Көмекші мектеп бастауыш сынып оқушыларының оқу дағдысының ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТІҢ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ҮРДІСІНІҢ ПСИХОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ МЕХАНИЗМДЕРІ.
1.1 Оқудың психофизиологиялық механизмдері мен оқу дағдысының қалыптасуы ... ... ...5
1.2 Оқу үрдісінің бұзылуы себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

II КӨМЕКШІ МЕКТЕП БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ДАҒДЫСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
2.1 Көмекші мектеп оқушыларының оқу дағдысының қалыптасу ерекшеліктері ... ..25
2.2 Констатациялық (бақылау) зерттеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.3 Констатациялық(бақылау) зерттеудің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ
МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ
АРНАЙЫ ПЕДАГОГИКА КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМ ... ... ... ... ... ОҚУ ... ... орындаған:
ППФ
Дефектология бөлімінің
4 курс студенті
Дюсембиева
Л.М.
Диплом жұмысы ... ... ... ... п.ғ.к . ... ... К.Б.
Жетекшінің қолы_______
Хаттама №
Алматы 2009
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
......................................3
I ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТІҢ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ... ... ... ... ... мен оқу ... Оқу ... бұзылуы
себептері..............................................................12
II ... ... ... ... ... ОҚУ ... ... Көмекші мектеп оқушыларының оқу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... оқу ... меңгеру
қиыншылықтары бар балалардың санының айтарлықтай өсуі белгіленді. Соның
ішінде, ... әр ... ... бар ... оқу ... ... ... болады.
Жалпы, оқу дегеніміз не? Оқу - ... ... Бұл ... ... ... ... ... және есту
анализаторлары қатысады. Оқу ауызша сөйлеуге ... кеш және ...... ... ... ... қабылдағандарын
ажыратып, әріптерді тани бастайды. Таныған әріптерін ... ... ... ... біріктіріп, сөз,
сөйлемдерді оқиды.
Оқу процесінің екі жағы бар: техникалық және ... ... екі жағы ... тығыз байланысты және оқу үрдісінің негізгі
мақсаттары ... ... ... ... оқу ... тоқталатын болсақ,
оларда техникалық және мағыналық оқуы ... ... ... мен ... ... көбісі Ресей дефектологтарының
еңбектерінде зерттелген: М. Ф. ... А. Н. ... Р. И. ... ... ... В. Г. ... Н. К. Сорокина, Р. С. Колеватова т.б.
Қазіргі таңдағы ... ... оқу ... ... ... жүргізілген зерттеулер де бар: ... ... тілі ... теориясы мен технологиясы» атты
еңбегінің бір бөлімі осы мәселеге арналған. Бір еңбек бұл, ... аз, ... ... ... оқитын ақыл-ойы кем бастауыш сынып оқушыларымен
арнайы зерттеулер жүргізе отырып , біз осы ... ... ... ... бұл ... (оқу ... бұзылысы) өзектілігі
мен теориялық мәнділігін анықтау бізге өте маңызды. ... ... ... дипломдық жұмысымыз алдымен, осы проблемаға қатысты екенін ескеріп
кеткен жөн. Осыдан келіп, біз - ... ... ... ... ... ... зерттеудің ғылыми жаңалығы мен практикалық
маңыздылығын анықтай аламыз.
Зерттеу жұмысының мақсаты - ... ... ... сынып
оқушыларының оқу дағдыларының ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеу нысаны- Көмекші мектептегі оқу-тәрбие үрдісі.
Зерттеу пәні – ... ... ... оқу ... ... болжамы – егер, көмекші мектеп оқушыларының оқу
дағдылары ерекшеліктері ... сол ... ... оқу ... ... мазмұны есепке алынса, онда оқушылардың оқу
дағдысын қалыптастырудың тиімділігі артады.
Зерттеу міндеттері:
1. Көмекші мектеп ... ... ... оқу ... ... ... ... қарастыру.
2. Көмекші мектеп бастауыш сынып оқушыларының оқу ... ... ... ... ... тексеру.
3. Көмекші мектеп бастауыш ... ... оқу ... ... әдістемелік жолдарын жүйелеу.
Зерттеу әдістері: Зерттеліп ... ... ... ... және ... ... ... жасау,
көмекші мектеп бастауыш сынып оқушыларының оқу ... ... ... ... ... ... ... және педагогикалық
тиімділігін эксперимент арқылы тексеру.
Зерттеу базасы: Алматы ... № 3 ... ... № 7
арнайы(түзету) мектеп-интернаты және № 9 Ауыр тіл кемістігі бар балаларға
арналған ... ... ... ... мен практикалық мәнділігі:
• Көмекші мектеп бастауыш ... ... оқу ... айқындалып, ауыр тіл кемістігі бар балаларға арналған
мектеп оқушыларымен салыстырылды.
• Алынған мәліметтерді ескере отырып, оқу дағдысының ... ... ... ... ... ... ... екі тараудан, қорытынды мен
пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТІҢ ... ... ... ОҚУ ... ... ... психофизиологиялық механизмдері мен оқу ...... ... ... . Бұл ... ... сөйлеу
аппаратының қозғалысы және есту ... ... ... , бұл ... ... ... механизмдердің
арақатынастарының анализаторлары мен сигналдық жүйенің байланыстары жатады.
Оқу – ауызша сөйлеуге қарағанда кеш және қиын ... ... іс – ... деп қарауға болмайды. Ол жоғарғы психологиялық
функцияларды қамтиды: ойлау, ес, ... ... және ... ... ...... оқу- бала ... ерте кезеңінде
қалыптасады, ол
әріпті талдап, ... ... ... буынға біріктіреді,
буындардан сөзді жинақтайды. Кейінгі кезеңде оқу ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы сөздің барлық
элементтерін талдап жинақтамайды. Негізгі мағлұматты алатын ... ... ... ... рет оқу ... туралы проблемаларды XIX ғасыр
соңы мен XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... және т.б. зерттеп, өз
еңбектерінде ... ... ... оқу ... ... ... жеке ... деп айтқан. Ол оқу және жазу бұзылыстарының
патологиясын бір деп қарастырып, оқу процесінің ... тек ... ... ғана ... деп ойлаған. Бұл ойды қолдағандар ... ... XIX ... ... 1896 жылы ... зияты қалыпты 14
жасар баланың оқуының бұзылыс ... ... ... ... мен ... және т.б.) оқу ... бұзылуын жеке тіл
кемістігі ретінде қарастырып, тек ақыл-ойы кем ... ғана ... ... бас ... ... екі жағы ... Көздің қимылымен дыбыстық сөйлеу қозғалысының үрдісі.
2. Адамның ынтасы мен ... және ... ... бір ... ... ... секіріп ауысып отырады. Бір нүктеден екінші нүктеге ауысу
жылдамдығы 0,001 – 0,003 ... ...... ... ... кезде болады.
Оқу кезінде, көз тек солдан оңға қарай ғана жылжымайды, сонымен қатар
, оңнан ... ... да ... бұны – ... ... ...
оқыған кезде жіберілген қателерді дұрыстап оқу. Оқу ... ... адам ... қабылдаған кезде, сөзді түгел қабылдайды. Оқудың
барлық ... ... ... ... ... оқу ... бұзылады
(Т.Г.Егоров 1952).
“Оқу – көздің қозғалысы қажет компонент” , - деп ... ... ... оқу ... ... қабылдау, көз
қозғалғанда емес, тоқтағанда қабылдайды және оның бірлігі – сөз деп ... ... ... ... , ... ... ... оқығанда көздің қозғалысын, әсіресе, регрессивті
қозғалыстың оқуға тигізетін ... ... ... ... ... болмаса, оқу процесі тежеледі, яғни оқу
дағдысы дұрыс қалыптаспайды.
Сонымен, бұл авторлар мынадай шешімге келеді: ... ... оқу ... ... маңызды шарттың бірі. Ал, оқудың негізіне 2
деңгейдің арақатынасы кіреді: сенсоматорлық және ... - оқу ... ... ... ... ... ... мағлұматтың мағынасын түсіну – балалардың
қабылдау процесінің дамуына байланысты.
Оқу процесін ... ... ... ... әрекеті, оқудың психофизиологиялық үрдісі болады.
Дауыстап оқу ... ... оқу ... ... ... көру, сөйлеу аппаратының қимылы, есту
каналдарымен ... ... ... ... ... аппараты
қатысады.Бірақ, көріп қабылдау ырғақтығы, мағлұматты саналы ... ... ... ... ... ... – сөйлеу
қозғалысының каналдарының мүмкіншілігіне ... оқу ... ... ... жеңіліректеу,
өйткені, мағлұматты өңдеу үрдісі, сыртқа шығару үрдісі болмайды. Бірақ,
есту, сөйлеу, ... ... ... ... ... есте ... және оқыған мәтінді меңгеруі төмен болады.Көріп
қабылдау ырғақтығы 2 есеге артады.
Жоғарыда айтып ... ... іс - ... әр түрлі
анализаторлар қатысады.Кез – ... ... ... ... оқу ... ... туады.
Әр анализаторлардың рөлі – оқу және жазу актісінде маңызды.Дұрыс
оқу және жазу үшін фонемаларды ажырату керек. Көп ... ... ... ... оқу ... ... айтқан дыбыстарды ажырата алмаса, онда ол акустикалық
жағынан ұқсас әріптерді алмастырып, ... ... ... ... және сөйлеу анализаторымен тығыз
байланысты.Бұл ... ... ... ... ... патологиялық инерттігі бұзылады да, оқу және жазу дағдысының
дамуына әсер ... ... ... мен сөйлеу кезіндегі қимылдардың дамуы
туралы И.М.Сеченов былай деп жазды: «Есту ... ... ... ... ... ерте ... бастап көкірек, жұтқыншақ, тіл және
ерін бұлшық ет қимылдарымен тығыз байланыста болғандықтан, ол ... ... есте ... ... есте ... келіп
қосылады. »
Есту, сөйлеу ... оқу және жазу ... ... ... ... ... ... ми қабығындағы оптикалық
жүйенің бұзылу салдарынан оқуы және жазуы бұзылады.
Сонымен, оқу – сөздік әрекеттердің бір түрі - сөз ... ... ... ... ... ... мен ... түсінуі кіреді.
Д.Б.Эльконин өз мақаласының біреуінде: «Берілген сөзді түсіну үшін,
дыбыстық жақтарының байланысы болу керек . Байланыс болса, ... ... ал ... жоқ ... ... ... дұрыс оқығанымен, түсінуі
қиын болады »,- депті.
Оқу кезінде, көріп қабылдаудың маңызы зор. Өйткені, оқыған ... ... ... ... ... әріптерді қабылдау және
ажырату- оқу процесінің сырт ... Ал, ... ... ... негізгі
әрекеттері (сөйлеу тіліндегі дыбыстың ... ... ... көру ... ... кейін, сөздегі дыбыс айтылуы,
сөзді оқуы қалыптасады. Сөздегі дыбыстардың дұрыс ...... ... ... ... түсіну – белсенді үрдіс.Бұл үрдістің бірнеше
үрдісі бар. Графемалардың топтарын көру ақылы қабылдап, ойлау ... ... ... ... ... ... ... графемасы
немесе сөзді көру арқылы қабылдауы толық болмайды.Көріп қабылдау мәтінді
немесе сөзді түсінуге қажетінше қолданылады.
Сонымен, оқу ... 2 жағы бар: ... және ... – оқу ... ... мақсаттары.
Ересек адамдардың оқу үрдісінде тек оқығанын ғана түсінуін алдына
мақсат етіп қояды. Жоғарғы психо – физиологиялық операциялар өз ... ... ... үрдісінің техникалық жағының қиындығы оқушының
көзін қимыл ... анық ... ... ... адам ... ол ... емес, бірден
сөзді қабылдай алады.Сөзді ... ... ... ... ... көңіл бөледі.Болжау нәтижесінде көріп ... ... ... ... ( Р.И.Лалаева, М.Е.Хватцев және т.б.)
оқылатын материалдың алдыңғы сөзіне қарап, мағынасын ... ... ... ... сөздің ішіндегі әріптердің ауысуына әкеледі деп
айтқан.
Мектепке дейінгі балаларда ауызша сөйлеу тілі есту ... ... – көру ... 2- ші ... ... ... , есту және моторлы анализаторлар әрекетімен жүйелі түрде
ұқсауы.
Бала көру, есту анализаторларын ... ... ... ... үшін бала ... пен ... ... сөйлеу элементтерінде
түсіну қажет.
Оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру үшін, ... ... ... ... ету ... Сөзді оқыған кезде көру анализі қосылады, ... ... ... содан соң, дұрыс оқылады.
Беккер: «Балада анализ және синтезді қалыптастыру – оқудың басында
болу керек », - деп ... ... ... ... ... ... ... талдаудың
жағдайына да байланысты.Бұл фонетикалық және сөйлеу моторикасын ажырату,
талдау іс-әрекеті.
Оқу үрдісін бала меңгеру ... ең ... ... кескінін,
кеңістіктегі белгілерін анықтайды.Одан кейінгі қиын үрдіс-әріптерді буындап
оқу.Бұл- оқудағы қиын ... ... сөз етіп ... онша қиын ... ... ... дамуы үшін, оқу кезеңінің жағдайына
машықтандыру қажет.Машықтандыру көбінесе, оқудың ... ... мен ... күрделі сөзде, мәтінде білінеді.
Сарынмен оқу және саналы оқу бірнеше кезеңдерден өтеді:
1-кезең. Аналитикалық. Бұнда қабылдау, ... әріп ... ... ... оқуы, ауызша оқуы толық қабылданады.
2-кезең. Бірліктердің структуралық құрылуы.
3-кезең. Машықтандыру. ... ... оқу, оқу ... және ... ... ... жатады.
Сонымен, оқуда ең басты-әріп, әріпке қатысты дыбысты, содан ... ... ... ... Оқу үрдісінің бұзылуы себептері.
Қазіргі әдебиеттерде оқу ... ... ... негізгі термин
қолдануда, ол-алексия. Алексия-оқу әрекетінің мүлдем жоқ екенін білдіреді.
Дислексия- оқуды меңгеру үрдісінің жартылай бұзылысын білдіреді, ол афазия
кезіндегі оқу ... ... ... ... ... ... әр
түрлі авторлар түрлі анықтамалар берген. Мәселен, М.Е.Хватцев: дислексияны
оқу үрдісінің жартылай бұзылуымен байланыстырады, бұл оқу ... әкеп ... ... ... ... қалу, сөздер мен
жалғауларды тастап кету, ауыстыру, алмастыру, сөйлем қатарын тастап кету.
Дислексияның дамуын зерттеушілердің арнайы тобы, яғни ... ... ... халықаралық зерттеу кешенін көрсететін
неврологияның әлемдік федерациясы дислексияға келесі анықтама береді: бұл
қалыпты оқу, қалыпты интеллект және ... ... ... ... ... ... көрсететін бұзылыс.
Дислексияның анықтамасынан, дислексия кезінде ... ... ... негізгілерін көрсету керек, өйткені,
ол басқа оқуында болатын бұзылыстардан ажыратылуы, ерекшеленуі тиіс.
Әр түрлі авторлардың мәліметтері бойынша, ... ... ... оқудағы бұзылыстардың өріс алуы едәуір көп.Осы фактіні өз
еңбектерінде Бонд, Бульф және т.б. көрсетеді. Европа ... ... ... 10%. ... ... ... жалпы
мектептердегі бастауыш сыныптарда балалардың оқуында 3 % бұзылыс байқалады,
ал тіл кемістігі бар балалар оқитын мектептерде дислексиясы бар ... 20 % - ға ... ... ... арасынан дислексиясы бар балалардың
0,91 % -ын ғана кездестірген. Бұл ... ... 10 есе ... өріс алуы ... ... мәліметтердің талдануына
негізделсек, жазу ... ... ... ... автор былайша
қорытынды жасайды: арнайы тиімді қолдану немесе ... ... ... ... кемістіктің құрылымы мен симптомының өрістей түсуінің өте
маңызды факторы болып табылады
Дислексияның ... ... ... болуы бұзылыстардың мәнін түсінуге
байланысты әр түрліше анықталады.
Көптеген авторлвр (Ж.Ажуариагерра, С.Борель-Мезонни, ... т.б.) ... ... ... ... оқу ... тікелей
пайда болуына тоқталады. Дислексияны көрсететін кеңістік пен моториканың
көрінісі, ауызша сөйлеудің бұзылысы дислексия ... ... ... ... Ал басқа авторлар ( К.Лонай, М.Куцем және
т.б.) былай деп санайды. Оқудың ... ... ... ... ол ... ... ... бағыт бағдарының бұзылысымен бір белгіні
көрсетеді. Осы бұзылыстардың негізінде, М.Куцемнің ... ... ... көру ... синтезі орналасқан бас ми қабығының сол ... ... ... ... ... ... тіл жүйесіне қатысты
көру, есту, практикалық және гностикалық үрдістердің бұзылысының ... ... ... дислексияны зерттей отырып, оған эффективті
бұзылыстардың симптомдарын енгізді. Бірақ, ... ... ... ... пайда болуын көрсететін белгілерін дұрыс анықтау қажет,
олардың қатарына кейде дислексияның ... ... ... ... ... ... яғни осы бұзылыстардың механизмі
болып табылатын бұзылыстарды қосу қажет емес.
Дислексиясы бар ... ... әр ... қателер көп
байқалады. Әріптерді ... ... ... ... ... ... дыбыстарды алмастырады, акустикалық ұқсас болып келгендерді игеруде
қиналады.
Дислексиясы бар балаларға дауысты ... ... қиын ... ... бар ... ... оқу» , яғни оңнан солға қарай оқу
байқалады.
Дислексиясы бар балаларда дыбыстарды алмастыру, бір жолдан екінші
жолға көше алмау, сөздерді оқыған ... ... ... қабілеті жоқ. Оқу
үрдісінде сөздерді оқуда жақсы оқи білетін ... ... мен ... ... Ол ... ... мағынасын жиі ұқпай қалады.
Дислексияның 2-3 әріптерден тұратын сөздерді де оқи алмауымен
сипатталады.
Р.Е.Левинаның пікірінше, ... ... ... ... ... қателерді көрсетеді: қажет емес немесе артық ... ... ... ... бір ... ... ... алмастыру, айтуда
қателіктер және олардың қайталануы, сөздерді ... ... ... ... ... ... ... қадамдар кейбір әдебиеттерде
көрсетіледі. Мәселен, Р.Е.Левина (1940 ж) ... ... ... ... ... әріптерді жеткілікті меңгермеу, сөздерді
сөйлемдерге біріктіре алмауы, сөздер мен фразаларды дұрыс ... екі ... ... ... ... тани ... және
сөздерге әріптерді дұрыс біріктірмеу.
Дислексияның механизмі.
Дислексияның мәселесі ғасыр бойы зерттеліп келеді, ... ... ... ... ... шешілмеген күйінде қалып отыр. Осындай
дислексияның маңызды мәселесі оның потогенезі, яғни осы ... ... ... ... әріп бұзылысының қазіргі кездегі зерттеуі бойынша, болып
табылатыны: көп жақтылығы, тереңдігі және ... Олар оқу ... ... ... ... және әр ... екендігін
көрсетеді. Дислексияның механизмдерін ... ... ... ... ... ... ,
лингвистикалық зерттеулер жүргізуде.
Дислексиясы бар балалардың көру функцияларын зерттеуге ... ... ... ... ... ... офтальмолог
Гельмогольц Жавелю жүргізді. Қазіргі күнде дислексия көру төмендеуі мен
бұзылыс салдары ... ... ... ... ... ... Көру
қабілеті төмен балаларда оқу кезіндегі қателер байқалады, ... ... тән ... ерекшеліктер орын ... ... ... ... ... ... фиксациясы
қысқа және ретсіз болатындығы анықталды.
Қозғалысқа оралуда регрессия көп байқалады. Бірақ, бұл белгілер
оның механизмдерінің емес, дислексияның салдары ... ... ... ... көз ... ... сөздерді бір уақыттағы фиксация кезінде
«қағып» ... ал ... бар бала бір ... бір ғана ... ... оқу ... ... отыру үшін жасайтынын көрсетеді.
Дислексия және кеңістік түсініктерінің бұзылысы.
Көптеген зерттеулер саны кеңістік түсініктерінің, ... ... яғни ... ... ... ... ... балалардың кеңістікті бағдарлауы қиын болады. Олар ... пен оң ... ... мен төменді ажыратуда қиналады. Көлемді анықтауда
дәлділікті көрсетпейді. Бұл балалардың кеңістік ... ... тек оқу ... ... ... емес, сурет салуда,
бөлшектерден бір тұтасты біріктіруде, құрастыруда, берілген ... ... ... ... ... зерттеу кезінде олардың оң
жақ, сол жақ дене ... ... ... ... және ... ... ... литерализацияның бұзылысы болып көрсетіледі.
Белгілі болғандай, қалыпты материализация кезінде, дененің ... және оң жақ ... іс- ... ... ... және ... ... табылатын дененің оң жақ бөліктері: оң аяқ, оң қол, оң көз, ... ... ... ... ... ол ... ... сол қол, сол аяқ және т.б. табылады немесе доминанттардың
алмасуы, араласуы, ... бір ... ... болып оң қол, оң аяқ пен
сол көз табылуы мүмкін.
Дислексик балалардың көпшілігінде нақты емес ... ... ... деп, ... ... айтады. Мәселен,
Р.Заззо доминантты аралас балаларда оқу әрекетінің бұзылысының 3 есе артық
болатынын көрсетті.
Ж. ... және Н. ... ... және қалыпты дамыған
балалардың ... ... ... ... ... ... ... дамыған балаларда да кездеседі, сол ... бар ... ... да ... ... ... ... да
, дислексиктерде де 10 жас шамасында белгілі ерекшеліктер, өзгерістер
болады, яғни осы жас ... сол және оң ... ... қатысында өзгеріс
болады. Қалыпты дамыған балаларда солақайлар 10 жасқа дейін неғұрлым ... 21 %, ал ... 10 ... ... солақайлар саны – 40 %, одан соң –
31 %-ға тең болады. Сол себептен, ... ... ... ерте ... 7 – 10 ... ... ... – 13 жастағы солақайлар
санымен тең болады.Бұл дислексик балаларда осы функцияның дамуы кешеуілдеп
жүреді деген пікір ... және ... ... ... балалардың көпшілігінде ауызекі сөйлеудің бұзылуы
кездеседі. ... ... ... ... әр ... ... 1) ... (темппен) сөйлеу тілі ритмінің ... ... тез ... 2) ... ... ; 3) ... ... ( сөздерді қолданудағы дәл еместік ) ; 4) ауызша сөйлеудің
грамматикалық құрылымының ... 5) ... ... ... 6)
фонетикалық дамудың бұзылысы. Сөйлеу ритмі мен темпінің ... ( ... ... ) ... солақайларды қайта оқытудың арасында байқалады және
бұл жағдайда солақайларды қайта оқытудың салдары болып ... ... ... ... ... ... ең маңыздысы,
сөйлеудің кеш дамуы болып табылады.
Дислексия кезінде көптеген жағдайлар сөйлеу тілі ... ... Бір ... бұл тек сәл ғана артта қалушылық ( тіл 2 жастан
соң пайда болады ), ал екінші ... ... тілі ... ... ... , яғни 4 ... одан ... жаста тілдің дамуы.
Дислексик балаларда дыбыстарды ... ... сөз ... ... дәл қолдана алмаушылығы байқалады.Олар өз тілдерін дұрыс
безендіре алмайды, сөздерді айтуда қателеседі, ... ... ... сөйлемдермен ғана шектеледі, инверсия байқалады.
Дислексия кезіндегі ауызша сөйлеу бұзылысының жиі болуын байқап,
көптеген авторлар ауызша сөйлеудің бұзылысы да, оқу ... ... ... ... біркелкі әсер етуінің нәтижесі болып табылады
деп айтады ( Б.Хальгрен, С.Борель-Мезони, Р.Е.Левина және т.б. ). ... ... және оның ... ... құрушы болып табылады.
Жеңіл жағдайларда бұл бұзылыстар, тек жазбаша ... ... ғана ... ... ... ... сөйлеу бұзылысы
байқалады, одан кейін ғана, оқу мен жазудың бұзылысы көрінеді.
Бұл ... ... ... де ... ... сөйлеудің
бұзылысын дислексиямен байланыстырады: фонематикалық жетілмеуі, есту
арқылы қабылдаудың бұзылысы.
Дислексия ... есту ... ... өзі ... ... Бұл ... ... белгілеуінше, фонемамен
сәйкесінше, графеманың ... ... ... ... ... ... балалар көптеген дыбыстарды нашар ажыратады.
Р.Е.Левинаның пікірінше, оқу ... мен ... ... ... жатқан фонематикалық жүйенің қалыптаспауы. Балалардың
сөйлеу тілінің фонетико-фонематикалық жағының жетілмеуі кезіндегі оқуды
меңгерудің алғашқы кезінде сөз түсініктерімен ... ... ... дәл еместігі байқалады.
Бұл сөздің дыбыстық ... ... ... ... ... Г.А.Каше, Н.А.Никашина, Л.Ф.Спирова ). Әріптерді жеке-жеке
меңгере алмаушылық графикалық белгіленудің әлсіздігінен емес, дыбыстарды
талдап ... ... ... ... ... ... көрсететін сурет емес, ол- графема мен ... ... оқу мен ... ... ... Егер әріп талдап
қорытылған дыбыстармен ( фонемалармен ) сәйкес келмесе, онда оны ... ... ие ... дұрыс және дәл қабылдаса, дыбыстар әріптермен жеңіл түрде
сәйкес келеді. Ал, егерде ... есту ... ... ажыратылса және
бұрмаланып айтылса немесе айтуда алмастырып ... онда осы ... ... ... қорыту нақты емес сипатқа ие болып, дыбыстарды қабылдауы
қиын ... ... ... ... ... фонематикалық қабылдаудың
даму деңгейінің жеткіліксіз болуымен байланысты.
Егер балада фонематикалық түсінігі қалыптаспаса, онда ... ... де кеш ... ( ... Р.Е.Левина, А.Н.Попов,
Л.Ф.Спирова ) Осы балаларда ... тыс ... ... ... ... ... ... біріктіріп оқуды меңгеру үшін,
бала әріпті тек белгілі бір дыбыспен сәйкестендіру және осы ... ... ... ... ... ол осы ... ... қорытындылай білу керек. Буындарды ... ... ... ... ... буынға жіктеу. Бұл- ауызша сөйлеу тілінде
қалай айтылса, сол күйінде айту болып ... ... ... ... ... ... түсінігі жайлы
нақтылық болмаса, талдап қорытылған дыбыстық-буындық бейнелердің қалыптасуы
қиындықпен жүреді.
Дислексия және екі тілдік.
Дислексияның пайда болуын ... ... ... ... ... тіл ... қайшылық деп қарастырады. Кейбір жағдайларда, баланың
екі тілді болуы үйде басқаша, ... ... , ... ... басқаша
сөйлесуі. Басқа жағдайларда ата –анасы балаларымен қарым – қатынаста әр
түрлі тілді ... ... ... Екі тілде сөйлеу кезінде,
дислексияның пайда болуының негізгі факторы, көбінесе баланың ана тілінен
басқа тілде ... ... ... ... психологиялық
қайшылығы дейді. ( А.Серту, Ж.Расин, Ж.Мар, М.Гард, ... ) ... ... ... ... ... ... екі тілдің болуы кезінде
қарастырылды.
Екі тілде сөйлеу кезіндегі психологиялық ... ... ... ... ... ма немесе оқу әрекетінің
бұзылысында өте күрделі және көп ... ... ... ма? Бұл ... ... мен ... болып, екіншісі табылады.
Дислексия және аффективті бұзылыс.
Дислексия кезінде әр ... ... ... байқалады. (
М.Рудинеско, М.Трела, Ж.Обби, В.Хальгрен және т.б. ) Осыған байланысты,
дислексияға қатысты ... және ... ... ... ... ... жағдайда, аффективті бұзылыстар бірінші болып табылады
да, ол дислексияны ... ... ... ... ал ... ... бұзылыстар баланың оқу кітаптарын оқи алмаушылығының
сәтсіздіктерінен туады деп қарастырылады.Егер, балаға кеміс, қабілеті жоқ
деп қараса, ол өзін ... ... деп ... оған ... ... жоқ ... ол ... агрессивті болып кетеді. М.Рединеско және
М.Трела дислексия ... ... ... ... 3 ... ... ... деп сезіну
2. Мазасыздық, қорқыныш, сенімсіздік сезімі
3. Агрессивтілікті, кекті, ашу-ызаны көрсететін жағымсыз реакциялар.
Ал, ... ... ... аффективті бұзылыстардың келесі
түрлерін бөледі:
1. Белсенді жағымсыз реакциялар
2. Аффективті ... ... ... ... ... және ... ... тежелуі.
Әр түрлі патогенездегі психикалық дамуы тежелген балаларға әдетте,
оқу әрекеті кезінде дислексия байқалады. Мәселен, Ингрэм өз жұмысында оқу
әрекеті ... ... даму ... ... корреляцияны
орнатады.Автор бұл жерде дислексия балалардың қалыпты дамыған ... ... ... ... 2 ... ... қалғандығын
көрсетті.Бұл балаларда тіл дамуының процесінде тіл дыбыстарының кейіннен
пайда болуы экспрессивті тілдің ... ... ... ... ... ... ... тіл дыбыстарын жазу символдарымен
сәйкестендіріледі, графикалық, ұқсас әріптерді алмастырады, ... ... оқу ... ... ... сөйлеудің арнайы, ерекше бұзылысын автор әр түрлі
психологиялық функциялардың ... ... ... ... және ... – кеңістік қиындықтарымен.
В.А.Ковшиков және Ю.Т.Демьнов психологиялық, ... ... ... ... осы ... тіл бұзылыстары кездеседі, соның
ішінде оқу әрекетінің бұзылысы, әріптерді айту және қабылдаудың бұзылысы
фонематикалық ... ... ... қиындықтары, дыбысты
әріппен сәйкестендіре алмаушылығы байқалады.Оқу процесінде балалар құрылымы
күрделі сөздер мен ... қате ... және ... ... ... шатастырады.
Дислексия және тұқымқуалаушылық.
Кейбір авторлар балалардың оқу әрекетінің ... ... ... ... тұқымқуалаушылық арқылы бейімділік болатынын көрсетті.
Сонымен, М.Лами, К.Лонай, М.Суле 2 ... ... ... 12 жыл жарымдай зерттеген болатын.
Алғашқы оқу жылында балаларда қайталанатын, әдеттегі және тұрақты
көптеген ... оқу ... ... ... ... Оқуды меңгеру
өте баяу және үлкен қиындықпен ... Оқу ... әр ... ... ... ... алмастыру, сөздер мен әріптерді алмастыру,
орфографиялық ... ... ... ... ... ... әсіресе
математика бойынша, білімдерді қанағаттанарлықтай болды. Анамнезде моторлық
дамуының қалыпты екені белгіленеді. Бірақ, тіл кеш ... ... ... қалушылық байқалды.
Фразалық сөйлеу тілі 3 жаста пайда болды. Екі балада оңай ... сәл ғана ... ... ол екі ... ... ... ата- аналарымен әңгіме және зерттеулер келесіні ... оқу мен ... ... қиындықтар болыпты.Қарапайым фразаларды
қатесіз жазды. Бірақ, неғұрлым күрделене түскенде қателіктер ... ... ... ... ... ... ... оң қолымен жазуға үйреткен. Бала кезінде әкесі сәл-пәл тұтыққан. Мектеп
жасында ода дислексия болған, ал әкесі бойынша, ... ... ... ... ... ... ... жағы бойынша дислексия
болғаны анықталды.
Сондықтан, генетикалық зерттеу авторларға келесідей ... ... ... ... ... ... кейбір
тұқымқуалаушылықтағы факторлар әсер етеді деді.
Б.Хальгрен өз ... ... ... ... ... бірақ, 6 пар егізді зерттеу автордың эволюционды
дислексияның ... ... ... ... дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Рейнхольд өз жұмысында балаларға дислексия этиологиясына тұқымқуалау
факторының әсері дегенді көрсетеді. Ол ... ... ... ... мен жазуын зерттеген еді және олардың естуі, көруі, орталық жүйке
жүйесі де ... ... оқу мен ... бұзылысы отбасылық сипатқа ие болды, яғни
онымен осы балалардың туысқандары да азап шекті.
Өз зерттеулерін ... келе ... ... ... ... және тума ... ... жағдайларда тума дислексиясы бар балалар ата-аналарынан бас
миының жеке аймақтарының сапалық жетілмеуін өзіне ... ... бас ... ... ... ... ... функциялардың
дамуының ерекше тежелуін көрсетеді.
Балалардың оқу әрекетінің бұзылысын ... ... ... ... бұзылыс ретінде қарастырады, балалардың оқу
әрекетінің бұзылысы- эволюционды ... ... даму ... ... ... ... оқу ... қалыпты нормада жүзеге
асыратын психикалық функциялардың тежелуімен байланысты.
Дислексияны топтастыру
Пайда болуына байланысты дислсксияның 2 ... ... ... литеральды - әріптерді меңгерудің қиындығы немесе ... ...... оқу ... ... ... бұл түрлері тек ауызша сөйлеуге ғана, өйткені, олар ... ... ... ... ... ... ... Р.Бекер,
О.А.Токарев және т.б.) олардың патогенезіне байланысты дислексияны
топтастыруды ұсынды:
Сонымен, ... ... 4 ... ... ... ... ... бұзылысымен байланысты дислексия.
2. Кеңістікті бағдарлауы нашар немесе төмен ... ... ... дислексия
4. Қате болған жағдайдағы дислексия.
М.С.Хватцев механизімінің бұзылыстары бойынша:
■ фонематикалық
■ оптикалық
■ оптикалық-кеңістіктік
■ семантикалық
■ мнестикалық; дислексияларды бөліп шығарды.
Басқа түрлері бас ... ... ... ... ... ... ... деректемелерге сүйеніп, дәлелдеудің негізінде
зияты қалыпты балалардың келесі ... ... ... ... ... ... (Р.Е.Левина, Л.Ф.Спирова)
агроматикалық (Л.Ф.Спирова, Р.И.Лалаева).
II КӨМЕКШІ ... ... ... ... ОҚУ ... ... ... мектеп оқушыларының оқу дағдысының қалыптасу ерекшеліктері
Ақыл- ойы кем балаларда сөйлеу тілі кеш дамиды. 2-3 ... ... 4-5 ... ... ... ... С.Я.Рубинштейннің пікірі бойынша,
ақыл –ойы кем балалардың сөйлеу тілінің дамуының ... деп: « ... ... әлсіздігін, барлық анализаторларындағы
дифференциалдық байланыстардың тежелуін » айтты. ... кем ... ... ... ұзақ ... дыбыстарды, сөздерді ажырата
алмайды, қоршаған ... ... ... ... ... ... қиын ... іске асыру үшін қалыпты
сөйлеу моторикасын дамыту керек.
Ақыл-ойы кем балаларда жалпы және сөйлеу моторикасының ... ... ... ... ... ... сөйлеу қимылын
ауыстыру төмен және бұлшық ет тонустарының әлсіздігі, кинестетикалық
сезімдердің ... ... ... ... қоршаған ортаға еліктеу арқылы ғана емес,
сөйлеу тіліндегі қиын функцияларының жүйесі құрылымының ... ... ... ... ... талаптары- сөйлеу тілі қабылдауының
жинақтауын талдау болып табылады. Сонымен, сөйлеу тілі дамуы фонетиканың,
лексиканың, грамматиканың ... ... ... ... ... дамымауы салдарынан, бұл балаларда
тілдің барлық заңдылықтары қиындықпен ... Бұл ... ... лексика және грамматикалық жағының, тіл
ырғақтылығының төмен болуы жатады.
Бұл категориядағы балаларда тілдің ... ... ... деп: Е.И.Буцкова, М.Ф.Гнездилов, Г.А.Каше және т.б. айтқан.
Е.М.Хватцевтің мәліметтері бойынша, көмекші мектептегі 1-сынып
оқушыларында жалпы сөйлеу тілінің ... 80 %- ға ... ал Г.А. ... ... ... ... 65% ... кездеседі.Ауызша
сөйлеу ішіндегі көп кездесетін ақаулық- ... ... ... ... кем ... ... айтуының бұзылуының себептерін
көрсетеді:
1 себеп - жалпы ... ... ... ... қиындауына әкеледі.Бұл балалар сөздегі дыбыстарға назар
аудармайды.
2 себеп – дыбыс айту ... ... ... ... ажырату үрдісінің, фонемаларды ажыратуының нашар ... ... айту ... ... ... ... ажырата білуі
керек.
3 себеп – жалпы және ... ... ... Сөздегі дыбыс
айтуының қалыптасуы сөйлеу аппаратындағы ... ... ал ... кем ... ... және ... моторикасы
бұзылған: паралич(сал), парез, гиперкинез және т.б.Сөз есту мен ... ... ... ... ... ... дыбысты
акустикалық ажыратуына әсер етеді. Егер, сөзде дыбыс кеш пайда болса, ... ... ... және ... ... ... алмайды.Бұл дыбыс
айтуын бұзады.
4 себеп- артикуляциялық аппараттың құрылысының бұзылуы (прогнатия,
прогения, жоғары және тар жұмсақ ... ... тіл, ... ... және т.б.) ... ... қиындатады, тежейді.Мысалы: ашық
тістену кезінде, көптеген тіл алды дыбыстары(т, д, н, с, з, ш, ч, л ... ... ұшы ... ... ... кетеді де, дыбыс айтуы тіс
аралық болады.
Прогнатия кезінде, төменгі ерін ... ... ... ... ... ... болады.Ақыл-ойы кем оқушыларда дыбыс айтылуының
бұзылу себептері көп және күрделі.
Ақыл-ойы кем балаларда лексика –грамматикалық жағы да ... ... ... ... ... ... сөз қоры енжар сөз қорына
қарағанда, аз. Төменгі сынып оқушылары сөйлеген кезде, тек зат есім ... ... ... мен ... аз қолданады.
Қарапайым сөздерді қолданғанда, оларды ажырата алмайды. Мысалы:
пальто, шуба, плащь, тон. ... ... ол бір ... ... ... ... көйлек, жемпірді жалпы «свитер» деп атайды.Сонымен,
олардың сөздерінде вербальды ауысулар байқалады.Ұқсас сөздерді бір сөзбен
ауыстырады. Ақыл-ойы кем ... ... ... ... ... олар
сөздерді дұрыс, нақты ... ... ... ... ... ... ажыратады.
Көп оқушылар жалпылау атауларын атай алмайды ( жеміс, жидек, киім,
аяқ-киім, ыдыс, жиһаз ). ... ... ... атай ... ( ... ... ... мектеп төменгі сынып оқушылары ... ... ... аз сөз ... ... ... ғана ... (
қызыл, көк, жасыл ), заттардың көлемін ( үлкен, кіші ), дәмді ( ... ... ... сөздерді аз қолданады ( ұзын-қысқа; арық-семіз; ақ-қара; ).
Бұның себебі, заттардың сапасы мен сынын ажырата алмайтығында.
Көмекші мектептің ... ... ... ... ... ... сөз, сөз ... сөз өзгерту үрдістері
дамымаған. Ауызша сөйлеуінде, септіктерді ... ... ... ... ... заңдылықтарын көрсетеді.
А.Н.Гвоздевтің зерттеулері ... зат ... атау ... ілік ... ... ... ерте қалыптасады.
Ақыл-ойы кем балалардың септіктерді меңгеруі қалыпты балалардан кеш
қалыптасады. Көпше түрдегі септіктердің жалғауларын қиын меңгереді.
Ақыл-ойы кем балаларда ұзақ ... ... ... ... меңгерілмей
қалады. Кейбір жағдайларда, көпше түрдегі ілік ... ... ... шатастырады. Ақыл-ойы кем балалар зат есім мен сын есімді дұрыс
байланыстыра алмайды.
Бұл балаларда ... ... сөз ... ... ... болса да қалыптасқан. Сөз жасам функциясындағы қиындықтар зат
есімдерден сын есімдер жасауда, зат ... ... айту ... ... ... сөз ... ... жалғау қолдану әдісін
қолданады, бірақ, сөз ... үшін ... ... саны көп емес ( ... ... ... ... үшін, көбінесе, жай сөйлемдер тән. Баяндауыш
ретінде, ... ... ... ... ... ... ... бермейді. Ақыл-ойы кем балаларда көбінесе атау және
аяқталмаған сөйлемдер жиі ... ... не ... ... , не ... та бастауыш та болмауы мүмкін. Мысалы: сурет
бойынша әңгіме « Жаз. Суға ... ... ... ... мектеп оқушыларының көбісінде морфологиялық
құрылымы туралы немесе ... ... ... ... түсініктері толық дамымаған. Түрлі категориядағы ақыл-ойы кем
балалардың фонетико-фонематикалық және ... ... ... ... ... ... тіл құрамының дамымауы көпшілік ақыл-ойы ... тән. ... ... ... ... бұл анық сипатта болады.
Оларда ауызша сөйлеуі бұзылмаған және ... ... ... ... және ... ... олардың
интеллектісі қалыпты ... ... ... ... ... деңгейінің жетілмегендігімен ерекшеленеді.Осылайша, бұл
жағдайда ауызша сөйлеу тілінің толық жетілмеуінің себебі: негізінен, ... ... ... ... ... ... жетілмеуі. Ақыл-кем
балалардың тіл бұзылыстары көрінуі бойынша, әр түрлі. Тіл потологиясының
немесе кемістігінің себептері: ... ... ... ... ... және ... ... бұзылыстары жатады.
Ақыл-ойы кем баланың правктикалық әрекеті қарапайым ... ... ... ... ... ... кезеңдерде көрініс табады,
әсіресе, әрекеттің интериоризациясы кезеңінде, яғни, сыртқы әрекеттердің
операцияларға ... Тіл ... ... ... Оны ... бірте-
бірте жүзеге асады. Тілді меңгерудің жоғарғы кезеңі – бұл іштей сөйлеудің
қалыптасуы. Ақыл-ойы кем ... ... іс- ... , ... ... оның сапалық өзіндігі ( сөз қорының нашарлығы, естіп қабылдауының
анық еместігі, фонетикалық дамудың төменгі ... ... ... ... ) сонымен қатар, бұл балалардың психопотологиялық
ерекшеліктері оқу дағдыларын меңгеруге жағымсыз әсер етеді.
Ақыл-ойы кем балаларда оқудағдысының ... ... қиын ... ... ... ... олар жазбаша тілді меңгеруге
нашар дайындалған.
Ақыл-ойы кем оқушылардың оқу ... ... ... өтеді, бірақ, өте кеш, жәй ... ( ... ). ... ... ... бұл балалар қалыпты балаларға
қарағанда, оқуды З есе кеш меңгереді. Ақыл-ойы кем ... ... ... ұзақ ... Ал, ... ... оқушылары оқуды
меңгерудегі кезектіліктерді сақтамайды.Ақыл-ойы кем оқушыға ... ... зор. ... оқу дағдысын меңгеру қиынырақ болады.
Әсіресе, әріпті меңгерудің қиындығы, бұл фонетикалық қабылдаудың дамымауы,
талдау және жинақтауы, ... ... ... ... әріптерді буынға қосып оқу одан да қиын ... буын ... ... ... ... ... ... болады.
Көптеген зерттеулердің нәтижелері бойынша, ақыл- ойы кем оқушыларда
фонетикалық талдау функциялары қиындықпен қалыптасады. Сөзді дұрыс оқуы ... ... ... сөз, дыбыстық-буындық талдау қабілеті төмен
болғандықтан, бұл балаларда оқыған сөзді ... мен ... ... мен ... ... мен оқуы ... айтылғандардан да
қиынырақ. Оқу үрдісінде мағыналық болжаулар туралы әр түрлі ... ... ... бойынша, ақыл-ойы кем оқушылар сөзді ... ... ... ... қарағанда, жиі кездеседі. Ал,
М.Ф.Гнездиловтың пікірі бойынша, ақыл-ойы кем оқушылардың ... ... көп ... кем оқушыларда оқу үрдісін игеруде кездесетін қателер көп
және әр түрлі. Бұл қателер әріптерді ... ... ... оқығанда кездеседі.
1-сынып оқушыларында әріпті игергенде қателер болады. ... ... ... ... ... ... сәйкестендірмеуі ( ю-ыу, а-ау ).
3. Жазылу жағынан ұқсайтын әріптерді игермеуі ( т-г, в-ф,һ –ч )
4. ... ... және ... ұяң дауыссыз дыбыстарды игере алмауы (
сара-шара, қап-қаб ).
Буындарды оқығанда кездесетін қателер:
• Буындарды әріптеп оқиды ( ма, «м», «а» ... ... ... ... ... ... дыбысқа алмастырады (
ма-мо, ну-на, ра-ро, та-то )
• Буында дауыссыз дыбыстар алмасады және әріптерді бөліп ... са «ш», «а»; па «б», «а»; ха «х», ... ... ... ... Сөз ... ... әріптеп оқып, кейін біріктіріп буын
оқиды ( «а», «л» ал; «м», «а» ма; ). ... ... ... ... ... ... оқиды және оқығанын түсінбейді.
• Сөзді буындап оқиды, ашық ... ... ... ... ... Бірінші буынды дұрыс оқиды, ал екінші буынды алмастырып, қате
оқиды ( айдаһар-айдачар, бала-бақа )
• Сөздің аяғында дауысты және дауыссыз дыбыстар ... ... ... Сөз ішінде екі дауыссыз дыбыс қатар келсе, бір дауыссыз дыбыс
түсіп қалады( ... ... ... ... ... ... ... дауысты дыбысты қосып
оқиды ( нан-нана, өрт-өрте )
• Дауыссыз дыбыстардың ортасына ... ... ... оқу ... ... Дыбыстардың орнын ауыстырып оқу ( алма-алам )
• Дыбыcтың құрамы ұқсас сөзбен алмастырып оқу ( шөп-көп, жайлау-
жалау, ... ... ... ... оқу ( ... балапан-балабан)
• Оқыған сөзінің мағынасын түсінбеуі.
Сөйлемді және мәтінді оқығанда кездесетін ... ... ... және ... ... ... түсінбейді.
• Сөйлемді буындап оқиды. Балалар сөйлемді қайталап оқығанда,
соңғы сөзді ... ... ... оқуында кездесетін қателердің түрлері:
1. сөз ішіндегі буындардың жинақтауының қалыптаспауы.Барлық әріптерді
игерсе де буындарды, сөздерді оқи алмайды.
2. ... ... ... ... ... және ... сай
келмейді.Қайталау кезінде дыбысталу жағынан ұқсас басқа сөздермен
алмастырады ( алма-алға, ... ... )
3. ... ... ... ... ... құрамы әр түрлі сөздер ( бала-балмұздақ, үйрек-үй,
шыбын-шылаушын ... ... ... ... ... ( ... кең-тең )
4. екі ... ... ... дауысты дыбысты қосып оқу (
қасқыр-қасықыр, қаламсап-қаламасап )
5. ... ... ... ... түсіп қалады ( домбыра-добр,
аққала-аққал )
6. ... ... ... ... дыбысты алмастыру ( әже-еже )
8. ... және ұяң ... ... ( ... )
9. ... ... оқу ( ... жауын-жуын )
Көмекші мектептің I-II cынып оқушыларында мынадай қателер кездеседі:
1. Әріпті игермеуі.
2. Әріптеп оқу.
3. Сөз құрамында буынның, дыбыстың бұрмалануы.
4. Оқығанын түсінбеу.
Осы ... ... ... ... – ақыл-ойы кем балаларда бұл бұзылыс әр түрлі
деңгейде болды: бір-екі ... 20-25 ... ... ... ... ... тез ... ( а, о, у, ). Дауысты әріптерді оңай игерсе,
ал басқа әріптерді, ... ... ... ( қ, х, н, л, ж, б, в, ... Ең қиын ... ... д, т, г, е. ... бұл ... ... ... ... ( д-л, х-к, ж-з, г-к, ж-ш, д-т ). ... ... толық игермесе де таныс әріптері бар буындарды, сөздерді
оқиды. Ал кейбір балалар оқи ... оқу – ... ... буындарды әріптеп оқиды ( са «с», «а»
) ... ... ... ... ... ... ... оқыса да мағнасын түсінеді.
Оқыған сөздерді, сөйлемдерді және мәтінді түсінуінің бұзылуы.
Көмекші мектептің I-II ... ... оқу ... жақсы
игергенімен ( буындап немесе сөзді тұтастай оқиды ) ... ... ... ... ... ... алмайды. Зерттеушілердің
мағлұматтары бойынша, I ... ... 17% ... ... ... оқушыларында 60% оқығанын түсінбейді.
Көмекші мектептің I сынып оқушылары мәтінді оқи алмағандықтан, ... ... аз ... Ал, II ... оқу ... ... оқыған мәтінін түсінбейді.
Көмекші мектеп оқушыларының көбісінде, оқу ... ... ... III сынып оқушыларында оқуы буындық талдау ... ... ... оқиды. Н.К.Сорокинаның мәліметі бойынша, көмекші
мектеп оқушыларының ... ... мен ... ... ... ... екі есе артта.
Ақыл-ойы кем балалар күрделі сөздерді оқығанда дыбыстарды, буындарды,
сөздерді қайталайды. Бұл оларда оқығанын ... ... ... ... ... «Интеллектісі қалыпты бала сөзді
қайталауы оның сөзді жинақтау ... ... ғана ... жинақтауының бұзылысынан болады » деп айтты.
III сынып оқушыларында оқу кезінде дыбыстық-буындық ... ... ... ... ... ... дыбыстарды,
буындарды қосу. Ақыл-ойы кем балалар ... ... ... ұқсайтын
сөздермен алмастырады ( орын-орындық, алдым-аламын ).Оқыған сөздер таныс
болмаса да, олар ... ... ... ... ( ... ... кем ... оқығанда сөзді, сөйлемді тастап кетеді. Бұл
оларға тән ... ... бұл ... ... ... ... ... көптеген тұрақты қателер кездеседі: тастап кету,
орнын алмастыру, ауыстыру, дыбыстарды қосу, шатастыру. Бұл қателер көру
анализатордың және ... ... ... ... ... ... өз қателерін байқамайды, өйткені, оқушыларда
талдау-жинақтау дағдысы жеткіліксіз.
Көмекші мектеп оқушыларында кездесетін дислексияның түрлері:
• Фонематикалық
... ... ... Аграмматикалық
Ақыл-ойы кем оқушыларда дислексияның белгілері әр түрлі. Бұл оқу үрдісінің
игеруіне байланысты.
Әдебиеттік оқудың түрлері екіге бөлінеді: дауыстап оқу, ... ... оқу ... ... ... ... оқушыларына тән болады. Бірақ
бірінші сыныпта іштен ... ... ... ұғым ... тиіс. Іштен оқу
бірінші сыныпта – ақ басталады. Дегенмен, ... ... ... ... ... үшін ... дауыстап, хормен оқиды. Содан былай ... бұл ... екі ... ... де бір - ... ... ... дауыстап оқуы арқылы алған дағдылары іштен оқуға
тасымалдана ... ІІ ... ... ... оқылған материалдар іштен
оқуға беріледі.), ІІІ сыныпта жаңа ... ... - ала ... ... іштен оқуға тапсырылады. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... беріледі: мәтінге
сурет ойластыру, тақырып табу, бөлімдерге бөлу т.б. ІІІ – ІV ... ... ... ... түсінген, түсінбегендерін ... ... ... алу ... ... мәтін мазмұнын айтқызу арқылы
мәтіннен кейбір сөздерді тапқызу арқылы ... ... ... ... ... де ... оқу, шапшаң оқу және түсініп оқу талаптары
орындалуға тиіс. ... ... ... қосымша мәнерлеп оқу талабы
қойылады. Бұл талаптар бір – бірімен тығыз байланыста іске ... ... ... оқи ... ал ... ... түсібейді.
Оқу сапасы дұрыс, саналы(түсіну), мәнерлеп және шапшаң оқу
болып бөлінеді.
Дұрыс оқу ... ... ... ... кезінде – ақ қалана
бастайды. Бастауыш сынып оқушыларының оқу ... ... ... ... ... ... буын ... сөз қалдырып кетіп оқу.
2. Кейбір буындарды, сөздерді екі рет қайталап, ежелеп оқитындар.
3. Тілі келмегендіктен немесе әдеттеніп кеткендіктен бір ... ... ...... ... - күжет).
Қорытындылап айтқанда, ақыл-ойы кем оқушылардың оқу дағдылары
бұзылған. Бұл ... 4 ... ... әріпті игермеуі, әріптеп оқу,
сөздің ішінде дыбыстық-буындық құрамының бұзылуы, оқығандарын түсінбеуі.
Этипатогенді фактілерді ... ... ... ... түрлерін
айтуға болады: фонематикалық, оптикалық, ... ... ... кем ... дислексия қосарланып ( ауызша
сөйлеудің бұзылуымен, жазудың бұзылуымен ) жүреді.
2.2 ... ... ... ... ... негізгі мақсаты- көмекші мектеп бастауыш
сынып оқушыларының оқу ... ... ... өз ... және ауыр тіл ... бар ... ... мектептің бастауыш
сынып оқушыларымен салыстыру.
Зерттеу жұмысының мақсатын іске асыру үшін, зрттеу жұмысы
Алматы ... № 3 ... » ... № 7 ... ... ... № 9 Ауыр тіл ... бар балаларға арналған мектептің
бастауыш сыныбына жүргізілді.
Көмекші мектеп бойынша, барлық оқушы саны – 45( қырық бес ).
1 ... - 11
2 ... - 9
3 ... - 8
4сыныпта - 17
Ауыр тіл кемістігі бар балаларға ... ... ... ... саны- 22( жиырма екі )
1 сынып - 11
2 сынып - 6
3 сынып - 5
4 ... – ( жоқ ... ... ... ... ... құрастырылды.Бұл
тапсырмалар көмекші мектеп оқушылары мен салыстырмалы түрде алынған ... ... бар ... ... ... ... ... оқуын тексеру үшін, баспа әріптермен берілген
арнайы ... ... ... ... ... бұндай құралдар мынадай
талаптарға сәйкес келу керек:
1. Мәтіннің ... ... ... мен буындар неғұрлым көп болу
керек.
2. Мәтіннің мазмұны баланың даму ... ... және ... болу ... ... ... үлкен болмау керек.
4. Балаға таныс мәтіндерді пайдалануға болмайды.
Баланың оқуын тексерудің көптеген ... бар және ... ... ... ... ... пайдалана отырып жүргізу ... ... оқу ... ең басты себебін анықтауға мүмкіндік береді.
Дұрыс оқуын тексеру.
1. Балаларға ( әр ... ) ... ... ... жас ... міндетті
түрде ескерілуі қажет.
2. Мәтінді дұрыс және жылдам оқу техникасына қарай:
• әріптеп
... ... ... ... және ... оқуын тексеру үшін, алдымен, балаға
мәтін береміз.
Нұсқау: Дауыстап, дұрыс оқып шық!
1- сынып:
Ін.
Анау – ін. Інде ... бар. ... ... ... ...... қар қалың жауды.
Балалар тамақтанып алып, ... ... Олар ... ... ... аула ... жинады. Аула ортасына көп қар үйілді.
Балалар аққала жасай ... ... ... ... соң, ... қарды домалатып келіп басын жасады. Екі көзін көмірден
жасады. Мұрынның орнына үлкен сәбізді, ал ... ескі ... ... қойды.
Қолына құстарға жем беретін тақтайша ұстатып, тақтайға нан ... ... ... соң ... ... жемге жан-жақтан құстар ұшып келе
бастады.
3 – ... ... ... кеш ... ... ... ... тұрған
бұл-бұлды көру қиын-ақ. Ол өзінің ұясына жақын, қалың бұталарға тасаланып
алады, ал, егер, тық ... ... ... жым ... ... ... және адам дыбысына үйренгендігі сонша, ... ... ... біз шық ... ... ... бұтасына таман келеміз,
сол кезде Сәкен:
- Әне, ата, қарашы! – деп ... ... ... ... ... әнін ... ... да тұрамыз. Бұл-бұл көзге онша түсе
қоймайтын, тым кішкене құс. Ал, әндеткен кезде Бұдан тамаша, ... ... ... сынып.
Қысқа дайындық.
Бал арасы таңның атысы, күннің батысы, бір сәт тыным таппай,
гүлден гүлге қонып, ... ... ... де, ... де жетерлік бал жинады.
Егістікке жақындау жерге ертелеу көшіп келіп, мекенжайын алдын-
ала дайындап алған ... күз бойы ... ... ... ... ... толтырды.
Тоғайдағы жирен тиін де қарап жатқан жоқ. Цирк ойыншысы сияқты
бұтақтан бұтаққа ... ... ... ... жердегі қуыс-тесіктің бәріне
бал қарағайдың жаңғағын үйіп тастады. Ал, ... ит түк ... ... ... қыс ... ... Қас ... қар ерте жауды. Енді,
міне, құлағы салбырап, ... ... ... ... бір түнеп,
олармен күн кешіп жүр. Әрі бүрсеңдеп тоңып, әрі ... ... ... ... оқуын тексеру.
Мәтінді мәнерлеп оқуын тексеруге мына критерилерді ескере отырып,
сандық, сапалық жағын қарастыра аламыз:
• Тыныс белгісін сақтамауы.
... ... ... ( ... ) ... оқу дегеніміз - дауыс интонациясы арқылы автордың ойын
білдіру, ... ой ... ... қоя ... ... ... түсініп,
кейіпкердің көңіл-күйін сезіне оқи білу.
Тыныс белгісін сақтау кезінде, бала оқи отырып ... ... ... жөн. ... өзі ... ... оқи ... жест түрінде, ырғақтылықты ... ... ... ... пен ... ... пайда болады.Бұл тәжірибе жүзінде
көрсетілген. Көбінесе, ақыл-ойы кем балалармен ... ... ... ... ... ... және ... оқу түрімен қамтамасыздандыру
қажет.
Мәнерлеп оқуын тексеру үшін, мынадай тапсырма беруге болады:
1 – ... ... Күн ...... ... Далада ызғар жел, боран соғып тұр. Кешке қар жауады.
3 – сынып.
Алақай! Қыс ... ... ... ... ... ... ... – сынып.
Алақай! Қыс келді ме? Өз көзіме өзім ... ... ... ... тұр ... ... мұғалім интонациямен, ырғақтылықпен дауыстап
оқиды, ал балалар оқыған кезде қажетті тыныс белгісін, ... қай ... ... қай ... ... оқу ... ... отырады.
Оқыған мәтінді түсінуін тексеру.
Мәтінді түсінуін тексеру үшін, мына критерилер бойынша, қарастырамыз:
... ... ... ... мазмұнын ішінара түсінуі.
• Мәтіннің идеясын ( негізгі ойын ) ... ... оқу ... ... ... ... ... терең ұғынуы болып табылады. Түсініп оқуда балалардың назары
шығарманың идеялық мазмұнына аударылады. Түсініп оқу барысында, ... ... ... ... сезімдер пайда болады. Түсініп оқуды ... ... ... ... ... ... түсіне алатын, сюжетті
мәтіндер оқытылады.
Мәтіннің түсінуін ... ... ... ... ... ... жүргізіп жіберуге болады. Бұл дегеніміз-оқу техникасын тексерген мәтін
бойынша, не түсінгендерін, қалай түсінгендерін білу.Бұл жұмыс нәтижелі ... ... ... жеке сұрау керек, содан кейін, қиындық туған
жағдайда, сұрақ қою ... ... ... Оқыған мәтіннің аты қандай?
- Іннің ішінде не бар?
- Жылан қай жерде болады?
2 - ... ... ... аты қандай?
- Аққаланы кімдер жасады?
- Аққаланы неден жасады?
- Балалар алдымен, қардан нені жасады?
- Содан соң нені ... ... ... ... ... ... басына нені кигізіп қойды?
- Қолына нені ұстатты?
3- сынып.
- Оқыған мәтіннің аты қандай?
- Бұл-бұл не үшін ... ... ... ... ... не үшін ғажап құс?
4- сынып.
- Оқыған мәтіннің аты ... ... ... ... ... Қалай дайындалып жатыр?
- Не қысқа дайындалмады?
- Қысқа дайындалмағанның жағдайы қандай болды?
2.3 Констатациялық(бақылау) зерттеудің нәтижесі.
Көмекші мектеп және ... үшін ... ауыр тіл ... ... ... ... ... сынып оқушыларын зерттей отыра,
былайша топтастырдық:
1. Дұрыс оқуы
2. Мәтінді мәнерлеп оқуы
3. Оқыған мәтінді түсінуі
Оқу ... ... ... кесте түрінде белгіледік.
№ 1 кестеде көмекші мектеп пен ауыр тіл кемістігі бар балаларға ... ... ... оқу ерекшеліктері көрсетілген.
Осы екі мектептің 1 - сынып ... ... ... және техникасын
салыстыратын болсақ, екі мектептің де 1- сыныбында бала саны бірдей - 11
оқушы.Көмекші ... ... ... ... - 2 (18,2%), ... - 3 (27,3%), ал ... аралас оқитын оқушылар мүлдем жоқ.Ауыр
тіл кемістігі бар балаларға арналған ... ... ... ... 1
(9%), буындап оқитындар-2 (18,2%), тұтас оқитындар-3 (27,3%), ... 5 (45,5%). ... бұл ... ... ... шығаруға
болады: көмекші мектеп 1- сынып оқушыларының ... ғана ... ... дыбыстарды біріктіре алмайды, үш оқушыдан ... ... ... ... бұл оқушылардың барлығының деп айтса да
болады, жинақтау ... ... ... ауыр тіл ... ... арналған мектеп оқушылары ішінде әріптеп те, буындап та, тұтас та
оқитын оқушылар бар.
Қорытындылайтын болсақ, екі ... 1- ... ... ... әр ... Ауыр тіл кемістігі бар балаларға арналған мектептің
мәтінді дұрыс оқу техникасы көмекші мектепке ... ... ... ... ... ... 1- ... оқушыларының ішінде
мәтінді тұтас оқымақ түгел, буындап оқитындар да аз ... ... ... ... анық көрінген.
Енді, осы кесте бойынша, 2- сынып оқушыларына ... ... 2- ... ... саны – 9. Бұл ... ... бойынша,
мәтінді оқу техникасының барлық түрі ... ... ... ауыр тіл ... бар ... арналған мектептің 2- сынып
оқушыларының ішінде, әріптеп оқитындар жоқ, ал көмекші мектепте-3 (33,3%)
оқушы әлі ... ... ... ... ауыр тіл ... бар балаларға арналған мектеп
оқушыларының оқу техникасы көмекші мектепке қарағанда,жоғарылай түспек. № ... ... және ... оқитындар мүлдем жоқ, ал көмекші мектепте
әріптеп оқитындар ... 2 (25%), ... ... саны – 2 ( 25%), ... 50%-ын алып тұр. Көмекші мектеп оқушылары тағы да ... ... ауыр тіл ... бар балаларға арналған мектепке беріп отыр.
Әрине, ауыр тіл кемістігі бар балаларға арналған ... ... ... ... оқу ... жоғары болуының көптеген
себебі бар. Біріншіден, зерттеу барысында байқағанымыз, № 9 ... ... әр ... ... ... қарағанда аз, бәрімізге ... ... ... ... әр ... жеке ... көбірек бөлініп,
ерекшелігіне байланысты ... ... ... ... ... ... екі ... оқушылырының оқуға деген қабылеттері
мен даму ... әр ... ... ... ... ... көмекші мектеп оқушыларының түрлі талдағыштарының (көру, есту,
сөйлеу ... ... ... ... да ... Жоғарыда айтылғандай, көмекші мектептің ауыр тіл ... ... ... мектеп оқушыларымен салыстырғандағы көрсеткіштің төмен
болуының да бір себебі осылар болып отыр.
№1 кесте. ... ... ... | ... ... оқу ... ... ... | |
| ... | |
| | ... ... ... |аралас |
|1 ... ... |2 |3 |__ |__ ... | |(18,2%) |(27,3 %) | | |
|1 ... |11 |1 |2 |3 |5 ... 9 ... | | |(18,2 %) |(27,3 %) |(45,4 %) |
| | |(9 %) | | | |
|2 ... Көмекші|9 |3 |3 |2 |1 ... | |(33,3 %) |(33,3 %) |(22,2 %) |(11,1 %) |
|2 ... |6 |__ |3 |2 |1 ... 9 мектеп | | |(49,9 %) |(33,3 %) |(16,6 %) |
|3 ... ... |2 |2 |3 |1 ... | |(25 %) |(25 %) |(37,5 %) |(12,5 %) |
|3 ... |5 |__ |__ |4 |1 ... 9 ... | | | |(80 %) |(20 %) |
|4 ... ... |5 |4 |5 |3 ... | |(29,4 %) |(23,5 %) |(29,5 %) |(17,6 %) ... ... ... ... мектеп № 9 ... ... ... болсақ, көмекші мектептің 1- сыныбы
бойынша, 11 оқушының ішінде, мәтінді мәнерлеп оқитын оқушылар жоқ, ... ... ... әлі де ... ... оқиды, ал кейбіреулері мүлдем
әріптерді дұрыс меңгермеген. Ал ауыр тіл кемістіктері бар ... ... ... ... ... ... оқушылар саны-2(18,2%),
жолды сақтамайтындар саны-3(27,3%), тыныс белгісін сақтамайтындар-4(36,3%).
Ауыр тіл кемістігі бар балаларға арналған мектептің ... ... ... ... жолды сақтамайтын оқушылар кездессе де, мәтінді
мәнерлеп оқитын оқушылар бар. Бұл, ... ... ... ... я ... тек әріп меңгеруге бет бұрып отырған оқушылармен
салыстырғанда, № 9 мектеп жоғары ... ... ... ... ... ... көрсеткіші,
ауыр тіл кемістігі бар ... ... ... ... ... сәйкестеніп тұр. Яғни, мәнерлеп оқитындар саны-2(22,2%). Бұл 9
оқушының ішінен алғандағы өте аз сан, ... ... ... ... ... тыныс белгісін сақтамай оқитындар- 4(44,4%) . № 9
мектеп ... бала саны ... ... 3(50%), қалған
біреуі(16,6%) жолды сақтамай ... ал 2(33,3%) ... ... ... ... мектептің 3- сыныбында- 8 оқушы, № 9 мектепте- 5 оқушы.
Осы екі мектептің үшінші ... ... ... 4 оқушыдан әр
сыныпта.Сонда, ауыр тіл ... бар ... ... ... ... тек ... бала тфнфс белгісін сақтамай оқиды екен, бұның себебі,
сөзді жүгіртіп оқығандықтан, тыныс ... ... ... ... ... ... жоқ. Ал, ... мектепте 3(37,5%) оқушы тыныс
белгісін, 1(20%) оқушы жолды сақтамай оқиды.
№ 2 кестені қорытындылайтын ... ... ... оқитындар
тыныс белгісін сақтамайды. Жолды сақтамай оқитындар мәнерлеп оқуына үлкен
кері әсер ... ... ... біз бұл ... ... әуезділігінің (просодикасының) бұзылғандығын байқадық.
Бұның ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс анализаторлары) оқу техникасы дұрыс болса да, бұл
оқушыларда тыныс белгісін, ... ... жиі ... ... ауыр ... бар ... арналған мектеп ... ... ... ... жоғары дәрежені № 9 мектеп оқушылары көрсетіп
тұр.
№ 2 кесте. Мәнерлеп оқуын тексеру.
|Сынып ... саны ... ... ... |
| | ... |сақтамауы |оқуы |
| | ... | | ... ... |11 |6 |5 |___ ... | |(54,4%) |(45,6%) | ... | | | | ... |11 |3 |3 |2 ... 9 ... | |(36,3%) |(27,3%) |(18,2%) ... сынып |9 |4 |3 |2 ... | |(44,4 %) |(33,3%) |(22,2%) ... | | | | ... |6 |2 |1 |3 ... 9 мектеп | |(33,3%) |(16,6%) |(50%) ... ... |8 |3 |2 |3 ... | |(37,5%) |(25%) |(37,5%) ... | | | | ... |5 |1 |___ |4 ... 9 мектеп | |(20%) | |(80%) ... ... |17 |5 |3 |9 ... | |(29,4%) |(17,6%) |(53,3%) ... | | | | ... кесте бойынша диаграмма.
Көмекші мектеп № 9 ... 3 ... ... мәтінді түсінуі бойынша құрастырылған.
Кестеде көріп отырғанымыздай, екі ... ... ... ... ... ... Ақыл-ойы кем оқушылар оқыған мәтінді түсіне
бермейді, дегенмен, көмекші мектеп 1-сыныптың 3 оқушысы(27,3%) мұғалімнің
оқыған мәтінін толық ... 3(27,3%) ... ... түсінеді екен, ал
қалған 5 (45,4%) оқыған мәтінді мүлдем түсінбейді. Ал, № 9 ... ... 5(45,4%) ... ... ... ... түсінеді, 2(18,2%)
оқушы мәтін мазмұнын ішінара түсінсе, 4(36,3%) оқушы мәтіннің ... ( ... ... ... ... № 9 ... ... мектептегідей
мүлдем түсінбейтін оқушылар жоқ.
Көмекші мектеп 2-сынып оқушылар саны-9. Осы ... ... ... мәтінді түсінеді, 3(33,3%) оқушы мүлдем түсінбейді, ал, ауыр
тіл кемістігі бар ... ... ... оқушылар саны алтау. 3(50%)
оқушысы мәтінді толық, 2(33,3%) ... ... ал 1(16,1%) ... ( негізгі ойын ) түсінеді, көрсеткіштерге қарасақ, № 9 ... ... ... ... оқушылар жоқ болып тұр.
Көмекші мектептің 3-сынып оқушылары оқыған мәтіннің түсінігін
өз ... айта ... ... 1-2 ... ... береді. Байланыстырып
сөйлеуі қалыптаспаған деп зерттеу нәтижесіне сүйеніп айта аламыз.Көмекші
мектептің 3-сыныбында барлығы-8 ... 5 (62,5%) ... ... ... 2(25%) ... мәтін мазмұнын ішінара, 1(12,5) оқушы мүлдем
түсінбейді. Ауыр тіл ... бар ... ... ... ... 5 ... Осы 5 оқушының 4(80%) оқушысы толық түсінеді, ал 1(20%)
оқушы мәтіннің мазмұнын ғана түсінеді. Демек, № 9 ... ... ... ... ... ... ... 3 кесте бойынша ... ... екі ... да ... ... ... сұрақ қою барысында, көмекші мектеп
оқушыларының жауап бергендері бір-екі сөзбен ғана, ... ... ал ... ... ... ... көбісі әріптеп
оқитындар және сұраққа жауап бермеген оқушылар жиі кездесіп отырды. Ал, біз
№ 1 кестеде көрсетіп ... ... ... ... әріптеп оқитындар,
№ 9 мектеп оқушыларына қарағанда, жиі ... ... ... ... оқығанын түсінбейді.
№ 3 кесте.Оқыған мәтінді түсінуі.
|Сынып ... саны ... ... ... идеясын|
| | ... ... ... ... |
| | | ... |түсінуі |
| | | ... | ... ... |11 |3 |3 |___ ... | |(27,3%) |(27.3%) | ... | | | | ... |11 |5 |2 |4 ... 9 ... | |(45,4%) |(18,2%) |(36.3%) ... ... |9 |2 |2 |2 ... | |(22,2 %) |(22,2%) |(22,2%) ... | | | | ... |6 |3 |2 |1 ... 9 ... | |(50%) |(33,3%) |(16,1%) ... ... |8 |5 |2 | ... | |(62,5%) |(25%) |___ ... | | | | ... |5 |4 |1 |___ ... 9 ... | |(80%) |(20%) | ... ... |17 |6 |5 |4 ... | |(35,2%) |(29,4%) |(23,5%) ... | | | | ... 3 кесте бойынша диаграмма
Көмекші мектеп № 9 ... ... ... ... ... I ... ... білім беретін мектептің бастауыш сынып ... ... ... мен ... ... (А.К. ... ... Л.И.Румянцев, А.Н.Корнев, Р.И.Лалаева, Р.Е.Левина,
О.А.Токарева, М.Е.Хватцев, Л.Ф.Спирова, ... ... мен ... ... ... отырып қарастырдық. Өкінішке орай,
бұл еңбектер мен зерттеулер орыс тілінде. Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеудің
негізінде, интеллектісі қалыпты балалардың келесі дислексия ... ... ... ... фонематикалық (Р.Е.Левина,
Л.Ф.Спирова), аграмматикалық (Л.Ф.Спирова, Р.И.Лалаева ). Ал, ... біз ... ... ... ... ... оқу ... тоқталдық және осы ... ... ... ... оқу ... ... ... үшін арнайы тапсырмалар
құрастырдық. Бұл тапсырмалар мәтінді дұрыс және жылдам ... ... ... ... ... ... ... қатар, № 9 ауыр ... бар ... ... ... оқушыларымен салыстырылды.
Мәтінді оқуын тексерген кезде, мынадай қателер кездесті:
- - Мәтінді әріптеп оқу;
- Мәтінді буындап оқу;
- ... ... ... ... ... сақтамай оқу;
- Сөздерді тұтастай оқу;
- Аралас оқу;
- Оқыған мәтінді түсінбеу;
Біз ... ... ... тек оқу ... мен ... емес, оқығанда мәнерлігі, ырғақтығы, әуезділігі (просодикасы)
бұзылғанын да ... ... ... Бұл ... оқу ... дұрыс
болғанымен, тыныс белгісін, жолды сақтамауы жиі кездеседі. ... ... ... айтып бере алмайды. Осы қателіктерді ескере отырып, оның
себебін негізге ала ... ... ... ... ... ... ... отырып, оқу дағдыларын
қалыптастыруға жұмыс бағыттары ... ... ... ... сақталған анализаторға сүйене отырып жұмыс жасау, ауызша сөйлеу
тілін дамыту, баланың психикалық ерекшелігін ескере ... ... ... ... ... ... ... күрлеліге көшу)
жүйелікті, кезектілікті сақтау.
Жұмыс бағытын жоспарлағанда ... ... ... түрін, қате түрін, көмекші мектеп оқушыларының сөйлеу тілінің
ерекшеліктерін, жас ерекшелігін, ... ... ... ... ... ... керек: сөзсіз функцияларды (кеңістік, уақыттық,
ұсақ маторика, көру, есту), ауызша сөйлеу тілін ... Бұл ... ... ... ... ... мұғалім, логопед, психолог, ата-аналармен
тығыз байланыста жүргізілу керек.
Ал, түзету жұмысында, ең ... ... пен ... ... ... ... ... баланың кемшіліктері мен
сөйлеу тілінде қандай ақаулық бар ... және ... ... ... жұмысын
жүргізіп жатырғанын білу қажет. Логопедте әліппе, ана ... ... ... қатысып, балалардың жетістіктері мен қиындықтарын бақылап,
топтық және жеке ... ... ... ... сонымен қатар,
мұғалімнің берген нұсқауларын да ескеру керек.
Мұғалім логопед тапсырмасы бойынша, ... ... ... сөз ... байланыстырып сөйлеу тілін дамытуға
бағытталған түзету сағатын күнделікті өткізу керек.
Тағы бір мұғалім мен логопед ...... ... ... және ... ... ... көрсету керектігі жайлы
хабарда ұстау. Бұл, әрине, мұғалім мен ... ... ... ... талап етеді, дегенмен, осының барлығы оқу ... ... ... ... ... бір жолы ... ... ... ... және ... ... туғызуға әр ... ... ... ... жеке және ... түріндегі
гербарийлер, жануарлардың, ... ... ... ... ... өздері дайындайды), кинофильмдер, диафильмдер,
түрлі картиналар, портреттер, оқулықтағы суреттер, сызбалар т.с.с.) ... ... ... ... ... ... тілін дамытады. Бұл әдістер мен
тәсілдерді қолдану туралы ... тілі ... ... ... атты ... ... К.Бектаева ұсынған.
Жоғарыда айтып кеткендей, бастауыш сынып оқушыларының оқу
сабақтарында төмендегідей қателер кездеседі:
1. Әріп, буын немесе сөз ... ... ... ... буындарды, сөздерді екі рет қайталап, ежелеп оқитындар.
3. Тілі келмегендіктен немесе әдеттеніп кеткендіктен бір әріпті екінші
әріппен алмастырып(онда – оңға, ... - ... ... кемшіліктерді мұғалім алдын – ала есептке алып, ... ... ... мұғалімдер оқушыларды дұрыс оқуға үйрету үшін
мынадай жұмыстар ұйымдастырады.
1. Оқушыны кітап оқуға ... ... ... ... ... әр ... Бірде оқулықтың өзінен әр оқарнаулы
тапсырмалар береді; екінші бір жағдайда карточкалар ... ... ... ... енді ... ... ... Осындай жұмыстарды орындау үйге де тапсырылады.
3. Қате оқыған сөздерді буынға бөліп оқытады ... ... ... ... ... ... ... етеді, ол сөзге талдау жасайды,
түрлі схемабуынға бөліп оқытады немесе тақтаға ... ... ... ... ... ... ол сөзге талдау жасайды, түрлі
схемалар, ... ... ... ... сөздерді тауып, топтап
жіктеп жазу т.с.с.
4. Қате оқыған сөздерді қайта оқыттырады.
5. Қате оқыған жерін ... ... ... ... ... Жаңылтпаштар айтқызып жаттықтырады.
7. Көрсеткіш таяқшаны қолданады. Бұл зейіндері тұрақсыз немесе көздері
нашар көретін оқушылар үшін ... және оқып ... ... ... қай жерінде екеніне бағыт ... ... ... ... ... ... есепке алып отырады. Басқа тілдердегі сияқты,
қазақ тілінде де орфографиялық және ... ... бар. Ол ... ... сөйлету мен дұрыс оқытуда басшылыққа алынады. Ал,
оқушыларға жаңа сөздердің ... ... ... сөздерді
тақтаға жазып көрсету қажет болғанда, олар тек ... ... ... ... ақ ешкі. Мұнда сөздерді оқығанда «ағешкі» деп
айту керек екендігін ескертіп, мұғалім балаларды ... ... ... түсініп оқуға дағдыландырудың бір жолы алдын ала ... ... ... ... ... – ақ ... ... бұрын бақылау,
экскурсия жасау, тәжірибе жасау жұмыстары да ... ... ... ... ... ... ... де тигізетін пайдасы мол. Шығарманың
идеялық мәні мен мазмұнын оқушыларға ... үшін ... ... көп ... бар. ... ... оқу ... игерумен
бірге, білім, тәрбие беру ... жеке ... ... ... ... оқығанды саналы түсінгенде ғана нәтиже бермек.
Мәнерлеп оқуды үйрету үшін әр мұғалім оқу сабағына немқұрайлы ... ... ... Ол үшін мұғалім қандай мәселені жете ... ... ... ... ... ... оқушы сөйлемді немесе мәтінді
оқығанда, калай дем алу керек, дауыс қалай шығуға ... ... ... ... – осының барлығын мұғалімнің өзі айқын білгені жөн. Өйткені,
мәнерлеп оқу үшін кеуде қуысына толған ... ... ... ... дем
ала білудің мәні зор. Өкпедегі ауаны сарықпай, оқу үрдісінде үнемі дер
кезінде дем ... ... ... ... және оны ... ... үнемдеп
отырған оқушы ғана мәнерлеп дұрыс оқи алуына ... ... ... ... ... ... дамытуға арналған
ойындардың да маңызы зор. Г.С. Оразаеваның «Ұлттық ойындарды логопедиялық
сабақтарда ... атты ... ... ... та ... ... ... сабаққа деген ... ... ... ... «Оқу және жазу ... бар ... ... арналған ойындар» атты мақаласында балалардың талдау,
жинақтау дағдыларын қалыптастыру кезеңділікпен берілген. Бұл ... ... ... ... ... дағдыларын жеңіл меңгеріп қана қоймай,
өзінің және өзгелердің жауаптарын, шешімдерін ... да ... ... ... ... ... жұмыс жасауға берілген, ... ... ... да ... алып ... болады.
А. К. Аксенованың «Методика обучения русского языка в
коррекционной школе» атты ... ... және ... ... оқығанын
түсініп оқуға бағытталған әдістемесін қарастыруға болады. Оқуын дұрыс
қалыптастыруға арнайы күнделікті ... ... ... ... да әр ... көру ... және т.с.с. әдістемелерді ұсынған.
Бұл әдістемелер, әрине, орыс тілінде ... ... ... әлі ... ... ... ... оқу бұзылыстарын түзеуге арналған арнайы
әдістемелердің аз, ... қасы ... ... орыс ... сүйеніп, түзету жұмыстары дефектолоктармен жүргізілуде.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Қ. Қ. Өмірбекова, Қ. Серкебаева ... 10 ... ... ... ... бұзылуы. Алматы, 1996.
2. С. Рахметова Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен ... ... ... оқу ... Алматы, 2007. б. 60-99
3. К.Б. Бектаева Ана тілі. Нұсқау. Алматы, Мектеп, ұсқау. Алматы, Мектеп,
004.
4. А. К. ... ... ... русского языка в коррекционной школе.
М., 2002.
5. М. Р. Львов и др. Методика преподавания русского ... в ... М., ... 2004.
6. Е. Д. Бурина Игровые приемы в ... ... с ... ... нарушения чтения и письма. Дефектология № 3, 1996. С.
42
7. Р. И. Лалаева Устранение нарушений ... у ... ... М., ... Р. И. ... ... ... и пути их коррекции у младших
школьников. С-П., Союз., ... Р. И. ... ... ... овладения чтением у школьников. II
глава. М., ... ... А. Н. ... ... ... ... предрасположенности к
дислексии. М., 1982. С. ... А. Н. ... ... ... и письма у детей. Санкт-Петербург, 1997.
12. А. Н. Корнев Узловые вопросы дислексии. Дефектология № 1, ... В. А. ... Б. П. ... ... дефектологии. М., Просвещение,
1990. С. 108
14. Н. М. ... ... ... М, 2001. С. ... Т. С. Розниченко Раннее обучение детей ... при ... ... ... № 5, 1994.
16. М. Н. Русецкая, Г. В. Чиркина Отчет о I ... ... ... ... ... нарушении письма и чтения. Итоги и
перспективы. Дефектология № 2, 2005. С. 83
17. Л. Ф. Спирова, А. В. ... ... ... к ... ... и чтения у учащихся ... ... № 5, 1988. С. ... В. Г. ... и др. ... литературного чтения по учебникам ... Кн. 1, 2, 3, ... для ... М., ... М. И. Оморокова Совершенствование чтения младших ... М., ... Г. ... Очерки психологии обучения детей чтению. М., 1953.
21.Программы специальных общеобразовательных школ для ... ... ... ... М., ... Ф. Гнездилов Методика русского языка во вспомагательной школе. М.,
1965.
23. Л. Г. ... ... и ... ... ... и ... ... Методические рекомендации для педагогов и родителей. СПб., 1994.
С. 72
24. Л. Ф. Спирова ... ... ... ... ... ... в кн. Вопросы психологии. Под ред. Р. Е. Левиной. М., 1959. С.28-38
25. Л. Ф. Спирова Недостатки чтения и пути их ... ... у ... начвльных классов массовой школы. М., 1965.
26. Т. Г. Егоров Психология ... ... ... М., ... Г. ... ... речи учащихся вспомогательной школы. ... ... М., ... 1977. С. ... О.А. Токарева Расстройсва чтения и письма. В сб. Расстройства речи у
детей и подростков. М., 1969. ... Г.В. ... А. Н. ... Современные тенденции в изучении ... ... ... № 1, 2005. С. 89
30. Г. Я. Трошин Первый опыт ... ... ... нормальных и аномальных детей. Дефектология № 1, 2007.
31. С.Ф. ... К ... ... чтения и письма у ... ... № 1, 1984. ... И.Л. Калинина Учим детей читать и писать. Книга для ... ... ... и ... М., ... 1998.
33.Л. М. Сукач Дидактический материал к ... ... ... и ... у младших школьников. М., 1985. С. 133
34. Б. Г. Ананьев Анализ трудностей в ... ... ... ... и
письмом. М., 1965.
35. Логопедия. Под ред. Л. С. Волковой. М., Просвещение, 1989.
36. Л. П. ... ... ... к ... ... при обучении письму и чтению учащихся вспомагательной школы.
Дефектология № ... Л. Г. ... Т. И. ... ... ... ... чтения и
его коррекция. Практическое пособие. Воронеж, 2001.
38. М. Н. Русецкая ... ... ... ... ... ... № 1, 2007.
39. Е. Л. Гончарева Ранние ... ... ... К ... вопроса.
Дефектология № 1, 2007.
40. Л. С. Цветкова Нейропсихология счета, письма и чтения: ... ... М., ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Баланың сөйлеу тілінің дамуында жаңылпаш пен жұмбақ қолдану24 бет
Зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеуінің жағдайы58 бет
Зияты зақымдалған оқушылардың жазуында кездесетін қателер және сауаттылыққа үйрету жолдары51 бет
Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын қалыптастырудың әдістемелік негіздері35 бет
Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқуышыларын халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту5 бет
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайту20 бет
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорының ерекшеліктері14 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь