Ұжымда балалардың оқшаулану себептерін анықтау мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 БАЛАЛАР ҰЖЫМЫНДАҒЫ ОҚШАУЛАНУ ЖӘНЕ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС МӘСЕЛЕЛЕРІН ТЕОРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ... ... 7
1.1 Психология ғылымындағы изоляциялану, оқшаулану, топтан тыс қалған ұғымдарына талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Қарым . қатынастың адам психикасының дамуына әсері ... ... ... ... ... ... ...12
1.3 Қарым.қатынас жасаудың бірқатар қиыншылық сипаттары ... ... ... ... ... .16
1.4 Қарым . қатынасында проблемасы бар балаларға психологиялық сипаттама ... ..19
1 Бөлімнің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

2 ҰЖЫМДА БАЛАЛАРДЫҢ ОҚШАУЛАНУ СЕБЕПТЕРІН АНЫҚТАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... .24
2.1 Ұжымнан баланың оқшаулану себептерін теориялық зерттеу ... ... ... .24
2.2 Ұжымнан баланың изоляциялану себептерін эксперименттік зерттеу ... ... ...30
2.3 Баланың темперамент ерекшеліктеріне байланысты оқшаулану себептері ... ... ... 30
2.4 Психологиялық дағдарыс кезеңінде топтан тыс қалу себептері ... ... .40
2 Бөлімнің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45

3 СЫНЫПТАН ОҚШАУЛАНҒАН БАЛАЛАРҒА ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ... ...47
3.1 Ұжымнан изоляцияланудың алдын.алу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
3.2 Оқшауланған баламен жеке даралық жұмыс жүргізу ерекшеліктері ... ..49
3.3 Қарым.қатынасында қиындықтары бар балалар үшін ойындар мен жаттығулар...52
3 Бөлімнің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .74
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...........................................3
1 БАЛАЛАР ҰЖЫМЫНДАҒЫ ОҚШАУЛАНУ ЖӘНЕ ҚАРЫМ-
ҚАТЫНАС МӘСЕЛЕЛЕРІН ТЕОРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ............................. 7
1.1 Психология ғылымындағы изоляциялану, оқшаулану, ... тыс ... ... - ... адам ... ... ... жасаудың бірқатар қиыншылық
сипаттары.....................16
1.4 Қарым - қатынасында проблемасы бар балаларға ... ... ... БАЛАЛАРДЫҢ ОҚШАУЛАНУ СЕБЕПТЕРІН АНЫҚТАУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ..................................................................
...................................24
2.1 Ұжымнан баланың оқшаулану себептерін теориялық
зерттеу.....................................................................
...............................................24
2.2 Ұжымнан баланың изоляциялану себептерін эксперименттік
зерттеу.....................................................................
..............................................30
2.3 Баланың темперамент ерекшеліктеріне байланысты оқшаулану
себептері...................................................................
..............................................30
2.4 ... ... ... ... тыс ... Бөлімнің
қорытындысы.................................................................
....................45
3 СЫНЫПТАН ОҚШАУЛАНҒАН БАЛАЛАРҒА ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ
КӨРСЕТУ.....................................................................
......................47
3.1 Ұжымнан изоляцияланудың алдын-алу
жолдары........................................47
3.2 Оқшауланған баламен жеке даралық ... ... ... ... бар ... үшін ... ... ... ... ... ... ... 2004
жылғы 11 қазандағы Жарлығымен бекітілген ... ... ... ... дейінгі Стратегиялы даму жоспарында - ... ... ... беру мен тәрбиелеу ісін жақсарту мен нығайту мәселесін
баса айтқан. Жастар - біздің болашағымыз ретінде олардың білім деңгейі ... ... ... жеке ... ... ... ... және экономикалық, техникалық жетістігіміздің негізгі шарты.
Адам адам болып жарытылғаннан соң, оның өмір ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... басқа адамдармен қарым-
қатынас жасау болып ... ... ... ... - бүкіл қоғам алдындағы негізгі міндеттер болып қала бермек.
Адам қалыпты өмір сүру үшін, өзінің психикалық қасиеттерін дамыту үшін,
жеке тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... үшін адамдармен қарым-қатынас жасайды. Баланың жастайынан
айналасындағылармен қатынас жасауы, ... кім ... ... ... ... алудың, өзін басқалармен салыстыру арқылы басқа адамдағы
қасиеттерді меңгерудің, балалардың әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке басының
дамуының негізгі тірегі деп ... онда ... ... ... аса ... ... табылады.
Мектеп қабырғасында оқушыларға білім беру және тәрбиелеу істерінде
жалпыға бірдей шараларына көбірек көңіл бөлінеді. Бұл ... ... ... ... ... сөз ... Оқушылар арасындағы олардың
өзара қарым-қатынас ерекшеліктері бойынша ... ... ... баса ... ... ... туындайды.
Әрбір қоғамның дамуы, әрбір топтың немесе бөлек индивидтің де дамуы -
олардың айналасындағылармен қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... Бұл процесс әрқашан да тиімді әрі нәтижелі
түрде жүзеге аспайды, ... ... ... ... ... ... ... туындайтын кейбір қарама-қайшылықтар,
кейбір балалардың мінез-құлқы мен ... ... ... топқа енгісі келмейтін жағдайлар жиі кездеседі.
Мұндай жағдайлар бала өмірі мен ... ... дақ ... келіп баланың дамуында түрлі ауытқулар, сабаққа қатынасының ... ... ... жеке ... ... ... әсер ету ... арасында дараланатын немесе оқшауланатын жағдайлар да туындап
жатады.
Мектепте баланың жеке тұлғалық ... ... оның ... ... ... арқылы оқушылар арасындағы қарым-қатынасты
жақсарту қажеттілігі туындайды.
Оқушылар арасындағы қарым-қатынас ... мен ... ... ... немесе жеке басына ғана әсер етіп қоймайтындығы белгілі. Ол
баланың оқу-тәрбие істерінде де ... орын ... ... жұмысымыздың өзектілігі осы мәселелерді дұрыс жолға ... ... ... ... ... ... кезде мектеп өмірінде қарым-қатынасында проблемасы бар
балалардың туындауына кез-келген жағдай әсер ете ... ... ... ... психологының негізгі психологиялық қызмет көрсетуі міндетіне
кіретіндігі даусыз.
Мектеп оқушылары арасындағы ... ... ... ... ... ... алып ... қамтамасыз ету актуалдылығы ешқашан
төмендемеген.
Сондықтан мектеп сыныптарында туындайтын қарым-қатынас ... бар ... ... ... дер ... ... - ... алдында, қоғам алдында тұрған міндеттердің бірі.
Диплом жұмысының мақсаты: Әртүрлі жас ... ... ... ... ... ... оларға психологиялық көмек көрсету
жолдарын анықтау.
Зерттеу обьектісі: Мектеп жасына дейінгі және мектеп кезеңінде ұжымнан
оқшауланған балалар.
Зерттеу пәні: ... ... ... және мектеп кезеңіндегі балалардың
қарым-қатынасындағы оқшаулану ерекшеліктері мен психологиялық ... ... ... ... ... жасына дейінгі және мектеп жас
кезеңінде балалардың сыныптан оқшаулануы сол жас ... ... ... ... байланысты туындайды.
Зерттеу мақсаты мен ұсынылған жорамалға сәйкес қойылған міндеттер:
• Балалар ... ... және ... ... ... ... ... тұрғыда зерттеу.
• Мектептегі сыныптық ұжымда ... ... ... ... ұжымнан изоляциялану себептерін анықтау және соған байланысты
қарым-қатынасында проблемасы бар балаларды жіктеу.
• Сыныптан тыс ... ... ... ... ... және ... ... көмек көрсету жолдарын анықтау.
• Қарым-қатынасында проблемасы бар балаларға арналған ойындар мен
тапсырмалар ... ... ... ... және ... ... комплексті, жүйелік формадағы іс-әрекетті
ұйымдастыру теориясы, ... ... ... ... ... ... ... педагогика және
психология ғылымындағы А.С.Макаренконың "жеке адам ұжымда дамиды және ұжым
арқылы қалыптасады" ... ... ... ... мұғалімінің
педагогикалық тактикасы мен қарым-қатынасқа түсу стиліне байланысты, ... және ... ... ... және жеке ... қалыптасуына үлкен әсерін тигізетінін дәлеледейтін зерттеулер
- біздің зерттеу жұмысымыздың теориялық жақтарына арқау ... ... мен ... ... ... ... ... зерттеуге арналған бірнеше әдістер мен
әдістемелер ... ... ... ... ... ... ... талдау әдістері, социометриялық әдістеме (мектеп
жасына дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балаларға ... ... ... баға беру әдістемесі, адамдардың бір-біріне
тартымдылық деңгейін зеттеу әдістемелері, хронометрлі бақылау ... бала ... ... анықтайтын ата-аналарға арналған
сауалнамалар, Басса Даркидің ... ... ... ... ... ... темпераментін анықтайтын сауалнамалар, жанұядағы және ата-ана
мен бала арасындағы қарым-қатынас шкаласы, бала ... ... ... ... ... анасы толтырады) қолданылды.
Диплом жұмысының жаңалығы: Әрбір жас ... ... ... ... ... ... жас даму дағдарыс барысындағы
балалардың қарым-қатынасқа түсудегі қиыншылықтары мен ... ... ... қарым-қатынас жасауға қиналатын балалармен жұмыс
жүргізу ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда дәлелдеп, психолог қызметінде тиімді
қолдану ... ... ... ... және практикалық құндылығы: Мектеп жасына
дейінгі және мектеп қабырғасындағы оқушылардың құрбыларымен қарым-қатынасы
мен әлеуметтік ортада алатын орны бала ... ... ... көзі.
Олай болса, бұл мәселелердің теориялық ... ... ... ... ашудың мәні зор. Зерттеу жұмысымызда бала-
бақша және ... ... жиі ... ... - ... ... ... жолдары көрсетілген, ұжымнан изоляциялану себептері
ашылған, сондай-ақ мұндай балалармен нәтижелі ... ... ... мен психологиялық қызмет жолдары көрсетілген. Зерттеу жұмысымызда
қарастырылған материалдардың ... ... ... ... ... ... ... проблемасы бар балаларды анықтап,
олармен ... ... ... ... жұмысының базасы: Оңтүстік Қазақстан облысы, Шымкент қаласы, 3
8 орта мектептің мектепке даярлық тобы мен бастауыш сынып оқушылары.
Диплом ... ... мен ... ... жұмысы кіріспе, үш
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... 81 ... БАЛАЛАР ҰЖЫМЫНДАҒЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ЖӘНЕ ОҚШАУЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІН ТЕОРИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ
1.1 Психология ғылымындағы изоляциялану, ... ... тыс ... ... изоляция", "оқшаулану", "ұялшақтық" -жалғыздыққа душар
болған адамның жағдайын сипаттайтын терминдердің бірі. Әлеуметтік қобалжу,
қоршаған орта ... ... ... ... - ... ... ... ғылымында осы бағыттағы зерттеу ... ... ... қарым-қатынас мәселесіне байланысты анықталатын қарым-қатынасында
өзгешелігі бар екенін сипаттайтын түсініктер кездеседі.
Түсіндірмелі сөздіктерде ... ... ... және ... ... түсіндіріледі. "Изоляция" - термині ауру адамды
немесе ... ... ... мүлдем бөлектеп тастаумен
сипатталынады.
К.Рубиннің ойынша «Әлеуметтік ... ... ... ... «Ұяңдық» сияқты терминдер шындыққа келгенде,
әртүрлі феномендерді белгілейді. ... өз ... ... ... ... ... терминімен алмастырады.
«Әлеуметтік оқшалану» термині зерттеуші топ үшін ... ... ... ... ... көрсетеді.
Т. Гутеил және Р. Шейдер еңбектерінде изоляция ұғымын ... ... ... ... ... ... ... шектеу
- әрдайым үлкен жауапкершілікті іс. Тәрбие саласында баланың қандайда бір
теріс қасиетіне байланысты өз бөлмесіне қамап қою, яғни бір өзін ... ... ... ... мұны ... ... жазалау деп
қабылдамайды. Дегенмен кейбір балалар өзін мен қажетсіз ... ... ... қарайды деп сезінеді.
Медицина саласында изоляция ... ... ... ... өз алдына,
медикаментоздық емдеу мен психотерапияда ... Адам ... оны ... қозу ... ... ... бөлмеде жалғыз ұстайды.
Изоляциялаудың негізгі әдісі - ауру адамды жеке, арнайы бөлмеде ұстау.
Оның өзінің заңдық ... мен ... бар. ... әрбір 1-2 сағатта
10-20 минуттан бөлменің есігін ашып ... ауру ... ... ... ... изоляторды құрудың төмендегідей принциптерін
көрсетуге болады:
1. Изоляциялану ауру ... ... ... ... ... ... яғни изолятор ауру адамның агрессиялы ... ... ... ... ... жеке адам ... ... жіберуінің айқын көрінуі
кезінде, былайша айтқанда адам ... ... ол ... өте ... ... ... ... кезде,
алаңдаушылық, құлап қалу қорқынышы, қозғыш болып келеді. Кейде ауру адам
қозғыш болатыны ... өз ... ... ... айналасындағы
жағдайларға саналы реакция білдіре алмайды. Ал мұның барлығы қорқыныштың ең
жоғары деңгейін тудырады. Ауру ... ... ... аз ... болсада
жалғыз болуы, яғни айналасындағылардан шектелуі - қауіпсіздік, сенімділік
сезімін тудырады.
Ауру адамның кеңістіктік бостандығы өзгеруіне ... оның ... ... ... Қозғыш ауру адам палатада, креслода кішкене жерде
өзін еркін ... ... ... эффект-тітіркендіргіштерден
оқшаулануға қоса, айналасындағылардан қашықтықтық ұлғаюы ретінде ... ... - ... ... ... және ... да ... Ендігі кезекте бұларға сипаттама беруге
тырысайық.
1. Қабылдау сферасындағы изоляция - ... ... ... жағдай
құрылуына орай, сенсорлы информацияларды қабылдағысы ... ... ... ... ... ... изоляция әрекеті - ауру
адамды басқа адамдардан ... ... ... ... ... мұнда
изоляция ұғымы толық мағынада айтылып тұрған жоқ. Себебі ауру адам басқа
ауру ... ... ... араласа алады. Дегенмен, құрылған
дистанция ауру адамның айналасындағылардың ... ... ... Мінез-құлық сферасындағы изоляция. Егер ауру адам өзінің әрекетін
басқара алмаса, онда изоляция арқылы оны өзінен және ... ... ... агрессивті әрекет мүмкіндіктерінен арылуға болады.
Бүдан кейін онда кінәлілігін, ұялу сезімдері туындайды.
Изоляцияға көрсеткіш ретінде патогенездік жағдайдағы түрлі психикалық
дамуында ... ... ... ... бола алды. Ауру адамды
қоғамдық ортадан изоляцияламас бұрын, оны оқшаулаудың, яғни ... ... ... және ... ... ... ... етіп алу
қажет.
Біз оқыған әдебиеттеріміздің ... ... ... ... ... ережелерін көрсете отырып, оны психология
ғылымында қолданатын жағдайға орай түсіндіреміз.
Жалпы адамды ... ... ... тән ... ... ... өз ... бойынша оқшаулау, мұны ұжыммен ... ... ... ... ... мен қалауы бойынша бөлек жүруді
ұнататындығын көрсетеді.
2. Дәрігерлік емдеу мақсатында жоспарлы түрде құрылуы мүмкін. Ал мұны
психология тәжірибесімен ... ... кей ... ... ... ... қылықтарды жөндеу мақсатында мұғалім ол баланы
топтан оқшаулата отырып, жеке ... ... ... жалғыз өзі
орындату шараларын қолдану негізінде психологиялық коррекциялық жұмыстар
жүргізілетінін көрсетуге болады.
3. Медицина ... ... ... ... ... ... ретінде
қолдануы сияқты педагогикалық тәжірибеде де бала ... ... ... ... ... ... мүмкін.
4. Медицинада эффектті емес әдістердің орнына қарай изоляция белгіленуі
сияқты ... ... ... ... тәрбиелік әдістер
тиімсіз жағдайда оны ... ... ... арқылы жаза қолдану
негізінде жүргізілуі мүмкін.
Жалпы ... ... ... яғни изоляциялау өз еркі немесе
міндетті түрде болып ... ... ... ... жағдайда
қолданылуы мүмкін. Изолятор бөлмесі ауру адамға да оған ... де ... болу ... Изоляция адамға өзінің қауіпсіздігі
үшін жасалатындығын, ол адам үнемі бақылауда ... ... ... ... ... изоляциялау әдістемесі төмендегі схема бойынша
жүргізіледі. Мұны кейінірек ... ... ... ... Изоляциялау көрсеткіштері сипатталады, қандай ... ... ... ... анықталады.
3) Изоляцияланатын бөлмеге қойылатын талаптар сақталынады.
4) Изоляцияны өткізу ережелері қатаң ... ... ... ... ... көрсетіледі.
Изоляцияны қолдануда ауру адамға кері әсер ететін жағдайларда кездесуі
мүмкін, яғни кейбір басқа эффектілер көрінуі мүмкін.
Медицина саласында қолданатын ... ... ... ... ... ... сипатта жалғыз ұстау қажет болған ... сот ... Ал ... ... мұндай әрекеттер зиянды әрекет деп санайды.
2. Кейбір заңгерлердің көзқарастары бойынша психикалық ... ... (Т. Шаш ... ... заңгерлер адамды изоляциялау емдеу жолы емес, оны қоғамнан
оқшаландыру деп ... ... ... заңгерлер қысқа мерзімді
изоляциялық ұғымды ұстанады.
Ендігі көрсетілетін изоляциялау ережелері ... ... ... ... болып табылады.
1. Изоляцияланатын адаммен жұмыс істейтін адамдар изоляцияланудың
медициналық, құқықтық және ... ... ... ... ... ... ... алады, рұқсат берілмеген жағдайда,
күштеуі мүмкін (медицина немесе заң саласы бойынша).
3. Ауру адамға жауапты ... ... ... байланыс жасау қажет.
Олардың сұрақтарына жауап беру қажет. Дегенмен дәрігерлік ... ... ... ... ... түсінікті етіп тіркелуі тиіс.
5. Шұғыл жағдайларда ауру адам ... ... ... ... ... ... изоляциялану ұстаным уақыты бойынша
изоляцияланған адамды алғашқы 3 сағатта әрбір 30 минут ... ... ... ... деп ... ... адам медицина ... ... ... ... ... ... ... арқылы аурудың қай
жақтары емделенетіндігін алдын-ала көрсетілуі қажет.
Ендігі кезекте осы айтылғандарды педагогикалық ... ... ... ... ... изоляциялау әдістемесі төмендегі схема бойынша
жүргізілуі мүмкін.
1) ... ... ... қандай ... ... яғни ... не себептен топтан оқшаулау
керектігі туралы мәлімет болу керек. Баланың жеке даралық ерекшеліктері ... ... орай ... ... психологиялық жарақаттың
болмайтындығына сенім болу керек.
2) Изоляциялау тактикасы, яни баланы ұжымнан оқшаулаған жағдайда ... ... ... ... алу ... ... жағдайлар мен ситуацияларға қойылатын талаптар
міндетті түрде сақталыну қажет.
4) ... ... ... ... ешқандай теріс әсер етпеу керек.
5) Изоляцияны аяқтау жағдайларында одан шыққан нәтиже мүмкіншілігінше
толығымен нақты көрсетілуі қажет.
Оқушының ... ... ... оған кері әсер ... ... мүмкін, яғни кейбір басқа мұғалім ... ... ... ... ... педагогика саласында қолданатын изоляциялаудың құқықтық
аспектілерін міндетті түрде білуі ... ... ... ... ... қажет болған жағдайда сот шешімі,
сондай-ақ ата-ана рұқсаты қажет. Ал көптеген ... мен ... ... ... ... ... әсер етеді деп санайды.
2. Кейбір ата-аналар мен ... ... ... ... дөрекіліктер мен теріс қылықтар болған жағдайдың өзін де оны
психикалық бұзылуларға жатқызбайды.
3. ... ... мен ... ... ... ... баланың
мінез-құлқын жөндеу жолы емес, оны қоғамнан оқшаландыру деп есептейді.
Сондықтан көптеген мұғалімдер, ... ... ... ... мерзімі қысқа болғанды дұрыс көреді.
Мектеп қабырғасында көрінетін баланың ұжымнан оқшаулану ... ... ... ... Мұны біз зерттеуіміздің басқа
тарауларында ... ... ... ... ... өз ... ... жағдайларын сынып мұғалімі аңғарысымен-ақ оны ... ... ... оны ... ... талаптарды тиімді жүзеге
асырып отыру қажет.
1. Изоляцияланатын адаммен жұмыс істейтін адамдар, топтан ... ... ... ... құқықтық және этикалық
ережелерімен танысу ... ... ... ... ... ... ... әңгіме жүргізуі қажет.
2. Баланы ұжымнан оқшауламас бұрын, оған алдын-ала ескерту жағдайлары,
өз кемшіліктерін жоюға мүмкіншіліктер берілу қажет тек одан ... ... ғана ... мүмкін.
3. Оқушылар арасында туындаған мұндай жағдайдағы оқшауланған баланың
ата-анасымен немесе балаға ... ... ... тез ... ... ... ... мұндай жағдайдың не себептен туындағандығын ... ... ... беру ... ... ... ... бұл процесті мұғалім үнемі бақылап, қадағалап,
ситуацияларды ... ... ... түсінікті етіп тіркеп отыруы тиіс.
5. Шұғыл жағдайларда бала мұғаліммен кеңесе ... ... ... яғни бала ең ... ... ... сезіне алу керек. Ұжымда оқшауланған баланы аңғара салысымен-
ақ мұғалім оны алғашқы күндері жиі бақылау арқылы ондағы ... ... ... ... ... ... арасында өздері оқшаулап тастаған бала туралы мұғалім басқа
балалармен оның соңы немен аяқталатынын алдын ала мүмкіншілігінше талқылап
алған жөн. ... ... ... ... баланы ұжымнан оқшаулау
арқылы оның қай жақтары жөнделетіндігін алдын-ала ... ... ... ... адам ... ... - ... адам өмір сүруінің негізгі жағдайы. Адам қалыпты
өмір сүру үшін, өзінің психикалық қасиеттерін дамыту ... жеке ... ... ... ... білім меңгеріп тәжірибе жинақтау
үшін адамдармен қарым-қатынас жасайды. Қарым-қатынас арқасында ғана ... кім ... ... өзін ... ... ... өзін ... арқылы басқа адамдағы қасиеттерді меңгереді. Қоғамнан тыс адам
өмір сүре алмайды. Адам ... ... ... ... ... адам өзгелермен қатынасқа түсу арқылы ғана қалыпты ... ... ... шыр етіп ... ... бастап-ақ айналасындағылармен
қатынас жасай бастайды. Өмірінің алғашқы кезеңінде биологиялық сипаттағы
қарым-қатынас болса, одан әрі оның ... ... ... ... ... ... дейінгі балалардың ересектермен қарым-қатынасы туралы
М.И.Лисина зерттей келе балалардың әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке басының
дамуын тек ... ... ғана ... болмайтындығын
атап өтеді. Баланың жасы ұлғайған сайын оның жеке басының дамуында ... ... орын ... ... ... Өз құрбыларымен қарым-қатынас
жасай отырып, өзінің ішкі жан ... ... аша ... ... ... әрекеттесе отырып, өз көзқарастарын жеткізе алады.
Тек балалардың қарым-қатынас ... ... ғана ... ... ... басқаруды жеңілдетеді, топтағы барлық
балалармен өзара қатынасты толық құруға жол ашады.
Мектеп ... ... ... өз ... ... ... көбінесе ойын әрекеттерінде көрінеді. Ойын барысында туындаған
кейбір ... мен ... ... топтан оқшаулануының бір
себебі болып табылады. Осыған орай психологиялық конфликтіні олардың ... ... ... сонымен қатар еңбек іс-әрекетінде бақылау
арқылы топтан оқшауланатын баланы зерттеу оңайырақ.
Ойын кезіндегі балалар қарым-қатынасының құрылымы мен ... Ойын ... ... ... ... негізгі іс-әрекеті бола отырып, ол жан-
жақты әрекет негізінде балалар ... ... ... балалар арасындағы қарым-қатынастық ... ... ... ... Оның ... ... шындық
әрекет, шындық тәсіл және заттармен шындық бейне жасау болады. Сюжетті-
рольдік ойындарда ... ... ... ... рольді орындауға қатысы
көрінеді.
Рольге бөліну немесе ... ... алу ... ... ... соңғы нәтижелері адалдыққа бағытталған жағдайда
баланың адамгершілік ... ... ... әсер ... ... педагогтың басқаруымен жүргізілген ойындар сырт қарағанда
жағымды ... ... ... ... ... ... ... әрбір бала болғысы келуі ... яғни ... ... ... балалардың қалауы болуы да мүмкін. Осының негізінде балаларда үнсіз
келісу туындайды.
Ойын қатынасындағы сыртқы көріністің тағы бір түрі - рольдік, ... ... ... бөліп қойғанына байланысты баланың
жеке басының дамуы ... ... ... ... ... баланың
ішкі жан дүниесі, әсері, қызығушылығы мен қажеттілігі, өзінің ... ... ... қанағаттану, қанағаттанбау сезімдері жауапсыз қалады.
Ойын кезіндегі қарым-қатынастың ... ... бір жағы ... ... жеке ... қатынасында байқалады.
Мысалы, бір-біріне симпатиялық, антипатиялық, селқостық -балалар
қатынасында көп ... бұл ... ... ... етеді.
Балалар арасындағы қарым-қатынас ерекшеліктері туралы көптеген
педагогикалық, ... және ... ... ... ... ... ... комплексті, жүйелік формадағы ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Педагогика және ... ... ойы: ... адам ұжымда дамиды және ұжым арқылы
қалыптасады».
Балалар арасындағы жүйелі қатынас балаларда ... ... ... ... қатынас құратындығын, жеке адам қатынасында
эмоционалды жиынтық құратындығы, топтағы адамдарға үйреніп ... ... ... жағымды әсер алатындығын дәлелдей түседі.
Мектеп жасына дейінгі балаларда сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... - олардың бірлескен
іс-әрекеті барысында туындаған қарама-қайшы көзқарастарынан шығады (мысалы:
жалпы істі ... ... ... ... ... ... бөлісу,
рольдерді таңдау).
Ішкі психологиялық конфликт - мектеп жасына дейінгі балалардың негізі
ойын іс-әрекетінде өз құрбылары арасында пайда ... және олар ... ... ... түрде ересектердің көмегі қажет болады. Баланың
үлкендермен ... ... А.С. ... ... ... өмір және ... орта адам ... органикалық қажетті
жағдай болып табылады. Бала жастайынан қоғамға енеді және ол неғұрлым ... ... ол ... ... ... А.С. ... концепциясына
сүйене отырып М.И.Лисина ғылыми мектеп ашады. Ол Кеңестік психологияға жаңа
- баланың үлкендермен қарым-қатынасы атты ... ... оны ... жолдарын қарастырады. М.И.Лисина қарым-қатынастың әсерін ғана
зерттеп қоймай, ... ... ... ... ... ... жүйесін, спецификасын көрсетті. Сол арқылы баланың үлкендермен
қарым-қатынас генезисінің концепциясын анықтау мүмкіндігі туды.
Біз білетіндей, 1970-ші ... ... ... екі ... - ... пен ... ... зерттелді. Осыған сәйкес
М.И.Лисина қарым-қатынасты іс-әрекеттің ерекше түрі деп қарауды ұсынды.
М.И.Лисина баланың ... ... ... ... ... ... деген қызығушылық,
2) үлкендердің әсерінің қабылдануындағы эмоционалды деңгейі,
3) баланың үлкендерге бағытталған индивидуалды актілері,
4) баланың үлкендердің оның ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасының генетикалық
реттелген 4 формасы байқалды. ... әр ... ... ... ... - ситуативті - жекелік (сәбилік шақ)
II - ситуативті - іскерлік (ерте балалық шақ)
III - ситуациядан тыс танымдық (мектепке дейінгі ерте орта ... - ... тыс - ... ... ... орта және жоғары
деңгей).
Үлкендермен қарым-қатынас формаларының ... ... ... да қырларының дамуымен бірлікте қарауға мүмкіндік берді.
Қарым-қатынастың әр бір жаңа формалары өткен формаларына сәйкес ... ... ... ... ... ... жақсы пайдаланып, әрекет
жағдайына қарай қарым-қатынас формасын өзгерте алады.
Қарым-қатынастың дұрыс дамуы - әрбір қарым-қатынас формасының өздеріне
сәйкес жас кезіңде ... ... ... ... ғана ... ... ... үлкендермен қарым-қатынас - бала әрекетінің
ішкі құрылымын (А.В.Болбочану, Г.И.Копчеля), оның ... ... ... А.И.Сорокина), танымдық ... ... ... мен ... ... ... ... құрбылармен қарым-қатынасын (Л.Н.Галогузова)
анықтайды.
Жеке адамның қалыптасуына тек үлкендермен қарым-қатынас қана әсер ... ... ... та ... орынға ие болады.
1970-80 жылдары А.Г.Рузскойдің басшылығымен жүргізілген зерттеулер
үлкендермен қарым-қатынас тек ерекшеленетін ... ... ... ... ... ... ... әрекеттің түрлілігі.
II- қарым-қатынастың ерекше эмоционалдық сипаты.
III- қатынастың стандартталуы және регламенттенуі.
Мектепке дейінгі шақта құрбылармен қарым-қатынас үлкендермен ... ... ... ... бірнеше кезеңдерге бөлінеді:
1) эмоционалды тәжірибелік (1-4 жас аралығы)
2) ситуативті - іскерлік (4-6 жас ... ... тыс ... (6-7 жас ... ... ... ... дейінгі шақтағы балалардың
қарым-қатынасын дамытушы және түзетуші бағдарламалары жасалынды.
Ал мектеп ... ... ... ... ... ... ... өз сыныптастарымен қарым-қатынас жасауына,
бірлестік әрекеттеріне мұғалімнің жеке тұлғасы үлкен әсерін ... ... ... ... ... ... мұғалімнің басқа оқушыларымен әрекеттесу стилі баланың
өзімен жасты балалармен әртүрлі қарым-қатынасқа түсуінің алғы ... ... ... ... көрсетуі бойынша оқушының алғашқы
мұғалімінің педагогикалық тактикасы мен қарым-қатынасқа түсу ... ... және ... ... ... және жеке ... қалыптасуына үлкен әсерін тигізеді екен. Мұғалімдердің жеке
тұлғалық қарым-қатынасқа түсу ... және ... ... әсері балалардың бір-бірімен конфликтілі қарым-қатынасқа
түспеуінің алғы ... ... ... стильді тек ... ... ... ғана қолданады (15%). Бастауыш ... ... ... ... ... ... (85%) ... олар бір тактиканы қолданады (диктатура). Бұл әрекет
сыныптағы жеке ... ... ... кернеуді күшейтеді.
Екіншіден, мұғалім оқушылар арасындағы болып жатқан қиыншылықтарға
араласуға міндетті. Бұл, ... ... ... тастау емес.
Ситуацияға байланысты администрациялық араласу немесе қарапайым кеңес ... ... ... ... ... қиыншылық
сипаттары
Әуелі бастауыш сыныптағы оқушының мінез-құлқындағы қиындықтың ... ... ... ... Мінез-құлқында қиыншылығы бар
оқушыларды әдетте 2 топқа бөліп ... тән ... және жан ... бар ... ... ... шет қалған, жеке басын қалыптастыруда ... ... ... жағдайдың әсері болған және өтпелі кезеңнің
күрделілігінен мінезі дұрыс қалыптаспаған ... ... ... пайда болу себебі, біріншіден,
отбасы тәрбиесі десек, ... ... оқу ... жұмысындағы
кемшіліктермен сипатталады.
Мұғалім мен бала арасындағы қарым-қатынас - ... ... ... ... ... ... бастайды.
Б.Г.Ананьев, Л.И.Божович, И.С.Славина осы мәселені эксперименттік түрде
зерттеп көрсеткен.
Әрбір адамның, әрбір ұжымның немесе ұйымның, әрбір елдің бүкіл ... ... ... ... ... ... ... позицияларды ұстануына, әртүрлі қызығушылығы
бойынша жетекші ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін, қызығушылықтарын және мақсаттарын жүзеге асыруда
бір-бірімен екі немесе одан да көп ... ... ... түсуімен түсіндіруге болады. Кейде бір-бірінің арасында туындаған
қақтығыс тек бір ғана адамға ғана ... ... ... әлеуметтік топқа,
кейде мемлекетке де қарсы күреске түсуі мүмкін. Олар өзінің қарсыласының
мақсатына ... ... ... мүмкіндігін белсенді іздейді,
қызығушылықтарын қанағаттандырылмауын тілейді немесе оның ... ... ... ... ... ... Дау, ... және
қауіп төндіру арқылы, физикалық күш пен қару қолдану арқылы жүретін қарама-
қайшылықтық қақтығыстар да кездесуі мүмкін.
Мұндай жағдайдың баланың жеке дара ... әсер ... ... ... ... ... қызығушылықтар мен
мақсаттардың қарама-қайшылығы мүлдем өзара конфликтіге әкеп соқтыратынын
білдірмейді. Қарама-қайшылық пен ... - бір ... ... және ... ... ... конфликтіге ұласпайды. Конфликт туындауы үшін
қарсыластар, яғни индивидтер ... ... ... ... ... ... мен ... қарама-қарсылығын сезінуі
қажет, ал екіншіден, өзінің қарсыласына ... ... ... ... Екі ... одан да көп жеке тұлғалардың, топтардың, ... ... ... ... ... ... ... тек сонда ғана қарама-қайшылықтар әлеуметтік конфликттердің негізі
болып табылады.
Қарым-қатынастағы қарама-қайшылық, келіспеушілік, дау-дамай ұғымдарының
элементтері қақтығыс, дау, күрес, қарсы ... ... ... пара-пар
келуі мүмкін.
Берілген сөзге мұндай мағына беру бөлек индивидтердің арасындағы,
олардың топтарының, мемлекеттердің, тағы ... ... ... болатындығы туралы шешімге алып келді. Қарама-қайшылықтардың екі
негізгі түрін бөліп ... ... ... ... ... ... қызығушылықтары құрайды (оларға отбасы, ... ... ... ... т.б.). ал ... ... іс-әрекетінің әртүрлі формасы немесе экономикалық, үкіметтік,
саяси қарама-қайшылықтар болып табылады. Қарама-қайшылықтардың бұл екі түрі
қоғамда конфликттің ... ... ... өмірдің барлық сфералары - экономикалық, ... ... жағы - ... өзара көптеген дифференциацияларға, қарама-
қайшылықтарға, әртүрлі мақсаттар мен қызығулықтарының қақтығыстарына ... да ... ... ... орын бар. ... ... олардың топтары немесе әлеуметтік топтар, ұлттар, мемлекеттер, ... ... да ... ... ... конфликт түрлерін
тудырушы объектілер және оны шешу ... бар, ... ... ... тудырушы субъекттердің түрлері аз емес — олар тек ... ... ... балалар немесе жастар, жұмысшылар немесе ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар олардың бүкіл
топтары — профессионалдық жағынан, партиялық, ұлттық, рухани және тағы ... ... ... ... Сондықтан өзінің объектісі және ... ... ... мінездемесіне қарай, оның
түбірлі негізіндегі себебіне, дамуы мен шешілуіне, ... мен ... ... ... ... де ... ... ажыратуға
болады. Бірақ конфликттердің әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... та терең
зейін аударсақ, олардың барлығына ортақ ұқсастықтарды сызып көрсетуге
болады.
Конфликттің объектісі ... ... ... және қоршаған ортадағы
құбылыс немесе процесс, кез-келген зат болып табылады. ... жер, ... ... ... ... құндылықтар немесе авторитет,
престиж, бедел, басқару, т.с.с. Ал конфликттің субъектісі ... ... - ... ... ... қатар олардың ортақ жиынтығы - жанұя,
ұжым, қызығушылықтары ... ... ... ұлт және тағы басқа болып
табылады.
Өмірде ... ... қилы ... ... белгілі бір
субъекттің (индивидтің немесе топтың) мақсаты мен ... ... ... ... ... ... мүмкін. Яғни, субъектінің мақсаты
қарсы келген екінші субъектінің мақсаты мен қызығушылықтарын жүзеге асыруын
қиындатады. Мұндай ... ... ... спорттық ойын (айталық,
футбол немесе волейбол), мұндағы бір қарсыластың жеңісі ... әкеп ... ... ... түсетін әртүрлі индивидтердің ... ... мен ... ... бөлінумен шектеліп қана
қоймайды, мұнда күрделі матрицалық жүйелі көрініс- береді. Мысалы, ... ... ... ... алған соң, кейбіреулері алынған ақшаға
кеш өткізуді ұсынса, ал басқалары танымалы әншінің ... ... ал ... ... ... ... қаламайды. Мұндай
жағдайда топта конфликтілі ситуация ... Егер де дау ... ... кеш ... ... ... шешімге келсе, онда берілген ортада
конфликт жоқ деп ... Ал егер бір ... ... да бұл ... онда ... ... конфликтке әкеп соқтыруы мүмкін. Ондай
болса, ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерден өзге балалар оқшаулау
жүргенді ұнатуы ықтимал. Ал бұл жеке балалардың өз ... ... ... келмейтін жағдайларды да тудыруы мүмкін.
1.4 Қарым-қатынасында проблемасы бар балаларға психологиялық сипаттама
Балалардың ... ... ... ролін
психологиялық ғылыми зерттеу жұмыстарынан көруге болады. Бұл тақырыпшада
біз психологиялық ... шолу ... ... балалардың мектепке
дейінгі шақтан жеткіншек жасқа дейінгі ... ... ... ... мен қарым-қатынасында проблемасы бар балалардың
психологиялық ерекшеліктерінің ... мен оның ... ... тоқталамыз.
Мектеп жасына дейінгі шақта баладағы әлеуметтік изоляция белгілері
үлкендердің үрейін туғызбайды. Жеке дара ... ... ... ... мен ... проблемалы болып көрінбейді. Алайда мұндай
балаларды мұқият зерттеген ... ... ... өз қатары мен қарым-
қатынасқа ... ... ... ... ... ... ... өз құрбыларымен қарым-қатынас жасау барысында қиыншылық
туындаудың негізгі себептерін ... ... ... ... ... Өз ... ... қарым-қатынаста бала инициативасы ... ... ... Басқа өз құрбы балаларға инициативалық үндеуі құнсыз болады.
3. Тұлға аралық қарым-қатынастағы ... өз ... ... Өз құрбылар арасында болған кішігірім қақтығыстар үшін ... мен ... ... ... ... Өз ... ... беделі төмен болады.
5. Вербальді қарым-қатынас деңгейінің төменділігі көрініп тұрады.
Жалпы алғанда мұндай балаларды көнгіш, тыныш және ... ... ... беруге болады.
Жеті жасқа толғанда баланың әлеуметтік және жекелік қиыншылықтары күрт
өседі. Оларда ... ... ... ... ... ... болады.
Жеткіншек жаста әлеуметтік оқшаулану деңгейі өседі. Олардың өзіне деген
бағасы төмендеп, ... ... ... ... ... бағыттары психология ғылымында адам
табиғатындағы биологиялық және ... ... ... ... ... ... ең көп ... жағдай – оқушылардың ақыл-ойы
мен сабаққа үлгеріміне байланысты ... ... ... ... ... ... белгілі жайттың бірі төмендегіше
көрінеді.
Айталық, ақыл-ойы басқа балаларға қарағанда жоғары, сабаққа үлгерімі
жақсы, оқу тапсырмаларына ... ... ... ... үйір ... де, ақыл-ойы біршама баяу дамыған, оқу үлгерімі ... ... ... келетін оқушылармен басқа балалар көп жұғыса бермейді.
Ендігі кезекте осындай балалардың қарым-қатынасы мен ... ... ... ... және ... зерттеулер жалпы білім
беретін мектептерде - оқу ... ... ... ... ететін оқушылар
едәуір кездесетіндігін ... ... ... ... ... дамуына байланысты норма мен патология ... ... да ... ... ... оқу үлгерімі төмен, артта
қалған, әлеуметтік дезадаптацияланған ... ... ... Мұндай
балалардың ерекше тобын ақыл-ойы енжар (интеллектуал пассив) ... Олар ... ... ... қалған балаларға ұқсас болып келеді.
Ақыл-ойы енжарлықтың себебі көптеген әртүрлі жағдайда ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты да болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... енжар феномені бірқатар еңбектерде корсетіледі. Л. И. ... ... М. В. ... Н. А. ... Д. Б. ... Н. ... бұл мәселеге ең алғаш Л. С. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ақыл-ойы енжар
балалар төмендегіше сипатталады деп көрсетеді.
1. Ақыл-ойы, дағды мен ептіліктері жеткілікті дәрежеде қалыптаспаған.
2. Ақыл-ой әрекеттеріне ... ... ... ... танымдық қатынастың болмауы.
В. С. Юркевич танымдық қажеттіліктің даму деңгейіне ... ... ... ... ... сипаттама береді, яғни ақыл-ой
енжарлығы - білуге ... ... ... ... деп ... ... ... оқитын оқушылар сипаттамасына ұқсас ақыл-ойы
енжар көрінуін түсіндіреді. Дегенмен, ... ... ... ... және ... ... үлгермеушілігінің себебіне түседі.
Осыған байланысты ақыл-ойы енжар болуының табиғаты зерттеуден тыс қала
береді, бірінші кезекке ... ... жеңу ... ... ... талдау жасай отырып, ақыл-ойы енжар - негізгі
мәселе ... Л. С. ... ... кейін зерттеулер жүргізілмеген.
Бұл параграф ақыл-ойы ... ... мен ... ... Мұнда ақыл-ойы енжар деп отырған ұғым ақыл-ойы әрекетінің төмен
деңгейі болып табылады. Ал мұның ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінде, ақыл-ой күшіне
негативті ... ... ... тапсырмаларын орындау кезінде басқа
жолдардың әсер етуіне байланысты. Ақыл-ойы енжарлығы бас ... ... ... ... сипатта көрсетілмейді. Аталмыш
мәселеге талдау жасай отырып, ақыл-ойы енжарлығының 2 түрі ... ... ... ... ... - ... ... салдары ретінде ақыл-ойы енжарлығы;
2. Жеке адам сферасының мотивациялық қажеттілігінің дамуының негативті
тенденциясының көрінуі ретінде ақыл-ой енжарлығы;
Ақыл-ой енжарлығының ... ... орай ... және жеке ... енжарлығы деп бөлуге болады.
Жеке ақыл-ой енжарлығы - оқу пәні мен іс-әрекет түрлерінің таңдамалы
қатынасында көрінеді.
Л.В.Орлова осы ... ... ... ... ... Енді осы
зерттеу жұмысын қарастырып көрелік.
Зерттеу бастауыш сынып оқушыларымен жүргізілді: ақыл-ой енжарлығының
бастапқы тамыры - ... ... ... ... басталатын болса да,
бастауыш мектеп жасында ақыл-ой енжарлығы айқын көрінеді. Бастауыш ... жас ... ... ... оқушының танымдық сферасына не
жағымды және не жағымсыз әсер етуі ... Бұл әсер ... ... ... ... ... ... айқын көрсетіп жіберуі мүмкін.
Зерттеу жұмысында ақыл-ойы енжар мотивациялық сипаттамасы адамның
мотивациялық ... ... ... ... факторы ретінде
көрсетіледі - бұл танымдық, оқу және жеке ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Зерттеу мақсатын жүзеге
асыру үшін мынадай міндеттер қойылды:
1. Ақыл-ой енжарлығының көрсеткіштерін нақтылау;
2. ... ... ... ... ... ... анықтау және
топтарына сипаттама беру;
Эксперименталдық зерттеу 2 жыл бойы Коломна қаласындағы 41 ... ... ... 27 ... ... ... ... дейінгі белгілі ақыл-
ой енжар белгілері бойынша ақыл-ой енжарлар психологиясы сипаттамасы мен
таңдау критерийлері анықталды. ... ... 18 бала ... ... ... балаларға сәйкес таңдалды. 2 кезеңде ... ... ... ... ... ... ... кешенді зерттеу
жүргізілген.
Бірінші кезеңде жүргізілген тәжірибесінде ... ... ... ... беру ... расында да бұл балалардың қарым-
қатынаста ... ... ... ... ... ... ... жасайтынын, сондай-ақ ондай балаларды құрбылары
шектететіндігін сипаттайды.
Осы зерттеулерден ... ой - ... ... тыс ... ... - олардың ақыл-ой деңгейі, ... ... ... ... селқостық қатынасы болып табылады.
1 Бөлімнің қорытындысы
"Әлеуметтік изоляция", "оқшаулану", "ұялшақтық" ... - ... ... ... ... ... ... терминдердің бірі.
Әлеуметтік қобалжу, қоршаған орта алдындағы ... ... ... шектеп тастауы, конфликтілі жағдайдағы ... ... бала ... көп ... жайт.
Сондықтан 1 бөлімде біз балалар ұжымындағы оқшаулану және қарым-қатынас
мәселесін теориялық зерттеу барысында зерттеу мәселесіндегі терминдерге жан-
жақты талдау жасауға тырыстық.
Адам ... ... көзі - ... ... тек ... ... бірінші тарауында ғана дәлелденіп қойған жоқ, сондай-
ақ қарым-қатынас жасау стилі мен технологиясының да адам ... ... ... жан-жақты ашылып отыр.
Мектеп жасына дейінгі балалардың өз құрбылары арасындағы қарым-қатынас
сипаты көбінесе ойын әрекеттерінде ... ойын ... ... ... мен конфликтілер ... ... бір ... ... ... ... орай психологиялық
конфликтіні олардың ойын іс-әрекеті жағдайында зерттеу, сонымен қатар ... ... ... ... ... балаға қарым-қатынас жасау
технологиясын дұрыс ... мен ... - ... ... ... ... бірі ... табылады.
Мектеп тәжірибесінде ең көп кездесетін жағдай - оқушылардың ақыл-ойы
мен сабаққа үлгеріміне байланысты балалардың ... ... ... да айтылатын мәселе қарым-қатынас жасау технологиясы
баланың ақыл-ойы мен сабақ үлгеріміне тікелей ... ... ... балаларға қарағанда жоғары, сабаққа ... оқу ... ... ... оқушылырға балалар үйір болып
келеді де, ақыл-ойы біршама баяу дамыған, оқу үлгерімі ... ... ... келетін оқушылармен басқа балалар көп жұғыса бермейді.
Бірінші тарауда айтылған тағы бір жайт - ... ... ... ... тән жеке ... ... ... беру болып табылады. Ақыл-ойы енжар балалардың психологиясына
сипаттама беру ... ... да бұл ... ... едәуір
қиналатынын, өзіне сенімсіздік басқалармен қатынас жасауына кедергі
жасайтынын, сондай-ақ ... ... ... ... сипаттайды.
Қорыта келе берілген бағыттардан алынған эмпирикалық материалдар
жоғарыда айтылған проблемаларды тиянақты түсініп, оны шешу үшін ... ... ... оқушылары арасында туындайтын оқшауланған балалардың ... ... ... ... ... түгелдей болдырмау
мүмкін емес. Конфликттерді алдын алу жолында маңызды роль алатын - ... ... ... - ... бір ... ... ... арқылы
балаға өзіне қажетті бостандығының толық дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Ұжымнан баланың изоляциялану себептерін теориялық
зерттеу
Қазіргі кезде бұл ... ... ... ... ... анықтайтын эксперименттік зерттеулер өте аз.
Дегенмен, ... ... ... ... ұжымнан
изоляциялану себептерін көрсететін көптеген теориялық зерттеулер кездеседі.
Енді соның бірқатарына тоқталайық.
Бұл мәселеге ... К. ... ... (Канада) американ
психологтарының және олардың батыс - европалық әріптестерінің осы ... ... ... ... ... үшырауларының
себептерін түсінуге жол ашады.
Психологтан көмек сұрап келетін балалардың көпшілігі -көпшілікпен қарым-
қатынасы нашар, өте тұйық немесе ашушаң ... ... ... ... ... және ... мектеп жасында
байқалып қана қоймай, соның салдарынан бала өзінің дегеніне жете ... ... ... ... ... ... түзе
алмайды. Осы кері қарым-қатынас баланың танымдық және жеке ... ... ... ... ... изоляциялану себебін түсіндіретін тағы бір теория -
бауырбасу ... ... ... ... ошағы болып табылатын - жанұядағы
ең басты мүшесі анасымен қарым-қатынасына, оның тәрбие жағдайына, әлпештеу
мен мейріміне ... ... ... болуына қарай бауырбасуды бірнеше типке бөлуге
болады.
В типі - ... және ... ... ... ... ... жоқ балалар өседі.
С типі - іс-әрекетінде немқұрайлық, белгісіздік танытатын аналардың
балалары ... ... ... ... ... Мұндай
бауырбасу қауіпті - амбивалентті деп аталады.
А типі - сезімсіздік танытып, суық, ... ... ... балалары қарым-қатынаста алшақтық, өзіне-өзі сенімсіздік
танытады. Бұл ... ... ... ... сипатталатын
«тұрақсыз бауырбасу» пайда болады. Бұл теорияға сәйкес ерте балалық шақта
пайда болатын бауырбасу сапасы оның ... ... ... қабілеттерінің дамуын анықтайды.
Бауырбасу теориясының негізгі қағидалары б.з. 70-80 жылдары М.Эйнсворт
пен Дж.Боулидің еңбектерінде зерттелген. Қазіргі уақытта бұл теория кеңінен
зерттеліп, оның ... ... ... ... ... ... ... бұл теория тек бауырбасуды зерттеумен ... ... ... Ерте ... ... ... сапасымен оның
кейінгі өміріндегі қарым-қатынастың ... ... ... ... ... әр түрлі типтегі қарым-қатынас та әр
түрлі болады ... ... бала ... ... ... түрі ... істейтін амалдар пайда болады. Бұл
механизм барлық типтегі балаларға тән оның ... ... яғни А ... ... ... Мектеп алды жасында балада үнемі ... ... және ... ... ... ... алшақтау сезімі
туады. Осындай ... ... ... ... психологиялық
тұйықтық, салқындық, оқшауланушылық, алыстау. Бұл жағдайда бала үлкенмен
қарым-қатынасқа түседі, бірақ жақындықты қажет ... Бұл ... бала ... да ... ... сезінеді. Балада эмоционалдық ... ... ... және ... ауытқулар саласында ерекше орынға
ие. Егер де бауыр басу типтеріндегі балаларда дұрыс емес даму жүрсе, ... ... ... ... әкеп ... Бала мінез-
құлқында түрлі ауытқушылықтар ... ... ... ... ... ... ... А - типтегі балаларда
кездеседі.
Олар қоғамнан ... ... Бұл ... ... ... ... әкеп соғады. Бұндай симптомдар
бала жеткіншектік жасқа келгенде байқалады. Ең ауыр жағдай- мінез-құлқында
жоғарыда аталып ... ... ... ... ... өлімге
кесуге (суицид) әкелетіні болып отыр.
Балалардың ұжымнан изоляциялану себебін ... ... ... ... ... ... бірі -ұяңдық, оның
себептері туралы да біз өз ... ... ... емес ... ұяң адам деп те ... әр ... ... қырынан байқалады. Біреулерде ол дауыстың өзгеруімен, кекештенумен
қатар әрекетінің шарт-пұрттылығынан, координатталмаған-дығынан ... ... ... ... ... ... ес, ойлаудың
әлсіреуінен көрініс табады. Үшінші бір түрі ... ... ... дауысын жоғалтып алатын, қызарып немесе бозаруымен сипатталады.
Бірақ барлық түрінде ... ... ... ... ... байқалмай қалу
сезімдерін туғызады. Ал қоршаған адамдардың шектен тыс ... ең ауыр ... ... ... ... ұяң ... ... өткізетін эмоционалдық-
тәндік көрінісі болып ... ... ... ... ... ... ... кернеуде тұрған адамның эмоциясына ұқсас
болады. Сондықтан да ... ... ... ... ... бұзылысы» деп аталатын тобын құрайды. Кез келген әрекеттің
эмоциогендік (эмоциядан туындаған) бұзылыстары ... ... ... ... және вегетативтік сферада көрінеді. Осы сфераның
бұзылысы ... ... ... 3 ... ... ... тағы бір түрі ... Ол белгісіз сезім бұрын сонды ол
кісіге тән емес ... ... ... ... ... гиперкомпенсациясы деп атайды. Саналы тұрғыдағы ұяңсыздықпен,
дөрекілігімен ... ... ... ... ұяңдығын жасырады.
Ұяңдық басқа да психологиялық күй сияқты төмендегідей болуы мүмкін:
- қысқа мерзімді - бірнеше минутқа ... ... ... ... тән емес ... көрінетін түрі;
- ұзақ мерзімді - бірнеше күндік, жағымсыз жағдайлардың, тіпті ауру
жағдайы әсерінен туындайтын психикалық ... Жеке ... ... ... сапасы ретінде көрінетін ұяңдық. Басқа
эмоциялық құбылыстарға қарағанда - ұяңдық әлеуметтік ... ... ... ... ... адамдардың өзара байланысы кезінде ғана ... ... ... жиі ... шектен тыс момындығы, өз қабілетін
дұрыс бағаламауы кезінде туындауы мүмкін. ... ... ... ... ... шектен тыс бағалауында көрініс табады. Бұл жағдайда адамға барлық
ұжым ... ... тек ... ғана ... ... кешірілетін
қателер оған кешірілмейтіндей болып көрінеді. Басқаша айтқанда ... ... ... ... ... ... ... болады. Ұяңдықтың
осы түрімен күресу өте қиын.
Біз өз дипломдық зерттеу жұмысымыздағы балалардың ұжымнан изоляциялану
себептерін теориялық зерттеу барысында оның тағы бір ... - ... ... ... ... ... дәлелдейтін бірқатар
материалдарға талдау жасаймыз.
Ақыл-ой енжарлығының туындауына әсер ететін негізгі ... ... ... ... табылады. Эксперименталды топтағы ... ... ... ... қанағаттанбау көрсеткіштері
болатындығы анықталған, тек 17% ғана жақсы дәрежеде.
Сондай-ақ зерттеу барысында бір мезгілде бір баланың бойынан ... әр түлі ... де ... ... көріну деңгейіне байланысты: анық -демонстрациялық
көрінуі мүмкін, немесе жабық - байқалмайтын болып ... ... орай ... ... балаларды сипатына байланысты
мынадай топтарға бөледі:
1. «операциалы-техникалық» ақыл-ойы енжарлар тобы - оның дамуының
негізінде: ... алу ... тыс ... ... жаңа материалды қолдана алмау,
оқу жұмысын ұйымдастыру ептілігімен дағдының болмауы, ... ... ... ... ... қоя ... ... жұмыс істе алмау).
Тапсырманы өз бетінше орындай алу ... ... ... ... ... ... көрсеткіш - ақыл-ой әрекетінің
төмендегі, бұрынғы әрекетің қайталануы, жұмыс ... ... ... ... әрекеттің орындау барысында жеңіл жолды таңдау, таныс
тапсырмаларды қалау.
2. Мотивациялы ақыл-ойы енжар тобы, ... ... ... ... жолын таңдау, жұмысқа қызығушылық танытпау, күш жігерсіз, дискомфортты
(жағымсыз күй) эмоциялық күй. ... ... бұл ... ... ... бірі - ... ... суықтық мәліметтерінің болуы, балалардың
субъективті пассивті ролі.
3. Жеке ... ... ... енжарлар тобы. Бұл топтың өкілдеріне
іс-әрекеттің жеке түрлері немесе кейбір оқу пәндерінің жеке ... ғана ... ... ... ... ақыл - ойы енжарлар тобы. Бұл топ өкілдері
білуге құмарлық танытпайды, жаңа білім алғысы ... ... ... ... осыған қоса ақыл-ой енжарлығы әр түрлі оқу пәндерінде,
оқудан тыс ситуацияларда, тіпті ойындарда көрінеді.
Алынған мәліметтер негізінде әр ... ... ... ... ... ... Әрбір топ шекаралары өзгермелі болады, яғни бір
оқушы өзі 2 топқа да кіруі мүмкін. ... ... ... бала жалпы
ақыл-ойы енжарлар тобына да кіруі ... ... әлі де ... ... ... ... толығымен бермейді, ақыл-ой енжарлықтың себебін
көрсете алмайды.
Жалғыздық мәселесі бойынша баланың басынан өткізетін психикалық күйі ... ... ... ... ... арқылы ұжымнан
изоляцияланудың бір себебі ... ... ... мәліметтерге
шолу жасалық.
«Менің балалалық шағымда менімен сөйлесетін бір ғана адам ... ... ... және ... ... ... ... келе табиғат,
кітаптар және математика мені осы сезімнен құтқарды», -деп ... ... ... ... орта да күндердің күнінде шаршатады, дұрыс ойлауға кедергі
болады, - деп жазды американдық жазушы Ганри Торо. - Мен ... ... Біз ... өзіміздің тыныш бөлмелеріміздің ішінен гөрі адамдардың
ортасында жүріп жалғыз боламыз.
Біріншіден, жалғыздық адам үшін біз ... ... ... бұл сезім жеткіншек және жасөспірім шақтағы балалар үшін уайым
ретінде ... ... ... не ... ... ... және ... жағынан басқа адамдардан
оқшаулау бастан-ақ қарым-қатынасты қажетсінбеуден туындаған.
Қоғамның кез-келген даму сатысында ең ауыр жаза - қоғамнан қуып ... ... ... ... ... ... көптеген
этномәдени дәлелдемелер көп.
Жалғыздық сезіміне көбіне жеткіншектер мен жасөспірімдер бейім келеді.
Ағылшын психологы Колмен 11-13 және 15-17 жас ... ... мен ... сөйлемдерді жалғастыруды ұсынады: ... ... ... және ... адам жалғыз қалса...». Олардың жауаптары кейін
өңделіп, оң жауаптарға (мысалы: айналамда ешкім жоқ ... мен ... ... не ... ... соны ... және сол ... негативті
жауаптарға (мысалы: Егер адам ... ... онда ол ... Анкеталаудан мынадай қорытынды байқалады: жеткіншек
жастан жасөспірімдік шаққа қарай оң көзқарастар ... де, ал ... ... екен. Егер жеткіншек жалғыз қалудан қорықса, онда
жасөспірім жалғыз қалуды ... ... ... ... ... ... ... бір тобына өз құрдасын, сонан соң өзін стандартты сапалармен сипаттап
берулерін сұрадық. Осыдан төмендегідей қорытынды шығардық: ұлдар да, ... өз ... ... ... ... деп ... екен.
Бұрыннан-ақ белгілі болғандай мейрімді де ... ... ... ... - ... ... өмірінде өз құрбыларымен дұрыс
қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... ата-аналық қамқордың
жетіспеушілігі баладан оған ... ... ... ... Ал ол өз ... ... ... қобалжуды, яғни оқшауланып
қалу қорқынышын туғызады. Сонымен қатар жаңа таныстықтар орнатуға ... ... ... шеңберін кішірейтуге алып келетін жағдай, ол-
қарым-қатынастың төмендігі. Ол қарым-қатынас арқылы жаңа ... ... ... керек етпеушілік арқылы сипатталады.
Жалғыздыққа қарсы ем жоқ. Бірақ Тютчевтің сөзін есімізге түсірейік:
Сенің жан дүниеңде үлкен әлем бар. Бұл ... тек сен өзін ... ... ... Бұл ... ... ... арқылы бөлінген, ұлы кеңістіктің
ойлары, әлем мәдениетінің өлмес те, өшпес ... ... ... ... олар ... достарың болу үшін туылды өмір сүрді, ... ... Егер де сен өз жан ... ... ... ... ... сен жалғыз еместігіңе сенімді болғайсың.
Қиын балалар қиғылығының қыры балалардың ұжымнан изоляцияланудың бір
себебі ретінде ... ... шолу ... ... сөз ... ... ... табиғатын жүйке жүйесіндегі
ерекшеліктер: ... ... ... ... төкпелілігімен, жұмысқа
қабілеттіктің нашарлауымен түсіндіруге әрекет жасады, сонымен психологиялық
себептерді физиологиямен ұштастырды.
В.В.Трифанов зерттеулерінде қиын ... ... - бұл ... ... көне ... ... ... қосымша уақыт бөліп
қарауды, мұғалімнің ерік жігерін, күшін, қожырлы ... ... ... ... ... ... Д.В.Колесов, В.Н.Кудрявцев,
Г.М.Минковский, М.Я.Мягков, т.б) «Қиын балалардың басым көпшілігі» - бұлар
мектеп бағдарламасын дұрыс ... ... ... да ... тысқары шығып қалатын балалар,-деп көрсетті. ... ... ... қалу ... ... ... ... айналасындағы адамдармен,
әсіресе бірге оқитын құрбы-құрдастарымен дұрыс қарым-қатынас ... ... ... ... ... тууы ... көбінесе мынадай мінез-құлық бітістер: қозушылық, ... ... ... т.б ... ... ... намысқой келеді, олар бір нәрсеге өзінің жарамсыз екенін
сезіп тұрады және сол ... ... ... физикалық күшін жүмсап «мені
адам деп санамайды», «мен оларға көрсетемін» - деп саналы түрде тұжырымдап,
өзін өзі ... ... ... баланы қиын атандырып қана қоймай, сонымен
бірге оның ... ... ... ... ... ... (психоневроз).
Балада ішкі дау-жанжалдың ықпалынан сыртқы дүниеге қоршаған ... ... ... ... ... қатынастар пайда болады.
Л.С. Выготский қиындықпен тәрбиеленуімен күресудің нақты жолын анықтап
берді. Өзінің «Қиын балалық шақтың педагогикалық ... және ... (1936 ж) ... ол ... ... «Жеке адамның
күйзелісімен күресу, оның себептерін жою жолымен ғана емес, сонымен бірге
адамды жөнге салудың ... ... ... ... ... жағдай
жасау арқылы да нәтижеге жетуге болады». Л.С.Выготский жеке адам ... ... бір ... - ... ... ортасымен сананың
байланысын көтерді.
2.2 Ұжымнан баланың изоляциялану себептерін эксперименттік зерттеу
Қарым-қатынастың әр ... ... ... ... ... ... ... әдістемелері. Зерттеудің бірнеше
әдістемелері бар:
1. Топтың құрылысын бір сәтте үзіп көру әдістемесі
2. Хронометрлі бақылау әдістемелері
3. ... ... ... ... ... ... және ... арналған вариант)
4. Баға беру әдістемесі
5. Тартымдылық деңгейін зеттеу әдістемелері
6. Анкета
Балалар арасындағы конфликтілердің ... болу ... ... ... ... ... болады. Диплом жұмысынң тақырыбы
мен зерттеу мақсатымызға орай біз аталмыш зерттеу әдістерінің бірқатарын
жүргіздік. ... ... ... ... ... жас ... ... оның осы ортадағы мәртебесін анықтауда -
"Социометрия" әдісін қолдандық.
Социометриялық зерттеу ... ... ... ... көрсеткішке ие болдық.
Сынып лидерлері: 6. ... ... ... ... ... ... 1. ... ... ... 2. ... Нұртуған
4.Мұптілдаев Сұлтанәлі 3. Мұханбетжан Ерсұлтан
Орташа деңгейдегілер: 4. ... ... ... ... 5. ... ... ... ... ... қалғандар:
3. Ерғали Ақтілек 1. ... ... ... Ақманат 2. ... ... ... ... 3. ... Дидаркүл
Социометрия әдісіне қоса, мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... тестік тапсырмалар да
жүргізген болатынбыз. ... ... ... ... Бұл
тестілеуде 5-10 жас аралығындағы балаларды ... ... ... Ақ ... салынған 4 түрлі маскалар жинағы:
көңілді, көңілсіз, біреуді мұқатқандай және ... ... Мына бет ... ... қара. Сен топтағы (сыныптағы)
құрдастарына қандай бет пішінмен қарар едің? Ал сен ... ... ... (кезекпенен әр масканы көрсетеді) Қайсы бала саған жиі былай
қарайды? ... ... әр ... ... жүргізілуі: 4 масканы қатарластырып баланың алдына қояды.
Бірінші сұрақта таңдап ... ... ... ... әр ... ... ... сұрақ қояды: "Сен кімге бұлай қарайсың? Саған кім бұлай
қарайды? ... ... ... ... да ... ... талдау: (Топтағы бал)
Баланың топтағы эмоционалды күйі (жақсы және нашар) бірінші сұраққа
берілген ... ... ... ... ... ... деген сұрақтың жауабында, масканың
нешеуі жағымды, нешеуі жағымсыз күй екенін санап отыру қажет. Бала ... ... өзі ... ... онда ... ... ... масканың орнын көбірек көрсетеді.
Бұл көрсеткіш баланың топтағы мәртебесін (лидерлік немесе елеусіз)
анықтау үшін өте ... Егер ... ... орны ... ... - ол ... ... ауладағы, көрші, өзімен ... ... ... ... ... ... ... топтағы (сыныптағы) балаларға қарсы сын
көзбен немесе бір ... ... ... ... ... ... Бұл ... баланың көпшілікпен белсенді қарым-
қатынасты қаламауы, қызықпауынан да болуы мүмкін.
Кейбір жағдайда топтағы лидер де өз орнына ... да ... ол ... орынды талап етіп ұмтылуы, болмаса топтың бір шамасы
басқа топқа бөлініп, осы лидерге бағынбаған ... ... ... және ... ... ... ... екіге бөлінеді.
Кейбір балалар өзінің елеусіз орнына үйреншікті бір қалыпты қарап,
көпшілікпенен қарым-қатынасқа ұмтылмайды, ... ... ... ... елеусіз
екеніне күйзеледі.
Баланың көрсеткен маскадағы "мұқатқан" және ... ... ... ... (бұл өте ... ... ... өзінің ортадағы мәртебесіне
қанағаттанбайтынын көрсетеді. Оларға өзінің құрдастарымен жай қарым-қатынас
жасау ... ... ... араласудан бас тартады, бағынышты
болғанша жалғыз жүргенді дұрыс көреді. Мұндай балаларға ойын ... ... ... ... ... ... ... ұғындыру
қажет. Негізгі маңызы жай әшейін рольге ... ... ... меңгеру
екенін аңғарту.
Бағынышты тенденция байқалатын, өзінің елеусіз орнына қанағаттанбайтын
балалар ... ... ... ... ... орындауға
дайын. Мұндай балалар үлкендер жағынан қандай ... ... да ... ал
бірінші жағдайдағы балалар мұндай көмекті күдікпен қабылдап, өз күшімен
шығатын жол ... орай қай ... ... ... ... ... ... барлық балалардың бір не екі балаға жағымсыз қарауы анықталса, ол
баламен ешкімнің қарым-қатынас жасағысы ... ... ... ... жайт ... топтан оқшаулануының бір белгісі болып табылады.
Балалардың жас ... ... 4-8 жас ... балалар бір-
біріне деген ілтипаты мен сезімінің ... "Екі үй" ... да ... ... Бұл материалды да біз өз зерттеулерімізде
қолдандық.
Стимулды ... Ақ ... ... ... ... кішірек екі үй
салынған. Біреуі сәл үлкендеу - қызыл түсті, ал екіншісі - қара ... ... бұл ... ... ... баланың алдында қызыл және
қара түсті қаламмен салынады.
Нұсқау:"Мына үйлерге қарашы. Ойша елестет, мына қызыл үй саған тиесілі.
Сен бұл үйге ... ... ... ... ... ... ... сен
өзіңнің тобыңдағы (сыныптағы) қайсы баланы өзіңмен ... ... ... ал ... қара үйге ... ... жүргізілуі: Суретті сала отырып балаға қызыл үйде әр ... ... ... бар, ал қара үйде ... жоқ деп әңгімелейді.
Нұсқаудан кейін бала қанша баланы қызыл үйге ... ... ... ... ... санын жазып отыру қажет. Әңгіменің соңында
балаға: "Екі үйдегі адамдардың ... ... ... келе ... ... ... ба?"- ... сұрақтар қойылады.
Нәтижені талдау: Бұл тестіге алынған қорытынды ... ... ... мен ілтипаты өзінің құрбы-құрдастарын қызыл және қара ... ... ... қара үйге ... өзі жалғыз
немесе айналасына үлкендерді жинаған ... ... ... ... қажет.
Әдетте, мұндай балалар көпшілікке араласпайтын, өте ... ... ... ... ... қиын бала.
Олай болса, бұл тест тапсырмасы да ... ... ... ... арқылы оқшауланатын баланы аңғаруға болады.
Осы "Екі үй" тестің 4-8 жас ... ... ... мүшелерімен
өзара қарым-қатынасын анықтауға да болады, бірақ бұл жағдайда сәл ... ... Бұл ... үйдің суретін баланың көз алдында емес,
алдын-ала дайындау қажет. Стандартты ақ қағаздың жоғары жағында көп ... ... ... салынған. Төменде екі үй ... ... ... ... түсті гүлдермен безендірілсе де болады, ал
қасындағы - азырақ әсемделінген жай қарындашпен ... ... ... "Жоғарыдағы үйді көрсетіп, бұл үй сенің қазіргі тұратын үйің.
Ал енді төмендегі үйлерге ... ... ... үй, ойша бұл үйді ... делік, бұл сенің үйің. Үйде ойыншықтар, тәтті тағамдар өте ... үй кең ... Ал ... тағы да бір үй бар, оның ... ... ... үйге сыймаған қонақтарды осы үйге кіргізуге ... ... ... ... ... ... ... келеді, ал қайсысын
жанындағы үйге орналастырғанды қалайсың?"
Тестің жүргізілуі: Бала туысқандарын екі үйге бөліп болғаннан ... ... екі үй ... ... ... Егер сіз бала ... кеткенін байқасаңыз, онда - "Сен ешкімді ... ба?"- ... ... ... ... ... ... айт деп күштеп мәжбүр ... Егер ... ... ... айтқысы келмесе, ал осы тестке қажетті
ақпарат төмендегі екі үй жайындағы әңгіме ... ... үйге ... - ... сөздермен мінездеме беруге болмайды. ... ... үйді - ... ... ... деп ... ... жауабын
өзгертеді, дұрыстығын төмендетеді, себебі ата-анасының біреуін "нашар, қара
үйге" орналастыру баланың психологиясына ауыр ... ... да ... ... ... бөлу ... талдау: Қорытындының дұрыс шығуы, баланың өзімен бірге тұратын
отбасы мүшелерін жылдам іріктеп атап беруінде.
Баланың шапшаң (тез) жауап бергені ... сай. ... ... асықпай
жауап беруі - бұл отбасы ... ... ... ... кейде үйдегі әлдебіреуіне деген қорқынышты
байқатады. Бала отбасы ... ... ... біреуін жеке ұмыт
қалдыруы -сол кісімен бірқалыпты емес ... ... ... ... ... - ... кімді қайсы үйге орналастыруында. Мұнда да
жауапты баланың жылдам немесе ойланып жауап беруінде. Бала жауап ... ... көп ... ... ... ... ... болады. Егер бала
өзімен бірге (қызыл үйге) отбасы мүшелерінің барлығын алып, көрші үйді
қойма немесе ... ... ... қалдырса -онда бұл нормаға сай.
Егер бала үйге өзімен бірге көп мөлшерде ... ... ... бөлек тұратын (мысалы: ата, әже, ... ... алса - онда ... ... арасындағы қарым-қатынастың
бұзылуын, эмоционалды салқындықты, балаға деген ... ... ... ... жағдай сәтті, тұрмысы жақсы отбасында да
кездесуі мүмкін, бала күтімі ... ... тоқ, ... бірге әрдайым
шұғылданады, бірақ баланың толыққанды дамуына ... ... ... тек бір ... емес ... ... тәртібіне немесе бестік
бағасына, т.б.), оның жаратылысы қандай болса, отбасында сол ... етіп ... Егер ... үйге ... үй) отбасы мүшелерінің
біреуін кіргізетін болса, баланың сол адаммен кері ... Сол ... ... ... да бір ... оның ... сол кісіге деген ренішінен болуы мүмкін.
Бір тестің жауабы бойынша баланың ішкі дүниесі немесе ... ... ... ... ... шығаруға болмайды. Бірнеше тесттердің
қорытындысының өзара үйлесуі (мысалы: "Екі үй" және "Маска", "Социометрия")
ғана ... ... ... ... ... ... ... өз тәжірибемізден мектеп жасына дейінгі
балалар арасынан екі бала ... ... Ал ... ... ... ... негізінде үш баланың шеттелінгендігін аңғардық. Зерттеу
жұмысымыздың келесі ... бұл ... ... ... ... тырысамыз.
Зерттеу мақсатына орай жүргізілген эксперименттік зерттеулер негізінде
сыналушылар саны 100 оқушы болған. Ол негізінен бастауыш ... ... ... қатынасқан төрт сыныптан жалпы саны 11 бала сыныптық
ұжымнан оқшауланған балалар көрсеткіші ... ... ... алынған мәліметтерді сұлба ретінде көрсететін болсақ, онда
төмендегідей ... ... ... ... ... 1)
Баланың ұжымнан изоляциялануын анықтайтын тағы бір эксперименттік
зерттеу.
Проблеманың қойылуы соңғы оң ... ... ... ... жеткіншектің психологиясын зерттеу мәселесі -оның ... ... ... ... ортада криминализацияның
көбеюіне әсер ететін әлеуметтік факторлардың ... ... ... Зерттеу жұмысының басты міндеті, ол:
Жеткіншектің ішкі психологиялық сәтсіздік бағасын анықтау ... ... ... ... ... ... емес және
патопсихологиялық симптоматиканың (белгілерінің) пайда болуы мен дамуы.
Жүргізілген зерттеулер бірнеше проблемаларды айқындап берді:
Біріншіден, мінез-құлық ауытқушылығының түрлі ... ... ... ... әсер ... ... жағдай. Мұндай
ауытқушылықтардың ішінде жеткіншек жастағы жекелік дамумен ... ... ... және ... ... ... келетін,
бірақ жанұядағы қарым-қатынас шекарасынан шықпайтын девиантты мінез-құлықты
ажырата білу ... ... ... және ... ... ... адамдарға қауіп төндіріп, деструктивті бағытталуының активтілігі
жоғарылап, мінез-құлықтың ... ... ие ... ... ... ... критериі бола алмайды.
Екіншіден, бір жағынан ... ... ... ... проблемаларды туғызушы ішкі уақытша жағдайдың,
екінші жағынан, нормативті вавиоциядан шығып, кейде ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық
ауытқушылықтары арасындағы қатынасты ескеру қажет.
Делинквентті мінез-құлық - кейбір жұмыстарда жеткіншектің психиотриялық
статусының сыртқы көрінісі ... ... ал ... ол
аурудың көрінуімен емес, керісінше, әлеуметтену жағдайының ... ішкі ... ... сипатталған көрінісі болып
табылады.
Үшіншіден, мінез-құлық ... ... ... психологиялық өзгерушіліктің, психикалық дезонтогенездің ішкі
жағдайда даму жүйесіндегі ... ... ... ... қолдану негізінде біз мінез-құлық
ауытқушылығының түрлі ... ... ... ... ... тұрақсыздық симптоматикалармен ... ... ... ... ... біз ... ... белгілі ретінде, жекелік девиацияның тұрақтылығымен
сипатталатын әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... Девиациялық мінез-құлық жекелік даму процесінде пайда
болумен қатар, пубертаттық дағдарыс кезінде де ... ... ... ... ... өзі ... толығымен мінез-құлық
ауытқушылығын анықтап бере алмайды. ... ... ... ... ... ... көрсеткішін баланың әлеуметтену
жағдайының жекелік өзгерістарімен байланысты үшін таңдадық.
Жанұядағы ... ... ... ... ... травмалық
жағдайлар (ата-ананың біреуінің өмірден кетуі), жанұяда немесе одан тыс
ортада балаға деген суық қарым-қатынас - ... өмір ... ... алынған
«әлеуметтік экологиясының» бұзылуына себепші факторлар болып табылады.
Сонымен зерттеу жұмысымыздың мақсаттары:
1) қауіптік топтағы және ... ... ... бұзылыстарды деңгей бойынша салыстыру;
2) баланың ... ... және ... көрінуіне әсер еткен тұрақсыз, яғни уақытша әлеуметтік
ортаны анықтау.
Біздің ... ... ... ... 172 ... ... топқа бөлдік . 1-ші топ ... ... (75 ... және ... топ (97 ... ... жатқызу - топаралық қарым-қатынастың негізгі факторы
ретінде қарастырылып, ол арқылы топішілік жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... маңызды өзара әрекетті
анықтауға мүмкіндік алдық. Соның бірі - ... ... К - SADS ... ... К-SADS өз ... ата-анаға, мұғалімге және
зерттеушінің өзіне жүргізілген сауалнамалардың көрсеткішін біріктіреді.
Симптомды ... үшін ... ... ... ... ... ... қолдануға сүйенеді.
Біздің зерттеуіміздің басты көзі - интервью алынған жеткіншектің ... ... Одан ... ... ... ... үшін зерттеушіні бақылайтын
үлкендерді де (мұғалім мен тәрбиелеуші) сұрастырдық. Бізді бірінші кезекте
қызықтырған шкалалар - гиперактивтілік пен ... ... ... дефицита внимания и геперактивности - ... ... және ... мінез-құлық.
«Жоқтық белгісі» жағдайы да, «мәлімет жоқ» жағдайы да кез-келген
шкалада өзіне тиесілі балдармен ... және ішкі ... ... талдау үшін дисперсионды анализдің
жалпы сызықтық моделі ретінде П.Фрик пен ... ... ... ... ... авторы делинквентті мінез-құлықтың кейбір
түрлерін анықтап, оларды социопатиялық бұзылыстар ретінде ... ... ... ... ... мысалы:
- соңын ойламай әрекет жасайды;
- өтірікті оңай айтады;
- оның эмоциялары ... емес ... оны ... немесе жазалағанда өкпелейді, ренжиді.
- басқалардың сезімі туралы қам жейді.
Сауалнама баланың өзіне емес, психологқа бағытталады. Бірақ үлкен ... ... ... оны бақылаушы басқа да адамдардан ақпарат
жинап, берілген пунктер бойынша ... ... ... ... ... да баланың мінез-құлқын сипаттайды. Ол да бірнеше
шкалалардан тұрады. ... ... ... ... ... соматикалық проблемалар, әлеуметтену проблемасы
(әлеуметтік ... ... СДВГ ... ... ... назар аударатынымыз, автордың ішкі (интернализация) және
сыртқы (экстернализация) психологиялық ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеуде қолданылған әдістемелер жеткіншектің даму проблемасы мен ... ... ... ... ... ... берілген аномнезге қатысты, жеткіншекпен алдын-ала жүргізілген
әңгімеден, сондай-ақ оны ... ... ... психолог,
тәрбиелеуші) бақылауы нәтижесінде жеткіншек дамуының сыртқы жағдай факторы
ретінде көрсетілген сапалық дәрістер анықталды. Сапалық ... ... ... өмір ... байланысты жақын әлеуметтік ортасы
шықты. Бұл жағдай балада психологиялық проблемалар мен ... ... ... алып келеді. Оларға: жанұядағы адамдардың
құрамы (толық немесе толық ... ... ... ... ... ... біреуінің немесе екеуінің де жоқтығы және ... ... ... жатады.
Нәтижесі:
1. П.Фрик пен Т.Ахенбахтың «бақылау парақтарында» фиксацияланған
көрсеткіштерге ішкі фактор жағдайының әсері.
1. №2 ... ... ... ... ... Бұл ... (ANDVA) және көпөлшемді (MANDVA) өзара бірін-бірі нақтылайды.
2. №3 кестеде өзгермелі ішкі жағдай әсері туралы ... ... ... ... К - 8АБ8 интервью арқылы анықталды.
Ішкі жағдай факторы, жеткіншектің психикалық жайсыздығының ... ... ... ... ... және ... мінез-
құлық шкалалары болды (ХVжәне XVI). Қобалжушылық, СДВГ, делинквентті ... ... - SADS ... де, ... әдістемесінің де көрсеткіші
бола алады. Оларды ретімен қарастырайық.
Қобалжушылық бұзылыстары (К - SADS) ... бұл ... ... ... ... және ... қорқыныш) коморбидтік
бұзылыстарға жатады. Делинквенттілікті сипаттаушы өзгермелі факторлар
ретінде:
1. саулофобия және ... ... (IV және ... ... ... ... (XV) және мінез-құлықтық
бұзылыстар (XVI).
3. Оппозициялық мінез-құлық факторы және ... ... ... (VII) ... да әсер ... ... өзгермелілігі қарым-қатынастағы қиындық, жеткіншектің
ұяңдығы, жабдықтағы қарым-қатынастан қашу. Социофабия, спецификалық емес
қорқыныш пен ... тыс ... ... ... ... ... сондай-ақ энкопрез факторы (XI) мен оппозициялық
мінез-құлық синдромы (XV) ... ... ... факторларының әсері.
Олар жеткіншекпен алдын-ала сөйлесу кезінде алынған сапалық өзгерістер
болды.
Сыртқы ... ... ... ... ... көмегімен
орындалатын мінездемелерін көрсетеміз.
«Жанұя құралы» 0 - ... жоқ; 1 - ... 2 - ... ... 3
-жанұядағы үлкендердің біреуі - өгей әке немесе өгей шеше; 4 - асыранды ата-
аналар; 5 - ... өмір ... ... 1- ... 2- жаман (өгей әкесімен немесе
өгей шешесімен); 3- қараусыз қалушылық; жанұяның ... ... ... 5- ... жаман қарым-қатынас; 6 - барлығымен
қанағаттанарлық ; 7- дұрыс емес; ... ... - ... ... ... ... ... факторы
делинквентті мінез-құлық көрсеткішіне барынша әсер етеді.
Жанұядағы алкоголизация жеткіншектің алкогольге құмар болуына әсер
етпейді. ... ... ... тек 11% -да ғана құмарлық
байқалады. Ал мұндай ... йда ... ... ... ... «қатал қарым-
қатынас» табылады. ... ... ... ... ... да СДВГ ... ішкі жағдай дамуының көрсеткішіне әсерін тигізеді.
Ата-ананың біреуінің өмірден кетуі жеткіншекте әлеуметтенудің ... ... ... деңгейінің күрт өсуіне алып келеді.
Алынған мәліметтер эмпирикалық негізделген эффекттерге ... ... ішкі және ... ... ... ... ... гипотезаларды шығару қажеттілігін
дәлелдейді.
Мәліметтер көрсеткендей, әлеуметтік дезодаптация, қатал қарым-қатынас
пен жанұядағы ... ... және де ... ... ... әсерінен заңды түрде күшейеді.
Мысал ретінде сыртқы жағдай өзгермеліліктерінің көрсеткішін ... ... 2 ... ... ... ... ... жағдайдың
өзгешеліктерін көре аламыз.
1 топтағы балалардың үштен екісі (2/3) бұзылмаған жанұя жағдайында өмір
сүреді, ал қауіптік топтағы балалардың үштен ... де кіші ... өмір ... көрсетілген.
Сондай-ақ №6 кестедегі мәліметке ... ... 1 - ші ... 96%-ы ... ... көрмеген бірақ 2-ші топтағы
жеткіншектердің әрбір бесіншісі жанұядан тыс қатал қарым-қатынастың ... ... ... ... ... К -SADS шкаласы
бойынша кейбір ... ... ... ... ... проблемасы мен онда делинквентті мінез-құлықтың дамуы- мен
байланысты психологиялық жайсыздық ... ... ... ... ... ... психологиялық қасиетінің мінез-құлықтық
проблемаларды талдаудағы эмпирикалық гипотезаларды дәлелдейді.
П.Фрик көрсеткендей, ... ... ... өссе, онда баланың
қобалжушылық, деңгейі де ... ... емес ... ... және ... ... ... ішкі фактор ретінде делинквентті мінез-құлық
көрсеткішіне әсер етеді. Шектен тыс ... ... ... мінез-құлық индексінің көбеюімен байланысты және делинквентті
мінез-құлық көрсеткіші екі әдістемеде де тікелей ... ... ... ... ... статусының эффектерін көрсетеді.
«Әлеуметтенудің қиындығы» көрсеткіші мінез-құлық бұзылыстары ... ... ... таным ерекшеліктерімен байланысты. Яғни,
бұзылыстарды ... ... ... деп атап, оны жеткіншектің
әлеуметтік қатынас кезіндегі ақпаратты кезектеп интерпретациялай алмауымен,
шешім қабылдауда қиындықтармен және ... ... ... ... авторлар, бұндай дефицитарлықты - жеткіншектің ... ... орта деп ... итермелейтін жанұядағы жайсыздық
жағдайымен байланыстырады.
Осындай ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Жансыз, эмоциясы жоқ балалар ... ... ... ... яғни тұлғааралық немесе басқа да
әлеуметтік ситуацияны түсінушілік ... ... ... ... оның өз ... ... ... Сондай-ақ көңіл
аударатын жәйттің бірі жеткіншектің әлеуметтік дезадапция көрсеткішіне ішкі
жағдай факторларының әсері дамыған да ... ... ... да - ... ... әсер етуші фактор
болады. Мұндағы интеллектінің төмендігі диспозициялық фактор ... ... ... ... әкеліп соғады.
Әлеуметтік экологияның бұзылысы, қатал ... ... ... ... әсер ... диспресстер болып
табылады.
Нәтиже:
1. Жеткіншектің мінез-құлқындағы бұзылыстар әр ... ... Олар ... факторлармен, сондай-ақ, психикалық
девиоцияны анықтайтын сыртқы даму жағдайымен ... ... ... ... ... ... ... ішкі
психологиялық жайсыздық көрсеткішке көп әсерін тигізген қатал қарым-қатығыс
болып табылады.
3. Жанұядағы жайсыздық ... - ... ... ... ... ... әсерін тигізеді.
2.3 Баланың темперамент ерекшеліктеріне байланысты
оқшаулану себептері
Теориялық көзқарастарының әр түрлілігіне қарамастан, бұл ғылымдарды бір
мақсат біріктіреді: балалардағы әлеуметтік ... ерте ... ... пайда болу механизмдерін анықтау, сонымен қатар балалардың
болашақта адамдармен қарым-қатынас ... ... ... ... білу. Осы айтылған проблемаларды талдау алдында ең
басты авторлардың ... ... ... ... ... ... әлеуметтік эмоционалдық реттеуші моделі ( К.Рубин
ұсынған ). Бұл ... ... ... ... ... қарым-қатынас
кезінде туындайтын қиыншылық проблемалары құрайды. Бұл модельге сәйкес
баланың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әрекетімен түсіндіріледі.
Интериндивидуалды күштер бала мен ата-ана арасындағы қарым-қатынастың
сенімділігімен және сенімсізділігімен сипатталады. Ал ... ... тума ... ... ... ... темперамент
ерекшелігімен сипатталады. Интериндивидуалдық ... ... ... ... ... ... қажеттілігін елеусіз
қалдырмай, оның өзіне деген сенімділікпен қарауын қолдайды.
Осының нәтижесінде ... ... ... сенімділік арта түсіп,
әлеуметтік ортаны ең алдымен үлкен адамдармен, кейін келе өз ... ... ... Ал ... қарым-қатынаста ата-аналар баласының
жан-күйін түсінбей, тіпті оны жақсы көруден де ... ... ... деген
сенімсіздік пайда болып, бұл сенімсіздік оның ... ... ... яғни ... өзіне деген баға, танымдылық белсенділік төмендеп,
қоршаған ортадан өзін оқшаулай бастайды.
Ата-ананың балаға өз құрбыларымен ... ... ... тыс ... ... ... - ... үлкендерге деген
тәуелділікті, жаңа жағдайлар мен проблемалар алдында ... ... ... - бұл ... экономикалық жағдайы , ата-ананың
білім деңгейі және қарым-қатынастың ... ... ... ... және ... т.б.). Бұл ... ата-ананың балаға деген
адекватты емес қатынасының пайда болуына алып келеді.
Егер әрбір сала ... ... ... ... ... онда баланың дұрыс
дамуына қолайлы жағдай туады. Біреуінің бұзылуы гармониялық ... ... ... дау - ... ата - ... балаға
деген қарым -қатынасын негативті бағытқа қарай өзгертуі ... ... ... ... тыс ... ... тағы басқа
қиыншылықтарды қамқорлық және ... ... - ... ... ... (Дж. ... ұсынған).
Бұл теория бойынша әлеуметтік дамудағы балалардың түрлі ауытқуларыныың
пайда болуы жақындау немесе алыстау мотивтерінің механизмдері арқылы жүзеге
асуы ... Бұл ... ... ... ... ... -
қатынаста қиыншылықтардың пайда болуына алып келеді. Дж. ... ... 3 ... ... Бірінші бұзылыс жақындау мотивациясының
төмендігімен сипатталады. Егер бұл мотивация ... ... ... тыс ... ... онда ол балалардың әлеуметтік қарым - қатынас сферасында
ауытқушылықтардың барын көрсетеді.
Екінші түрі жақындау және алшақтау ... ... дау ... ... Бұл ... ... бір себептерге байланысты баланың
басқа адамдармен, әсіресе, жаңа жағдайларда ... ... Дау ... ... бір ымыраға (комплеске) алып ... ... ... ... құрбылар тобына жақындау жерде жекеше
ойнап отыруы. Мұндай конфликтке басынан өткізіп жатқан ... ... ... ... ... дау - жанжалдардың пайда болуы баланың биологиялық
табиғатына да, тәрбие жағдайына да қатысты. Мотивтер ... ... ... ... ... түрі әлеуметтік ... ... және ... ... ... ... ... профилі бар балалар әлеуметтенгіш болады, бірақ олар ... ... ... шек қоя ... ... ... ... мінез - құлыққа
ие. Құрбылармен қарым-қатынас - баланың әлеуметтік және ... ... ... ... балаларда мінез-құлықтың әлеуметтік-
эмоционалдық реттеу ... ... ... ... мынадай сұрақ
туындайды: белгілі бір ... ... ... ... ... түсе алмайтын баланың дамуындағы әлеуметтік изоляцияның нәтижесі
қандай?
Әлеуметтік оқшалану әртүрлі түрлерге ие. ... бірі - ... ... қобалжу кезінде көрінетін ұяңдық. Оның мотивациясы әлеуметтік бағаға
деген қорқыныш сезімімен байланысты. Әлеуметтік оқшауланудың ... ... ... мотиві болып жаңа жағдайға және әлеуметтік бағаға деген
қорқыныш сезімі табылады. Бұл ... және ... ... күресі
негізіндегі құрылған ішкі конфликт. Осыған жақын түсінік - ... - бала өзін ... ... ... жақын ұстайды, бірақ
олармен қарым-қатынасқа түспейді, тек сырттай ... ... ... негізінде жақындау және алшақтау мотивтері жатыр. Ол ... ... да ... ... ... алынған эксперименттік материалдарға
тоқталайық. Оларды бірнеше ... ... ... ... Темперамент және мінез құлықтың әлеуметтік регуляциясы.
1. Зерттеулер нәтижесінде балалар ... екі типі ... бала ... алғашқы күнінен-ақ белгілі болады. Оның біреуі жаңа
жағдайда ... ... ... жоқтығымен сипатталатын стресстік
жағдайдағы баланың ... Бұл ... ... жаңа ... ... қабілетіне ие. Ал келесі темперамент типі қарама-қарсы белгілерге
ие: аналарының берген сипаттамасына қарағанда бұл ... ... ... ... ... бұл екі ... темпераментті ажыратудың
физиологиялық индикаторы табылды. Ол - жүрек ... ... ... ... ... күшті көрсетуімен, бейімделу ... ... ... ... мен оның анасына бауыр басу арасындағы байланыс
саласы арасындағы қатынас.
3. ... ... мен ерте ... ... ... ... ... бала мінезіндегі тежелу оның темпераментінің ерекшелігіне
байланысты емес, керісінше темпераментінің бауыр басу типімен өзара ... ... ... мәліметтерді сараптай отырып баланың әлеуметтік жағдайына ... тағы бір ... ... ... ... Ол - ... өз
белсенділігінің реттеуге қабілеті және икемділігі.
Б./ Балалардың өз құрбыларымен қарым - ... және ... ... ... үшін К. ... ... құрылған «Ватерлоо
Лангитюдты проекті» алынған. Зерттеуде келесі мәселер шешіледі:
1. Балалардың өз құрбыларымен қарым-қатынасы ... ... ерте ... ... ... әлеуметтік изоляциялық жағдайда дамуына ерте ... ... ... ... ... ... үшін ерте әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жағы болып зерттеуде
әдістемелік тәсілдерді кеңінен қолдану және ... ... мен ... ... ... ... ... табылады.
Экспериментте бала мінезінің ерекшелігін анықтайтын ата - аналарға арналған
сауалнамалар, балалар мен ата - ... ... ... жанұядағы және ата - ана мен бала арасынлдағы қарым - қатынас
шкаласы, бала ... ... ... ... парағы
(сәбидің анасы толтырады) қолданылады.
2.4 Психологиялық дағдарыс кезеңінде ... тыс ... ... ерте ... ... ... талдау кезінде балалардың өз құрбыларынан оқшауланудың алты
формасын бөліп көрсетуге болады.
1. Кемеліне жетпеген ... және ... ойын - ... ... қайталанатын жай моторлық белсенділік.
2. Конструктивті ойын - белгілі бір нәтижеге жету үшін заттармен әрекет
жасау.
3. Жекелік ойын - драматургия - ... ... ... ... ... бір түрі ... элементі.
4. Зерттеуші әрекет - белгілі бір объект, оны зерттеу.
5. Бақылаушы әрекет - бала ойнап ... ... ... ... ... ... ... бақылайды.
6. Еркіндік - қатысусыз еш пайдасыз уақыт құрту.
К.Рубин жекелік белсенділік ойынды импульсивтілікпен, ... және де ... ... - құлық көрсетуге бейімділік сияқты
бала психикасының сипатымен байланыстырады.
Мектеп оқушылар арасындағы конфликттер. В.Воронин халықтық білім беру
сферасындағы ... төрт ... ... ... ... ата-ана және әкімшілік. Субъекттердің өзаралық әртүрлі қарым-
қатынасқа түсуіне ... ... ... ... ... ... ... - оқушы; оқушы - мұғалім; оқушы -ата-ана; оқушы - әкімшілік;
мұғалім - ... ... ... ... - ата-ана; ата-ана - ата-
ана; ата-ана -әкімшілік; әкімшілік - әкімшілік. Оқу ... ... ... ... ... қарастырайық.
Жасөспірімдік, жеткіншектік ортадағы конфликтер барлық заманға ... тән, ол ... ... XIX ... ... ... ... ағылшын жазушысы У.Голдингтің «Повелитель мух» шығармасындағы
ересектердің қарауынсыз, адам аяғы баспаған аралдар ... ... бір ... ... болсын (И.Кон).
Оқушылар арасындағы болатын конфликтердің бірі ... ... ... ... ... ... ... және олардың топтарының
сыныптағы біріншілік беделіне таласуы. Орта сыныптарда қыздардың тобымен
ұлдар тобының ... ... жиі ... тұрады. Үш-төрт
жасөспірімдердің бүкіл сынып немесе бір оқушының бүкіл сынып оқушыларымен
конфликтке ... ... ... ... ... бақылауынша лидерлікке
жол, әсіресе жасөспірімдер ортасында, қатыгездік, ... ... ... ... ... байланысты. Балалық
қатыгездік -барлығына танымды құбылыс. ... ... ... ... ... бала ересектенде ... ... ... ... ... қылықтарының генезисі олардың жеке тұлғалық
әлеуметтенуінің дефектерімен ... ... ... ... ... ... жиілігі мен балалардың конфликтке
түсуі, ... жас ... ... Яғни ... жастылардың оны
моральды этикалық критериймен бағалауы және т.с.с. (В.Лозоцева).
2 Бөлімнің қорытындысы
Диплом ... ... ... ... ... ... ... себептерін анықтау мақсатында эксперименттік зерттеу
жұмыстарын жүргізу арқылы, топтан изоляциялану ... ... ... ... қойылған болатын. Сондықтан біз жүргізген социометриялық
әдістеріміздің ... ... ... ... және мектеп оқушылары
арасынан оқшауланған балалар іріктелді. Балалар ... ... ... ең ... ... ... ... қарым-қатынасы мен бір-
біріне деген жұғысуы мен алшақтауын аңғарудан басталады.
Оқшауланған ... ... ... ... біздің
зерттеулерімізден аңғаруға болады. Бірінші кезекте ... ... түрі - ... ... пен қобалжу кезінде көрінетін ұяңдық. ... ... ... ... қорқыныш сезімімен байланысты.
Әлеуметтік ... ... ... - ... ... мотиві болып жаңа
жағдайға және әлеуметтік бағаға деген қорқыныш ... ... ... және алшақтау мотивтерінің ... ... ... ... ... бала мінезіндегі тежелу, яғни басқа адамдармен қарым-
қатынасқа түсуден бас тартуға ... ... ... оның
темпераментінің ерекшелігіне байланысты, әрі ... ... ... ... ... ... ... болады.
Алынған мәліметтерді сараптай отырып баланың әлеуметтік жағдайына, яғни
топта алатын орнына әсер ететін тағы бір фокторын бөліп ... ... Ол ... өз ... ... қабілеті және икемділігі.
Оқушылар арасындағы баланың әлеуметтік жағдайына, яғни топта алатын
орны мен топтан тыс қалуына әсер ... тағы бір ... ... ... ... бірі ... ... немесе лидерлік конфликті.
Мұнда екі-үш лидерлердің және олардың топтарының сыныптағы біріншілік
беделіне ... Орта ... ... ... ... ... конфликтері жиі болып тұрады. Үш-төрт ... ... ... бір ... ... сынып оқушыларымен конфликтке түсуі мүмкін.
О.Ситковская, О.Михайлова сияқты психологтардың ... ... ... жасөспірімдер ортасында, қатыгездік, мейірімсіздік, ... ... ... демонстрациялау -топтан тыс қалудың ... ... ... ... жасаудан қашқақтайтынын
көрсетеді.
Оқушылардың агрессивтік қылықтарының генезисі олардың жеке тұлғалық
әлеуметтенуінің дефектерімен ... ... ... ... проблема тудырып, оның топтан оқшаулануын тудыруына әбден
ықтимал. Сондай-ақ, мектепке ... ... ... ... мен балалардың конфликтке түсуі, ... жас ... ... ... - ... ... да бір себебі
болып табылады.
Қорытындылай келе, сыныптан оқшауланған балаларға психологиялық ... ... ... ... ... алу, оның ұжымнан шектелу
себептерін ... ... алу ... тұрады. Біздің екінші
тарауымыздағы материалдар бұл міндетті ... ... жолы деп ... ... ... ... ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ
3.1 Ұжымнан изоляцияланудың алдын-алу жолдары
Балалар ұжымынан оқшауланған оқушылармен жұмыс жүргізу бастамасы оның
себебінен ... ... ... ... ... ... Олай болса осы мәселеге тереңірек тоқталайық.
Психологиялық конфликтінің даму динамикасын зерттеу барысында мұндай
конфликтілерді ... өз ... шеше ... түсіндірілген. Мұндай
балалармен ерекше жеке дара жұмысты ересек ... ... ... яғни ... ... ... құру ... қарастыру қажет. Зеттеулер
бойынша, әсіресе, экспериментті ойындар балаларда әрбір баламен өте ... ... ... ... балалардың жағымсыз әрекеттерінің
себебін анықтап, оның ерекшеліктерін зерттеу қажет, одан әрі оны ... ... ... ... балалардың психологиялық конфликтісін шешу міндетті
түрде сол ойынның барысында жүзеге ... ... ... ... ... ... қатынасы олардың конфликтіні шешуіне
біршама әсер етеді. Көп ... ... яғни ... орны ... ... балалардың басқа балалар алдында беделін көтеретін
жағдайларды қарастырған жөн. Коррекция кезінде тек қолдаумен ғана шектелуге
болмайды, ол баланың ... ... ... ойнауында серіктестік ролінде
сәйкестенетіндігіне көзін жеткізу қажет.
Мұғалімдер, ... ... ... ... ... климат
балалардың өз-өзіне сенімділігін арттырады, басқа балалармен белсенді қарым-
қатынас жасауын қамтамасыз ... бір ... ... - ... ... тағы бір материал қолдана
отырып, балалардың бірлескен ойынын ұйымдастыру.
Мектептегі жасөспірімдердің арасындағы туындайтын ... ... ... емес. Мектепте баланың жеке тұлғалық әлеуметтену
барысында оның рухани, ... ... ... ... оқушылар
арасындағы конфликттердің интенсивтілігін өзгертуге болады.
Конфликттерді ... алу ... ... роль ... ... ... Тәртіп - белгілі бір тәртіптілікке бағыну әрекеті арқылы ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін әрекет.
Оқшауланған оқушының басқа оқушылармен араласуы қылықтарына мұғалімнің
жеке ... ... ... ... Оның ... әртүрлі аспектілерден
көрінуі мүмкін.
Біріншіден, мұғалімнің басқа ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсуінің алғы шарты болып
табылады.
Екіншіден, мұғалім оқушылар арасындағы болып жатқан ... ... Бұл, ... конфликттерді басып тастау емес. Ситуацияға
байланысты администрациялық ... ... ... кеңес болуы да мүмкін.
Мектеп оқушыларына олардың қарым-қатынасын жақсартуға арналған ... ... ... баламен жұмыс жүргізуде үлесі зор.
Ендігі кезекте осы бағдарлама туралы айта кетейік.
Мектеп жасы оқу ... ... ... ... философия даму Институтының директоры (АҚШ), мектепте философияны
оқыту програмаларының авторы М.Липман ... ... ... ... ... Бұл ... бірнеше деңгейлерден тұрады:
«өмір» және «зорлық» сөздерінің мәнін, маңызын нақты мысалдармен баяндау;
балалармен дискуссия ... ... өмір және ... ... қатысты
феноменологиясын қарастыру; оң ... жету ... және ... алыс болуын баяндау (Липман,1995).
Конфликтіні түсіну дағдысының дамуымен қатар, оны шешу мүмкіндіктері
мен басқаруы да маңызды ... ... ... пікірінше оқу
бағдарламаларында конфликтіні шешуге байланысты сұрақтар қарастырылуы қажет
дейді. Сұрақтар, бір ... ... ... болуымен, ал екінші
жағынан конфликттерді алдын-алумен, шешумен және оны басқару мен байланысты
болу қажет. ... ... ... конфликттінің түсіндірмесінін
айқындалуынан және әр ... ... ... қылықтары және
қызығушылықтарының ... ... ... ... оқу ... Әрі ... конфликтінің туу себептері туралы және олардың типтері
(жеке тұлғалық және т.б.) ... ... ... ... Бұл негізгі
материалға, сонымен қатар ойын комуникация, құндылықты анализ ... ... ... әңгімелесу және кросс-мәдениеттік әрекеттесу,
сонымен қатар биология, ... ... ... экономика, білім
беру және т.б. лардың ... ... ... ... Оқытудың теориялық және тәжірибелік жағынан ... ... ... ... ... шешу жолдары туралы айтылады.
Ал тәжірибелік оқыту өзіне рольдік ойындарды нақты жағдайлардың анализін,
т.б. қамтиды. Сонымен ... ... ... ... проблеманы тыңдай
білу, шешу және т.б. жағдайлар жатады. Топтық оқуға ережелер енгізіледі
(кооперативті атмосфера, ... ... ... құрметтеу, топтағы
болған барлық жайттың конфиденциалдылығын сақтай ... ... ... ... ... ... ретінде төмендегідей оқыту бағдарламасының жаттығуларының
бірнеше ... ... ... ... ... 18-ге ... жас аралығы)
1. Конфликттер күнделігі. Мұғалімдер де, оқушылар да бір апта ... ... ... Олар конфликтіге түскен сайын, күнделікке
жазып отырады және олар мынадай сұрақтарға жауап береді: кім ... ... не үшін ... Ол қалай аяқталды? Ең соңғы кеште келесі
сұрақтарға: конфликтің қанша пайызында сіз ... ... ... ... конфликттерде сіз ашуландыңыз? Сіз ... ... ... Басқа адамдардың арасында болып жатқан
конфликтіге қарап сіз оны ... ... ... бе, олар ... Оларды
сіз неге қолдаңғыңыз келеді?
2. Конфликтіні шешу жолдары. Оқушылар қысқа ситуациялық жағдайларды
оқиды және ... ... ... ... немесе айтады. Мұнда
олардың қылықтарының стратегиялары (проблеманы ... ... және ... ... ... қарастырылады.
3. Коммуникация дағдылары. ... ... емес ... эмоцияларын жеткізуде жаттығулар қолданады.
Келтірілген жаттығуларды мектеп ... ... ... қолдануға болады.
3.2 Оқшауланған баламен жеке даралық жұмыс жүргізу
ерекшеліктері
Эмоцианолды ... тым ... ... ... ... ... ... бұзылысының байқалуы тән, басқаша айтқанда, ол
тек ұяң болып қана ... ... ... ... тұрақсыз көңіл
күйге тез берілгіш болады. Осындай ... ... ... ... ... түрлі қырынан, әсіресе, эмоционалды моторлық
сферасын жаттықтыру ... ... үшін ... ... қиын ... қарым-қатынаста
болатындай жағдайларда жаттығу керек.
Балалық шақтан бастап ұжымға тез бейімделіп, ұжымда жұмыс істегенді
ұнататын адамдарда ұяңдық мүлдем ... ... ... ... ата-аналар балалары олқылықтарға жаман әрекеттерге бармауы,
ортасынан жаман әдеттерді үйренбеуі үшін оларды ұжымнан тыс ұстайды. ... ... және ... емес ... ... ... де қалады.
Сондықтан да ата-ананың ең басты мақсаты баласын ұжым ... өмір ... ... ... үйрету, өз құрбыларына дұрыс қарым-қатынас жасап басқа
адамдар да оған дұрыс қарайтынына көзін жеткізу керек.
Кейде ересек адам өзін ... ... ... тәрбиесіздігінен, білмей
қалуынан дұрыс емес қадам жасайды. Содан соң жағдайды тым ауыр қабылдап, өз
қателіктерін өзіне кешіре ... ... ... кейін оның ұяңдығы одан
бетер жоғарлап кетеді. Сондықтан да ... ... ... ... ... білу де ұяңдықпен күресудің бір жолы бола алады.
Ерекше назар аудартатын, ол - өтпелі, яғни ... ... ... ... ... ... Осы ... әлі де болса дұрыс ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінбей келеді. Осылайша
ұяңдықтың туу себептерін қарастыра ... оның ... ... да табуға
болады.
Ал ол жолдар ... ... да ... ... ие болады.
Мектептегі оқушылардың делдалдық әрекеті. ... ... ... ... медиаторлық іс-әрекеттің дағдыларына оқытуына
арналған жұмыс саны көбейді, яғни «мектептегі делдалдық» деп ... ... ... ... ... проблемалары бар балаларға
психологиялық көмек көрсетуде өте ... бола ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері оңды болуына және делдалдылықты мектеп өміріне
тәжірибе ретінде еңгізуіне өзара ... Д. және ... ... ... ... ... үйрету қажеттілігінің
маңызды ... ... үш ... ... ... Бұл ... ... да тыныштықта білім беруге қызығушылығы. Екіншіден,
конфликттің потенциалын қолдана отырып, зейінді қолдау, ... ... ... интеллектуалды қызығушылықтарын тудыру, ... ... және ... шешу ... ... ... ... жүзеге асыру. Үшіншісі -болашақ үрпақты өз өмірінде,
отбасында, жұмысында, қоғамда, ұлттық және ... ... ... ... ... ... ... оқушылар конструктивті басқара білуге ерте үйренген сайын,
конфликттіні шешу ... ... ... ұзақ ... ... бойынша конфликттерді шешу ... ... ... орта және ... ... оқуы ... (Johnson D. and
R., 1994).
Мектептегі делдалдар ... ... ... ... ... ... ... шешу жолдарын іздестіретін, шешуге көмек
беретін, арнайы бағдарламаны оқыған оқушылар. Олардың ... - ... екі ... ... ... немесе бірін-бірі дұрыс түсінісуіне көмек
беру, конфликтіні шешуге мүмкіндік беру.
Д.Шапиро мектептік ... ... ... ... ... ... ... жолдары туындайды. Оқушылар
арасындағы конфликтіні болдырмау үшін, оларға өздерімен жасты ... ... олар ... үш ... ... ... көмек сұрау, төбелесу, немесе даулы ситуациядан ... ... оң ... ... ... бірлесіп әрекеттесуі,
«жеңу-ұтылу» принципі бойынша ... ... ... сай шешілу мүмкіндіктерін ашады.
3. Бір-бірімен қарым-қатынасқа түсушілігі жақсарады. Конфликтіге ... мен ... ... ... мектептегі ортақ атмосфера және
оқушылар арасындағы қарым-қатынастар жақсарады.
4. Дисциплина жақсарады. ... ... ... ... жақсартаты, оқушылардың сабақтан шеттетілуі азаяды.
5. Оқушылар конфликтіні тек шешу ... ғана ... ... ... ... ... ... дағдыларын,
лидерлік және басқада пайдалы коммуникативті әрекеттерді үйренеді. (Шапиро,
1997)
Сонымен қатар мектеп мұғалімдерінің ... ... ... ... ... ... ... барлығын эмпирикалық көрсеткіштермен ... ... ... бағдарламаның эффектілігін анықтау үшін,
әртүрлі оқу орындарына жүргізілген зерттеулер ... ... ... ... ... ... арқылы алынған нәтижелердің 85-95 %-інде
конфликтілер оң шешілді. Медиаторлық бағдарламаны оқыту арқылы мектептерде
оқушылардың ... ... ... ... ... ... сұрануының саны азайды және оқушылардың мектептен тыс жерлерде
конфликтіні шешу үшін медиациялық және ... ... ... ... ... ... ретінде мұғалімнің айтқанын келтіреді:
«Бағдарламаны енгізбей тұрғанда, оқушылар конфликтіні жеңіске жету және
ұтылатын ... ... ... ... ... қашып кету үшін барлық
жауапкершілікті ... ... ... (Johnson D. and R., 1994).
Шапироның көрсеткіштері бойынша ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың сабақ жіберу санын,
бұзықшылық жағдайларының және оқушының сабақтан шеттетілуінің санын азайтты
(Шапиро, 1997).
Джонсондардың пікірінше ... ... үшін үш ... қажет:
кооперативті оқыту, медиация және оқу дискуссиялары.
1. Кооперативті оқыту, конфликттер конструктивті түрде шешіле ... ... Егер ... ... ... ... ұтуы үшін
қарсыластық ориентациясын қойса, онда оқушыларға ... ... ... ... оқыту маңызы аз. Кооперативті оқыту
өзіне ... ... ... бағытталған күштерді (нәтижелілігі, оқу
материалының ... ішкі ... ... жету ... ең ... ... қасиеттерді (психологиялық денсаулығын,
өзін-өзі бағалауын және әлеуметтік алатын ... ... ... ... осы ... ... ... әсер етеді.
Кооперативті контексттің құрылуы конфликттерді конструктивті ... ... ... ... мүмкіндік береді.
2. Оқу дискуссияларының жағымды жақтарын: кооперативтілік пен
конфликтті де ... ... оқу ... әртүрлілігін
(полемика) және қарапайым индивидуалды оқытудың, дебаттардың әртүрлілігін
бөліп көрсетеді және келісім ... ... ... бағдарламасы авторлардың пікірінше, келісімге келуді
оқушыларға үйретудің және конфликт арасында делдал ... ... ... ... болып саналады.
3.3 Қарым-қатынаста қиындықтары бар балалар үшін тренингтер, ойындар
мен жаттығулар
Өз балаларының ойындарын бақылай отырып, олардың бір шетте оқшауланып,
балалармен ... бата ... ... ... ... пен
ұялшақтық байқатуын көру ата-аналар үшін қандай қиын. Бала ... ... ... өкпелетіп, таласып ойнауға ... ... ... ... ... мен ... есту де оңай ... бұзылуы, жанжалдасушылық пен оқшауланушылық баланың
қоршаған ортаға нашар бейімделуінің белгісі. Келешектегі сезімдік-тұлғалық
мәселелердің маңызды себептері.
Мектеп психологының ... ... ... ... ... ... ... яғни кез-келген адамдар арасындағы қарым-қатынас
қиыншылықтарын шешу болып табылады. Себебі сыныптағы қарым-қатынас ... ... алуы мен ... ... әсер ... Егер ... дұрыс тәрбие беріп, білімдерін жоғарылатамын десе, онда ең
бірінші ... ... ... қарым-қатынасын, сондай-ақ мұғалім мен
оқушы арасындағы қарым-қатынасты реттеп алған жөн.
Олай болса, біз бұл тарауда балаларды тату ... ... ... ... ... көмектесетін ойындар мен жаттығуларға
сипаттама беруге, сондай-ақ оны ... ... ... ... ... ... тапсырма мен ойындарға
қатысушылардың көп болуы соғұрлым нәтижелі бола түседі. Кейбір ... өз ... ... ... ... ал ... бөлігі
құрдастары, достарымен ... ... ... ... ... ойындар мен жаттығуларды өткізбес бұрын, оны ... ... ... жөн. Балаларға арнап мерекелер мен ... ... ... ... көбірек көңіл бөлу ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі мекемелер мен мектепте сабақ ... ... ... өзара қарым-қатынасын жақсартуға,
топтан оқшауланған баланы топқа әлеуметтендіруге арналған, сондай-ақ ... ... ... бірқатар тренингтерді, ойындарды және
жаттығуларды ұсынайық. Әрине бұл психологтың ұжымнан оқшауланған ... ... ... зор ... ... деп ... бағыттағы психологиялық коррекция - тренингтік жаттығулар
-қарым-қатынасты дамытуға жаттығулар.
Мақсаты: Бұл ... ... ... ... бағдарламасын
құрайтын топтағы қарым-қатынасты дамытуга арналған жаттығуларды қолдану.
Жүргізуші: "Барлығымыз шеңбер жасап отырайық. Сендерге өзіңе және өз
мінезіңе ең ... ең ... не ... ... жайлы ойлауды
ұсынамыз. Енді оған қысқаша айту формасын тауып көр, мысалы, өлең ... ... (Мұз және ... ... ... ұлимын, бірде сәбидей
жылаймын), (Тыныш, мұңды, үнсіз... және т.б). Ойландың ба? Жақсы. Қазір
шеңбер ... ... ... оң ... ... ... бастап
топқа таныстыруды бастаймыз. Алдымен өз есімдеріңді айтыңдар. Егер ол бір
сөйлеммен ... да ... ... өлең ... ... қолдануға болады.
Сен қазір, аяқ астынан ойлап тап... Өтінеміз. Рақымет. Біз бір-бірімізге
бір ... ... ... ... көбірек әсер қалдырды, талқылауымызға
болады. Рефлексияға арналған сұрақтар:
1. Алғаш бейтаныс кезенде қандай күйде ... ... ... не ... ... ... ... күйде болды?
Тақырыбы: "Метафора"
Жүргізуші: Әркімнің қоршаған ортаға қандай әсер қалдыратыны қандай
ассоциациялар тудыратыны, мәнді ретінде қабылданатыны ... ал ... білу ... ... өз ... көркем бейнесін
бірігіп жасауға шығармашылық жұмысты жүргізуге қатысуды ұсынамын. Ол ... ... зат ... ... өз ... шеңбер ортасына
шығамын дегендерді шақырамын. Өтінемін. Қазір қатысушыларға тапсырма:
"Біздің кейіпкерге қарағанда сендердің ... ... ... туады. Бұл
бейнені қандай суреттен толықтауға болады. Оны қандай ... ... ... ... ... ... ... пейзаж құрайды. Бұның бәрі
қандай кезеңдерді еске түсіреді. Мысалы: біздің ортадағы өз еркімен ... ... суда ... және мұхит жәндіктері қоршаған су перісі жайлы
ой келуі мүмкін, мүмкін қайда барары ... шөл ... келе ... ел ... ... ... Міне, осындай ойлар келуі ... ... ... өз ... ... ... салып бір-бірімізбен
бөлісейік. Рахмет. Тағы өзін сыртынан көргісі келетін адамдар бар ма? ... ... ... ... ... ... әрқайсыларың бүгінгі кездесу уақытына
өзіңнің жеке символикаңды ... ... ... ... ... ... ойлап табу немесе жасау керек: біріншіден, ... ... жеке ... ... және ... ... және ... параққа салынуы керек. Ол қарапайым және символикалық болуы мүмкін.
Девиз, ... және ... болу ... Сонымен, жалған есім, девиз және
ерекше белгі. Мысалы: жалған есім "Дядя Вася", ерекше белгі - ... ... ... ... Егер ... түсінікті болса жұмысқа кірісуге болады.
Енді ... ... ... және ... ... жиналғандардың
әрқайсына жеке мінездеме беруге тырысайық. Сонымен қатар сендерге топтың әр
қатысушы-сының символикалық атрибуттары қаншалықты ... ... ... Бес ... жүйе бойынша әр қатысушыға оның таңдаған жалған
есіміне, ерекше есіміне және девизінің жиынынша баға ... ... ... ... бойынша жанымызда отырған адамдарға береміз, әрқайсысы
оларға кезектеп баға қояды. Өтінемін. Тамаша. Ал, енді ... ... ... ... ... символикалық формада өзін жақсы көрсете
білгенін айтамыз".
Тақырыбы: "Біз нені жақсы көреміз?"
"Қоршаған ортамен өзара әрекеттестікке түскенде біз ... ... ... ... ... ... ... бұл бағаны біз
адамдардың ішкі ... ... Қане ... ... ... және қабылдаймыз осы туралы айтып өтейік. Тапсырманы
жазбаша орындаймыз. Бір парақ алып, топ ... көп ... ... ... ... таңдаймыз. Бұл кісідегі саған ерекше ұнайтын бес ... ... ... өзін ... ол ... ... ерекше ұнайтын
бес қасиетгі жаз. Бастадық! ... ... Енді ... ... ... ... ал біз ... оның қай кісіге келетінін анықтап
көрелік. Ал, енді кім ... Сол ... оңға ... ... ... Ал, енді ... ... жасауға болады. Қатысушылардың қайсысын
біз тезірек таныдық, яғни ең танымал адам ... кім ... ... ... ... ... да бір ... фразаны таңдайық, мысалы: бақта алмалар түсіп
жатыр." Енді, экранның оң жағындағы шыншыдан бастап осы ... ... ... әр ... ... жаңа интонациямен айтуы керек
(сұраулы, қуанышты, таң қалушы, немқұрайлы және т.б.). Егер ... ... ... таба ... ... ... ойын ... рет ойналады. Соңында үш-
төрт жеңімпаздар қалғанша. Басқа адамның интонациясын қайталауға болмайды.
Назар аударуларынды сұраймын. Ойынды бастайық. ... ... ... назар аудару"
"Ойынның, барлық қатысушыларына бір қана қарапайым тапсырманы орындау
ұсынылады. Кез-келген әдістермен, әрине физикалык әсер және ... ... ... назарын аударуға тырысыңдар. Тапсырма
ойынға қатысушылардың барлығы оны бір ... ... ... Бұған кім қандай ... қол ... ... ... ойын ... қатысушылардың назарын көп аудартқан адамды
байқаймыз".
Тақырыбы: "Эмоция ... ... ... ... бойынша көзін жабады, ал қалған
қатысушылар тыныш қана өзара бір ... ... ... ең ... ... жөн (қызыл, жасыл, көк, сары). Жүргізуші көзін
ашқанда, барлық қатысушылар өз ... ... ... ... ... атын ... ... Егер ол адам таппаса, басқа ... ... ... біз сендерге бірнеше тапсырмаларды орындауға ... ... ... аударыңдар. Барлығы төртеу:
1. Түймені тігеміз;
2. Жолға жиналамыз;
3. Пирог пісіреміз;
4. Циркте ойнаймыз.
Бұл тапсырмалардың ерекшелігі мынадай, оның ... ... ... ... ... тұрып екеуінің бірі уақытша ... яғни өз ... ... ... ... ... кейін
жұптағылар өзара рөлдерін ауыстырады. Ол үшін алдымен жұп-жұпқа ... әр жұп ... өз ... ... тапсырмаларды орындайды. Олардың
бірі - орындаушы, ал екіншісі -оның айнадағы бейнесі, орындаушының барлық
қимылдарына ... ... ... ... - ... олар
жұптың, ойынын бақылайды және айна ... ... ... ... ... кейін жұптағылар рөлдерімен ауысады.
Жұптар кезекпен ауысады, осылайша топ ... ... ... ... айна ... ... бес ... жүйе бойынша бағалайды. Кейін барлық
қатысушылардың бағалары қосылады да әркім өзінің айна роліндегі жұмысының
сәттілігін біле ... ... ... ... Әр ... өзі ... ... алған топтың берген бағаларының қосындысын есептейді.
Екінші бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... Топта қолайлы жағдайды қалыптастыру, ойын мінез-құлқы
қабілетін, ... ... ... ... ... ... мәдени топтың
жаңа қоршаған ортасымен, негізгі ... ... ... тез ... Топ мүшелерінің талап ететін тұлғаралық
қатынастағы мәдениетаралық айырмашылықтарымен оқытылатындарды таныстыру.
Топта ... және ашық ... ... Қарым-қатынастағы кеңістіктің
маңызын жете түйсінуге көмек беру. Серіктестердің қатынас ... ... ... ... "Амандасу"
Әр қатысушы топтың әр мүшесімен ыммен (мимикамен), қол қимылы арқылы,
дене қимылымен (пантомимикамен), вербальді әрекеттерді ... ... Егер ... ... ... онда ... ... тәсілдерімен,
фильмдердегі амандасу тәсілдерді психолог (жетекші) есіне түсіру керек.
Жаттығу: "Тұсаукесер " ... ... ... шеңбер құрып, психолог (жетекшіден) бастап, топқа
өз бейнесін таныстырады. Психолог: "Ыммен, қол ... ... әрі ... ауыз ... өзіңізді топқа Сіз ... адам ... ... ... ... ... ... көз алдыңызға
елестетіп, сол туралы айтып беруге ұмтылыңыз", - дейді. ... ... оның өзі ... ... айта ... ... кейін әр қатысушы шеңбер
бойымен өзін таныстырады. Тұсаукесер аяқталғаннан кейін, өзі айтқаны жайлы,
қалай жүргені туралы ... ... ... сұрақтарды қояды:
- "Сізге кімнің өзін таныстыруы өте айқын, есте қаларлықтай әсерін
тигізді?";
- "Сіз үшін қай ... өте ... әрі ... ... болды?";
- "Қай топ мүшесінің өзін таныстыруы Сізге бірден жақын адам екенін
сездірді (мінезі, ... ... ... айтқан ойы Сізге түсініксіз немесе Сізді таңқалдырды?
- Мүмкін, Сіздің сол адамға қандай да бір ... ... ... "Мұз ... екі ... ... ... қарап тұрады. Мақсаты:
серіктесті итеріп жіберу. Талқылау.Қойылатын сұрақтар:
- Неге ұнамсыз сезім пайда болды?
- Сіздің өміріңізде кездескен ... ... ... бере ... ... ... шеңбер құрып отырады. Психолог диагонал бойынша бормен
сызық жүргізеді. ... ... ... түсіндіреді: "Бұл сызық -тасып ағып
жатқан тау суынан өтетін көпір. Төменде желге теңселген, тартылып ... ... ... ... ... ... ... бір ізді жол, тек
бір ғана адам өте алады, әрі артқа шегінуге, қайтып кетуге жол жоқ. ... ... келе ... екі адам - екі ... ... бір-бірінің
тілін түсінбейді. Қалай да болса көпірден құламай, аяғына ... ... ... ... бір минут уақыт беріледі. Талқылау:
- Тапсырма ненің көмегімен орындалды?
- Қатысушылар ... ... ... ... ... қандай құралдары (вербальді немесе
вербальді емес) ... ... ... емес қарым-катынасы саған жақын да, ... ... ... бір ... ... отырады. Әр адамға карточка ... әр ... ... бір ұлттың ағылшын, француз, италъяндық,
жапондық және тағы басқа ұлт ... ... ... ... бет қимылын, позасын, жүріс-тұрысын көрсету керек екендігі
туралы тапсырма ... ... ... қай ұлтты көрсеткенін табу
керек.
Талқылау:
- Неге сүйеніп анықтадық?
- ... ... ... ... ... бойынша топ екіге бөлінеді. Бір топ таптауырындардың қажетін
дәлелдейтін болса, ал ... топ - оның ... емес ... ... үшін
пікір-талас жүргізіледі.
Жаттығу: "Елсіз арал "
Психолог ойынның шартымен таныстырады: "Мүхит бойындағы бірнеше күнгі
болған окиғадан кейін адамдар елсіз аралға ... Осы ... ... үрленген салдан басқа ештеңе қалмады. Әрі ол да жарамсыз болып қалды".
Ойынның шарты: "Сіздер елсіз аралда қалдыңыз. 20 жылға ... ... ... кездесе алмайсыздар. Енді үш топқа бөлініңіздер".
Жетекші әр топқа ... ... ... ... қай ... ... орыс, ұйғыр) болғанын анықтап алғаннан кейін, топтар бір-бірінің
қай ұлттың өкілдері ... ... әрі ... ... ... жылдың аралында әр ұлт өкілдері қалай өмір сүретінін, қандай
зандарға сүйенетінін, нені өсіретінін, оларды кім ... ... ... мейрам ерекшеліктерімен көпшілік алдында таныстырып,
ойнатып көрсету керек. Әр топ қағаз, ... ... ... және тағы ... ... ... топ ... алғаннан кейін, екі сағаттай ... ... ... ... ... 30 ... беріледі. Топ қай ұлт
өкілдері туралы екенін айтпайды. Олар ... ... ... ... ... да ... ... анықтауға тырысады. Талқылау
толық жүрмейді. Тек мынадай сұраққа жауап беріледі:
- Қандай белгілер арқылы ұлтты анықтау мүмкіндігі болды?
Жаттығу: "Көзқиық"
Қатысушыларға адам саны ... ішкі және ... ... құру ... шеңбердегілер сырттағыларға қарап тұрады. Олар бір минуттың
аралығында ... ... ... күлмей, бет-аузын қисайтпай,
тыжыраймай қарау керек.
Содан кейін сыртқы шеңбердегілердің барлық ... ... ... ... ... ... барады. Сөйтіп, осы көрініс
қайталанады. ... ... ... әр ... өз ... ... Жаттығу, қанша дегенмен, көптеген тұлғалық тосқауылды жеңуді талап
етеді. Топтың барлық мүшелері өзін ... және ... адам ... ... ... ... төмендегі жаттығулардың біреуін қолдануға
болады: а) бәрі бірге дем тарту мен оны шығару;
ә) шеңбер құрып, ... ... ... бір ... ... ... ... бірге "А-а-а" немесе "Ия" деп айқайлау.
Талқылау.
Қатысушыларға төмендегілерді еске түсіруді ... ... ... және ... өзінің күйі қандай болғаны жайлы;
ә) не айтқысы, не жасағысы келгені туралы;
б) адам ... ... ... ... ... ... ... жайлы;
в) серіктес не туралы ойлағаны жайлы айту керек.
Талқылау кезінде талап пен ақыл ... ... ... қажет. Шеңбер
бойында рефлексия жүргізіледі.
Жаттығу: "Мүсін өнерінің аукционы ".
Жұптық жұмыс, Бір топ мүшесіне "мүсіншінің" рөлін ... ... ... - ... ... атқарады. "Мүсінші" тек қолды қолданып,
мүсінді үндемей "жапсырады". Мүсінші ұлтгық ерекшелікке (ұлттық киімдерге,
дәстүрге, әдеп-ғұрыпқа) байланысты тақырыпты ... ... ... ... ... ... үшін ... соңғы, шешуші, нүсқасын есінде
сақтау керек. Содан кейін, әріптестер рөлдерімен алмасады. Мүсінді ... топ ... қай ... мүсіні немесе қай ұлттың өкілдері екенін
табады. Содан кейін ғана мүсіннің шынайы "атын" автор жариялайды. Талдау:
- "Материал" - ... ... ... ... ... тию ... ... Мүсінді қабылдаудағы субъективтілікке назар аудару: дененің сол ле
басқа ... ... ... ... ... ... ... Сізді тындай ма?
- Дене өз бетімен өмір сүреді деген ой пайда болды ма?
Басқа қандай өз ... ... ... ... "Суретші".
Қатысушылар жұптасып тұрады. Оларға серіктестің арқасындағы қағазға
қолымен ... ... салу ... Әрі екінші адам не салғанын шешуі
қажет. Талқылау:
- Денеге қолдың тигені ұнады ма?
- Жағымсыз қандай ... ... ... түсінуге не кедергі жасады (тұлғалық қабылдау ма, қолдың
тиген ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысы бір-біріне сыйлық силайды. Сыйлықты
сыйлау былай басталады: "Менің Сізге сыйлығым - ..." Неге ... ... - ... ... жауап беріледі.
Тренинг рефлексиямен аяқталады.
Тақырыбы: "Достық жылы күлуден басталады" Мақсаты: Жылы ... ... ... ... ... ... ... үндемей қарап, мейірімді де әсем күлкісін ... ... ... кете ... "Жел соғады".
Мақсаты: Ойынға қатынасушылардың зейінін тұрақтандырып, көпшілікпен
қарым-қатынасын нығайту.
Барысы: Жел соғады ... ..... деп ... ... ... білу ... ... сұрақ: "Жел соғады соған, кімнің шашы қысқа болса",
барлық шашы қысқа ұлдар мен қыздар бір жерге жиналады. "Жел ... ... ... ... ... ".а", "....... кімде көп ... ... кім ... ... ... ... Өзгемен бөлісе отырып, жұмыс жасауға үйрету. Қажетті ... ... ... ... ... ... ... саны,
қатысушылардың анына тең болуы қажет. Әр пар қолғаптың өрнегі бірдей
салынған, ... ... ... ... еденге қолғаптарды шашып
тастайды. Балалардың ... бір ... ... өзінің серігін
(қолғаптың парын) іздейді. Серігін тапқаннан кейін екеуі ... ... ... ... ... алмай отырған балаларға ортақ тіл табысуға
көмектесу.
Тақырыбы: "Үйрек үйрек, қаз".
Мақсаты: ... ... ... ... ... ... Қатысушылар дөңгелене шеңбер жасап тұрады. Жүргізуші шеңбердің
ішінде ... ... ... ... ... ... ... ......... қаз"
дейді. Қаз жүргізушіге қарай, қарама-қарсы ... Бұл ... ... ... босаған орынға барып түру. Ойынның қиындығы -
олар ортада кездескенде бір-бірінің қолын алып, реферанс (қимылмен ... ... ... ... ... "Қайырлы таң, қайырлы күн, қайырлы
кеш" деп сәлемдеседі де, бос орынға қайтадан жүгіреді. Осылай ойын ... ... ... ... балалар "Қаз" рөлінде ойнап шығуын
қадағалап тұрады. Сәлемдесу және реферанс нақты ... ... ... ... "Сиам егіздері"
Мақсаты: Өзін, өзгемен бөлісіп, біртұтас етіп ... Ойын ... ... ... түйістіріп, құшақтасып тұрады, бір ... ... бір ... ... ... Енді бұлар бірге өскен
егіздер: екі басты, 3 аяқты, екі қолды, денесі бір. ... ... ... ... ... бұрылуды, жатуды, сурет салуды т.с.с. ұсынамыз.
Кеңес: Үшінші аяқ ... ... ... ... оны жіппен байлап қоюға да
болады.
Тақырыбы: "Ұлдар мен қыздар".
Мақсаты: ... ... ... ... ғана ... оны айта ... ... балалармен шеңбер құрып отырады. Әр бала кідірістен
соң, кезек-кезек сенімділік сезіммен қарап, өздерінің ... ... ... ... ... әр ... өз бойындағы жақсы жетістіктерін
жасырмай, ұялмай жеткізіп айтқаны дұрыс.
Баланың жақсы жақтарымен қатар ... ... де дер ... ... туғызу қажет. Ондай жағдайда психолог балаға үнемі ... ... ... ... арылуға көмек бере алады.
Соңында педагог балалармен олардың бойындағы қалыптасқан ерекше сапалы
жақсы жақтарын айтып қорытындылайды. Сонда ғана олар және ... ... өмір сүре ... Өз ... ... ... ... -бұл өмір
сүру мәдениеті.
Тақырыбы: "Күншуақ"
Мақсаты: Жақсы көңіл-күй, жылулық сыйлау, бала өз көңіл-күйін ... баға ... ... ... бос ... ыңғайланып отырып, көздеріңді жұмыңдар.
Өздеріңді жағажайдамыз деп сезініңдер. Күн жарқырап сәулесін төгіп түр. ... ... ... ... ... ... бұлжытпай қайталауға үйрету -бейсананы дамыту.
Барысы: Жүргізуші: Балалар, қабырғасы айналардан жасалған ... деп ... ... ... ... осы ... ... ішкі шеңбердегі балалар әр түрлі, балықтар, жыландар, т.с.с. Өтіп бара
жатқан аңдар айнаға ... ... ... ... ... әр ... ... өтеді, ал айна аңдардың әр қимылын бұлжытпай қайталып отыруы
қажет.
Жүргізуші алақанын соққанда ішкі - сыртқы шеңбердегі балалар ... ... ... жалғастыра береді.
Жүргізуші балалардың әрқайсысы екі рольде (айна және аңдар) ойнап
шығуын қадағалап ... ... ... Балаларды ұйымшылдыққа, ептілікке үйрету, қол моторикасын
дамыту.
Барысы: Бұл жерде ... ... ... ... ... ... денелерден, үлкен бір дене құрауын өтінеді.
Мысалы: ... ... ... ... ... - ... бәрі ... қалай
қозғалатынын көрсету. "Мысық" - бір бала - ... ... ... - ... күлағын осылай әркім өзінің жасаған денесін -бәрі бірге
мысықтың ... дене ... ... ... ... тек ... мүсіндеп қана
қоймай, оған жан бітіреді. Денені құрап, бүтін қалпын бұзбай, бәрі ... ... ... ... ... қуаныш сыйлай білуге үйрету. Барысы:
Балалар әуен ырғағымен екі ... ... ... ... ... ... ... айтады. Содан соң, оң қолын жүрегінің тұсына
сол қолымен, одан кейін екі ... ... ... ... ... ... ... балалар ішкі тебіреністерін байқайды. Барлығы осы
қимылды қайталайды. Олар бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... Балалардың қиялын дамыту, өзіне сенімділігін, шыдамдылығын
арттыру.
Барысы: Ойынға қатысушылар екі ... ... ... жақ "саз
балшық", екінші жақ "мүсіншілер". Саз ... ... ... ... ал
мүсіншілер өздері ұнатқан мүсінді ... ... ... гүлдер,
балықтар, құстар, ойыншықтар т.с.с). Жасалған ... ... ... ... ал ... ... ат қояды. Соңында барлық мүсіншілер
саяжайдың ішінде тұрған мүсіндерді аралап, ... ... ... ... аттарын дұрыс табуға кіріседі. Қатысушылар рольдерімен
ауысады.
Ескерту: Мүсіндер тұрған қимылдарын өзгертпейді және ... ... ... ... мүсіндерді мақтап, мадақтайды.
Тақырыбы: "Айдаһар"
Мақсаты: Көпшілікпен ойынның ережесін ұстана ойнауға үйрету, ... ... ... бір ... ... ... ... тұрады. Бірінші
ойыншы айдаһардың "басы", ал соңындағылары "құйрығы". Басы құйрыққа дейін
жетіп, оны ... ... ... ... ... ... денесі бөлініп
кетпеуі қажет. "Бас" "құйрықты" ұстаған сәтте, ол құйрыққа ... ... екі ... ... болмайынша ойын жалғаса береді.
Тақырыбы: "Қайырымды жануар".
Мақсаты: Жүректің дұрыс ... ... ... ... ... сезімдерден арылтып, жақсылыққа үйрету.
Барысы: Қатысушылар дөңгелене шеңбер жасап, қолдарын ұстасып тұрады.
Жүргізуші жай ырғақты даусымен: "Біз ... ... ... ... ... тыңдап көрейікші, ол қалай тыныс ... ... ... өзінің және көршісінің тыныс алуын тыңдап көреді. Ал енді бәріміз
бірге бірдей тыныс алып ... ... ... - ... бір қадам алға,
дем шығарамыз - бәріміз бір ... ... ... ... - екі ... алға, дем
шығарамыз - екі қадам артқа (2-3 рет қайталаймыз).
"Жануар тек қана ... дем алып ... оның ... ... ... ... нақты соғады. Соғады - бір қадам алға, ... - бір ... ... Біз ... осы ... тынысы мен жүрегінің соғуын ... ... ... ... ... ым ... түсінуге үйрету. Барысы: Шеңбер
бойында дөңгелене ... ... ... ... пантомимо арқылы бір
қалаған сыйлығын тарту ету. Ал сыйлықты қабылдаған ... ... ... ... "Молекула".
Мақсаты: Жылдамдыққа үйретіп, қарым-қатынасты нығайту. Барысы: Бөлмеде
қатысушылар ... ... ... ... қанша соқса, сонша қатысушы
бірігеді. Мысалы: жүргізуші алақанын 5 рет ... ... әр ... ... ... ... ... ойын осылай жалғаса береді.
Тақырыбы: "Көңіл-күйім неге ұқсайды?".
Мақсаты: Өз көңіл-күйін ауа-райына баламалай айтуға үйрету. Барысы:
Қатысушылар ... ... ... ... табиғат құбылыстарына,
жыл мезгілдеріне, ауа-райына ұқсатып айтады. Бірінші қатысушы: "Менің көңіл
күйім ашық, көк ... ... ... бұлтқа ұқсайды, (көршісіне қарап)
ал сенікі ше?" Келесі - "өте жақсы" деп, ... ... ... ... жаттығу жалғасып кете береді. Соңында жүргізуші барлығынан - ... ... ... ... ... - көңілді ме, қуанышты ма, болмаса
көңілсіз бе? - деп ... ... ... жауабын бақылап тұрады. Егер жауаптары
нашар - ауа-райы ... ... ... қара түнек аспан т.с.с. болса,
мұндай ашу элементтері қолайсыз (жағымсыз) эмоционалды жағдайды көрсетеді.
Бірақ мұны ... ... деп ... ... ... ... ... суретін саламыз. Қажетті заттар: Суланған
қағаз, түрлі-түсті бояу. Барысы: Балаға өз ... ... ... ... ... ... ... т.б. көңіл-күйін де
бейнелеуге болатынын түсіндіреміз. Жүргізуші баланың жұмысына ... ... Ашық ... ... ... суреттің түсіне қарай
анықтаймыз. Тұйық ... -бұл ... ... ... ... ... жақсы тілектер айтып, жағымды қарым-қатынас
түзу.
Барысы: Бір-бірінің қолынан ұстап дөңгелене отырады. Көршісінің ... ... ауыз сөз ... ... ... Қабылдаған бала басын изеп:
"Рахмет, маған өте ... деп ... ... ... ол ... кейінгі
көршісіне жақсы тілегін сыйлайды, осылай жаттығу ... кете ... ... ... ... айта ... қиналғанын байқасаңыз, оның
көршісінің күтіп, ренжігенін күтпей, өзіңіз көмектесіп айта ... ... ... айта ... қиналып көп тұрып қалған жағдайда,
көпшіліктің назары өзіне ... ... одан ... ... еш ... ... сондықтан да күттірмей өзіңіз айта салғаныңыз жөн, ол бала
осылай біртіндеп араласады.
Тақырыбы: "Оқиғаны ... ... ... ... ... ... Жүргізуші: "Ерте, ерте, ертеде ...." деп бастайды, келесі
қатысушы оқиғаны ары қарай жалғастырады, ... ... ... бәрі ... ... ... ... кезек жүргізушіге келгенде, ол оқиғаны
тереңдете, қиындата түседі, осылай жаттығу жалғаса береді.
Ескерту: Жүргізуші қиялға түсе ... ... ... ... ... "Жел ... және үрленетін қуыршақ". Балалар жұп-жұп болып
бөлінеді: біреуі - ... желі ... ... ... ... ... ... төмен қарап салбырап) үрілетін қуыршақ. Ал ... - ... ... жел ... ... жел ... тынысын шығарып "с-с-с" деп
дыбыстайды. Қуыршаққа жайлап жел ... бойы ... ... ... ... Енді ... ... Сосын үрленіп тұрған қуыршақтың ішін
қатты басып, желін шығарады. "с-с-с" деп желі ... ... Желі ... ... ... күйіне түседі. Балалар рольдерін ауыстырады.
Тақырыбы: "Көзімізді түйістіріп"
Мақсаты: Сезім арқылы өзгенің ішкі ... ... ... ... жұп-жұп болып бөлініп қолдарынан ұстасып тұрады. Жүргізуші: Үндемей
бір-біріміздің көзімізге қарап, ... ... - "Мен ... ... "Мен сенімен достасқым келеді!" т.с.с. ойларымызды сезім арқылы
жіберіп, оны қалай ... ... ... ... ... "Амандасу - сәлемдесу".
Мақсаты: Балаларды біріктіріп, өзара сенім жағдайын жасау. Барысы:
Балалар жүргізушімен бірге шеңбер ... ... ... сөздерді әндетіп
айтуға жаттығады. « Қайырлы таң, Асқар! (күліп, басын изеу)
Қайырлы таң...! (жүргізушінің атын ... таң ...! ... ... ... ... ... атап
шығады)
Қайырлы таң, аспан! (жоғарыдағы қимылдарды жасап қайталайды).
Қайырлы таң, барлық жақсылық ... ... ... жандарына
жайып, кейін түсіреді).
Тақырыбы: "Актерлер".
Мақсаты: Өзінің жақын адамдарын қуанта ... ... ... ... жест ... байланыс. Барысы: Балалар шеңбер
құрып отырады. Барлығы - ... ... ... Жүргізуші балаларға
кімді бейнелеу керектігін ұсынады.
- Күзгі бұлт.
- Ренжіген адам.
- Қатыгез сиқыршы тәрізді қатуланыңдар.
- Күнге қараған мысық.
- Күн.
- ... ... ... бала.
- Сендер күнді көріп тұрған сияқты күлімдеңдер.
- Балмұздағын жерге түсіріп ... ... ... екі ешкі ... ашуланыңдар.
- Жұмыстан келген ана.
- Ауыр жүк көтерген адам.
- Үлкен шырпы тасыған құмырсқа тәрізді шаршаңдар.
- Орманда адасып ... ... ... ... қоян.
- Ит қуып жүрген мысық тәрізді қорқыңдар.
- Ауыр рюкзак шешіп қойған турист.
- Анасына үйді ... ... бала ... дем ... ... осы ... өздерін калай сезінгенін жеткізе біліңдер.
Бір - бірлеріңе қарап, өз көршілеріңе осы жағдайлар- ды жеткізе ... "Кім ... ... ... ... ... ... білуге, мейірімділікке
тәрбиелеу. Адам өміріндегі күлкі ролінің маңызы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... ертегі айтып береді:
"Бір елді күлкі ханы басқарыпты. Ал оның ... ... ... және ... ... ... ... Бұл елде өмір сүретін адамдар ешқашан
ренжуді ... ... ... ... күле берген. Бір күні бұл елге басқа
елдің тұрғыны келеді. Оны құрметпен қарсы алып, одан ... ... ... ... беруін сұранады. Сонда жолаушы барлық көрші мемлекеттерде
қауіпті ауру барын - адамдар ... бойы ... ... ... ... Бұл түні ... ... ұзақ уақыт көз ілмей, қалай көрші
мемлекетке көмектесудің жолын қарастырады. Ертеңгісін ... ханы ... ... күлдіргіш балаларын шақырып жолға дайындайды, яғни, олардың
мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... бойынша барлық жерде болып, күлкіні таратқан ... ... ... ... ... бір рет қана олар ... ... болған. Нәтижесінде адамдар шын ... ... ... күлкі мейрамын ұйымдастырып, барлық адамдарды қуана
білуге шақырады, ... күле ... ... ... ... ... бір-біріне деген жылы сезімін оятып, қиялын дамыту.
Қажетті заттар: ... ... ... ... ... әр ... алдын-ала дайындап алған оқиғаны
(күлкі ... ... бал, ... түбіндегі өмір, таңертеңгі орман кейпі,
т.б.) суреттейді. Сосын барлығы өзінің ... атын ... осы ... байланыстырып бір оқиға немесе ертегі ойлап шығарады.
Тақырыбы: "Ауыл ауласындағы тіршілік" - ... ... ... ... ... ... ... Жүргізуші балалардың
барлығын сол жердің тұрғыны ретінде ауыл ... ... ... ... үй ... айналып, олардың тіршілігін көрсетеді. Міне,
кеудесін тік ұстап, басын көтеріп, ... ... ... өзін ... ... ауланың ішінде "Ку-ка-реку!" деп, әтеш жүр. Есіктің алдына
жеңіл, абайлап ... ... Ол ... ... ... алдыңғы аяғымен бетін,
мұрнын, құлағын ырғақпен әдемілеп жуып отырып: "Мияу!" деп дыбыстап қояды.
Аяқтарын шатастыра басып, балпаңдап үйрек ... Ол ... деп ... ... ... бастады. Өзін мактаныш түтып, аяқтарын
сермеп басып, амандасқандай басын әр ... ... ... деп қаз жүр.
Көлшіктің үстінде, ... ... ... ... жатқан шошқа басын бірден
көтеріп, таңданған ... ... ... деп бір ... ... Ат басын төмен түсіріп, түрегеп ұйықтап түр. Міне, есек көзін ашып,
бір құлағын көтеріп (алақанымен), сосын басы мен ... ... ... ... ... деп ... ... Тауық ояна сала ауланың
ішінде ... ... ... бәрі ... ма? Қайырлы таң! деп
қояды. Ескерту:
1. Балалардың өздері көптеген қимылдар ойлап табуларына ... ... ... әр ... өз ... бөлек-бөлек дайындаймыз.
Балалар өз роліне бейімделіп үйренгеннен кейін, алдын-ала дайындап аула
тіршілігін бәрі ... ... ... дұрыс.
Тақырыбы: "Төмпешіктер".
Мақсаты: Балаларды өзара тіл табыса білуге үйрету. Ойын барысы: Еденнің
үстіне әр жерге жастықтарды қоямыз, қос аяқтап ... жете ... ... ... ... ... Ал жастықтар -
төмпешіктер. Бір ... үсті ... ... ... ... да олар ... төмпешіктерге секіріп: "Ква-ква, жылжышы" ... екі ... бір ... тар болса, біреуі келесі төмпешікке секіреді,
болмаса көршісін "батпаққа" итереді, ол өзіне бос төмпешік іздейді.
Ескерту: Жүргізуші де ойынға араласып ... ... ... ... Егер ... ... ... келіспеушілік пайда болған
ағдайда, ол секіріп жүріп ... ... ... кабылдауына көмектеседі.
Тақырыбы: "Құпия".
Мақсаты: Өзара тіл табысуға,бөлісе білуге үйрету. Барысы: ... ... ... ... ... ... (түйме, моншақ, сағат,
сырға, т.б.) тарту етеді. Сыйлықты көршілеріне көрсетпей алақанына ... ... ... Бір-біріне не нәрсе берілгенін білгісі келген
қатысушылар бөлменің ішінде жүріп, ... келе ... ... ... құпиясын алмасып, келіссөзге келуін
бақылап тұрады. ... ... ... ... ... тіл табысуына
көмектеседі.
Тақырыбы: "Жіп орамы"жаттығуы.
Мақсаты: Топтағы балалардың бір-біріне ... ... ... ... Жіп орамы.
Барысы: Балалар дөңгелене отырады. Жүргізуші қолындағы жіп ... ... ... бармағына орап, өзін қызықтыратын сұрағын көршісіне қоя
отырып (Мысалы: "Сенің атың кім, сен менімен достасқың келе ме?, сен ... т.б.") жіп ... ... ... Ол жіп ... алып ... ... да, сұраққа жауап береді, сөйтіп ол жіп ... ... ... ... ... сұрағын қояды. Осылай, соңында жіп ... ... ... Жіп орамы барлық ойынға қатысушыларды бір-
біріне байланыстырып, әрқайсысының ішкі ... ... ... ... ... Барлығы бірігіп бір ортақ дене ... ... айта ... отырған балаға жүргізушінің көмегі қажет
жағдайда, ол жіп ... ... ... ... ... ... ... айтып қайта
лақтырады. Осылай жасалған тәсіл жүргізуші мен баланың ... ... 2-3 ... ... мақсатымызға орай психокоррекциялық қызмет көрсету барысында
едәуір нәтижелер алдық. Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... мен ... ... жаттығулар біздің
мақсатымызды ғана жүзеге асырып қана қойған жоқ, сонымен ... ... ... мен жеке ... ... де ... ... әсер еткендігі байқалды. Айтылатын ойымызды ... ... ... ... 2). Оқу жыл ... алған нәтижелермен
салыстыра отырып, зерттеу обьектісі - сынып ұжымынан оқшауланған балалар
саны ... ... ... ... ... едәуір жақсарды.
Олай болса біз ұсынып отырған психологиялық ... ... ... ... ... ... ерекшелік.
3 Бөлімнің қорытындысы
Балалар ұжымынан оқшауланған оқушылармен жұмыс жүргізу бастамасы оның
себебінен туындаған ... ... ... ... басталады.
Мектеп оқушылары арасындағы қарым-қатынасында проблемасы бар балаларға
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... оқу тәрбие беру ұйымының болуы, ... ... ... ... қиын ... ... белсенді
көмек беруі негізгі роль атқарады. Бүдан ... ... ... және ... ... ... үшін мектептерде оқушыларға арнайы
оқытатын жоғарыдағы бағдарламаларды қолдануға ... ... даму ... зерттеу барысында мұндай
конфликтілерді балалар өз бетімен шеше ... ... ... ерекше жеке дара жұмасты ересек адамдар жасау керек, яғни өз
құрбыларымен жағымды қатынас құру ... ... ... ... әсіресе, экспериментті ойындар балаларда әрбір баламен өте ерекше,
дифференциалды әрекеттер жасай отырып, ... ... ... ... оның ... ... қажет, одан әрі оны шешудің
жолдарын қарастыру қажет.
Өз балаларының ойындарын бақылай ... ... бір ... ... ... бата ... үлкендерден қорқып, сенімсіздік пен
ұялшақтық байқатуын көру ата-аналар үшін қандай қиын.
Қарым-қатынастың бұзылуы, ... пен ... ... ... ... ... белгісі.
Мектеп психологының қызмет көрсету сферасы оқушылар, мұғалімдер, ата-
аналар, әкімшіліктер, яғни ... ... ... ... шешу ... ... Себебі сыныптағы қарым-қатынас сипаты
баланың білім алуы мен тәрбиеленуіне ... әсер ... Егер ... ... тәрбие беріп, білімдерін жоғарылатамын десе, онда ең
бірінші кезекте оқушылардың өзара ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынасты реттеп алған жөн.
"Олай болса, біз әрбір сабақта, балалармен бірлесе ... ... ... тату ... ... үйрететін, басқаларды түсінуге,
қолдауға көмектесетін ойындар мен жаттығуларды тиімді ... ... ... ... арналған тапсырма мен ойындарға
қатысушылардың көп ... ... ... бола ... ... ... өз ... бірге орындай алса, ал ... ... ... ... ... ... ... төменде
көрсетілетін ойындар мен жаттығуларды өткізбес бұрын, оны жүргізетін
орындарды ұйымдастырып ... жөн. ... ... ... мен ... жиі-жиі ұйымдастырып, оларға көбірек көңіл бөлу -мұғалім іс-
әрекетін ... ... ... ... ... ... - ... басынан өткізетін адамның күйін сипаттайтын терминдердің ... ... ... орта ... ... ... құрбыларының шектеп тастауы, конфликтілі жағдайдағы топтан
оқшаулану сезімдері бала психикасындағы көп ... ... біз ... ұжымындағы оқшаулану және қарым-қатынас мәселесін
теориялық зерттеу барысында зерттеу мәселесіндегі терминдерге ... ... ... психикасының қайнар көзі - қарым-қатынас екендігі тек біздің
зерттеу жұмысымыздың ... ... ғана ... ... жоқ, ... ... ... стилі мен технологиясының да адам ... ... ... ... ... ... тәжірибесінде ең көп кездесетін жағдай -оқушылардың ақыл-ойы мен
сабаққа ... ... ... ... ... ... да айтылатын мәселе қарым-қатынас жасау технологиясы
баланың ... мен ... ... ... ... ... ... мәліметтерінен алынған мәліметтерге қарағанда,
ақыл-ойы басқа балаларға ... ... ... ... ... ... белсене қатынасатын оқушылырға балалар үйір болып келеді ... ... баяу ... оқу ... ... оқу тапсырмаларына енжар
келетін оқушылармен басқа балалар көп жұғыса бермейді.
Диплом жұмысымызда қарым-қатынасында проблемасы бар балалардың ... жеке ... ... ... сипаттама берілді. Ақыл-ойы
енжар балалардың психологиясына сипаттама беру барысында расында да бұл
балалардың ... ... ... өзіне сенімсіздік
басқалармен қатынас жасауына кедергі жасайтынын, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... алынған эмпирикалық материалдар
жоғарыда айтылған проблемаларды тиянақты түсініп, оны шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... балалардың болу
себебін түсіндіретін оқушылардың ... ... ... ... емес. Конфликттерді алдын алу жолында маңызды роль алатын - тәртіп
болып табылады. ... - ... бір ... ... ... ... өзіне қажетті бостандығының толық дамуын қамтамасыз ететін әрекет.
Диплом жұмысымызда балалар ұжымында ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізу
арқылы, топтан изоляциялану себептерін анықтап ... ... ... жүргізген социометриялық әдістеріміздің көмегімен мектеп жасына дейінгі
және мектеп оқушылары арасынан оқшауланған ... ... ... ... ... ... ең ... кезекте олардың өзара
қарым-қатынасы мен ... ... ... мен ... аңғарудан
басталады.
Оқшауланған баланың себептері түрлі болатындығын ... ... ... ... ... ... оқшаланудың
бір түрі - балада қорқыныш пен ... ... ... ... ... әлеуметтік бағаға деген қорқыныш сезімімен ... ... ... ... - ... Мұның мотиві болып жаңа
жағдайға және әлеуметтік бағаға деген қорқыныш сезімі табылады. ... және ... ... ... ... құрылған ішкі
конфликт.
Ерте шақта бала мінезіндегі тежелу, яғни ... ... ... ... бас ... ... ... көрсеткендей оның
темпераментінің ерекшелігіне байланысты, әрі темпераментінің ... ... ... ... функциясына тәуелді болады.
Алынған мәліметтерді сараптай отырып баланың әлеуметтік жағдайына, яғни
топта алатын орнына әсер ететін тағы бір фокторын бөліп алуға ... Ол ... өз ... реттеуге қабілеті және икемділігі.
Оқушылар арасындағы баланың әлеуметтік жағдайына, яғни топта алатын
орны мен топтан тыс ... әсер ... тағы бір ... ... ... ... бірі лидерлікке үмтылыс немесе лидерлік конфликті.
Мұнда екі-үш лидерлердің және олардың топтарының сыныптағы ... ... Орта ... ... тобымен үлдар тобының
арасындағы конфликтері жиі болып тұрады. Үш-төрт жасөспірімдердің ... ... бір ... ... ... ... ... түсуі мүмкін.
О.Ситковская, О.Михайлова сияқты психологтардың бақылауынша лидерлікке
жол, әсіресе жасөспірімдер ортасында, қатыгездік, ... ... ... ... ... - ... тыс ... немесе
оқушылардың конфликтілі балалармен қарым-қатынас жасаудан қашқақтайтынын
көрсетеді.
Оқушылардың агрессивтік ... ... ... жеке ... дефектерімен байланысты. Әлеуметтік дефектісі ... ... ... оның ... ... ... әбден
ықтимал. Сондай-ақ, мектепке дейінгі балалардың ата-аналарының жазалауының
жиілігі мен ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне
байланысты дағдарыстарының негізі - топтан оқшаулануының да бір ... ... ... ... оқшауланған балаларға психологиялық көмек
көрсетпес бұрын, оқшауланған баланы анықтап алу, оның ... ... ... ... алу міндеті тұрады. Біздің екінші
тарауымыздағы материалдар бұл міндетті шешудің бірден-бір жолы деп ... ... ... ... ... жүргізу бастамасы оның
себебінен туындаған конфликтіні шешудің ... ... ... ... ... ... ... бар балаларға
психологиялық көмек көрсету істеріне, конфликттердің алдын-алу әрекеттеріне
мектептегі жақсы оқу ... беру ... ... тәртіптің болуы,
оқушылардың қарым-қатынасқа түсуінің қиын жағдайларында мұғалімнің белсенді
көмек беруі ... роль ... ... ... ... ... және ... білуіне дағдылану үшін мектептерде оқушыларға арнайы
оқытатын жоғарыдағы бағдарламаларды қолдануға болады.
Психологиялық конфликтінің даму динамикасын ... ... ... балалар өз бетімен шеше алмайтындығы түсіндірілген. Мұндай
балалармен ерекше жеке дара жүмасты ересек адамдар жасау ... яғни ... ... ... құру ... ... қажет. Зеттеулер
бойынша, әсіресе, экспериментті ойындар балаларда әрбір баламен өте ... ... ... ... ... ... әрекеттерінің
себебін анықтап, оның ерекшеліктерін зерттеу қажет, одан әрі оны шешудің
жолдарын қарастыру қажет.
Өз балаларының ... ... ... ... бір ... оқшауланып,
балалармен араласуға бата алмай, үлкендерден қорқып, сенімсіздік пен
ұялшақтық байқатуын көру ... үшін ... ... ... жанжалдасушылық пен оқшауланушылық баланың
қоршаған ортаға нашар бейімделуінің белгісі.
Егер мұғалім оқушыларға дұрыс тәрбие беріп, ... ... онда ең ... ... ... өзара қарым-қатынасын, сондай-ақ
мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынасты реттеп алған жөн.
Олай болса, біз ... ... ... ... ... ... ... тату болуға, бірігуге үйрететін, басқаларды түсінуге,
қолдауға көмектесетін ойындар мен жаттығуларды тиімді ... ... ... ... ... ... мен ... көп болуы соғұрлым нәтижелі бола түседі. Кейбір жаттығуларды
ата-аналар өз балаларымен бірге орындай ... ал ... ... ... ... ... ... Сондықтан төменде
көрсетілетін ойындар мен жаттығуларды өткізбес бұрын, оны ... ... ... жөн. ... ... мерекелер мен ойын-
сауықтарды жиі-жиі ұйымдастырып, ... ... ... бөлу -мұғалім іс-
әрекетін жандандыра түседі.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... Рояк А.А ... ... ... детей. //Вопросы психологии. 1996г
№3 1016.
2 ... Р.С. ... ... 2. М., Владос, 2000г
3 Рояк А.А. Психологический конфликт и особенности индивидуального развития
личности ребенка. М., Педагогика ... ... ... Н.В., Погольша В.М. Межличностное общение. Санкт
- Петербург:, 2001г
5 Смирнова Е.О. Теория привязанности: концепция и эксперимент. // ... 1995. ... ... ... Изд. ... Москва 2001.
7 О.Н.Громова «Конфликтология» курс лекции, Москва 2000.
8 А.Я.Анцупов, А.И.Шипилов «Конфликтология». Изд. Юнити. Москва 2001.
9 ... ... ... ... ... ... ... «Психология конфликта» Сборник «Мастера психологии», Питер
2000.
11 Э.А.Уткин «Конфликтология» ... и ... Изд. ... ... ... ... «Конфликты в коллективе старшекласников и пути ... ... ... ... ... ... диагностики родительского отношения»
Дис.канд.псих.наук, Москва 1989.
14 «Психология» Словарь /Под ... ... ... Политиздат, 1990.
15 Л. В. Орлова. Ақыл-ой енжар оқушылар // Воп. Психол. ... ... Л.Л. ... и общение. М., Педагогика, 1983.
17 Власов Л.В., Сементовская В.К. Деловое общение. Лениздат, 1980.
18 Гуткина Н.И. Психологические ... ... ... с ... ... 1984, №2.
19 Егидес А.П. Психологическая коррекция ... ... ... 1984. т.5, ... ... А.А. Как ... конфликта? В кн.: Труд. ... ... ... ... Е.Н. ... общения. М., Педагогика, 1982.
22 Ковалев А.Г. Курс ... по ... ... М., ... Леви В.Н. ... ... М., Знание, 1988.
24 Леонтьев А.А. Педагогические общение. М., Знание, 1979.
25 Морено Дж. ... М., ... ... Е. ... ... в воспитании младших школьников. Ж.
«Народное образование», 1976, №5.
27 Кричовский Р.Л., Кмить Н.И. ... ... ... с ... Ж. ... ... 1984,
28 Краковский В.А. Директор-учитель-ученик. М., Знание, 1982.
29 Обозов И.И. ... ... ... М., Знание, 1986.
30 Решение конфликтных ситуаций в педагогическом общении. Психология, ... ... Роль ... в ... ... подростка. В кн.: «В мире
подростка». М., 1962.
32 ... А.Ф. ... ... ... ... ЭКО, 1981, №5.
33 Спенцицкий А.Л. Социально-психологические проблемы управления. Л., 1975.
34 Умарский Л.И. Коллектив и личность. М., 1975.
35 Платонов К.К. ... ... ... ... и коллективов. В. Кн.:
«Коллектив и личность». М., 1973.
36 ... А.В. О ... ... ... ... в
коллективе. Ж., «Вопросы психолгии», 1976. №3.
37 Петровский А.В. Опыт построения социально-психологической концепции
групповой ... Ж. ... ... 1973, ... ... М.Г. ... в XX ... М., 1971.
39 Андреева Г.М. Социальная пихология. М., Изд-во МГУ, ... ... и ... ... ... /Под ред. Е.В.Шорохова. М.,
Наука, 1977.
41 Методы социальной психологии. /Под ред. Е.С.Кузьмина, В.Е.Семенова./ ... МГУ, ... ... ... коллектива. Петровский А.В., ШпалинскийВ.В. М.,
1978.
43 Кан-калик В.А. Основы професионально-педагогического общения. Учебное
пособие. ... ... ... А.Н. ... ... М., ... ... Добрович А. Воспитателью о психолгии и ... ... ... ... ... Я.Л. Психология общения. М., Знание, 1974.
47 Т.В.Корнилова,С.ДСмирнов,Е.Л.Григоренко факторы социаального ... ... ...... ... ... и местов ноблюдения). //Вопросы ... ... Е.О. ... ... ... ... ... //Воп.
психол.1999, №1.105-1 Ібсс.
49 О.А.Белабрыкина. Влияние социального окружения на ... ... ... ... Т.П.Скрипкина. Взаимодоверие как ... ... ... В.А.Гитроо Защитные механизмы; от личности к группе.//В.п.№4.54-61с.
52 О.Е..Смирнова Генезис ... ... от ... до семи лет в
исследованиях сотрудников психологического института //В.п.54-62с.
53 Психологические проблемы социальной регуляции поведения. изд. ... 1976, Отв. ... ... ... ... ... ... Межличностное общение. Санк-
Петербург. »Питер» 2001
55 Золотнякова А.С. Проблемы ... ... ... на Дону ... Психологические исследования общения (под ред. Ломов, Беляева)
Москва;1985г.
57 Программы по ... ... и ... ... исследовании по
курсу "социальная психология". Москва 1978 г.
ҚОСЫМША А
Басса-Даркидің эмоциялық тесті
Шарты: Төмендегі ... ... ... "+" белгісін, ал
келіспесеңіз "-" белгісімен белгілеңіз.
1. Егер мен ашулансам, қол жұмсап жіберуім мүмкін.
2. ... ... ... мен қатты тітіркенбеймін.
3. Мен тез ренжіп, жылдам басыламын.
4. Егер мені дұрыс, жиі ... ... ... орын д амаймын.
5. Менің ойымша тағдыр маған қатыгез сияқты.
6. Басқалар менің сыртымнан мен туралы не айтатынын ... Егер ... ... ... келіспесе, мен айтысудан бас
тартпаймын.
8. Егер біреуді аддаған кезім болса, мен ар-ұжданымның ... ... ... ... ... ... мен қол көтеруге қабілетті емес сияқтымын.
10. Мен ашуланғанда, есікті сарт еткізіп жабамын.
11. Кейде адамдар мені ... ... ... ... Егер маған орныққан ереже ұнамаса, мен оны бұзғым келеді.
13. Кейде мені қызғаныш мазалайды.
14. Көп адамдар мені ұнатпайды деп ойлаймын.
15. ... ... ... ... ... ... Кейде менің ойыма өзім ұялатын ойлар келеді.
17. Мені төбелеске дейін жеткізеуге қабілетті адамдарды білемін.
18. Кейде мен ашу-ызамды төбелес ... ... Мен ... жиі ... ... оқ ... ... Егер біреу өзін бастық сияқты көрсеткісі келсе, әрқашан мен ... ... Мені ... ... жек ... адам ... Көбі маған қызғаныпшен қарайды.
23. Егер мен қатты ызалансам да балағат сөзге жақындамаймын.
24. ... ... ... ... ... байқап сезу керек.
25. Егер маған біреу қол жүмсаса да, мен сирек ... ... ... ... ... ... түскен затты алып, сындырғанымды
есіме түсіре аламын.
27. Өзіме ұнамсыз адамдарға қатынасым дөрекілеу көзқарастамын.
28. Маған ... ... ... ... ... келмейді.
29. Басқаларға деген жаман көзқарасымды жасыруға тырысамын.
30. Кейде мені мазақ қылатын сияқты.
31. Егер ... мені ... мен ол ... не ... ... Өз ата-анам үшін аз көмек тигізгенім мені қатты толғандырады.
33. Маған біреу қол көтерсе, мен оған ... ... Дау ... мен жиі ... ... ... ... бола ренжімеймін.
36. Адамдар өздерін бастык ретінде көрсетсе, мен калайда болса ... ... ... жасаймын.
37. Мен әрқашан да жаксы еңбегіме лайықты баға ала алмаймын.
38. ... ... зиян ... ... ... Мені жиі ... жәй ғана айтып қорытқанмен, оны орындаймын.
40. Мен ... ... ... өкіыемін.
Жауап бланкісі
| ... |
| ... ... |9 + - |17+- |25+- |33 +- | |
|2 + - |10 + - |18+- |26+- |34 + - | |
|3 + - |11 +- |19 + - |27 + - |35 + - | |
|4 + - |12 + - |20 + - |28 + - |36 + - | |
|5 + - |13+- |21+- |29 + - |37 + - | |
|6 + - |14 + - |22 + - |30 + - |38 + - | |
|7 + - |15+- |23 + - |31 +- |39+- | |
|8 + - |16 + - |24 + - |32 + - |40 + - | ... | | | | | | |1. Физикалық агрессия |1 |-9 |17 |-25 |-33 | |2. ... |-2 |10 |18 |26 |34 | |3. ... |3 |11 |19 |27 |35 | ... |4 |12 |20 |28 |36 | |5. ... |5 |13 |-21 |29 |37 | ... |6 |14 |22 |30 |-38 | |7. Вербальді агрессия |7 |15 |23 |31
|39 | |8. Кінәні сезіну |8 |16 |24 |32 |40 | ... ... ... бір ... ... және ... бір-
біріне горизонтальді тұрғыда қосып, қосындысын "Ұпайлардың қосындысы"
бағанына жазу ... ... ... ... ... ... ... емес, оның мінезіндегі эмоциялық ерекшеліктеріне
көңіл бөлу керек.
ҚОСЫМША Б
1 - сұлба. Матрица
№№ |Оқушылардың аты-жөні |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |10 |11 |12 |13 ... |16 |17 |18 |1 9 | |1 ... ... | | | | |+ | |+ | | | | | | | |
| | |+ | | |2 ... ... | | | | |+ | | | | | | |+ | |+ | | | | | | ... ... | | | | | | | | | | |+ |+ | |+ | | | | |— | |4 ... | | | | | | | | | | | | |+ | | | | | |
| |5 ... ... | | | | | | | | | | |+ |+ |+ | | | | | | | ... ... |+ | | | | | | |+ | | | | | | | | | |+ | | ... ... |+ | | | | | | |+ | | | | | | | | | |+ | | ... Ақманат |+ | | | | | |+ | | | | | | | | |+ | | | | ... ... | |+ | | | | | | | | |+ | | |+ | | | | | | ... ... | | | |:--- | | | | | | | | | | | | | | | | ... ... | | | |
|+ | | | |+ | | | | | |+ | | | | | |12 ... ... | | |+ | |+ | | | |
| |+ | | | | | | | | | |13 ... ... | |+ | | | | | | | | | |+
| |+ | | | | | | |14 ... ... | | | | |+ | | | |+ | |+ | | | |
| | | | | |15 ... Саят | | | | |+ | | | | | |+ |+ | | | | | | | ... ... Шара |+ |+ | | | | | |+ | | | | | | | | | | | | ... | |+ | | | | | | | | | |+ | |+ | | | | | | |18 ... Бақтыгүл
|+ | | | |+ | |+ | | | | | | | | | | | | | |19 ... ... | | | |+ | |
| | | | |+ | | |+ | | | | | | | ... ... |5 |4 |1 |1 |7 |0 |3 |3 | ... |6 |2 |7 |1 |1 |0 |3 |1 | | ... таңдау |1 |0 |1 |1 |1 |0 |3 |2 |2 |0
|3 |3 | |1 |1 |1 |0 |2 |1 | |2- ... ... ... ... ... ... жұмыстан кейінгі көрсеткіш динамикасы

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыныптағы оқшауланған балалармен жұмыс жүргізудің психологиялық ерекшеліктері68 бет
Биология терминдерінің анықтамалары4 бет
Диспансеризация жайлы3 бет
Қауіпсіздік түсінігі4 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
«Қазақстандағы ұжымдастыру: тәсілі мен зардаптары»4 бет
Жаппай ұжымдастыру мен күштеп отырықшыландыру тұсындағы қазақстан ауыл шаруашылығындағы салық пен қаржыландыру46 бет
Жетісу өңіріндегі ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыруға қарсы наразылық (1929-1933 жж.)37 бет
Педагогикалық ұжымдағы қарым – қатынастардың әлеуметтік психологиясы10 бет
Қазақстанда ауыл шаруашылығын ұжымдастыру және оның зардаптары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь