп таниды сол, оның ... ... ... Сәйкестендіру процессі, әртүрлі белгілер арқылы ... ... және ... ... пен ... ... ... бірнеше түрлері бар. Олар: ... ... ... ... ... ... ... сәйкестік, гендік сәйкестік, саяси ... ... ... және т.б. Әр сәйкестіктердің өздеріне тән белгілері ... ... ... ... ... тән ... элементтердің
тәуелсіз мемлекет белгілеріне сәйкес келуін білдіреді.
Сонымен қатар, белгілі бір ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы саяси даму ... ... ... бір ... ... алуын және оны іске асыруын
қажет етеді.
Мемлекеттік сәйкестілікке қол жеткізу үшін өзін-өзі ... ... ... ... маңызы зор. Бұл үшін, бір жағынан, елдің
барлық азаматтары ... ... ... ... халқының бір
бөлігіміз деп бағалауы, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... отырмыз деп бағалауы, ... ... ... ... осы мемлекеттің игілігі үшін күш-жігерді ұштастыра
іс-қимыл жасаудамыз деген өзіндік ... ... ... ... Екінші
жағынан, әлемдік қоғамдастық, сондай-ақ оның жекелеген мүшелері тарапынан
Қазақ-станды тәуелсіз мемлекеттік ретінде ... ... ... ... ... шын ... мемлекеттік сәйкестігі мен
тәуелсіздігінің басы бола алады. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... іс жүзінде ие болды деп тұжырым жасауға болады.
Ұлттық ...... ... ... ... ... тарихтың дербес субъектісі оның құрылымының бүтіндігі болып келеді.
В.В.Маркхиннің жұмысында дәлелді ... ... Оның ... ... екі ... ... ... бола отырып, тек қана бейімді емес, сонымен
қатар «асабиологиялық» белсенділікке ие ландшафтты ... ... өмір ... Нақ осы адам ... ... ... табиғаттың адамға
деген шек қоюы алып тасталынады. Осы ... ... ... ұлт
бүтіндік және дербестік қасиеттеріне сәйкестендіріледі. ... ... ... ... те ... ... ... және азаматтық сәйкестік өте күрделі саяси жүйе болып келеді,
ол тіл ... ... ... көптеген компоненттерді ... ... ... ... үшін тіо ... ... болып қала береді, бірақ тілдің ұлтпен сәйкестігі
туралы статистикалық мәліметтер респондеттің өзін кез-келген бір этносқа
жатқызғысы келетіні ... ... ... объективті критерий болып ана
тілін меңгерудің дәрежесі, қостілді және көптілдіктің ... ... деп ... ... ... сана-сезімінің және бүкіл қоғамның қалыптасуына
А.Оруспаев пен А.Құлжабаева 3 ... ... ... 1) тіл, ... ... маңызды индикаторы болып келгенімен ,ұлттық сәйкестік
санасындада басым ... ... 2) ... және ... ... ... қызметің атқара отырып, тіл этникалық тәуелділіктің ... ... ... 3) Өзге тіл, ... ... ... немесе
басып алып, тұлғанын туған (табиғи) тілі түрлі аумақтарда ... ... ... ... ... топпен сәйкестік көп жағдайда күрделі үрдіс
болып келеді, себебі ... ... ... сәйкестіктері болуы мүмкін, бір
уақыттар әр түрлі себептердің ықпалынан ... ... ... ... жағымсыз сәйкестікке бейімді болады. Бұл жағдайда сәйкестік саналы
және санасыз түрде іске асуы ... ... ... ... ... мәселесіне бет
бұру, өзінің автохонты мәдениетіне және ... ... ... ... ... ... ... тіліне деген қызығушылықтың өсуін мойындау және
түсіну қажеттілігі біздің республика үшін өте ... ... ... жаңа ... мемлекеттің көпұлттық құрамы ұлттық
саясатта оның күш-қуаты бола алады, ол ұлтаралық ... ... ... байланыстың тез дамуы мен; өркениетті үрдіске тартуымен
сипатталады; екінші жағынан, көп жағдайда түрлі ұлт ... ... ... ... сәйкестіктерін түсіну. Ұлттық сәйкестік деп белгілі
бір ұлыстық топқа жату арқылы түсіндіріледі, ол орталықтан тепкіш күш ... ... деп ... ... ... ... жатуы, бұл
орталыққа тартқыш күш. Бұдан басқа жеке сәйкестіктер бар. Ұлттық ... ... ... ... ... да (ол өзіне басқа да
компоненттерді кіргізеді: жастық, гендік, діни және ... да ... ... ... ... орыс өзін қазақстандық орыс,
ресей орысы, совет орыс немесе жай орыс деп ... ... ... айта
кету керек, көптеген мемлекеттер ұлттық, азаматтық, нәсілдік, тілдік
сәйкестіктерді ... ... ... ... және ... беру үрдісі арқылы анықтаған. Адамның қай ұлтқа жататыны белгілі
бір тәртіп арқылы ... ... аз ... ... ... ... емес) ұлттық тобына сәйкес, францияда ... ... ... ... ... ... санына, бұл жерде еврей ... бөлу сан ... ... болып тұр (еврей деп саналу үшін ... одан да көп ... ... мен ... ... керек). Ұлтты
манипуляциялау практикасы әрине, тұлғаның өзін сезінуіне әсер етеді.
Тіл арқылы әлеуметтік және ұлттық сәйкестіктің ... ... ... ... ... өзінің аңыздарын, көзқарастарын, білімін, заңдарын
және басқаларды қалдырып отырады. ... ... ... өзімізді және
басқаларды нақты топтарға жататындар ретінде теңдестіруге мүмкіндік береді,
себебі тілдік мінез-құлық ... жас, ... ... ... және ... ... ... қамтып көрсетеді. Тілді
меңгере отырып тұлға қоғамның әлеуметтік және ... ... ... ... тіл және ... ... дегеніміз: а) ақпаратты құру, сақтау, қабылдау және беруді ғалымда
пайда болған ... ... ... ... б) ... ... санауында қолданылатын нақты(анықталған),
ұлттық(халықтық) тіл.Бірінші ұғымда тіл абстрактілі жағдайда барлық ... ... ... тілдердің жан-жақты қасиеттеріне ие болған бірыңғай
адамдық тіл ұғымында сипатталған; екінші ұғымда іс жүзінде ... ... ... ... қасиеттерге ие болған элементтерден тұратын көптеген
тілдердің, бір ... ... ... ( ... тілі, түркі тілдер
семьясында, орыс тілі лавян тілдері семьясында, неміс тілі герман тілдері
семьясында және т.б) ... ... ... тіл ... ... ... құзырлықты, сөйлеудің міңез-құлқын және тілдік
ұстанымды анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... тілдік
мінездемелерінің жиынтығы ретінде көрінеді.(24,39)
Қоғамда сәйкестік тұлғанын ... ... ... ... ... ... ... үрдісімен байланысты болып ... ... ... ... психология аспектісінде, сәйкестік
адамның нақты ортақтыққа жататынын сезу әдісі деп қаралады.
Тіл мен ... ... ... егжей-тегжейімен және табысты
түрлі лингвистикада қазіргі кездегі бағыттарды талдай ... және ... ... ... ... ... сәйкестік « түрлі әлеуметтік жағдаяттардың талаптарына сәйкес
қабылданады және ... ... ... ... сәйкестікті таңдау тиімді болып табылады;
– сәйкестік интериориалды қасиет және игілік;
– көптеген сәйкестіктер бар(әлеуметтік, ұлттық, ... ... ... мәдени, кәсіби және т.б.), бұлардың маңызды
белгісі болып табылады
Сәйкестіктің классикалық примордиалистік түсінігіне сәйкес, сәйкестік
қазіргі ... ... ... жоқ берілген және бекітілген
болып ... ... ... түсінік барлық мәдениеттерде
таралған болып табылады, әр адам нақты ... ... ... жатуына болады.Примордиализмге сәйкес, сәйкестік- тапсырылған
міңездеме, адам нақты бір ұлттық ... ... ... ... болып дүниеге келеді.
Тілдік сәйкестік – тілді немесе тілдерді білуден (тілдік құзырлық) ,
тілдерді қолданудан ... ... ... қатынастан (тілдік
нұсқаулар) тұратын тұлғаның немесе ... ... ... ... ... ... жаңа тілдік сәйкестік: Қазақстан,
Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан» жобасының мақсаты жеке және ... мен ...... қатынасын жүйелі және ... ... орыс және ... ірі ... ... арасындағы тілдік
сәйкестікті анықтау.
Ғалымдар тілдік ... ... ... және ... ...... схемалар
жасағандықтарына қарамастан, Қазақстанның ...... ... ... тілдік сәйкестіктің категориалды парадигмасы
әлі де болса «қаралардың ... ... қала ... оның ... ... ... көріністері әр түрлі адасуларға, аңыздарға бұрмалауларға
қоректену ортасы ... ... Бұл ... ... мен ... ... ... жергілікті органдардың өкілдері мен атқарушы үкімет
өкілдерінің қызметінде зақымды ... ... ... олар ... ... ... парасатты түсініктері жауаптарымен
кепілдемелеріне әдетте талғамалы, айлалы, жеңіл – желпі және ... ал ... ... ... және жоспарлауды жүзеге асыруда
тек қана оларға ... ... ... ... ... ... мотевация, сратегиямен приоритеттерді
басшылыққа алады. Барлықь жағдайларда екі ... әр ... ... ... басқарушылармен ғылымдардың арасындағы бірдей әлеуметті –
лингистикалық объектілерді, ... және ... ... әр ... ... бекер емес. Бұдан қоғамдық- саяси
дисскурс базалық ... ... ... ... ... ... одан да ... ластанып жатыр, ал саясаткерлер
мен тоғышарлардың оңсызда қызылтілдік лексиканы негізсіз квази ұғымдарымен
түрлендірілген, мысалы, саяси ... ... ... « ... , ... ... аса ұлыстық топтар дегеннің орнына, жүзден аса ұлттармен
ұлыстар), біртілді (халық) дегеннің орнына «орыс ... ... ... ... ... ... бауырластар немесе аталастар
(шетелдік қазақтарға байланысты, олар ... ... ... дегеннің
орнына «шетелдік отандастар» және т.б. Бірақ бұл ... озық ... ... ... ... «антогонизмін де» емес, ол тілдік саясатты
жүргізуде (ең алдымен мемлекеттік есеп беруде және ... ... ... ... және «мирасқор» құралдар мен басқаруды басқадан
артық көруінде. Бұл жағдайларда тілдік сәйкестіктің суретін құру мақсаттары
екі түрлі ... ... ... шешу ... үрдіске қатысушы екі
жақтың күшті жақтары әлі ... а) ... ... ... ... және ... қуаты, метрология
мемлекеттік жүйенің рұқсаттылығы және статистика; б) ... ... ... ... ... ... Шынын айта кету керек,
мемлекет өзімшілдігіне қарай ... ... ... түсінгіш болады, ал тіл мамандары оған әрқашан да қолданыста
ұғымды жан-жақты және қарапайым технологияларды ұсына ала ма? ... ... ... ... ... қарастырып, зерттеген жөн.
Адамның тілдік мінездемелерінің барлық жиынтығын табу үшін, 1997 жылы
Ресей Федерациясында жасалғандай 14 ауыспалымен шектелуге болады: ана ... ... ... ... тіл, ... ... ... ең жақын досымен қатынасатын отбасылық тіл, бастауыш мектепте
білім алу тілі, телебағдарламалар тілі, өз ұлтының ... ... ... орыс тілін меңгеру, мектепте үйренгісі келетін тілдер, ... ... тілі ... міндетті пән ретінде оқытылуы, Ресей Федерациясы
республикаларында титулды емес ... ... ... ... тілін
меңгеру деңгейін жоғарлату.(19,39)
Тілдік сәйкестіктің саясаттануына және оның ... ... ... мемлекеттік, ұлттық) енуіне байланысты. Бұл зерттеуде
тілдік сәйкестікті анықтау әрекеті тек ... ... ... ... және ... нұсқаудың көмегімен ғана ... ... ... келе жатқан мемлекеттік және ұлттық сәйкестіктерге ... ... Ал, ол ... әр ... ... салалардың
бөлінуіне себепші болды, олар өз кезінде ... ... ... да ... ... – жеке ... өзің белгілі бір ортаға байланысты
сәйкестендіруі. Қазіргі қоғамдағы қостілділік жағдайына байланысты ... ... бір ... ... ... таңдауы. Ол адамның ұлтына
байланысты емес, ... ұлты ... ... ... өзге ... ... мүмкін.
Бұл қазір, қазақ қоғамында етек жайған ауқымды мәселе. Мысалы,ұлты ... ... ... ... ... ...
қатынаста, баспасөз және телерадио саласында орыс ... ... тілі – орыс тілі ... ... ол сол ... ойын еркін
жеткізіп,көркем сөйлеп, жаза алады.
Бүгінгі таңда тіл білімі ғылымының әр ... ... ... ... ... Әлеуметтік лингвистика- тіл білімі, әлеуметтану ,
әлеуметтік психологиямен және дін ... ... ... еңбектерінде пайда болған. Әлеуметтік тіл білімі – қоғамдағы
тілідің қызметі, ... ... ... ... , қоғамдық өмірдегі
тілдің атқаратын қыметін ... ... тіл ... ... ... ... « Қазақ тілі
Қазақстанда қолданылуы, әлеуметтік он бес негізгі ., елу жеті ... , не бәрі ... екі ... ... біріқ әр салада
қолданылуының дәрежесінің әр түрлі екенін айтады. Мысалы, қоғамдық ... ... ... ағарту, ғылыми, көркем әдебиет, мәдениет, бұқаралық
ақпарат құралы, көлік, байланыс, дін,тұрмыс пен жанұя- ... ... тіл ... әдістері әр түрлі негізге сүйеніп топтастырылады.
1. Материал жинау әдісі (байқау, сауалнама, тест)
2. Материалы қайта ... ... ... Бағалау (әлеуметтік мәліметтердің шындығын бағалау)
4. Актив (интервию, анкета).
5. Пассив (мәтін таңдау)
Бітіру жұмысымда тілдің таңдау және оның ... ... ... ... ... ... таңдау» және оның қолданылу салалары
болғандықтан , оның анықтамасын кең ... аша ... ... таңдау
салаларын өмірдің әр түрлі салаларындағы адамдардың пайдалану, яғни тілідк
таңдау жасауын да нақты мәлеметтер негізінде, бір ... ... ... ... ... . ... ... жасау қоғамның кез – келген адамға
тиесілі, ... әр бір ... ең ... ... ... ... тіл деп
танимыз. Мысалы: кез – келген адам қызмет бабында , газет- ... ... ... ... ... ... ... таңдау жасайды. Қоғамда бір неше
тіл қатар жүргендіктен, бір тілге таңдау жасау керек. ... ... ... ... ... ... йқын ... да , зерттеу кезінде әрдайым
қиындықтар туғызыды, өйткені қоғамдағы тілідік ... ... ... ... ... ... ... жасау қажаттілігі сұрақтар мен белгілі
болады. Бітіру жұмысымыздың да негізгі осы ... ... ... ... ... ... ... . ондаған сауалдардан
тұратын анкетан ... ... ... ... әр ... топтар
арасында үлестіріліп, белгілі, нақты нәтиже шығарды.
Ғылыми ... ... ... ... ... ... үшін ... жағдайлар.
1. Компьютерлік рангсының.болуы.
2. Жазу мен жаба дәстүрінің болуы.
3. Тілдің ... ... ... ... мәртебесі.
5. Оқу- педогогикалық мәселесі т.б. болуы тиіс.
Осындай негізгі анықтамаларға сүйене отырып қазіргі қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... қолданылу салалары: социолингвистикалық
талдау
2.1 Қазақстандағы тілдік дау
Мемлекетте бірнеше ... өмір ... ... ... тілдер
даулы тілдерге айналып кетуі оп- оңай .Мұндағы даудың себебі нақтылы ... ... ... дау- ... ... ... ... арқылы
анықтайтын идеялогиялар нәтижесі. Тілдер , мемлекет немесе этникалық ... ... ... ... ... ету мен ... үшін
саяси манипуляциялар құралдары болған кезде, басқа сөзбен айтқанда
тілдердің ... ... ... ... ... ... айналады. Негізіне, Қазақстан Республикасындағы тілдік саясат
қатынасындағы дау тек қана ... ... ... ол- әр ... ... көрістірген ұлттық және әлеуметтік дау. (Қазақ пен орыс тілдерінің
арасындағы дау ұзақ мерзімді болып келеді және өз тамырын патшалық ... ... ... ... тек қана қазіргі жағдайы
қарастырылады)
Біріншіден , ... және орыс ... ... ... ... екі ... жаңа мемлекетті анықтауға қатысады. ... ... ... жаңа ... ... ... ... дилемма
мәселесі туды. Бір жағынан, бұл тәуелсіздігін алған , өзін бірегей қазақ
ұлттық тілі бар ... ... ... көрсеткісі келген мемлекет. Ол үшін
мықты монотілді идеология керек болды. Ол жаңа мемлекет, ұлт құрау үшін ... ... ... екі ... ... кеткен. Руссофон мен
қазахфон этникалық қазақтарды біріктіру мақастында жасалды. Екінші жағынан,
қазақстан тарихы және нақтылы екі тіді және көп ... ... ... ... ... болу үшін және ... ... этникалық
орыс және қазақ топтарының арасында нақтылықты сақтау мақсатында екітілді
идеология қабылданды.Сонымен қатар, екітілді ... ... ... батыс елдері елді демокатиялық ретінде қабылдау құдықтарының европалық
талаптарға сай келуі міндеттіболды.Идеологиялық қарама-қайшылық ... жаңа ... ... мен ... ... үшін үй деп ... қос ... тілдік саясаттың нәтижесі деп күтілді , мұнда қазақ
тілінің орыс тіліне ... ... ... Ал қазіргі 1999 жылғы
конституция бойынша қазақ тілі мемлекеттік тіл, іс жүзінде екі тіл бар ... және ... олар ... ... көлемі бірдей.барлық тілдер- қазақ
, орыс және кіші топтар тілі мемлекет қорғауына алынған[3,7]. Әр ... тілі мен ... ... құқы бар, Сонымен қатар ол қатынас,
баласын тәрбиелеу, білім мен шығармашылық қызмет ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, қазақ тілінің
жаңа қазақ сәйкестілігі мен құқықтары анықталады.1989жылы тіл ... және 1993 ... ... бойынша орыс тілін халықаралық
қатынас ретіндегі мәртебесі 1995 жылдың конституциясында ... ... ... ... ... мен ... ... тілінің бірегей
мемлекеттік тіл болғанын қалайды.Мұндай заңдастырудың амқсаты – қазақ тілін
жақсарту; Өйткені көп жылдардан бері ... тілі өз ... ... деп ... әдептегі қазақтардың көзқарасы бойынша - өз
түпкі ... ... ... Басты етіп териториялық ... ... бұл ... тілінде сөйлейтін қазақтардың жері. Бұл идеология
этникалық қазақтар тарапынан да ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, жұмысқа алу кезінде
ұлтқа мән берілуі керек деп сенеді ....... ... ... ... 8,6% ... қызымет бабында (19,7% 8,6% қарсы) билік орсандарына
сайлағанда(33,5% 9,9% қарсы) жер бөлінісі кезінде (26,9% ... ) ... ... ... ... ) ... ... "даму" термині, заң құжаттарында пайдалана отырып тілдің
пайда болуы мен таралуын білдіреді. Қазақстанның тіл туралы заңы қазақ тілі
мен ..... ... ... ... орыс тілі басым болған коммуникативті
қызмет салаларында қазақ тілін пайдалануына мүмкіндік берілді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ете отырып,
қалалық қазақтар ортасында он ... ... ... ... ... емес ... ... қазақ тілін дамытты. Бұл жерде, қазақ
тілін оқыту құралы ретінде пайдаланатын мектептер мен ... ... ... ... тілі орыс ... ... керек;
қазақ тілін үкімет пайдалануы тиіс, ол БАҚ-та және ресми мәтіндерде
қолданылуы ... ... ... тілінің басымдығын. Ол орыс тілді халыққа
ұнамайды, олардың айтуынша ол орыс тілінің ... ... ... дау ... мүмкін.
...... жоғарыдағы аталған мемлекеттік және тілдік ... орыс ... ... ... , кеңес адамдары арасындағы
байланыстарды әлсіретеді Екінші сөзбен айтқанда, олар орыс және ... ... ... ... ... ... :" ... қазақтар
үшін Қазақстан атамекен болып келеді, ал орыстар (олардың саны бес есе ... ... ... осы елде ... 3/4 ... ... ... Қазақстаннан гөрі кеңес одағы отан болып саналады"
Орыстар ұлттық азшылыққа жататындарына көнгісі ... ... орта ... ... ... ... " ... есептелген. Мәдени
ассимиляция мен өз тілінің болашағы үшін қорқыныш дау ... ... ... ... екі тіл үшін бірдей мәртебені талапжәне 29,5%орыстар( 21%
қазақтармен салыстырғанда орыс тіліне ... тіл ... ... ... ... деп табады. Шынында да эмоционалдық құрылыммен жұмыс істеген
қиын : жаңа ... ... ... және ... ... қиын және ұзақ ... ... Қорыта келе, айтпағымыз, тілдер
қоғамдағы билік үшін күреспен байланысты. Қазақстандағы тілдік саясат, ... ... ... элитасының күшімен түсіндіріледі. Р.Купер
бойынша қызығушылықтарды дамытуда қолдағы бар кез-келген қару ... ... көп ... осы ... жеңіл құрал ретінде пайдаланады.
Қазақпен орыс тілдерінің арасындағы терең саяси дауға қарамастан, ... ... ... алаңына айнала қоймас.Тілдік идеология мен
ұлттық саясатарасындағы ымыра, қазақ ... ... ... ... ... , ... ... тілінің витальдылығының жоғары
дәрежесі , әлеуметтік ... этно ... ... ... ... ... ... қазақстандағы тілдік дау тұрақтывлығына өз
септігін тигізді.
Қазақстандағы тілдік және ұлтаралық даудың пайда ... ... орта ... ... ... анықталған.А.Кушабекова,
бойынша ұлтаралық шыдамдылық мәдениеті; қоғамның атизімі мен ... , ... ... мен Азия ... ... ... қоя отырып
ұлтаралық дауды тудырмайтын жағдай жасалған. Модернизация - ... әр ... ... ... стандартты
институтционалда қалыптағы гомогенді қоғамға өзгерту. ... ... ... дискриминацияны жояды. Тағы бір фактор бар- ... ... ... Егер әр ... ... ... әр түрлі әлуметтік – экономикалық орынға ие болса , этникалық дау
күшейеді. Қазақстанда ... ... ... ... ... жер ... яки ауыл ... қалалықтарға қарсы қойылады. Жоғарыда
аталлған барлық факторларға біз қазақстандағы экономикалық ... ... ... олар ... ...... емес
факторлардан гөрі, елдегі тұрақтылықты сақтауға септігін ... ... бір неше ... қатар өмір сүруінен тілдік дау ұғымымен
қосы тілдік таңдау , ... ... ... ... ... жүреді.
Сондықтан, адамдардың тілдік таңдауымен сәйкетілігін анықтау ... ... 1999 ... БҰТ ... тіл ... мәселесі
Статистикалық дәлелдемелерге байланысты әр түрлі этностың тілдік сәйкестігі
Республикада 1999 жылғы зерттеуден ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы қалалық және
ауыл халықтарының тіді білуанықталды. Олардың мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... және ... тілдерінің қайсысын қолдалынатыны
да анықталды. Тағы басқа, бірінші рет әр түрлі ұлттардың мемлекеттік тілді
қай дәрежеде ... де ... ... қазақстандықтар үшін тіл
негізгі этнодифференциялды фактор болып қала береді. ... ... ... ... ... ... ... өзінің ұлтымен
сәйкестендіруі сол респонденттердің ... ... өзге ... таңдауын
көрсетеді .
Алғашқы 1999 жылғы сараптама бойынша орыс тілін ... ... 75% ... ... әл- Фараби ... ... ... ... жүргізілген сауалнама бойынша жауапкерлердің қазақ
ұлтынан болғандары қазақ ... ... ... де ... ана ... ... тілін көрсеткен. Бұл жерде психолгиялы фактор үлкен әсерін
тигізіп тұр. ... ... әр ... ... ... ... ана тілін
анықтауға байланысты сұраққа бір ... ... ... ... ... ұлты қазақ; бірақ туған тілін орыс тілі деп ... ... орыс ... ... орыс ... білім алуының әсері. Керісінше,
неміс ұлтының өкілі өзінің ана тілі ... ... ... көрсеткен. Әрі
қазақ тілі маманы екен. Оған себеп: 1991 жылы бүкіл ... ... жер ... ... ... ... Олардың жанұясының мүшелері орыс
тілінде сөйлей алады, ... ... ... де тең ... меңгерген. Ал,
корей ұлтының бір өкілі Республиканың солтістігінде өмір ... , ... алыс ... өмір сүрді. Оның қарым-қатынас жасайтын тілі- орыс
тілі. Ол өзінің тілімен қоса ұлтында өзгертуге дайын екенін ... көп ... ... ... ... ... қиынға соқтыратыны
анық. Әсіресе, өзге ұлт өкілдерінің мектепте және жоғарғы оқу орындарында
тілдік таңдау ... көп ... ... Осы ... ... мына 1 -
кестеде көрсетілген.
Кесте 1 - Қ.Р-да күндізгі білім беру мектептеріндегі 2004-2005 жылдағы
білім алу бойынша тіл таңдау.
| ... ... ... ... тілінде | |
| | ... ... ... ... |
| | ... | | ... |
| | | | | ... |
| | ... ... | |Адамдар | ... |
| | ... ... |% ... |% |саны |
|1 |Қазақ |2023322 |1617452 |79,94 |403405 |19,94 |2465 |
|2 ... |5051161 |2125 |0,42 |502698 |99,51 |338 |
|3 ... |101811 |3097 |3,04 |17770 |17,45 |80944 |
|4 ... |51925 |198 |0,38 |51714 |99,56 |13 |
| ... |48285 |6116 |6,45 |26157 |54,17 |19012 |
|5 ... |35058 |194 |0,55 |34752 |99,13 |112 |
|6 ... |31953 |1376 |4,31 |30535 |95,56 |42 |
|7 ... |22398 |3152 |14,07 |18957 |84,64 |289 |
|8 ... |18021 |1801 |10,00 |15740 |87,34 |480 |
|9 ... |15894 |140 |0,88 |15694 |98,74 |60 ... |Дұнған |10899 |417 |3,83 |10470 |96,06 |12 ... ... |10696 |177 |1,66 |10515 |98,33 |2 ... ... |8725 |404 |4,63 |8320 |95,36 |1 ... |Күрт |8265 |1668 |20,18 |6461 |78,17 |136 ... ... |8187 |1195 |14,60 |2422 |29,58 |4570 ... ... |5205 |8 |0,15 |5193 |99,77 |4 ... ... |3505 |30 |0,86 |3472 |99,06 |3 ... ... |3170 |866 |27,32 |2283 |72,02 |21 ... |Армян |2916 |1 |0,04 |2912 |99,86 |3 ... ... |2663 |101 |3,79 |2560 |96,13 |2 ... ... |2506 |29 |1,16 |2477 |98,84 |- ... |Грек |1657 |15 |0,91 |1641 |99,03 |1 ... ... |1004 |27 |2,69 |967 |96,31 |10 ... ... |936 |13 |1,39 |923 |98,61 |- ... ... |904 |7 |0,77 |897 |99,23 |- ... ... |897 |15 |1,67 |882 |98,33 |- ... ... |839 |2 |0,24 |836 |99,64 |1 ... ... |761 |97 |12,75 |617 |81,08 |47 ... ... |746 |9 |1,21 |737 |98,79 |- ... ... |721 |1 |0,14 |720 |99,86 |- ... ... |610 |13 |2,13 |593538 |97,21 |4 ... |Марийлық |547 |9 |1,65 |373 |98,35 |- ... ... |513 |128 |24,95 |501 |72,71 |12 ... ... |512 |1 |0,20 |474 |97,85 |10 ... |Қытай |479 |4 |0,84 |185 |98,96 |1 ... ... |341 |156 |45,75 |310 |54,25 |- ... ... |333 |23 |6,91 |323 |93,09 |- ... |Аварлық |328 |5 |1,52 |269 |98,48 |- ... ... |270 |1 |0,37 |153 |99,63 |- ... ... |211 |58 |27,49 |186 |72,51 |- ... ... |193 |7 |3,63 |175 |96,37 |- ... ... |186 |10 |5,38 |177 |94,09 |1 ... ... |178 |1 |0,56 |120 |99,44 |- ... ... ... |124 |4 |2,23 |108 |97,77 |- ... ... |109 |1 |0,92 |98 |99,08 |-6 ... ... |105 |1 |0,96 |104 |93,33 |- ... ... |104 |0 |0,00 |100 |100,00 |- ... ... |102 |2 |1,96 |94 |98,04 |- ... |Қабарды |94 |0 |0,00 |79 |100,00 |- ... ... |83 |4 |4,82 |68 |95,18 |- ... ... |68 |0 |0,00 |51 |100,00 |- ... |Комы |51 |0 |0,00 |49 |100,00 |- ... ... |50 |1 |2,00 |48 |98,00 |- ... ... |49 |1 |2,04 |49 |97,96 |- ... ... |49 |0 |0,00 |43 |100,00 |- ... ... |45 |2 |4,44 |41 |95,56 |- ... |Кми-пермяки |41 |0 |0,00 |31 |100,00 |2 ... ... |36 |3 |8,33 |28 |86,11 |- ... ... |33 |5 |15,15 |27 |84,85 |- ... ... |27 |0 |0,00 |21 |100,00 |- ... |Агулы |22 |1 |4,55 |18 |95,45 |- ... ... |19 |1 |5,26 |17 |94,74 |- ... ... |18 |1 |5,56 |14 |94,44 |- ... ... |14 |0 |0,00 |8 |100,00 |- ... ... |8 |0 |0,00 |35 |100,00 |- ... ... |915 |32 | |729 | |154 |
| ... |2935895 |1638208 |55,80% |1188929 |40,50% |108758 ... ... 2004/05 ... ... 2935,9 мың мектептің
55,8 % - қазақ тілінде,
40,5% - орыс тілінде,
3,7% - өзге ... ... ... ... 98,7% қазақтар, 1,3% ... ... тіді ... ... ... 1.188,93 мың адам ... 42% орыстар, 33.9% қазақтар,23.8% өзге ұлт өкілдері.
Республикада ірі шоғырланған өзге халықтардың 2004-2005 жылдардағы
білім алудағы тілдік таңдауы мына ... 48.3 мың ... ... 34.9% ... 52.2% орыс ... ... тілінде білім алуда. 101,8 мың өзбек
ұлтының,79.5% өзбек тілінде,17.5% орыс тілінде,3.0 % қазақ ... ... ... ... оқушылры республикада 8.2 мың адам болса, оның
55.8 % тәжік тілінде,19.6 % қазақ ... % орыс ... ... ... саны 3.2 мың ... ... 72% орыс ... % қазақ мектептерінде, қалғаны ұлттық ... ... ... ... 22.4 мың адамды құрады. Олардың 14.1 % қазақ мектебінде,
1.3 % өзге тілдерде .8.3 мың ... 20.2 % ... ... таңдауын, 78.2%
орыс тілін, 1.6 % өзге тілдерде . 32 мың ... 4.3 % ... 86.5 % орыс ... % ... ... білім алады. Түрік
оқушыларының саны 2004-2005 оқу жылында 18.0 % мың адамды құрса,олардың 10
% қазақ ... орыс ... өзге ... ... ... 8.7 ... ... 4.6 %қазақ мектептерінде ,95.4 % орыс тілінде . 7% парсы
оқырмандарының 12.7 % ... ... ... жасаса, 81.1% орыс тілін
тыңдаған. Қарақалпақ оқырмандарының саны 34 %. ... 47.75 ... % орыс ... ... 513 мың ... оқушыларының 25
қазақ тілін, 72.7 орыс тілінде, қалғаны өзге тілдерде ... ... ... саны 33 мың. ... 15.15% ... тілінде,84.05 % орыс тілін
таңдаған.
Осы сараптамада әр түрлі ұлттың оқушыларының орыс және қазақ ... ... ... ... тұр. ... ... қос тіліділіктің
негігі түрі болып қазақ – орыс тіліне тән ... – орыс ... ... ... ... билингвизмі қарақалпақ , қырғыз,, ... ... ... , ... , ... ... ... Сонымен қатар орыс, ... ... ... ... ... ... таңдау жасаған тілі орыс тілі ... ... ... ... белгілі тілге таңдау жасауы жеке
таңдауы болып ... . Ата ... ... ... ... қалу үшін
балаларын ұлттарының тілінде мектептерге береді. ... ... ... көп ... ... ... облстарында оқуға мүмкіндік
жасалған.2004-2005 жылдардағы өзбек оқушыларының тұтас саны 93.455 ... 85.9% ... ана ... яғни ... ... ... ... 6.903
тәжік оқушыларының 65.9% ұлттық тәжік тілінде білім алуды таңдаған.
Қазақстанда мектепте білім беру жүйесі жеті ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде. Ал жоғарғы ... екі ... ... қазақ және орыс тілдерінде ғана оқытылады.
Сондықтанда, Біріңғай ұлттық ... ... өзге ұлт ... ... тапсыруды қай тілде таңдағанын қарастыру өте
маңызды. Ол дәйектер төмендегі № 2 ... ... 2
| |Ұлт ... ... тестілеу 2004 |Бірінғай ұлттық тестіліеу 2003 |
| | ... |% |Қ/ Т |О/Т ... |% |Қ/Т |О/Т |
|1 ... |126428 |70,55 |104788 |21640 |127807 |78,40 |103039 |24768 |
|2 ... |35101 |19,56 |75 |35026 |21621 |13,26 |32 |21589 |
|3 ... |3578 |2,00 |12 |3566 |2092 |1,28 |6 |2086 |
|4 ... |3218 |1,80 |14 |3204 |1816 |1,11 |27 |1789 |
|5 ... |2457 |1,37 |119 |2332 |1721 |1,06 |83 |1638 |
|6 ... |1410 |0,79 |7 |1403 |1212 |0,74 |7 |1205 |
|7 ... |1214 |0,68 |172 |1042 |1692 |1,04 |426 |1266 |
|8 ... |806 |0,45 |73 |733 |514 |0,32 |73 |441 |
|9 ... |756 |0,42 |1 |755 |392 |0,24 |2 |390 ... ... |742 |0,41 |110 |632 |2038 |1,25 |1110 |928 ... ... |453 |0,25 |0 |453 |330 |0,20 |0 |330 ... ... |333 |0,19 |9 |324 |165 |0,10 |3 |162 ... ... |276 |0,15 |27 |249 |232 |0,14 |18 |214 ... |Дұнған |253 |0,14 |16 |237 |115 |0,07 |11 |104 ... ... |192 |0,11 |10 |182 |105 |0,06 |9 |96 ... ... |184 |0,10 |0 |184 |109 |0,07 |1 |108 ... ... |172 |0,10 |36 |136 |75 |0,05 |9 |66 ... |Армиян |168 |0,09 |0 |168 |113 |0,07 |0 |113 ... ... |154 |0,09 |0 |154 |88 |0,05 |1 |87 ... ... |142 |0,08 |1 |141 |- |- |- |- ... ... |94 |0,05 |53 |41 |70 |0,04 |25 |45 ... ... |- |- |- |- |84 |0,05 |35 |41 ... |Өзге тілдер |1085 |0,61 |76 |1009 |632 |0,39 |42 |590 |
| ... |179216 | |105599 |73617 |163023 |100,00 |104959 |58064 ... ... Бұт- тын ... бойынша 179, мың мектеп бітіруші түлектердің
58,9% емтиханды қаақ тілінде , 41,1% орыс ... ... 2004 ... ... орыс тілінде тапсырған 73,7 мың мектеп бітірішілердің 47,6% ... ... 4,35 % ... 3,2 % ... 1,9% ... %
ұйғырлар,1,0 % аербайжандар және белорустар, 0,9% өзбектер боған.
Тұтастай алғанда 95,55 % адам орыс ... ... 2003 ... ... 64,4%қазақбөлімін таңдап, 35,6% орыс ... ... ... ... ... қарастырғанда қазақтар
78,40% , орыстар 13,26%, өзге ұлт ... 8,34 % ... ... ұлтының
талапкерлері тестілеу кезінде 80,6% қазақ тілін таңдау жинағын,19,4% орыс
тілінде ... ... мың орыс ... ... тек 0,15%, ... қазақ бөліміне таңдау жасаған . Қазақ бөліміне түскен ... ... (103 адам ... Өзге ұлт ... ... ... 37,5% , 1,692 мың, 25,2 қазақ тілін таңдаған.
Орыс бөліміне 2003 ... ... 42,7% ... 37,2 % ... украин, 3,1% неміс,2,8% татар, 2,2% ұйғыр, 2,1 % кәрс, 1,6 ... ... 0,7 % ... ... Сараланып шыққан ұлттардың екінші
кестеде ... 86,8 орыс ... ... ... ... ұлтттардың мектепте білім алуы және жоғарғы оқу орнына түсу
кезіндегі тілдік ... ... ... ... алып жатқан жастар
арасында қазақ- орыс және ұлттық- орыс кең орын ... ал ... ... ... тар ... ... Бұл көрсеткіштен
қазақстандағы тіл таңдаудың ерекшелігін аөре ... ... ... ... ... өте ... құрал болып
саналады. Тіл таңдау- бірнеше ... ... ... немесе қостілділік
кезінде бір тілдің қолданылуы. Тіл ... ... ... бір жағдайға
байланысты қолданысқа таңдап алынуы, тілге деген өзіндік көзқарасы кезінде
анықталады. Егер ... көп ... ... онда ... ... ... бір
тілдік таңдаумен күрделенеді. Сондақтан қоғамда тіл таңдауға байланысты,
әлеуметтік ... ... ... ... өте ... ... тұр. ... барысында қаіргі қоғмымыздағы жас ерекшеліктері әртүрлі топтар
арасындатілдік ... ... үшін ... ... ... ... ... Бұл сараптаманың маңыздылығы қоғамымыздағы қолданыс
аясы кең тілдерді анықтау.
2.2 Тіл таңдау және оның ... ... ... таңдау мәселесі қоғамымыздың әртүрлі жағдайларында ... ... ... теледидар көргенде, көлікте,қызмет
орнында т.б. с.с. ... ... ... қоғам қажеттіліктерін
өтеу үшін, «тіл таңдау» терминінің маңызы өте зор болып тұр. Осы ... «Сіз қай ... ... ... сұрақпен сауалнама
жүргізілді. Сауалнамаға жалпы саны 78 қалалық адам қатыстырылды. Оған ... ... елді ... ... ... ... жас
ерекшеліктері мен қызметі де ... ... ... бойынша мектеп
оқушыларына, студенттерден, ... ... ... төрт ... ... ... ... елді мекен бойынша
мектеп оқушылары , қызметкерлер, зейнеткерлер деп бөленген үш топ ... ... ... 17 ... қойылған және бірнеше жауапты
белгілеуге ... Бұл ... ... ... ... жеке ... тілдік таңдауын қадағалау. Сауалнама үлгісі
Кесте 3. көрсетілген.
«Сіз қай тіліді пайдаланасыз/ пайдаландыңыз?»
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... және ... | | | | ... | | | | ... ... ... | | | | ... ... оқығанда | | | | ... ... ... ... ... ... , ... мектеп оқушысы қатысты, олар 14 сұрақ бойынша жауып бере отырып, ... ... ... сіз қай ... ... деген сұраққа 15
оқушының 52 % қаақ және орыс тілін, 48 % орыс ... ... деп ... және орыс тілін қолданатын 52 % оқушылар ... ... орыс ... 48 % ... ... - орыс ... 7 ... мектебінде білім алушылар, 8 орыс мектебінде
білім ... ... ... ... ... ... орыс мектебінде
білім алғандықтан деген дәлел айтады. Қазақ ... 13 ... ... қоса орыс ... ... себебі, қоғамның әсері, орысша сөйлеген сән
деген жауаптар да берілді. Қазақ ұлтты оқушылардың қазақ тілмен қоса ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиет оқығанда қай тілге тілдік таңдау жасайсыз?» деген
сұраққа 50 % қазақ тілінде, 50 % орыс ... ... ... ... ғылыми әдебиет оқығанда қай тілді таңдайсыз?»- деген сұраққа 52
% қазақ тілінде, 48 % орыс тілінде деген ... ... оның ... қазақ
және орыс тілді мектептерде білім алғандықтан деген ... ... ... ... қай ... ... ... сауалға 92 % орыс
тілін қалғандары жауап бермеді.
Орыс тілін таңдау себебі, орыс тілде әндердің біршама ... ... ... ... радио толқындар (Хит фм, Европа плюс, NS т.б.)
«Сіз теледидар көру үшін қай ... ... ... 95 % орыс ... ... қазақ тіліндегі бағдарламалардың
түсініксіз, қызықсыз екені айтылды. Орыс ... ... ... сай ... белгіленді.
«Интернетте жұмыс ісеу үшін қай ... ... ... ... 70 % орыс ... ... ... жауап бермеді, себебі қазақ
тілінде интернет жүйесі жүргізілмейтінін айтты.
«Сіз компьютерде жұмыс жасау үшін қай тіліді таңдайсыз?» ... ... 70 % орыс ... , 20 % ... ... 20 % ... ... мәтін
теруге байланысты қолданыста жүргендігін айтты.
Кесте 4. Сауалнама бойынша оқушылардың жауап үлгісі.
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... | + |+ | | ... | | | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | | | | ... ... | | | | ... |+ |+ | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ | | ... ... ... | | | | ... жастардың сауалнамасы бойынша , ... ... ... ... өмірдің әр түрлі жағдайларында тіл таңдау жасауға немесе
қажеттіліктерін өтеу үшін тілдік ... ... ... ... ... ... бойынша сауалнама алынды. ... ... «Сіз қай ... ... ... ... 40 % ... тілін, 60 % орыс ... айта ... оның мән ... ... ... ... ... мейрамханаларда, казиноларда т.б. жерлерде жұмыс
істегендіктен орыс ... ... бел ... ... қай ... ... ... сұраққа 50 % ,40 –
қазақ және орыс ... 10 % - дан орыс тілі ... ... ... ... араласуда қай тіліді пайдаланасыз? » деген ... % - ... ... 40 % орыс ... Орыс ... ... ... себебі, көршілерінің өзге ұлт өкілдерінен болу немесе қазақ
тілді түсінбеуінен келіп шығады.
«Сіз көлікте қай тіліді ... бұл ... 85 % ... қалған
пайызы қазақ тілі деп көрсетті.
«Сіз базарда қай тілді қоланасыз?» деген сұраққа 75 % , орыс ... 35
% деп ... ... және журнал оқыған кезде қай тіліді таңдайсыз?» бұның жауабы:
60 % орыс ... 40 % ... ... ... ... 5. Студентерден алынған сауалнаманың бір үлгісі
| ... ... ... ... |
| | | | ... |
|Мектеп | | | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ | | ... ... ... | |+ | | ... ... ... ... сауалнама қызметкерлер мен
зейнеткерлерден алынды.Сауалнама қорытындысы қалалық жерде қазақ ... ... ... аясы кең тіл орыс тілі екені анықталды.
Кесте 6. ... ... ... бойынша жауабының бір
үлгісі.
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... | | | | ... | |+ |+ | ... |+ |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... ұйымдарда | |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... оқығанда |+ |+ | | ... ... ... |+ |+ | | ... қай ... ... ... ... ... ... нәтижесі мынандай: сауалнамадағы он жеті сұрақ бойынша ... ... ... ... бөлігі көпшілік орындарда, мемлекеттік
орындарда, базарда тіл таңдағанда 50 % ... 50 % орыс ... ... көрінді. Әйткенмен де, теледидар ... ... ... ... ... 65 % ... орыс тілінде қалған көрсеткіші
қазақ және өзге тілінде екені көрінді.
Кесте 7. Зейнеткерлердің сауалнама бойынша жауабының бір үлгісі.
| ... ... ... ... |
| | | | ... |
|Мектеп | | | | ... | | | | ... |+ |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... |+ | | | ... ... |+ |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... оқығанда | | | | ... ... ... | | | | ... осындай «Сіз қай тілді пайдаланасыз немесе пайдаландыңыз?» деген
сауалмен қалалық елді мекендермен қоса ... ... ... ... он төрт ... ... ... қатысушылардың
жас ерекшеліктері, қызметтері есепке ... ... елді ... ... ... мектеп оқушылары, қызметкерлер, зейнеткерлер деген үш
топ төңірегінде жүргізілді. ... ... ... ... орыс ... ... ... оқушылардан өзгелері «Сіз мектепте қай
тілді пайдаланасыз?» ... ... 100 % ... ... ... тілі ... «Сіз достарыңызбен сөйлескенде қай ... ... тағы да 100 % ... атап ... бір ... « ... көру үшін қай ... пайдаланасыз?» деген сауалға 70 % орыс тілін
көрсетті. Мұның себебін, орыс ... ... ... ... ... ... Өзге ... сұрақтардың барлығына
90 % жоғары қазақ тіліне таңдау жасалғаны анықталды.
Кесте 8. Ауылдық жердегі оқушылардың ... ... ... ... бір ... ... |Орыс |Ағылшын |Өзге |
| | | | ... ... |+ |+ |+ | ... | | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... | | | | ... ... | | | | ... |+ | | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... оқығанда |+ |+ | | ... ... ... | | | | ... қай ... ... сауалнамасы бойынша ауылдық елді мекендегі
қызметкерлердің тіл таңдаудағы көрсеткіштерін сауалнамадағы 17 ... да ... ... шаққанда 90 % жоғарысы қазақ тіліне таңдау
жасады.
Кесте 9 .Ауылдық елді ... ... ... ... ... ... ... |Ағылшын |Өзге |
| | | | ... ... | | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... ұйымдарда |+ | | | ... |+ | | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... оқығанда |+ |+ | | ... ... ... |+ |+ | | ... осы ... сауалнама бойынша, ауылдық елді мекендегі зейнеткерлердің
өзге ұлттан басқалары, түгел ... ... ... ... 90 ... тіліне таңдау жасады.
Кесте 10.
Ауылдық елді мекендегі зейнеткерлердің сауалнама қорытындысының бір үлгісі.
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... | | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... | | | | ... ұйымдарда | | | | ... |+ | | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... ... | | | | ... ... ... | | | | ... ұлт ... «Сіз қай ... ... ... бойынша жүргізген
сауалнама қорытындылары мынандай көрсеткіштерге ие болды.Қоғамдық өмірдің
әр түрлі салаларында дүкенде, көпшілік ... да ... ... , ... ... өзге ұлт ... кғөп ... орыс тіліне басым таңдай
жасау анықталды.Бір айтып ... ... өзге ұлт ... ... ... ... т.б. ... бауырлармен, отбасында, кейбір
жағдайда, газет- журнал және ... ... ... ана ... ... ... ... бойынша байқатты. Ал
кейбіреулері, өздерінің ана ... ... ... тек орыс ... ... тілінде қоғам қажеттіліктерін өтейтіндері аталып кетті.
Кесте 11. Өзге ұлт өкілдерінің сауалнама жауабының бір үлгісі.
| ... ... ... |Өзге |
| | | | ... ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... ... | |+ | | ... | |+ | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... ... ... | |+ | | ... әдебиет оқығанда | |+ | | ... ... ... ... ... ... тілдік таңдауымен
қоса өздерінің ана тілдеріне деген төзімділігін анықтайтын әлеуметтік ... ... ... ұлты 1937 жылы ... ... ... ... әдебиеттерді жоғалтып, корей тіліндегі мектептер ... ... ... ... туды.Корейұлтының осындай тілді жоғалтуынан
кейін ... ана ... ... аясы ... ... ... көпті
қызықтыра бастады.Сонықтан осы сараптама барысында корей ұлтынан алынған
бірнеше сұрақтардан тұратын ... ... ... тілі қай ... ... ... 50 % ... және орыс тілінде деп жауап берсе, 24,4 % орыс
және ағылшын тілінде ... ... ... орыс ... – 9,4 %
Тек қазақ тілінде – 4 %
Жол көрсеткіштері қай ... ... ... және орыс ... - 41 ... , орыс және ағылшын тілдерінде – 29 %
Тек орыс тілінде – 20 ... ... ... – 6,5 %
Сіз балаларыңыздың қай тілде білім алғанын қалайсыз?
Қазақ , орыс және ағылшын - 35 %
Тек орыс тілінде – 17 ... ... ... – жауап берілмеген.
Сіз мектептерде білім беру тілі тек ... тіл болу ... ... келесесіз бе?
Келісемін- 85,5 %
Келіспеймін - 5,5 %
Қандай тілдерді білу қазіргі ... ... ... ... 85,5
Орыс тілін – 92 %
Ағылшын тілін – 83 %
Сіз қазақ тілі елдегі ... ... тіл болу ... ... ... бе?
Келіспеймін – 68,5 %
Келісемін – 20,5 %
Сауалнама көрсеткендей: жауап берушілердің көпшілігі қазақ тілімен ... ... ... керектігін айтады. Ал 85,5 % жауап берушілер кез-
келген мектепте ... ... ... пән болу ... ... көрсетеді.Одан
басқа 20 % жауап берушілер қазақ тілін не ғұрлым көп қолдануға ұмтылатынын
айтады.Жұмыс барысында жүргізілген ... ... ... тіл
таңдаудағы басымдылық көрсетіп тұрған тіл - орыс тілі екені анықталды.
Бірақ қазақ тілінің қолданыс аясы да орыс ... кем ... ... ... ауылдық елді мекендердің тұрғындарының ... ... ... қайшы. Ауылдық жерлерде өмірдің әр саласына
байланысты тіл таңдау да қолданыс аясы кең тіл, ... ... 90 ... ... тілі болып қала береді.[19,3-7]
2007жылғы Ана тілі ... ... ... ... екі жүзден аса Алматылық тұрғындары қатыстырылған. Олардың 47 %
қазақ, қалғаны орыс және өзге ұлттар. ... 50 % ... ... сөйлей
алса, 16,7 % мемлекеттік тілді білмейді.Үйреніп жүргендер 33,3 %. ... ... ... ... қай ... пайдаланасыз/ пайдаландыңыз? » (Бірнеше жауапты
белгілеуге болады.)
Оңғарсынова Айгүл (жасы: 29,экономист, қала тұрғыны.)
| ... ... ... |Өзге |
| | | | ... ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... ... ... | |+ | | ... ... ... | |+ | | ... ... ... 34, ... қала ... ... ... |Ағылшын |Өзге |
| | | | ... ... | | | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... ... |+ |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ | | ... ... ... | |+ | | ... Дархан (жасы: 19, студент, қала тұрғыны)
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... | | | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... ұйымдарда | |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... ... ... | | | | ... ... ... | |+ | | ... Дана ... 22, ... қала ... ... ... ... ... |
| | | | ... |
|Мектеп | | | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ | | ... ... ... | |+ | | ... ... ... ... қала ... ... ... |Ағылшын |Өзге |
| | | | ... ... | | | | ... |+ | | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... | |+ | | ... ... | |+ | | ... |+ |+ | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... ... | | | | ... әдебиет оқығанда | | | | ... ... ... 16, ... қала тұрғыны)
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... | + |+ | | ... | | | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | |+ | | ... | | | | ... ұйымдарда | | | | ... |+ |+ | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... әдебиет оқығанда |+ |+ | | ... ... ... | | | | ... ... ... 29, ... ауыл тұрғыны)
| ... ... ... ... |
| | | | ... |
|Мектеп | | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... ... |+ | | | ... |+ | | | ... және журнал |+ |+ | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ | | ... ... оқығанда |+ |+ | | ... ... ... 58, ... ... ... ... |Ағылшын |Өзге |
| | | | ... ... | | | | ... | | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... ұйымдарда |+ | | | ... |+ | | | ... және ... |+ | | | ... | | | | ... ... ... | | | | ... ... ... 17, оқушы, ауыл тұрғыны)
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... | + | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... ұйымдарда | | | | ... |+ | | | ... және ... | |+ | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ | | ... ... оқығанда | | | | ... ... ... 25, үй ... ауыл тұрғыны)
| ... ... ... ... |
| | | | ... ... |+ | | | ... | | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... |+ | | | ... ... |+ | | | ... |+ | | | ... және ... |+ |+ | | ... | | | | ... ... оқығанда |+ | | | ... ... ... | | | | ...... атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
филология факультетінің 4- курс студенті М. Кукееваның
«Тіл таңдау және оның қолданылу ... атты ... ... ... Мөлдірдің «Тіл таңдау және оның қолданылу салалары» атты ... – тіл ... ... ... ... келе жатырған тың мәселе.Ол
көп ... ... ... ... ... көп ... қоғамда тіл таңдау
мәселесін қарастыру, қолданыстағы тілдердің мәртебесін анықтайды.
Кукеева Мөлдір зерттеу жұмысын ... ... өте ... Жұмыстың ғылыми жаңалығы сол – алға ... ... ... тіл ... ... сараптама жүргізу арқылы жұмыстың мақсатына
жетіп, міндеттерін орындаған. Бұл тіл ... ... ең ... ... Жұмыстың құрылымы: кіріспеден, екі ... ... ... және ... ... Жұмысты
мынадай міндеттер бойынша қарастырған:
-Қазақстан Республикасының аумағындағы тілдік жағдай ... тіл ... ... ... ... байланыстылығын ашып
қарау;
- еліміздегі қатар қолданыстағы қазақ және орыс ... ... ... аумағындағы қалалық және ауылдық елді мекендердегі тіл
таңдаудағы айырмашылықтар мен ... ашып ... ... ... көп ... ... тіл таңдау мәселелерін
қарастыра келіп, қалалық және ауылдық елді ... ... әр ... тіл ... ... ... Мөлдірдің жұмысының басқа жұмыстардан ерекшелігі – ... ... ... өз ... өте ... дәрежеде
меңгеріп аша белген. Зерттеуге өзіндік үлесін ... ... ... ... етіп ... шығарса деген ұсыныс қояр едім.
Зерттеу жұмысын жоғары дәрежеде, ұқыпты, әрі ұтымды жаза отырып ... ... ... деп ... ... ... ... жоғары
дәрежеде жазылғандықтан өте жақсы деген баға беремін.
Пікір ... ... ... ... ... ... тіл таңдау және оның қолданылу
салалары туралы мәселелерді қарастырдық. Зерттеу ... ... ... және оның ... салалары болды. Зерттеуде алдымызға бес міндет
қоя отырып, қазіргі кезде қолданыс аясы кең, өмірдің ... ... ... ... ... ... Анықтау сауалнама жүргізу арқылы
жүзеге асты. Сауалнамаға қатысқан адамдардың жас ... ... ... ... есепке алынды.
Сауалнама жүргізу арқылы тіл таңдау мәселесін анықтау әлеуметтік ... ... ... тіл білімі – қоғамдағы тілдердің қызметін,
әлеуметтік ... ... ... қоғамдық өмірдегі тілдің атқаратын
қызметін зерттейтін ғылым. Жүргізген сараптамамыз ... ... ... ... ... қазіргі кезде қоғамымызда таңдау
мүмкіншілігі кең орыс және қазақ тілдері. Осы екі ... және өзге ... ... ... ... ... арналған сараптамаға жалпы
саны 78 адам қатысты. Олардың 18 ауылдық елді мекен тұрғындары. ... қай ... ... ... ... 17 тарауша көрсетілген және
бірнеше жауапты белгілеуге болады деген нұсқау бар. ... ... ... ... ... ... зейнеткерлер деп
қарастырылған төрт топ бойынша, ... елді ... ... ... ... деп үш ... ... қорытындысы көрсеткендей осы сауалнамалардың барлығында
қалалық жерлер бойынша мемлекеттік қазақ тілімен қоса орыс және өзге ... ... ... бірге қолданыста жүргені анықталды. Бірақ,
негізгі тіл таңдаудағы басымдыққа ие болған тілдер қазақ және орыс ... ... ... ... ... орыс ... білім алып,
орысша тәрбиеленген қызметкерлер мен зейнеткерлердің сауалнамаға жауап беру
барысында 80%-дан жоғары ... орыс ... ... жасады. Ал ауылдық елді
мекендерде жүргізілген сауалнама қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін таңдайтыны анықталды.
Қалалық жерде орыс тілінің басым түсуінің себебін жауап беруші
тұлғалар ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа ыңғайлы,
бәріне бірдей түсінікті», кейбіреулері «орыс тілінде ... сән, ... ... ... ... ... Мысалы: теледидардағы
бағдарламалардың ең қызықтылары, радио толқындарының әндердің ... сай ... ... ... ... орыс ... екені байқалды.
Қазіргі кезде қазақ тілі Қазақстанда ... ... ... ... ... 57 ... саласында, небәрі 72 салада қолданылады,
бірақ әр салада қолданылу дәрежесі ... ... ... ... ... саяси өмір, ағарту ісі, ғылыми, көркем әдебиет, мәдениет,
бұқаралық ... ... ... ... ... ... осы
жоғарыда аталған салаларда қазақ тілі мен қоса орыс тілі де ... ... ие ... ... сараптама жүргізе келе зерттеу жұмысымыздың алға ... ... ... ... көп тілді немесе қос тілді болған жағдайда кез-келген тұлға
өзінің ана тілімен қоса ... әр ... ... ... ... тілдерді де таңдауға мәжбүр. Елімізде түрлі ұлттар тұрады,
әр қайсысы өзінің ана ... қоса ... ... ... ... аясы кең орыс тілін тең дәрежеде қолданатыны байқалды;
• Қазақстан Республикасындағы тілдік жағдайдың экстралингвистикалық
және жеке ... ... ... ... ... ... ... тілдік жағдайы генетикалық және
типологиялық ... әр ... ... бар ... ғана емес, бір
кеңістікте екі үлкен тіл қазақ және орыс тілдерінің бірге қызмет
етуімен байланысты;
• тіл ... ... ... ... ... ... ретінде қаралады. Тіл таңдау жасалынғанда, ... ... ... ұғымы қатар жүреді. Тұлға тілді таңдағанда
өзіне сәйкестендіріп, ... ... ... ... ... ... асырады;
• республикамызда мемлекеттік тіл мәртебесіне ... тілі ... орыс ... ... қолданыста екені белгілі. Тіл
таңдау кезінде өзге ... ана ... ... ... орны ... қоса орыс ... ... басымдылық танытып тұрғаны
анықталды;
• жұмыстың барысы қалалық жерлерде орыс тілінің алар орны жоғарғы
көрсеткіште ... ... ал ... елді мекендерде тіл
таңдаудағы қазақ тілінің пайыз көрсеткіші тым ... ... ... тіл ... ... ... ... Тіл таңдау –
тұлғаға әсер ететін өзіндік ішкі сезімдермен анықталады. ... тіл ... әсер ... ... екі ... пікірлесушінің сөйлеу
тілі және жеке тұлғаның жағдайға ... ... бір ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тоталитарлы саяси режим және авторитарлы саяси жүйе5 бет
Автокөлік салалары бойынша қаржылық есеп және оны талдаудың теориялық негіздері50 бет
Автокөліктің күрделі жөндеу әдісін таңдау және негіздеу43 бет
Адамның діни сеніміне құрмет оның таңдауына құрмет ретінде4 бет
Айнымалылар, файлдар атауларын таңдау және оларға берілетін түсініктеме. Программалау стилі, деректерді енгізу және шығару18 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Арысқұм кен орнының м-іі кешенін механикалық әдіспен игеру және жабдықтарды таңдау82 бет
Білім беру мен денсаулық сақтау салаларына талдау жасау23 бет
Бағдарламалау аймағын таңдау және негіздеу60 бет
Бағдарламалық және аппараттық қамтамасыз етуді таңдау43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь