Сын есімді оқыту барысында оқушыларға ұлттық тәрбие беру

Кіріспе

І тарау
1.1 Сын есімнің зерттелу тарихы
1.2 Сын есімнің лингвистикалық негізі
1.3. Сын есімнің педагогикалық негізі
1.4. Сын есімнің психологиялық негізі

ІІ тарау
2.1. Мектеп бағдарламалары мен оқулықтарындағы сын есімнің берілу жолдары
2.2. Сын есімді оқыту барысында қолданылатын әдіс.тәсілдер
2.3. Кешенді жұмыстар жүйесі арқылы сын есімді оқыту барысында оқушыларға ұлттық тәрбиені қалыптатыру

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІ ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ КАФЕДРАСЫ
Қорғауға ... ... ... жыл
кафедра меңгерушісі
профессор
Ф.Ш.Оразбаева-----
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
СЫН ЕСІМДІ ОҚЫТУ БАРЫСЫНДА ОҚУШЫЛАРҒА
ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ
Орындаған: қазақ ... ... ... ... ... ... ... Р.С.
Алматы-2005
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі: Тіл біліміндегі жетістіктер мен
әдістемелік өзгерістер ... ... ... ... егемендік алуы,
туған тіліміздің мемлекеттік мәртебеге ие болуы, соның нәтижесінде ... мен ... әр ... ... енуі ... ... зерттеушілер мен
ұстаздардың алдына зор міндет қойып отырғаны белгілі. Ана тілімізді ... ... ... ... ... ... тарапынан айтарлықтай
көңіл бөлінді. Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... жағын күшейту, сөйтіп оны ұлтаралық ... ... ... қойып отыр. Ана ... ... ... ... үшін оны ... ... көтеру қажет. Бұл қазақ тілін оқытуды
жаңаша қырынан қарауды ... ... ... ... ... тілін оқытуда
жаңа технологияны көптеп және ұтымды ... ... ... ... әр ... ... ... мен белгілерін білдіріп, сөз таптарына ұйытқы
бола алатын сын есімдер зерттеушілер ... тыс ... ... Бұл ... Н.А.Баскаков, Ғ. Мұсабаев, М.Балақаев, ... ... ... ... т.б. ... ... ... болады.
Осы уақытқа дейін қазақ тіл білімінде сын есімдердің сөз табы ретінде
алатын орны, шырай категориясы, ... ... ... ... біршама көңіл бөлінді. Тіліміздегі сын есімдердің
мағына жағын сөз еткенде оны ... және ... ... ... жылы ... ... ... «Тамыры терең тәрбие» атты
монографиялық еңбегінде ... ... ... эстетикалық тәрбие
берудегі мүмкіндіктері талданады. Халықтың балалар мен жастарды ... ... ... ... ... ... талаптарға
сүйенгені, қолөнердің қай саласының бүгінгі күнде ... ... ... ... ... ... мәселесі педагогика ғылымы саласындағы зерттеу еңбектерінде
де орын ... ... ... ... ... еңбектерінде халықтың қолөнерінің эмоциялық әсеріне, ұлттық
ою-өрнектердің жіктелуіне, халық шеберлері ... ... ... ... ... ... ... сәндік
қолданбалы өнерді қабылдай білу мен бейнелеу іскерліктеріндегі дағдыларды
қалыптастыруға көңіл бөледі.
«Білім беру жүйесінің ... ... пен ... ... - Қазақстан Республикасына сүйіспеншілікке, мемлекеттік рәміздерді
құрметтеуге, ... ... ... ...әлемдік және отандық
мәдениеттің жетістіктеріне ... ... ... мен ... ... ... меңгеру»- делінген.
Педагогиканың тарихында ұлттық мектеп, ұлттық тәрбие және оған
мұғалімдерді ... ... ... ... ... ... ағартушы-
педагогтары А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, ... ... т.б. ... ... және ... ... ... сан ғасырлық мәдени-ұлттық дәстүрлерді ... ... ... ... жаңғырту мұғалімдерге жаңа талаптар қояды.
Қазақ мектептеріне сын есімдерді оқыту барысында ұлттық тәрбие беру −
ел ... ... ... ... ... қатар ұлттық тәрбие беру де
бүгінгі күннің басты талабы. Зерттеу тақырыбы бойынша жарық көрген ... ... мен ... ... ... ... барысында оқушыларға ұлттық тәрбие беру ... ... ... ... ... Осы ... ... табу үшін қазақ тілі
сабақтарында сын есімді оқыту барысында оқушылардың ... ... ... ... етіп ... ... Сын ... оқыту барысында ұлттық тәрбиенің
өзіндік ерекшеліктерін айқындау, оны оқушыларға меңгерту болып ... ... ... ... сын есімді оқыту барысында
ұлттық тәрбие беруді жетілдіру, дамыту.
- Сын есімдердің сөз ... ... ... ... ... шолу
жасау;
- Сын есімдердің семантикалық топтарын бере отырып, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсету;
- Қатыстық сын есімдердің сапалық сын есімдермен өзара қарым-қатынасының
теориялық негізін анықтау;
- Қатыстық сын ... ... ... ... ... сын ... тіркесімділік қызметін айқындау;
- Қатыстық сын есімдердің күрделі түрінің жасалу жолдарын нақтылау;
- Қазақтың ағартушы-педагогтарының оқушыларға ... ... беру ... ... ой-пікірлерін және ғалым-педагогтардың
этнопедагогикалық еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... дайындаудың теориялық негіздерін жасау;
- Қазақ мектептеріндегі ұлттық тәрбиенің жайын, ұлттық ... ... ... тәрбие беруге жалпы білім ... ... ... және ... ұлттық тәрбие беруге дайындау
барысын айқындап, оларды жақсарту жолдарын анықтау;
- Қазақ ... сын ... ... барысында ұлттық тәрбиені
қалыптастырудың жайын саралау;
- Жалпы білім алатын мектеп оқушыларына ұлттық тәрбие ... ... ... ... анықтау;
- Қазақтың ұлттық ою-өрнек өнерінің өзіндік ерекшеліктеріне мазмұндық
сипаттама беріп, ... ... ... ... бойына ұлттық ойынның әдістемелік ерекшелігін дарыту.
Зерттеу жұмысының жаңалығы. Қазіргі қазақ ... ... ... ... және ... ... өзара қарым-қатынаста
болатындығы нақтыланып, мынадай мәселелердің өз шешімін табуы қарастырылды:
1. Қазақтың ... және ... ... ... ... ... ... оқушыларға
сын есімді оқытуда ұлттық тәрбие беру теориялық негіздері жасалды.
2. Қазақтың ұлттық мектебінің ... ... сын ... ... ... ... ... жақсарту, мектеп мұғалімдері оқушыларды ұлттық
тәрбиеге дайындау проблемалары ... ... ... ... Мұғалімдер оқушыларға сын есімді оқыту барысында ... ... ... формалары мен әдістері айқындалып, оның мазмұны жасалды.
4. ... ... ... ... ерекшеліктерін, ұлттық ойынның
ерекшеліктерін оқушыға сын есімді меңгерту барысында үйретілді.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... Алынған
нәтижелерді қазақтың ұлттық мектебін жасауда, жалпы ... ... сын ... ... ... ... ... беруде кеңінен
пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының қүрылымы
Алға қойылған ... мен ... ... ... ... ... тараудан қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау
1.1 Сын есімнің зерттелу тарихы
Бірсыпыра зерттеушілер сөз ... ... ... мүшелерімен
байланыстырады. Мысалы, академик И.И.Мещанинов өзінің «Сөйлем мүшелері мен
сөз таптары» (М., 1945) атты еңбегінде былай деді: ... зат есім ... ... ... сын есім - ... үстеулер - пысықтауыш,
етістіктер - ... ... ... Олай болса, сын есім сөйлем
мүшесі болу арқылы бөлініп шықты, ... Сын есім ... ... ... барысында біртіндеп жасалып қалыптасты. Бұл ойды тіл
білімінің өкілдері ... мен ... де ... ... ... «Сын ... зат есімдерден бөлініп
шықты. Зат ... сын ... ... ... ... зат есімнің
атрибутивті мүше (анықтауыш) ретінде қолданылуы» - деп ... ... ... шыққан «Из записок по русской грамматике» ... ... ... зат есімдер мен сын есімдердің жігі ажырамаған. Мысалы, жас, ... зат ... әрі сын есім ... сол көне ... ізі екенідігін
көрсетеді /1,63/.
«Құдадғу билиг» пен ... ... ... сын ... ... ... («Бақытқа бастайтын білім») дастаны мен
А.Йүгінекидің «Һибат-ул ... ... ... дастандарының көптеген
ғалымдар тарапынан зерттеу тарихын жасаған. Аталған ескерткіштерде ... шығу ... ... ... ... ... ... аударған. Олардың есептеуі бойынша, ... сын ... ... саны - 284. ... ... ... билигте»
- 176, «Һибат-ул хакайиқта» - 96 сын есім бар. Екі ... ... ... сыны - 12. ... ... ... алшақтық байқалмайды,
қазіргі тілдегі мағыналарымен көпшілігі сәйкес келеді. «Құдадғу ... ... ... ескерткіштері тілінің сөздік қоры - жалпы түркі
тілдеріне ортақ сөздер. ... сын ... ... ... ... салыстырғанда, мағыналық жағынан басым бөлігі болып
келеді. Олар сондай-ақ, қазіргі туыстас түркі тілдерінде де ... ... ... қалған /2-11-12/.
Сын есімдердің морфологиялық сипаты
Академик В.В.Виноградов сөз табын морфологияның нысаны, ... ... оған ... ... бар ... айтады. Олай болса, сын
есімнің грамматикалық белгілерінің сырын ашпай, сын ... өз ... ... екендігін дәлелдеу мүмкін емес. Сөз таптарын бір-бірінен ажыратуда
керекті бір белгі - сөздердің формалық белгісі. ... тіл ... ... ... ... ... бола бермейді. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... бір ерекшелік − ... сын есім ... ... қазіргі тілімізде түгелге жақын
өнімді тәсіл есебінде сақталуы /3,10/.
Түрік тілдеріндегі сын есім ... ... ... ... сын есім ... ... ХІХ ... соның өзінде сын есім категориясы ... ... ... ... ... жеке ... ... басқа
әдебиеттерде кездеспейді. Түрік тілдерінде сын есімді алғаш сөз еткен
профессор − ... Бұл ... ... ... ... ... ... тілінің грамматикасында» беріледі. Мұнда автор -рақ,
-рек арқылы жасалған ... ... ... ... ... бір
ерекшеліктері деп көрсетеді. А.Казем-Бектің шырай ... ... ... үш ... бар екендігі аңғарылады: жай шырай,
салыстырмалы шырай. Жай шырай сын есімнің бастапқы қалпы ... ... ... -рақ, -рек ... ... (мысалы, эски - старый,
эскирек - ... т.б.) ... ... ... сын ... ... жұрнақтарын
қоспай-ақ оған салыстырмалы шырай мағынасын беруге болатынын айтады
(мысалы, ... бюк - тоже что, ... бюк - рек - ... ... ... түрік тілдерінде кейбір үстеу сөздер арқылы
(мысалы, ең күшті т.б.) жасалатынын кейде таңдамалы екі ... ... ... ... қойып, сын есімге ІІІ жақ тәуелдік жалғауын
жалғап та таңдаулы шырай ... ... ... А.Казем-Бектің
сын есім категориясымен байланыстары осы. Сын есімді ол зат есім ... ... ... ... автор сын есімді зат есіммен бір қараған, ал
оның шеңберіне сыймаған шырай болғандықтан, сын есім ... жеке ... деп те ... болады /4,3/.
Алтай тілінің грамматикасында сын есім туралы бірқатар мағлұмат
айтады. Мәселен, әрбір сапалық сөз ... ... әрі сын ... әрі ... ... ... ... хорошо), сол сияқты кейбір сөздер әрі ... әрі сын есім ... ... ... ... ... свет), қарт
(старый, старик) келтіріледі. Алтай тілі ... ... екі ... ... ... ... ... не септеледі, не
жіктеледі. Осымен байланысты сөздерді олар есім етістік тобы етіп ... ... де, сын ... есім ... жатқызады. Одан әрі сөздерді сөз
таптарына қарай жүйелеу жоқ. Сын есімнің жұрнақтарын да сан есім ... ... ... сөз ... ... еңбегінде автор
сын есімді басқа сөз ... ... ... ... келіп, оны зат есімнен, сондай-ақ үстеуден ... ... ... ... көк ... зат есім мағынасын білдірсе, бірде сын ... ... Сол ... ... ... ... ... атқарса,
бірде пысықтауыштық қызмет атқарады, бірақ бұл сын есімнің өз алдына сөз
табы екендігін жоққа ... есім ... ... ... оның сөйлемде белгілі сөйлем
мүшелерінің қызметін атқаруы грамматикалық жағынан қалыптасқан сын ... ... сөз ... ... ... ... ... есімді өз алдына сөз табы бола алады деп қарайды /5,5/.
Осындай еңбектердің бірі − ... «Шор ... атты ... ... сын ... басқа сөз ... ... ... Ол ... сын есімнің күшейткіш буынға ие болуы.
Екіншіден, шырай жасауы.
Үшіншіден, сын ... ... ... атау ... ... ... Бұл ... Н.П.Дыренкованың пікіріндегі бір көңіл
аударатын мәселе деп ... ... Сын есім ... ... материал
А.Н.Кононов еңбектерінде де беріледі. Ол өзінің «Өзбек ... ... ... сын ... өз ... сөз табы болатындығын
айтып, оның басты мәселелерін негізінен дұрыс баяндайды. Тұлғасына ... ... ... ... деп ... ... оның жасалу жолдарына
тоқталады. Есім түбірлесін бір бөлек, ... ... бір ... сын ... ... қарай да жіктейді. Өзбек тіліндегі
сын есімді өз ... сөз табы деп ... ... ... үш ... ... етіп ұстайды.
Бірінші - сөздің семантикасы.
Екінші - морфологиялық белгісі.
Үшінші - синтаксистік қызметі.
Сын есім ... ... ... ... «Қазіргі түрік әдеби
тілінің грамматикасы» деген еңбегінде ... ... ... ... ... ... өз алдына сөз табы деп қарайды. Зат есім сын есімнің өзіндік
ерекшелік ... ... ... Зат ... тән грамматикалық
категориялардың бірде-бірінің (сандық, септік, тәуелдік т.б.) ... сын ... ... қатысы жоқтығын, заттардың тегін білдіретін
күміс (күміс қасық), ағаш ... үй ... сөз ... ... ... да, ... да ... ал сын есім болса, ол ... ... да ... ... ... сын ... ... сөз таптарынан
ажырататын белгілерді түйіндеп қараудың ... ... ... ... ... ... Сөздің морфологиялық белгісі;
ә) Семантикалық мағынасы қай мағынада жиі қолданылады;
б) Сөйлемдегі қызметін (анықтауыш болғанда ... ... ма, ... бе) ... /6, ... тіл ... ... Ж.Шәкенов, Ә.Төлеуов, М.Томановтардың
еңбектері сын есімнің тарихына қосылған елеулі үлес болып табылады. Мысалы,
Ж.Шәкеновтің ... ... ... сын есім категориясы» атты
монографиялық жұмысында сын ... ... ... ... сын
есімдер лексика-грамматикалық тұрғыдан сөз болады. Онда сын есімдердің сөз
табы ретінде тұлғасы, ... ... ... субстантивтенуі,
синтаксистік қызметінің өрісі, сөзжасамдық және ... ... ... ... ... ... бірге Ф.Мұсабекова,
Ф.Оразбаева, С.Сарбалаев, Г.Мамаевалардың сын есім категориясын әр түрлі
қырынан зерттеген еңбектерінде сын ... сөз табы ... ... өзге сөз ... арақатынасы, сын есім сөзжасамдағы
негізгі сөз тудырушы тәсілдері мен ... ... ... құрамына қарай түбір және туынды деп екіге бөліп қарастырумен
бірге олардың синтаксистік қызметі де ... ... ... ... адъективтену құбылысы
Конверциялық процестің тілімізде жаңа сөздер қалыптастырудағы маңызы
зор. Оның тек ... ... ғана ... ... сөз ... пайда
болуы, қалыптасуында алатын орны ерекше. Конверциялық ... әр ... ... ... арқылы жаңа сөздер қалыптасады. Сондай құбылыстардың бірі
− адъективтену, яғни басқа да сөз таптары бірліктерінің сын ... ... - ... ... барысында басқа сөз таптарының сын есімге
ауысуын білдіретін ... ... ... сын ... тобы ... сөз ... лингвистикада әбден орныққан лексика-семантикалық,
синтетикалық тәсілдермен ғана толығып қоймайды, ол сонымен бірге ... ... сөз ... алуы ... да көбейіп, өз өрісін үздіксіз кеңейтіп
отырады. Соңғы кездегі ... ... сын ... сөз табы ... зерттей отырып, адъективтену құбылысының алатын орны үлкен
екенін айтып, ... ... ала ... ... ... ... ... есімнің қалыптасуындағы адъективтену процесінің зор рөлін айта келіп,
«басқа сөз таптарының сын ... ... ... ... тілдің
кемеліне келген, сөздердің қолданылу сферасының кеңейген дәуірінде ғана
емес, ескі кезеңнен басталған» деп ... ... ... ... ... ... тек қазақ тілі аясында ғана емес,
түркітану ғылымында алғаш рет жан-жақты, тереңірек қарастырып, ... ... ... түркітанушы ғалымдардың көзқарастарын
салыстырып, нақты ... ... ... ... сөз ... ... ... білдіретін конверциялық процесс. Қазіргі түркі
тілдерінде, соның ішінде ... ... де сын ... өз ... ... ... категория болып қалыптасуында ... ... рөлі ... зор» екенін айтады. Әр сөз табының ... даму ... ... ... сын есімнің өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес қалыптасу
тарихы бар. Сын есімнің тарихи ... ... ... ... ... ... құбылысы − сын есімнің қасиетін танытантын
процесс /8,99/.
Грамматикалық жағына да, семантикалық жағынан да сөз ... ... − сын ... Алғашқы зат есімнен етістік сөз табы пайда болды
десек, олардың түрленуінен, яғни ... ... ... сын
есімдер қатары қалыптасты. Мысалы, көнеден келе ... ... ... ... деп ... ... жасыл, ұзын, арық, суық т.б. сөздер түбірінің
этимологиялық жағынан қарасақ, олардың зат ... ... ... ... ... ... сын ... зат есімнен бөліп қарастырмағанымен, бұл
екі сөз табы ... ... ... Сын ... ... және ... ... Туынды түбірлер жұрнақтар арқылы жасалады деп, оларға тоқталады.
Ал, М. Трентьев болса сын ... өз ... сөз табы деп ... ... ... Сын есім зат ... ... тұрады, түрленбейді.
Егер ол зат есімсіз қолданғанда септеледі, салыстырмалы шырай -рақ жұрнағы
арқылы және ең, тым деген сөздерден ... деп ... ... ... ... ... оның табиғатын ашуда дұрыс пікірлер береді
/10,194/.
М.Томановтың «Қазақ тілінің тарихи грамматикасы» атты ... ... ... үлес ... ... ... лексикалық грамматикалық тәсілдерінің қалыптасуы
Сын есімдердің грамматикалық класс ретінде қалыптасуы зат есімдермен
байланысты құбылыс. Зат есімдер зат жайлы ұғыммен бірге сын, сапа ... ... ... ... ... болды. Бүгінгі тіл білімі тұрғысынан
синкретикалық ұғым мен қызметтегі бұл зат есімдер сөз, ... ... мен ... ғана ... ... та мән ... ... атқарады. Анықтауыш деп аталатын синтаксистік категория осылай, зат
есімдердің сөйлем, сөз құрамындағы қызметінің бір түрі ретінде қалыптасты.
Ал ... ... зат ... ... ... ... ... бір затты екінші зат ... ... ... ... ... өзара салыстыру жолымен, ... ... мен ... ... ... ... жүрді. Сонда тіл
құрамында алғаш рет сын сапаны білдіргендер зат мағыналы ... ... ... ... − сын, сапа ... ... ... тұлғалар жүйесі болмаған, тілдің даму барысында да ондай ... жоқ. ... ... сөздердің ондай грамматикалық класын басқа
жолмен қалыптастырды: есім, етістік туынды ... ... ... ... ... тобы ... тұрақталды. Сын есімдердің арғы негізі ең
алдымен есім синкретизмінен басталды, етістіктің есім тұлғаларымен толықты.
Соның барысында сын есім ... ... ... ... ... сын есімдер
Қазақ тілінде, жалпы түркі тілдеріндегі сияқты, байырғы ... сын ... көп ... ... сын есімдерді салыстыра қарағанда,
олардың дамуында екі түрлі ерекшелікті байқауға болады. ... ... есім ... әрі тура ... (сын ... әрі ... мән ... тіліміздегі көк, қара сөздері сондай. Мұндай сөздердің көне ... де ... екі қилы ... бар. Тіл ... зат ... сын-сипаты жайындағы ұғым бір дейтін тезисі осындай ... Бұл ... ... ... ... де ... сын ... сын есім тобына ауысып отыруы − о ... ... ... ... ... ... сын есімдер мен зат есімдердің бір-бірінен саралануы
көне дәуірде болған процесс. ... ... ... ... ... көп болмаса да сараланған, дербестелінгендігі байқалады.
Ол тілде бірсыпыра туынды сын есім ... ... де өз ... топ ... ... ... Сын есімдер дамуының екінші ...... ... мағынасының кеңеюі, жүктеліп саралануы,
сөйтіп бір түбірдің бірнеше мағыналық мәндерге ие болуы. Мысалы, көк ... ... ... осы сөз ... түсі ... екі ... мәнерді
(синий, голубой, көк түрк), сонан ара жігі айқын ... ... ... Бұл ... ... ... тікелей сын есім жасалуы ... ... ... сол ... ... басқа бір аффикс арқылы сын есім
жасалуы туралы ғана айтуға болады. Мұнда туынды сын есім үш ... ... ... ... ...... есім − туынды сын есім.
Күрделі аффикстер
Сын есімдер дамуының қашан да зат есімдерге байланысты ... ... ... ... күрделі аффикстер деп аталады.
Қазіргі тіл нормасы тұрғысынан ... сын ... деп ... ... ... тарихи тұрғыдан тек қана түбір бола бермейді.
Тарихи ... ... ... ... ... ... көп емес. Қазіргі
грамматика оқулықтарында байырғылар тобына жатқызылып, ... ... сын ... едәуір бөлігі не түбір не қосымшаның тарихи
кірігіп, жымдасуынан жасалғандығы ... ... сөз ... ... ... мәні мен ... ие болғандығы (адъективация) байқалады. Айталық
жатаған, тебеген, сүзеген (сиыр), кебу (отын), ауру ... т.б. ... ... ... ... ... болған, қолдану ерекшелігіне байланысты сын
есімдер тобына ауысқан ... «Әр ... ... ... ... ... сөздерде
нақтылы мағына болмауы мүмкін емес» дейді. Сондықтан сын ... ... ... ... ішкі ... ... мағыналық
түрмен бірге, оған баға беріп айтушының ... ... реңк те ... ... сапалық және ... сын ... ... ... тіліндегі сапалық сын есімдер
Көне түркі жазба әдеби ескерткіштерінде заттың сынын, ... сын ... ... Ол − ерте ... бастап-ақ,
морфологиялық ерекшеліктерімен де, сөйлемдегі қызметі жақтарынан ... ... сөз ... ... ... сын есімдерді
былайша саралауға болады:
а) түр-түсті білдіретін сын есімдер;
ә) сын мен сапаны білдіретін сын есімдер;
б) көлем мен аумаққа байланысты сын ... сын ... ... ... атауларының көпшілігі көне
замандардан келе жатқан түркі тілдеріне ортақ болып келеді. Осыған орай тіл
ортақтығы болатыны сөзсіз.
Түр-түс ... ... ... ... ... фактілері
негізінде тұлғалық, мағыналық ерекшеліктерін ... ... көп ... ... ... ... ... «Способы и
термины определения стран цвета у тюрксих народов», «О семантике слова
ңкараң, и ңакң в ... ... ... ... ... узбекского языка в сравнительно-историческом
аспекте», шетел түркологтарынан ... ... ... ... ... ... ... атаулары сан жағынан ... көп ... ... бір топ ... сөздің шеңберінен шықпайтыны байқалады.
Қалғандарының бәрі ұйытқы болып ... ... ... ... сөздің негізінде
дамып, туынды түбірлерге, сөз тіркесіне айналған жай және ... ... ... ... ... сын есімдердің бойында полисемиялық
қасиеті қасиет жоқтың қасы. Сондықтан да бұл ... сын ... ... тура ... ... Бұл ... ... қолданыс
нәтижесінде семантикалық шеңберінің кеңеюімен байланысты болып келеді.
Бірақ бұл ... ... ... сын ... тән ... емес. Мұндай
құбылысқа ақ, қара, қоңыр сын есімдері қатысады. Қазақ тіліндегі көптеген
түр-түс ... шығу тегі ... ... Олардың кейбіреулерін
этимологиялық жолмен анықтауға болса, ендігі бір тобының ... ... ... ... ... баласын сәби кезінде заттардың, нәрселердің өңін, ажарын ... ... ... ... ... үшін ... ... пайдаланған. Ол
түбір − қазіргі кездің тұрғысынан мәні аса жалпыланып кеткен «түр-түс» ... ... ... ... ерекшелігі − түбірдің мағынасының кеңеюі,
жіктеліп саралануы, сөйтіп бір ... ... ... ... ... Мысалы, «үрүң» сөзі қазіргі тілдік қолданысымызда жоқ. Ескерткіштер
тілінде бұл сөз ақ сын ... ... ... ... ... ... даму
барысында ақ сөзі үрүң сөзін қолданыстан ығыстырып шығарған. Бірақ ... ... үрүң сөзі тек ... ғана ... ... бұрын
тіркеспейтін бег сөзімен байланыста айтылып жаңа сөз тіркесін ... ... бұл сөз жаңа ... ие ... сөз ... кеңіген.
Үрүң бег дегенде үрүң сөзі адал мағынасын білдіреді /14,81/.
ХХ ғасырдың 40-жылдарына дейінгі сын есім туралы мәселе ... ... ... тілдердің грамматикалы болды. Мысалы, Х.Габидов «Морфология
башкирского ... (1925), ... ... ... ... (1936),
С.Аманжолов «Қазақ тілінің грамматикасы» (1939) т.б. еңбектерде сын есім
сөз табының ... ... ... сөз ... ... ... ... сөйлемдегі рөлі, өзіндік қасиеттері айқындалады. Сонда
да аталған зерттеушілердің тарапынан сын ... ... ... болжамдар әлі
де бір жүйеге түсе қоймаған еді. Мысалы, сөз таптарының ара жігінің ... ... ... сын ... ... ... мен ... ерекшеліктердің басы ашылмады.
Жоғарыдағы аталған ғалымдардың ішіндегі тың пікірлермен ерекшеленетін
С.Аманжоловтың «Қазақ ... ... сын ... жасалуын үшке
бөледі. Екі зат есім қатар айтылғанда ... сын ... ... ... ... темір күрек (мұнда темір күректің сыны дейді). Бұл қазіргі
адъективтену құбылысына сай ... ... ... сын ... белгі және
қатысты деп екіге бөліп, ал шырайды төртке бөледі. ... ... ... ... ... да ... ... Сын есім жұрнақтарын үшке бөліп
көрсетеді. Сын есім қосымша қабылдайды, бірақ зат ... ... ... ... сын есімнің сөйлемдегі қызметін де анықтап береді. Сөйтіп,
сын есімге жалпы ... ... ... оның ... ... басқа сөз табының қызметінің атқаратындығын айтады /15,194/.
Қорыта айтқанда, сын есім категориясы ... ... ... ... Сын есімнің лингвистикалық негізі
Грамматикалық тұрғыдан қарағанда, лексика-семантикалық, ... ... ... ... сөз ... бірі − сын ... Жалпы түркі
тілінде, оның ішінде қазақ тілінде, сын есімнің орыс тіліндей ... ... ... ... жақсы оқиды) − оның мағынасы ... ... ... ... ... Мәселен, жоғарыда
көрсетілгендей, етістіктің алдында тұрған сын есім (жақсы оқиды) ... ... ... ... ... ... ... оны
үстеу деп қарамай, сын есім деп қараймыз. Мұның өзі - сөздің морфологиялық
немесе тұлғалық құрылысы (структурасы) ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Сонымен, жақсы бала, жақсы оқиды дегенде, екі
жақсы сөзінің лексика-семантикалық, ... ... ... де сын есімге жатқызатын болсақ, осы сияқты қарт сөзін сөйлем ... ... оның да екі ... ... ... қарт келеді десек,
мұнда қарт сөзі − субстантивтену арқылы сындық мағынадан заттық ... ... ... болып тұрса, үйге қарт кісі келді десек, онда
ол сөз − өз мағынасында ... - сын ... ... ... ... тұр. ... мұнан сын есім зат есімнен ... ... ... ... Сын ... ... ... жақтарын (қайшылықтарын)
былай қойғанда, өзіне тән ... ... ... − мұны басқа сөз таптарынан (зат есім мен үстеуден) бөліп жатады.
Сын есім сөйлем ішінде зат есімдермен тіркесе келіп, оның ... ... ... Бұл екі категорияның арасындағы бірлік − ... ... ... ... арқылы қалыптасқан. Мәселен, үлкен сөзінің соңына үй,
кітап не тағы басқа осы сияқты ... бірі ... ... ол ... болады. Үлкен деген сын есім мағыналық ... жеке ... ... ол зат ... тіркесе келіп, заттың сынын, сапасын,
сипатын, ... ... ... оның ... ... ... ... тек сынды білдіретін сөздердің өзін айтсақ, ... қай ... ... ... ... оны үй ... сөзбен
тіркестірсек, үлкен үй деген ұғым туып, ... ... ... ... ... ... тиянақталады: сезгіш адам, төзімді адам, тапқыр адам, ашық
күн, ыстық күн, жаңбырлы күн, әдемі бөлме, жылы бөлме, ... ... ... ... басқа сөз таптарынан ажырататын өзіне тән ... ... ... тіліндегі сын есімдер өз мағыналарында септелмейді, оларға көптік,
тәуелдік ... да ... Егер бұл ... бірі ... онда ол ... ... кетеді. Септік, көптік, тәуелдік
категориялары − сын есімге емес зат есімге тән ... ... ... сын есім ... өзіне тән ерекшелігінің бірі −
олардың морфологиялық формаларының шырай жұрнақтарының болуы. Бұл формалар
тек сын есімнің жеке өз ... ... Сын ... ... бір ...... ... олардың қап-қара,
сап-сары тәрізді күшейтпелі формасының болуы. Бұл күшейтпелі форма ... ... тек сын ... ғана тән. ... ... үстеме буын
сын есімді сөз таптарынан ажырататын белгінің бірі ... ... Сын есім ... семантикасы арқылы да басқа сөз таптарынан ерекшеленеді.
Заттың сынын білдіре ... сын есім ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда бұл сөз табының бір ерекшелігі − сын
есім үстеу қызметінде ... ... өз ... ... яғни соның
өзінде сын есім болып тұрады ... есім ... және ... есім, ең алдымен, құрамына қарай негізгі және ... ... Бұл ... − жалаң сын есім түрін құрайды. Әрі қарай ... ... ақ, ... ... торы, сұр, тар, кең, жұқа, таза, лас,
тік, ұзын, үлкен, кіші, жаңа, көне, жаман, ... сұлу т.б. ... ... ... сын ... ... зат есім және етістіктермен тұлғалас −
омоним ретінде ... ... көк зат есім (көк ... көк - сын ... сия), қара - зат есім ... ... қара - сын есім ... сия), қара
- етістік (маған қара). Кейбір грамматикаларда қызыл, ... ... ... жабық сөздерін негізгі сын есім деп жүр. Бірақ бұлардың жасалу,
қалыптасу этимологиясы оны ... ... ... ... (-ыл ... Осы ... жас - негізгі түбір (жас-ыл) туынды ... (-ыл ... ... ... ... қалыптасуы − сөздердің бәрі бір заманда емес,
әлденеше ғасырлар бойы тілдің грамматикалық құрылысы мен ... ... ... ... ... қалыптасқандықтан туынды сын есімдер негізгі
түбір сияқтанып кеткен /18,47/.
Сын есім, негізінен, екі түрлі тәсілмен жасалады:
1. Морфологиялық ... ... ... ... ... аналитикалық тәсіл.
Морфологиялық тәсіл арқылы жасалғанда, сөздерге тиісті жұрнақтар
жалғанады да, ... ... ... жасалғанда, дара сын есімдер бір-
бірімен тіркесе түседі /19,34/.
Сапалық сын есім
Заттың, нәрсенің, құбылыстың тұрақты ... ... сын ... сын есім ... табылады. Адал достық алтыннан да қымбат. Жақсысы
емес, жарасқаны жақсы (орыс мақалдары мен мәтелдері).
Өмір, өмір, өмір жолы ... ... ... ... сын ... ... тән, демек, сын ... ... түрі ... сын есімнен өзгеше ерекшеліктері бар.
Біріншіден, сын есімнің бұл ... ... ... ... ... ... яғни ... категориясын жасауға бейім: жақсы - жақсырақ ... - өте ... - ... ... - қымбатырақ - қымбаттау - ... ... ... сын есім ... өзара антонимдік қатынас жасайды:
жақсы-жаман, жоғары-төмен, жомарт-сараң, кең-тар т.с.с.
Үшіншіден, бұл тәріздес сын есімнен ... ... зат ... ... ... ... ... төмен-
төмендік т.с.с.
Әрине, бұл айтылған жай сапалық сын ... ... ... тән ... емес, өйткені жоғарылық немесе төмендік деген сөздерді
автордың стильдік ерекшелігі ретінде қабылдауға ... еді, ... ... -тық, -тік, -дық, -дік, -лық, -лік ... ... есім тудыратынын тілдің фактілері дәлелдеп отыр. Тілдің ұлттық
ерекшелігіне байланысты түске ... сын ... ... әр ... болып
келеді. Айталық, түсі бір қарағанда қызыл көрінгенімен, малға байланысты
түрлі-түрлі сөздер қолданылуы мүмкін: қызыл ... ... ... ат ... ... ... аққа ... айтар болсақ, ақ сиыр деуге болады
(бірақ көк ат), көк сиыр ... тура сол ... ... Сол ... сын ... ... сипатта қолданылуы тек малға
қатысты емес, әр жағдайда әр ... ... ... ... ... ... ... көп жағдайда отқа, ауа райына байланысты, ал алыс, жақын,
қысқа (жол), ұзақ (жол) ... ... , ... қатысты жұмсайды.
Сондай-ақ ауыр, жеңіл сөздері салмаққа байланысты қолданылса, ащы, ... ... ... байқау үшін қолданылатыны белгілі. Қалай болғанда
да, сапалық сын есім болатын сөздер өздерінің лексикалық ... ... ... ... білдіреді. Қатыстық сын есімнен оның (сапалық сын
есімнің) ең ... ... ... ... осы жағы есте болуы керек
/20,32/.
Қатыстық сын есім
Қатыстық сын есім заттың, нәрсенің қасиетін ... ... ... құбылыстарға, қимыл-әрекеттерге қатынасы арқылы білдіреді.
Күлегештің тісі кіл алтын (орыс мақал-мәтелдері). Терезені ... ... ... (С.М). ... үйде ... жоқ. ... ... көз алдыма қып-қызыл, шұбар болып кетті (С.С).
Қатыстық сын есім болатын ... ... ... түрлі-түрлі
болып келіп, мекен, қонысты білдіреді: селолық дәрігер, астаналық ... ... ... болу ... танытады: кешкі спектакль, түскі
тамақ; мерзімді аңғартады: кварталдық жоспар, апталық программа; адамға тән
белгіні білдіреді: балалық аңқаулық, ... ... ... ... ... ... ... тіл, әскери тәртіп; адамның көңіл-күйіне
байланысты қасиеттерді көрсетеді: ашуланшақ әйел, ... қыз, ... ... сын есім ... бір ... адамның немесе басқа құбылыстың
белгісін қалай болса ... ... қана ... соларға тән тұрақты
қасиеттерді бейнелейді. Сондықтан сын есімнен басқа сөздермен ... әлгі ... ... ... ... ... - ... қызмет
істейтін дәрігер; кешкі спектакль - кешке болатын спектакль; әскери тәртіп
- ... ... ... ... сын ... ... өздеріне қатысты сөздермен матасу арқылы
да байланысады: кварталдың жоспары, аптаның ... ... ... ... т.б. ... өзіне тән аффикстің болмауына
байланысты сын есім болуға ... ... зат есім ... ... ... ... байланысы анықтауыш пен анықталушы сөздің байланысы күйінде
сақталады.
Көркем әдебиетте морфологиялық қолданыстың көп болуына сай ... есім ... ... ... ... оған тән емес ... ... әбден
мүмкін. Мәселен, жоғарыда келтірген С.Мәуленовтің өлеңіндегі көктемнің
жаңбырлы ... деуі тек қана ... үшін ... ... ... ... ... сол саусақтарды жаңбырға телуі - поэзия жолдарына
лайық.
Қатыстық сын есімдер зат ... ... ... сияқты сөз таптарынан
тек жұрнақ жалғану арқылы ғана ... ... ... ... ... қана ... көмегімен сын есім болуы − қатыстық сын есімнің ең басты
морфологиялық белгісі.
Шырай категориясы сапалық сын ... ... ... ... сын ... ... категориясының жұрнақтарын жалғайтын кездері
болады немесе шырай категориясына сәйкес түрленеді: көрікті - көріктілеу -
өте көрікті; көңілді - ... - ... ... ... Сондай-ақ кітаби
- кітабилеу - нағыз кітаби (шығарма) деуге ... ... -ды ... (-ті) ... көне -и ... ... сын ... сапалық сын
есімдерше түрленуге бейім де, басқа тұлғадағы қатыстық сын есімдер бұлайша
өзгере бермейді: алдыңғы, алдыңғылау ... тыс ... деп ... ... ... балалық, балалықтау, өте балалық деу де қисынға келе
бермейтін сияқты ... сын есім ... ... ... ... ... ... құрылымдық сипатын анықтауға да мүмкіндік береді.
Түбірге жұрнақ қосылу арқылы сын есімнің жасалуы − қазақ ... сын есім ... ең бір ... ... ... мұндай тәсілі тіл білімінде ... ... ... ... тәсіл арқылы жасалған қатыстық сын есімдердің
семантикалық негізі оның зат, ... және ... ... ... ... ... дәрменсіз күйге түсіп, қайтадан орнына отырды (А.Жақсыбаев
«Бөген»). Оның өз сөзінде тұрмайтын ... ... ... бәрі ... ... ... ... дәрменсіз, құбылмалы қатыстық сын
есімдері зат есім ... мен ... ... синтетикалық тәсіл арқылы
жасалған. Олардың мағынасы ... ... ... ... ... Ал ол қатынас белгілі бір грамматикалық көрсеткіштермен, яғни
сын есім тудырушы жұрнақтармен байланысты.
Қатыстық сын есімдерде сөз ... тән ... ... ... ... ... мағынасы да сақталады. Оған ... ... ... прилагательные характеризуются по их семантическим
отношениям к производящей ... т.е. в ... ... происходящие от имен лиц, животных, предметов, действия».
С.Исаевтың: «Қатыстық сын ... ... ... ... ... ... ... де, оның мағынасы сол сөздің ... ... ... ... ... келтіруге болады.
Қатыстық сын есім жасайтын жұрнақтардың ішінде тарихи жағынан көнесі,
қолданылуы жағынан өнімдісі -лы, -лі, -ды, -ді. Бұл ... тек ... ғана ... ... ... тілдерінде де кездеседі. Қазақ тілінде -лы,
-лі... ... өзі ... ... ... ... ... ... ажыратып, әр түрлі мағыналық сипатты
білдіреді. Мысалы, Шаралы көзі ... ... ... ... (Б.Нұржекеев. Таңдамалы). Мұңды, сезімді бейтаныс ән елді ... ... ... ... ... сын ... -лы, -лі...
жұрнағының кейбір етістік түбірлі ... ... -у, -ма, ... ... ... түрлерінен де жасалады. Мысалы,
...кілттеулі есікті қолын ... жүре ... кеп ашты ... ... ... ... ... әлдекіммен телефонмен
жайбарақат сөйлесіп отырғанын көргенде, Батырбектің ашуы ... ... сын есім ... ... қызмет атқаратын жұрнақтардың бірі −
сыз, -сіз. Бұл жұрнақ ... ... -лы, -лі ... қарама-қарсы,
яғни белгінің жоқтығын, болымсыздығын білдіреді. Мысалы, Айсыз ашық аспанда
шақырайған ... аңди ... ... ... іспетті (Б.Нұржекеев.
Таңдамалы).
Қатыстық сын есімдердің жасалуында ... ... ... жұрнақтар да бар. Солардың бірі - -ы, -і, -и ... ... ... ... ... ... түсіндіреді: «Тілімізде
ел, жер, халық т.б. атауларына жалғанып қатысын көрсететін -ы, -і ... ... ... ... сын ...... ... сөйлеу тілде
қалыптасқан қарапайым нұсқасы». Мысалы, Мен сағынатын қазақы қылық сол,
Ереке (Б.Нұржекеев. Таңдамалы). ... ... ... ... ... ... ... маңайға жолатар емес (Ғ.Мүсірепов. Таңдамалы).
Жалпы қатыстық сын есім тудырушы жұрнақтардың құрамы, ... ... ... ... ... ... А.Ысқақов, Ғ.Мұсабаев т.б.
ғалымдар зерттеген.
Қатыстық сын есімдердің есім және етістіктерден синтетикалық ... оның ... ... сын ... сан ... ... ... әсер етеді. Сондай-ақ қатыстық сын ... ... ... тигізеді. Мысалы, Кешеден желігіп жүрген сауықшыл жастардың бәрі де
басылып қалды (Х.Есенжанов «Жүнісовтар ... ... да ұлы ... бастауымен сауыққай сұлулардың көптен күткен мархабат кеші
елшілер керуенімен арнайы келген... тамашаға ұласпақ ... ... ... ... ... зат ... -шыл, -қой ... арқылы бір түбірден өзара мәндес қатыстық сын есімдер ... сын ... ... ... -шең, -уар, -шіл, -гіш, -гер, ... жұрнақтарға тән. Мәселен, сөзшең - сөзуар, тершең - тершіл, білгіш -
білгір, заңқой - ... ... ... сөз ... сын есім ... ... ... әр уақытта мүмкін бола бермейді. Мәселен,
Әділбек ағасына қарағанда бойшаң жігіт көрінеді (Х.Есенжанов «Жүнісовтер
трагедиясы»). ... ... сын есім ... -шаң ... ... ешқайсысымен ауыстыруға болмайды. Ол сын есім жасайтын
жұрнақтардың қолданылу ерекшеліктеріне байланысты.
Қорыта келгенде, ... сөз ... ... сын есім ... ... -ғы, -гі, -дай, -дей, -тай, -тей, ... -іңкі, -қалақ, -уық, -уік т.б
көптеген жұрнақтар қызмет атқарады. Олардың шығу тегі, табиғаты, қолданылуы
әр түрлі. ... сын ... ... ... тек сын есім жасаушы
қызмет қана емес, сол сияқты оларды түрлі семантикалық ... ... ... ... сын ... ... түрлері
Күрделі сөз мәселесі, олардың еркін және тұрақты тіркестерден ара-
жігін ажырату, өзіндік белгілері жөнінде ... ... ... т.б. ... ... сөз болған.
Күрделі сын есімдердің жасалуына негізгі және ... сын ... ... ... сын ... ... ... сөз өзінің негізгі
лексикалық мағынасын сақтап тұрады. Бұл күрделі сын ... ... ... тіркестерден ажыратуға мүмкіндік береді. Еркін тіркестерден
ерекшелігі: күрделі сын есім ... ... ... барлық күрделі
сөздердегі сияқты, синтаксистік ... ... ... ... өзінің бастапқы лексикалық мағынасынан қол үзбеуі. Олай болса,
көңіл көтерерлік, көзі ашық, шашы ... ... ... ... ... сын ... ... болмайды, бұлар - күрделі сын есім
қызметінде ... ... ... сын ... ... келетін сөздердің бір тобы бар. Олар:
қошқар, тұмсық, қақпан бел, шот маңдай, ши ... ... ... ... т.б. осы ... ... ... сын есім емес, сын есім орнына
жұмсалып жүрген тұрақты сөз тіркестері. Бұларды сын есім деп ... ... бір ... ... сөйлемде анықтауыш қызметін атқарып, қандай
деген сұраққа жауап беруі».
Қазіргі қазақ тіліндегі ... сын ... ... ... ... жасалады:
1. Сапалық сын есім мен қатыстық сын есімнің тіркесуі арқылы.
2. Қатыстық сын есімдердің ... ... ... сын ... қосарлануы арқылы.
Қатыстық сын есімдердің күрделі түрлері өзінен кейін келетін затты
анықтайды. Күрделі сын есімдер ... оның ... бір түрі ... ... сын ... де тек сын ... өзінен ғана жасалады
және тірек компонентінің орын тәртібі тұрақты болады. ... кең ... ... тәрізді күрделі қатыстық сын есімдерді құраушы негізгі және
туынды сын есімдердің орнын ... ... ... ... арқылы сөз жасаудың әр сөз табында өзіндік модельдері бар. Ол
модельдер тірек компонентке құрылады» -деп көрсетеді. Олай ... ... ... ... ... ажыратуда тірек компоненті басты қызмет
атқарады.
Сапалық сын есім мен ... сын ... ... ... ... сын ... ... түрлері заттың сапасын, сыртқы пішінін,
болмысын сипаттау үшін ... ... ... ақ сәлдені Алатау
түнде қара барқын тартып, қалаға таяй ... ... ... пәк ... адам ойлы ... ... қалай айтты дейді? (Сонда).
Қатыстық сын есімдердің күрделі түрлері екі сапалық және бір қатыстық
сын есімдердің тіркесуі арқылы жасалады. ... ... сұлу ... ... кейбір ырғағын теріс айтады (М.Әуезов «Абай жолы»). Дәл осы
кезде үйге ашаң ... ... ... үлкен қоңыр көзді бала жігіт кірді
(І.Есенберлин «Аманат»).
Қатыстық сын есімдердің күрделі түрлері сапалық сын ... ... сын ... ... арқылы жасалады. Мысалы, Енді
Күнтуардың көптен бері ... ... ... ... кең ... ... балалардың айқай-шуына бөленді (І.Есенберлин «Аманат»).
Күрделі қатыстық сын есімдер қатыстық дердің ... ... ... да
жасалады. Мұндай қатыстық сын есімдерді жасауға -лы, -лі, -дай, -дей ... ... ... ... Бұл бір ойлы ... ажарлы адам еді
«І.Есенберлин «Аманат»). Қыз күйеуі Дүтбай Көкшенің ... есті ... бірі ... ... ... ... ... жерлерінде шидей аяқты
лақтары шешелерінен қалыспай жарысқан топ-топ бөкен, ... ... ... ... ... мыңдап шұбырған қара құйрықты киік (І.Есенберлин
«Аманат»).
Күрделі қатыстық сын есім ... ... ... ... үшін ... ауыспалы және тірек терминдері ... ... ... ... сын ... ал ауыспалы сыңар сапалық не
қатыстық сын ... ... ... ... ... жасалған күрделі
қатыстық сын есімдер құрамында туынды (қатыстық) сын есімдер қосарланып ... ... ... және ... ... сын есімдер бір-
бірінен мағыналық және стильдік жағынан ерекшеленеді. Қайталама қатыстық
сын есімдер ... екі ... сын ... қосарлануы арқылы мағыналық
жағынан түрліше сипатта ... ... ... ... сын ... ... ... және семантикалық сипатына қарай топтастырылады.
Жасалу жолына қарай:
1. Бірыңғай аффикстер арқылы жасалған қатыстық сын ... ... ... ... ... аффикстер арқылы жасалған қатыстық сын есімдердің қосарлануы:
ащылы-тұщылы, әлді-малды т.б.
3. Әр түрлі аффикстер арқылы жасалғанқатыстық сын ... ... ... ... сипатына қарай:
1. Өзара мәндес қатыстық сын есімдер: даусыз-талассыз, күшті-қуатты ... ... ... ... сын есімдер: ерлі-зайыпты, ата-бабалы т.б.
3. Қарама-қарсы мәндес қатыстық сын есімдер: ашпалы-жаппалы, ұзынды-қысқалы
т.б.
4. Бір ... ... бір ... ... қатыстық сын есімдер: үйлі-
баранды, қоралы-қопсылы т.б.
5. Болымды-болымсыз мағыналы қатыстық сын есімдер: ... ... сын ... ... ... ... және ... қарастырудаоның мағынасымен жасалу жолы, қызметі тығыз байланыста
болып, бірі екіншісін толықтыруға, нақтылауға ... етіп ... ... ... сын ... ... және қосарлану арқылы
жасалған, күрделі түрлері ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған күрделі қатыстық сын есімдер құрамы сапалық және
қатыстық сын есімдерден, ал ... ... ... ... ... есімдер құрамы бірыңғай қатыстық сын есімдерден жасалады.
2. Алғашқысы екі-үш құрамды болып ... ... ... сын ... сөз саны ... ... яғни ... Күрделі қатыстық сын есімдердің тіркесуі арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... семантикалық сипаты
әр түрлі болады.
4. Тіркесу арқылы жасалған күрделі қатыстық сын ... ... ... ... ... ... сын есімдер өзіне ұқсас тілдік
тұлғалардан оңай ... сын ... ... сын ... ... сын ... сапалық сынға ауысуы оның бойында сапалық
белгінің, реңктің ... ... ... ... сын есімдерде
қатыстық белгіменбірге өзі анықтайтын затты сипаттайтын, оған баға беретін
реңк те бар. ... ... ... таулы жер дегендегі киімнің ... ... ... (тау) ... ... ... жыртық, таулы қатыстық
сындарында баға берушілік сипат та бар. Олай ... ... сын ... сын ... ... ... ... сын есім жасаушы түбір сөздің
семантикасымен бірге оның ... ... ... ... ... сын есімнің сапалық сын есімге ауысуы сын есімнің мағыналық
түрлерінің арасындағы семантикалық байланысты тереңдетеді. «Сын ... ... ... ... ... ... ... және қатыстың сыны
етіп бөлгенде, ол екеуінің арасындағы байланысты ескеруге болмайды. Сапалық
және қатыстық сын ... ... ... тіліміздегі ашық, толық,
сұйық, тұнық т.с.с. сын есідер дәлел бола алады. Бұл сөздер құрамы ... ... ... бір ... сапалық белгісін екінші бір заттың
қимылдың қатысы білдіретіндіктен, бастапқыда ... сын есім ... ... ... ... қарай сапалық сындарға ауысқан. Мұндай
сын есімдердің қарым-қатынастың мәні біртіндеп көмескіленіп, оның орнына
сапалық қасиет ... ... олар ... сын есімдерге айналған.
Сондықтан қатыстың сын есімдердің сапалық сыңға ... ... шығу ... ... ... болған құбылыс деп қарауға болады.
Сапалық сын есімдер мен ... сын ... ... ... ... ... болғанымен, өзгермелі, олардың арасындағы байланыс,
бір түрден екінші түрге ауысуы − тілдік тұрғыдан болатын заңды құбылыс.
Сонымен, қатыстық сын ... ... сын ... ... ... сын ... ... қатыстық сын есімдердің симатикасы
өзгереді, оның қатыстық белгіні білдіретін мағынасы ... ... ... сын ... ... сыңға ауысуы сематикалық процесс
болып табылады. Себебі бұл процесте сөздің заттық ... ... ... алады немесе оның белгілері бірігеді, сөйтіп ... ... ... дерексіз белгілердің әлсіреуі негізінде жүзеге асады.
Ауыспалы мағынаның пайда ... ... сын есім ... ... ... ... ... тура, бірде ауыспалы мағынаны білдіруі
өзін жасауға негіз болған түбірлердің көп мағыналығымен байланысты;
Қатыстық сын ... ... ... ... ... сындардың
негізгі ұғымына тікелей қатысты. Соның ... ... сын ... ... ... ... сынға ауысуды сөз мағынасының экспресивті-эмоцмоналды және
стильдік реңкі күшейеді;
Қатыстық сын есімдерде сапалық ... ... ... және сапалық
сын есімдер арқылы белгіленетін ортақ белгілері бар заттардың арасындағы
ұқсастықтар мен ерекшеліктерді ... ... ... сын ... семантикасы
Сөз таптарының семантикалық жағынан жіктелуі сөздердің мағыналық
ерекшеліктері ... ... мен ... ... ... сын ... ... жікке бөлінуі қатыстық сын
есімдер арқылы берілетін түрлі сипаттағы ... ... Ол ... ... сын есімдердің өзіндік тілдік
айырмашылығы көрінеді. Басқа түркі ... ... ... сын есімдердің өздері жасалған түбірлерімен семантикалық байланысы
арқылы сипатталатыны, ... ... ... ... ... ... ... белгілі құбылыс.
Қатыстық сын есідердің семантикалық қырларын зерттеу ... үш ... ... қарастырған жөн:
1. Деректі затқа қатысты сын есімдердің ... ... ... ... сын ... семантикасы.
3. Қимыл-қозғалысқа қатысты сын есімдердің семантикасы / 22. 8-9/.
Деректі затқа қатысты сын есімдердің ... сын ... ... ... ... ... отырып, өзі
анықтайтын сөздің бір ... ... ... Нақты зат, құбылыс
атауларынан өрбіген қатыстық сын есімдердің ... тобы ... ... және ... түрлі белгілеріне қатысты 9 топқа бөлінеді:
1. Адамның туыстық белгілерін білдіретін ... сын ... ... ... ... ... ... сипаттайтын қатыстық сын есімдер:
иықты, денелі т.с.с.
3. Адамның белгілі бір ... ... ... білдіретін қатыстық
сын есімдер: шайшыл, қымызшыл. т.с.с.
4. Белгілі бір заттың бар екенін білдіретін ... сын ... ... ... Белгілі бір заттың, құбылыстың молдығын білдіретін қатыстық сын ... ... сулы ... ... бір ... ... жоқ екендігін, болымсыздығын білдіретін
қатыстық сын ... ... ... ... ... ұғымдағы деректі затқа қатысты сын есімдер: кітаптағы, ... ... ... неден істелгенін білдіретін деректі зат атауларына ... ... ... ... ... ... теңеу мәнді деректі зат атауына қатысты сын есімдер: ... ... сын ... ... ... топтастыруда олардың әр
түрлі белгілері, яғни семантикалық, ... ... ... ... ... ... ... түрлері оның
құрамындағы семантикалық компоненттердің санымен және сапасымен, оладың
ішкі қарым- ... ... ... Дерексіз затқа қатысты сын
есімдер деректі зат ... ... сын ... ... топ құрайды.
Қатыстық сын есімдер деректі не дерексіз затқа, я болмаса құбылысқа қатысты
түрлі белгілерді ... ... ... ... болады.
Мысалы, Қабілетті автор өз шығармаларына әрқашан жіті сөзбен қатайды ( Д.
Досжанов. «Мұхтар жолы»).
Семантикалық ... ... ... ... ... сын ... ... заттың, табиғат құбылыстарының алуан түрлі сыр-
сипатына, қасиетіне, көңіл-күйіне байланысты белгілерді білдіреді.
Қимыл - қозғалысқа қатысты сын ... сын ... ... не ... ұғымға қатысты белгіні
білдіруі түбір ... мен ... ... ... бірлігіне
негізделеді. Қатыстық сын ... ... ... ... ... заттың, жан-жануардың амал-әрекетіне, ішкі және сыртқы қарым-
қатынасына, табиғи қалпына байланысты белгілерін білдіреді. Тіл ... ... ... ... лексика-грамматикалық белгілері
негізге алынады.
Қимыл-қозғалысқа қатысты сын есімдер мынадай жеті ... ... ... ... сын ... айтулы, озық, құрама.
2. Мінез-құлықтың сипатына қатысты сын есімдер: жылауық, бөспе, ... ... ... ... ... қатысты сын есімдер: жұқпалы, шошымалы
т.б.
4. Белгілі бір әрекетке бейімділікке қатысты сын есімдер: ... ... ... Қалыпты күйге қатысты сын есімдер: созулы, жинаулы т.б.
6. Қозғалмалы күйге қатысты сын есімдер: көшпелі, ... ... ... Сыртқы болмысқа қатысты сын есімдер: жадыраңқы, қатулы, ... ... ... ... білдіретін қатыстық сын есімдердің
ішінде өзінің негізгі қимылдың ... ... ... ... ... бар. Мысалы, Мұның үстінен домалақ арыз ұйымдастырып,
тырнақ астынан кір ... ... ... ... ... ... ... әкесінің кесімді сөзін күтіп отыр (Қ.Жұмаділов. «Атамекен»). ... ... ... топтарға бөлуде сын есім тудырушы ... ... ... Себебі деректі не дерексіз, болмаса қозғалыс ұғымын
білдіретін түбірге сындық мән ... оны ... ... ... ... ... семантикалық жағынан топтастыруға мүмкіндік беретін
жұрнақтар, олардың өзі ... ... ... ... ... есімдер құрылымдық жағынан ғана емес, семантикалық сипаты тұрғысынан да
бай сөз таптарының бірі. Сын есімдер заттың сынын не ... бір ... ... белгісін білдіреді, бірақ соған қарамастан, олардың
өзі анықтайтын не белгісін білдіретін зат есімнің ... ... ... белгілі бір сөз тіркесін жасауға негіз болады.
Сөз мағынасымен оның тіркесімділігі арасындағы ... ... ... ... ... бірі ... ... дерексіз ұғымдағы зат есімдермен тіркесі
Сапалық сын есімдердің ішінде ағат, анық, айқын, шұбалаң, еркін,
күрделі, баяу, ... ... ... арам, қиын, асыл, терең, тұйық, нашар,
жаңа, таяу, басқа, мықты, қызық, ашық, содыр, адал, жүйрік, ащы, ... ... ... ... т.б. және -дай // -дей, (-лай ... -тай // ... //-ді (-ты // -ті, -лы // -лі), -сыз //- сіз, -лық // -лік (-дық ... -тық // -тік) -шыл // -шіл, -ғы // -гі, -қы // -кі ... сын ... ... ... зат ... қабыса байланысқан
сөз тіркестерін құрауға қабілетті.
Сын есімдердің дерексіз ұғымдағы зат ... ... ... байқалады:
1. Сын есімдердің шырай тұлғасында келуі сирек;
2. Қатыстық сын есімдердің ішінде дерексіз зат ... ... ... ... Сын ... ... жағынан көбіне даратүрде келеді.
-Сапалық сын есім: Мол тағам, көңілді отырыс үстінде бөтен әңгіме болған
жоқ (М.Мағауин).
-Шырай ... сын ... ... ... мені ... ... ... ерегескен кісісіне шаншыла қарайтын содырлау мінезіне басып тұр
(Р.Сейсенбаев).
-сыз // -сіз жұрнақты қатыстық сын ... ... ... адам көңілінің
ығына жығылар деймісің? (Р.Сейсенбаев) /25,13/.
Есімдерден сын есім жасалуы
Есім сөздерден сын ... - ... көп ... ... ... ... басты-бастылары мыналар:
-лы (-лі) , -ды (-ді), -ты (-ті). Мысалы, жүрек - жүректі, айла - айлалы,
ақыл - ақылды, ... - ... (-кі), -ғы (-гі): ... - аспандағы, арт - артқы, ауыл - ауылдағы, ... ... ... - ... ... -дық ... -тық (-тік): ауыл - ауылдық, қала - қалалық, дос
- достық.
-дай (-дей), -тай (-тей); мында - мыңдай, он бес - он ... тас - ... ... ... - дәптерсіз, білім - білімсіз.
-лас (-лес), -тас (-тес), -дас (-дес): ағайын - ағайындас, ниет - ... - ... ... өзім - өзімшіл, ой- ойшыл, ұйқы - ұйқышыл.
-шаң (-шең): ашу - ашушаң, бой - бойшаң, сөз - сөзшең.
Сын есім ... ... ... ... жиі ... -к, -ық (-ік), -ақ (-ек): бұз - ... ... - дөңгеле т.б.
-ыңқы (-іңкі), -ңқы (-ңкі): бас - ... ... - ... түр ... жап - ... т.б.
-ыңды (-іңді), -нды (-нді): жаса - жасанды, құра - құранды, ту - туынды,
серпі - серпінді т.б.
-ымды ... -мды ... шыда - ... ... ... ... ... -балы (-белі), -палы ... ... ... көш-көшпелі, ас-аспалы т.б.
-қыш (-кіш), -ғыш (-гіш): айт-айтқыш, ... ... ... ... ... ... -ғақ (-гек): ұрыс-ұрысқақ, жабыс-жабысқақ, ... ... ... ... жасқан-жасқаншақ, ашулан-ашуланшақ т.б.
-улы (-улі): жап-жабулы, ертте-ерттеулі, іл-ілулі т.б.
-ма (-ме), -ба (-бе), -па (-пе): ... ... ... ... ... (жігіт) т.б.
Сын есімнің синтаксистік тәсіл арқылы жасалуы
Сын есім ... ... ... ... ... әсіресе,
жұрнақтардың қатысы оншалықты болмайды да, сөз бен ... ... ... ... ... ... ... (аналитикалық)
тәсілмен жасалған сын есімдер құрамына ... ... сын ... ... ... ... сын ... сан жағынан алғанда да, қолданылу
аясының кеңдігі жағынан алғанда да, қосарлану ... ... ... барынша мол.
Тіркесетін сөздер бір сөз табынан да, әр түрлі сөз ... да ... ... мен ... сын ... тіркесуімен жасалған сын
есімдер: үш бұрышты, он балалы, алма бетті, арыстан жүректі, біз ... ... ... ... ... ... ... сияқты, қазақ тілінде де шырай категориясы
бар екенін және бұл категорияның сын есімді ... ... ... ... ... ... ... Алайда сапаның немес қасиеттің
қай дәрежеде көрініс табатынын білу ... ... ... бір ... болмай келе жатыр. Кейбір зерттеушілер жай шырай
болмайды дегенді айтады. Шындыққа келгенде, атау септігі деген септік ... ... өзге ... ... ... ... үшін атау деп
аталып, қалыптасып кеткен ... еш ... ... ... ... сапаның, қасиеттің табиғи қалпын танытатын жай ... ... жөн. Ал ... ... жайы ... ... біздің
түсінігімізде қазіргі қазақ тілінің ... ... ... бар: жай ... салыстырмалы шырай, күшейтпелі шырай, ... ... ... ... ... бола қоймас, себебі оның
даралағыш морфологиялық көрсеткіші жоқ. Бұл шырайдың ... ... ... күйінде барлық шырайға негіз болатын сын есімді танытуы. ... ... ... бір ... ... хайуанаттың тігіне қарағандағы
көлемі жайында ұғым аламыз, ал сол заттың немесе хайуанаттың сол ... ... ... ... одан тым ... көрінуі, қалай болғанда да, ... ... ... ... Дәл сол сияқты, стол үстіндегі қағаз
қызыл делік. Екінші бір қағаз да ... ... дәл ... ... әсер ... ... ол ... тым ашықтығы немесе сәл де болса
әлсіздігі (жетіңкіремей жатқаны) туралы сөз ... ... ... ... сөз ... ... салыстыра айтамыз. Сондықтан тұлғалық
ерекшелігі болмаса да, жай шырайдағы сын есім ... ... сын ... ... сөздердің мағынасын айыру үшін қызмет атқарады.
Салыстырмалы ... ... бір ... ... мен ... сәл кем ... сәл артықтығын білдіретін шырайды ... деп ... ... ... ... көрсеткіші -рақ (-рек),
-лау (-леу), -дау (-деу), -тау -(теу), -ғылт, -ілдір, -шыл ... -қы ... -аң (-ең) ... ... ... ... дос ... Сөз
қаталдау, бірақ оның себі бар (орыс мақал-мәтелдері). Еркегі көбірек ... ... түрі жоқ және ... да ... ... ел екен ... - денелі, ортаданбиігірек бойлы, бетінде сақал-мұрты аз, көгеріңкі,
қара сұр екен ... ... ... ... ... ... да, ... олардан сирек ұшырасады. ... ... тек қана сары ... жалғанады: сары-сарғыш. Сондай-ақ жұқа, қарт
сөздеріне -ақ (жұқалаң, қартаң, босаң) жалғанады, ... ... ... ... ... шегі бар.
Күшейтпелі шырай. Шырайдың бұл түрінде заттың ... ... ... ... Күшейтпелі шырайлы сын есімнің жасалуы да басқа
шырайға ұқсамайды. Ділірек айтқанда, ... ... ... ... ... ... тек ... буынды болып отырады: үп-
үлкен, қап-қара, ап-айқын, ... ... ... ... ... жүдеу жүзі құп-қу болып кетіпті ... ... қылы ... ... болу ... ... ... иегі қап-қара, қара
көк екен (Ғ.Мүсірепов).
Асырмалы шырай. Бұл шырайдағы сын есім ... ... ... тым ... ... ... кеміте көрсету үшін ... ... жай ... ... сын ... ... аса, тым, өте ... келіп отырады: аса қымбат, өте ауыр, тым биік т.б. Ең тәтті де ... ең ащы да - тіл ... ... ... ... тым ... ... білмеген шығар (Ғ.Мұстафин).
Сын есімнің синтаксистік қызметі
Заттың қасиетін, сапасын, белгісін білдіретін ерекшеліктеріне
байланысты сын есім ... ... ... анықтауыш болады: Жақсының
жылағаны да жақсы (орыс мақал-мәтелдері). Мысалда көрініп тұрғанындай, ... ... ... да, қатыстық болса да анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Сын есімнің анықтауыш болуы тек ... ғана ... ... ... да ... ... анықтауыш болуы мүмкін. Сын есім сөйлем
мүшелерінің басқа ... де ... ... ... ... жем ... (орыс мақал-мәтелдері).
Баяндауыш: Мұқтаж адам мұңын шаққыш. Саулығың болмаса, сабын да
сүйкімсіз (орыс ... ... - өте ... ... ... ... шымшық та біледі. Еріншекке еңбеккүн
бұйырмас. Кіршеңді су сүймейді (орыс ... /26, ... ... субстантивтенуі (заттануы)
Сын есімнің зат есім орнына жүріп, заттық ... ... ... сын ... ... дейміз. Субстантивация тек түркі
тілдерінде ... ғана ... ... ол орыс ... де, демек
индоевропалық жүйедегі ... де бар ... сын ... ... ... затқа не құбылысқа меңдеу
мәні барлығын айта ... оның ... ... ... ... туралы былай дейді: «Можно сказать, что ... ... на ... и если предмет настолько известен, что намек достаточно,
или если, напротив, он не ... но ... не ... ... его
известным, а хочет только намекнуть на него существительное опускается
(Пешковский 134-135). Субстантивтенген өзге сөз ... ... ... мәнін ғана қабылдап қоймайды, сондай-ақ оған тән грамматикалық
формалармен түрленеді. Осы орайда, айта ... жайт ... ... ... ... ... субстантивацияланбайды, олар әуелі адъективтенеді де,
содан кейін ғана зат есім мәнінде қолданылады.
Сын есімнің зат есімге көшуі кездейсоқ емес, толық ... ... ... ... арасында табиғи байланыс бар. Жалпы сөз таптарының бір-
бірімен байланысына келсек, олар бірімен бірі ... ... ... ... ... ... Біз ... байланысты тілдің сөздік
қорынан да, грамматикалық құрылысынан да әрдайым көріп отырамыз. Ал ... сын ... ... ... ... ... деп ... керек.
Шындығында, зат - өз алдына бір бөлек, сын - өз ... бір ... Сын ... өзінде, сонысмен бірге пайда болған. Сонымен бірге ... ... ... ... ... тілдерінде жалпы сын есімнің зат
есімге көшуіне келсек, ол екі жолмен ... ... - ... - ... ... ... ... құрамында болатын
құбылыс. Оған сын түбірлі абстракты зат есімдер жатады. ... ... ... кішілік т.б. сөздер. Мұнда жақсы, жаман, үлкен, кіші
дегендер, даусыз сын есімдер, оны зат есімге айналдырып тұрған -лық, ... -дік, -тық, -тік ... Бұл ... ... ... оған біз ... түрде тоқталмаймыз. Қазақ тілінде сын есімнің
субстантивтенуі синтаксистік ... ... - ... ... - тоқтығын білдірмес (мақал).
Арық болса, тойынар... (мәтел).
Жаман - жақсының таразысы (мақал).
Бұл ... ... ... ... ... ... ... зат есімнің орнына жүруінен, ашығырақ айтқанда, ... ... ... ... адам ... сөз, жүйрік дегеннен кейін мал деген
зат есімдер түсіп қалған. Егер оны түсірмей айтсақ, ... адам ... ... ат ... ... Арық мал болса, тойынар... Жаман
адам - ... ... ... ... ... Сонымен, сөйлемде сын есімге
тетелес тұрған анықталушы зат есім түсіп ... оның ... ... сын
есім субстантивтенеді. Бұл субстантивтенудің негізгі түрі. Бірақ бұл -
субстантивтенудің бір ғана жолы емес.
Бұдан ... ... ... сын есім ... барып та
субстантивтенетін тәрізді. Мысалы, Тұрқы қысқа бүркіт биікке ... ... ... Қой ... ... (мақал). Әсіресе қызыл
тез оңар (мақал).
Бұл мысалдарда биікке, семізі, қызыл дегеннен ... ... ... ... ... сөз жоқ. ... бұл ... сын есімнің
субстантивтенуі оның объектіленуі арқылы болған.
Сөйлемде анықталушы зат есім ... түсе ... Оның ... бір ... бар. ... ... сын есімге тетелес зат ... ... ... ... ... зат ... ... мәлім болғанда: Матренаның шахтыда екі
қызы қалған екен, үлкені он ... ... бес ... ... Ат ... боз болады (мақал). Бұл келтірілген мысалдарда
үлкені, кішісі ... ... қыз, боз ... ... ат ... сөздер
түсіріліп айтылған. Оның себебі, ол сөздер алдында айтылып тұр. ... ... да ... ... ... бір ... басында ғана болатын, соған ғана тән белгі, қасиетті
білдіретін сын сөздер ... зат есім ... ... Белгілі бір затқа ғана емсе, көпке тән белгі қасиеттерге мән бере
айтылғанда ... зат ... ... ... ... ... белгі қасиетін көрсетпек болғанда зат есім
түсір қалады. Субстантивтенген сын есімдер, біріншіден, зат есімнің ... ... ... зат ... ... септеледі, тәуелденеді,
жіктеледі. Субстантивтенген сын есімнің зат есімге ұқсас екінші қасиеті
сол, ол ... зет ... ... ... ... ... Демек,
субстантивтенген сын есімдер зат есім ... ... ... ... ... ілік септігінде анықтауыш, басқа септік жалғауларында
толықтауыш, сөйлем аяғында баяндауыш болады. Әдебиеттен ... ... Сын ... ... болуына мысал:
Арқада қызы сұлу бай көшті деп,
Торғауыттан бедеумен Қодар салды («Қозы көрпеш-Баян сұлу» 454 б.).
Ақ киімді, денелі, ақ ... ... ... тірі ... ақ ... түсі ... жері сықырлап келіп қалды (Абай. 83 б.).
Жоғарыда бай, соқыр, мылқау деген сөздердің барлығы да субстантивтенген сын
есімнен болған ... ... ... атауда тұр. Енді көптік, тәуелдік
жалғауларында тұрып бастауыш болуына мысал келтірейік:
Томағасын тартқанда бір қырымнан
Қыран құс көзі көріп ... ... ... өрлеп құтылар деп,
Қандыкөз қайқаң етіп шықса аспаға (Абай. 39 бет).
Теңбілкөк жылқының биігі, сұлуы... ... ... ... тұқым үшін ғана
ұстап отырған айғыр (Ғ.Мұстафин «Миллионер»). Кең далада ... ... ... ... ... жайқала желген буданкөк көтеріңкі көңілге
ере алмай келеді (Ғ.Мұстафин «Миллионер»).
Таудағы тарланшұбар біз едік,
Исатайдың барында ... ... ... теңбілкөк, буданкөк, тарланшұбар − күрделі бастауыштар.
Субстантивтенген сын есім ... ... ... де ... ... дос ... сөзге сынық,
Шербеттей ағып жатқан сөзім тұнық,
Қамалдан тартынбайтын қайран ерім,
Тереңге ... ... ... ... ... Біржан мен Сара. 128-бет).
Екі үлкенге сөз бердік те, қалған ... ... ғана ... ... ... ... жолда»).
Көкірегі сезімді, тілі орамды
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін (Абай. 101-бет).
Берілген мысалдардағы тереңге, ... ... ... ... сын ... болған толықтауыштар.
Субстантивтенген сын есімдер зат есім сияқты қаратпа сөз болады. Ал
жалпы сын есімде ол ... жоқ. Бұл - оны зат ... ... тағы ... сын есімдер болған сөйлем мүшелері екінші бір сөйлем
мүшелерімен грамматикалық байланысқа енгенде, әдетте зет есім ... Егер ... ... ... ... ... ... сын есімдер бойында екі түрлі ... ... - ... ол ... о ... бар. Екіншіден - заттық, ол
кейін қосылған яғни түсіп қалған зат есімнің ... ... ... ... бұл - ... ... ғана ... қасиет. Сонымен,
субстантивтенген сын есімдер белгілі бір затты білдірумен ... сол ... тән бір ... қасиетін де білдіреді. Субстантивтенген сын
есімдердің беретін мағынасына келсек, жеке ... ... ... ... Мәселен, қарт, жас, кедей, сұлу, ер деген сөздер мен әдемі, сыпайы,
таза, аласа, қысқа деген ... ... ... ... ... ... ... қарт, жас тағы сол тәріздес сөздердің сыпайы, таза,
аласа, қысқа деген сөздерден заттық мағынасы ... ... ... мәнін
сөйлем құрамына түспей, жеке-жеке сөз қалпында ... ... де ... ... субстантивтенген сөздердің бұл тобында заттық мән оның
сөздік қалпында да бар ... Сын ... ... ... ойды
топшылап, түйіндеп жинақты, өткір етіп құрауда, оны әрі ықшамды, әрі әсерлі
көркем тілмен айтып беруде үлкен стильдік те мәні бар. ... ... ... ... сын ... ... жиі ұшырайтыны да
осыдан. Сын есімнің ... ... ... кең өріс алған: бұл
ондағы заттық, сындық ... ... ... өзгеріс кіргізетін фактор
болып есептеледі /28,72-73/.
1.3. Сын есімнің педагогикалық негізі
Қазақ тілі әдістемесі - ана ... ... ... тілдің
қырын балаға үйретудің жолдары мен ... ... ... бір ... ... ғылымының дидактика саласы оқыту
принциптері мен оқытуды ұйымдастырудың алуан түрлі әдіс-тәсілдерін, ... ең ... ... ... ... пен дағдыны қалыптастырудың
амалдарын зерттейді.
Сабақ үстінде, ... ... ... мұғалім дидактиканың
оқыту, білім беру жөніндегі теориялық қағидаларға сүйенеді. Чех педагогі ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа өшпес
із қалдырды. Педагогтің: «Білімнің негізі зат пен құбылыстың өз табиғатынан
алынсын. Ұстаз аз сөйлеп, шәкірт көп үйренетін ... ... жоқ ... ... ... Білімнің негізінде әдемі зат, көркем текст содан
соң талдау, аяғында қорыту тұрады»- деген ұлағатты ... ... ... ... өзінің құнын жойған жоқ /30,13/.
Қазіргі кезеңде қазақ мектептеріндегі қазақ тілі пәні − ... де, ... ... ... ... ... де маңызды пән
болып саналады. Соның ішінде қазақ ... ... ... ... ... ... оны өмірде қолдана білуі қазақ тілі
әдіскерлері мен ... ... ... ... Ана ... тану арқылы оқушының ана тіліне деген көзқарасы дұрыс
қалыптасып, олардың ... ... ... ... ... Сол арқылы
олардың тілінің ұлттық мәнері дамып қалыптасады. Осындай жолмен оқушы қазақ
халқының мәдени, рухани жетістіктерін игеріп, одан ... ... ... ... ... ... сын есімді оқыту барысында ұлттық
тәрбие беруде Ана ... Ата ... Төл ... ұлттық салт-дәстүрін
меңгерту маңызды рөл атқарады. Ұлттық тәрбие арқылы оқушылардың ұлттық сана-
сезімін, намысын, мінез-құлқын, дүниетанымын қалыптастыру ... ... ... ... талаптардың бірі.
Қазақтың ағартушы-педагогтары А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
М.Дулатов, Х.Досмұхамедов ұстаздық етуде және ... ... өз ... ... ... Сан ғасырлық тарихы бар ата-
бабаларымыздың хылықтық педагогикасына терең ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпын, салт-дәстүрі мен
тәлімдік мұраларын жас ұрпаққа ұлттық тәрбие беруде ... ... Сол ... олар қазақ мектептерінің оқушылары мен мұғалімдеріне
арнап оқулықтар, оқу құралдар және әдеби шығармалар жазды.
А.Байтұрсынов өзінің оқушыларға ұлттық ... беру ... ой ... туралы», «Әдебиет танытқыш», «Баяншы», «Тіл ашар», «Әліпби», «Сауат
ашқыш», «Әліппе астар», «Оқу құрал» (хрестоматия) т.б. ... ... ... өзі ... іске ... ... Ол осы ... арқылы
Қазақстанда ұлттық білім беру жүйесінің негізін қалады. Ол жүйенің түрлері:
ұлттық жазу жүйесі ... ... ... ... ... ... оқу-әдістемелік құралдар; ұлттық мектепке керек ... ... ... ... мұғалімдер мен тәрбиешілер дайындау.
А.Байтұрсынов осы жүйенің барлық түрлерінде қазақтың тілін, ауыз
әдебиетін, ... ... ... салт-дәстүрін қазақ
мектептерінде оқытып, оқушыларға ұлттық тәрбие беру ... ... ... ... ұлттық тәрбие беру туралы ой-пікірлері оның
«Педагогика», «Бастауыш мектептегі ана тілі», ... ... ана ... ... ... бол» атты еңбектерінде және поэтикалық шығармаларында
баяндалған.
М.Жұмабаевтың әдістемелік еңбектерінде сол ой-пікірлері ... ... оның ... мектептеріне оқу құралдарын қандай етіп жазу
керектігі жайлы «Жазылашақ оқу құралдары һәм мектебіміз» атты ... ... ... ... ... ... ... жазылуы, онда
қазақ әдебиеті, тарихи мәдениеті туралы мәселелер болуы шарт деп ... Ал ... бол» атты ... ... адамдарды ұлттық сипатта
сауаттандыру жолдары қарастырылады. М.Жұмабаевтың «Педагогика» атты еңбегі
− қазақ топырағында ... ... ... нағыз ұлттық педагогика оқулығы. Ол
мектеп мұғалімдері менпедагогтік оқу орындарының тыңдаушыларына оқушыларға
ұлттық тәрбие беруге ... ... ... ... ... ол «Алты
алаштың баласы бас қосса, қадірлі орын мұғалімдікі», - деп, соған арнаған.
Сөз басында М.Жұмабаев ... ... не?»- ... де, оған ... бере ... дене ... ақыл ... сұлулық тәрбиесі, құлық тәрбиесі деп
төртке ... ... адам ... осы төрт ... ... ... ... түгел болғаны», -дейді. «Балам адам болсын дейтін ата-ана осы төрт
тәрбиені дұрыс орындасын»,- деп жазып, оларды ұлттық ... ... деп ... «Педагогикасы» нағыз ұлттық тәрбиені насихаттауға
бағытталған, жас ... ... ... ... ... мектеп
мұғалімдері мен тыңдаушыларға арналып жазылған ... ... деп ... айтуға болады. Өйткені Мағжан ... ... − оның ... ... ... және мінез-құлқымен
тығыз байланыстылығында, өзі айтқандай, қабысып жатқанында. Оқулықтың
басынан аяғына дейін ұлттық ... ... ... оған ... ... ... ... даярлау туралы ой-пікірлерінің айтылуы қазіргі
кезде қазақ мектептерінде оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ана тілі − ... құралы, ұлттың ұлы байлығы, тарих −
халық шежіресі, ол ұлттық тәрбие құралы, тәрбиенің ұлттық ... ... ... ... жүзеге асыру туралы ой-пікірлері, оның ... ... оқу ... мен ... ... қазіргі кезде
ұлттық мектеп жасауда және ұлттық ... ... ... ... ... ... жоқ мол мұралар деп бағалауға болады.
М.Дулатов өзінің ... ... ... ... ... ... құлағына алтын сырға», «Эксперанто тілі», «Жазу тәртібі»,
«Тіл құралы» атты мақалаларында тіл және жазу ... ... ... және ... ... мән ... ... кез келген халықтың
ана тілі халыққа ағарту ісінде, ... және ... ... ... ... жаңа ... ... жүзеге асыру мәселелері кеңінен
баяндалды. Оның пікірінше ана тілін, дінін, ... мен ... ... ... шын ... білім мен мәдениетке қол жеткізбек. «Тек
туған ана тілі ғана адамды сол ұлттың өкілі ... Егер адам ... ... ... ... ол ... ... өмірін сақтайды». М.Дулатовтың сол
мақалаларында қазақ мектептерінде оқу-тәрбие үрдісін ұлттық сипатта ... ... ... ... идея тұғысынан алғанда маңызы мен мәні
ерекше. Ол мектептің мақсаты: «Жалғыз құрғақ білім үйрету емес, ... ... ... қоса ... ... ... жас ... бойына,
ана тілін анық үйрететін шығару», әдіс-құралдары: «оқу кітаптары ... өз ... ... һәм ... ... ... мектепте
алған тәрбиенің әсерлі күшті, сенімді болуы», нәтижесі: «...Мұндай ... ... ... қай ... ... ... де, ... сіңген
ұлт рухы жасымайды. ...қайда болса тіршілігінде, қандай ауырлық өзгерістер
көрсе де ұлт ұлы болып ... деп ... ... әсерін тамаша
көрсеткен.
Қазақ халқының ұлы ағартушы-педагогтары А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,
Ж.Аймауытов, ... өз ... ... ... этнопедагогикасының
қалыптасуына теориялық алғышарттар жасады. Олар бүкіл қазақ халқына ұлттық
тәрбие беру, ол үшін қазақтың ұлттық ... ... ол ... ұлттық
тәрбиенің мақсаты, міндеттері, мазмұны, әдістері мен құралдары және
нәтижесін негіздеді /31,9-12/.
Сын ... ... ... ... есім ... ... ... теориялық мағлұматтар көлемі
сабақтастық, жеңілден ... ... ... ... ... болуы,
жүйелік коммуникативтік принциптер негізінде беріліп отыр. Сын есімге терең
мән бере отырып оқыту арқылы жүзеге ... ... адам ең ... ... заттарды көріп біледі, содан кейін ғана заттардың сандық,
сапалық қасиеттерін ажырата бастайды. Сын есімнің мағыналық түрлерін оқыту,
біріншіден, білім мазмұнының ... болу ... ... ... бала
сөздердің топтастырылу заңдылығы жөнінде толық мағлұмат алуы үшін олардың
мағыналық ерекшеліктерін айыра білуге төселуі қажет. ... ғана ол ... ... белгілері мен дара қасиеттерін айқын таниды, содан соң сол
сөздердің түрлену жүйесін де ... ... кете ... Бұл ... ... ... ... арқыл өздігінен игеруіне де ықпал
етеді. Бұл жерде ескере кететін мәселе − өткен тақырыптарды ... ... ... ерекшелігі. Мұндай жүйе бұрынғы оқу ... ... ... тіл білімінің салалары түзу сатылы принцип негінде қайта
жасалды. Дегенмен, бұл жүйе ... ... ... ... ... ... ... Әр сатыда белгілі бір меңгерілуге тиіс білім
көлемін нақтылау мүмкін ... ... осы ... орнын толтыру
мақсатымен және сағат санының бұрынғыдан әлдеқайда қысқару ... ... ... Ал ... ... ... теориялық тақырыптарды
түсіндіру кезінде ... ... ... ... ... ... сын есім тақырыбы мына төмендегідей ... ... ... ... ... ... ұстаным.
Мұнда белгілі бір сөздің лексикалық мағынасы мен сол сөздің сөз ... ... ... ... ... ... ... «қолынан
барлық іс келетін адам» және «істің ... ... ... ... ... ал ... сипаты жағынан «сын есімдік ... бар, ... ... ... ... ... ... бойынша бір сөзге фонетикалық та, лексикалық,
морфологиялық та талдау түсінік бере отырып меңгерту ... ... ... сөзі, негізгі түбірі біл қимыл-әрекет мәнін білдірген, -ім
жұрнағы заттандырып, туынды түбір жасаған, -ді жұрнағы зат ... сын ... сын ... айналған. Бұл жұрнақтар түбірдегі дауысты дыбыстың
жіңішке ... ... ... ... сақтап айтылады.
3. Морфологиялық-синтаксистік ұстаным.
Әрбір сөзге сөз табы тұғысынан да, сөйлем ... ... да ... жасау
үстінде жүзеге асырылады. Әрине, мұнда «сөйлем мүшесі» тақырыбы әлі өтілген
жоқ қой,- деп дау айтушылар да табылар. ... ... ... ... туралы біраз мағлұмат берілгенін ескерсек, бұл аса ... Тек ... ... болу ... аса тереңдемей, жалпылама түрде
түсінік берілсе ... ... ... деген сөз заттың түсін білдіріп
сын есім ... ... ... ... ... деген мазмұндағы
білім жеткілікті болып есептеледі. Оны әрі қарай тереңдетіп бөлшектеудің
қажеті жоқ.
Сын ... ... тағы бір ... ... ... ... ... дамытуды көздеуді әр бөлшек (единица) өз деңгейіндегі бірліктермен ... ... олар ... ұғымдар бойынша сараланып беріледі.
Мысалы, сөз таптары сын есімге қатысты айтылғанда түрлік ұғым ... ... ... «сын есім» ұғымы сөз табы тұрғысынан түрлік ұғым болғанымен, ... ... ... ол ... ... ... Осыған байланысты
үзбей, әрдайым қайталай ... ... ... тіл жүйелілігін оқушы
санасына сіңірудің бір кепілі болмақ.
Осылай талдауға дағдыланған ... қай сөз ... ... ... тілдік
ұғымдар болсын, өздігінен талдап қорытындылауға қабілетті болады.
Оқушының өздігінен жол табуына ... ... оған ... ... ұстату. Мұғалімнің әрекеті басқарушылық рөлі де бұл жағдайда бағыт
берушілік сипатқа ауысады. Оқушы осы дағды ... тек ... ... ... ендігі жерде қоршаған ортадағы барлық құбылыстардың өзара
байланыстылығын танытуға талаптанады.
Қазақ ... ... көп мән ... ... негізгі ұстанымның бірі −
коммуникативтік ұстаным болып табылады. Осы принциптің ескерілмеуінен де
оқушылар үшін тіл пәні ... ... мен ... ... аса ... ... ... де, оны қолдану мәселесі шешімін таппады. Сондықтан да
басқалардың сөйлеу тілі ... ... ... ... ... барларды
айтпағанда, оқушылар шешен сөйлеу мен сөйлесуге ... ... ... ... ... басты талабы ... ... ... ... өз ойын жүйелеп айта
білу қабілеттерін дамытуға мүмкіндік аз болды. Бұл ... ... мен ... да ... ... ... принципті ескерудің негізгі шарттарының бірі ... ... ... жүргізуі.
Қазақ тілі сабағында сын есім сөздердің құрамын талдай отырып, түбір
мен қосымшаның белгілі бір ... ... ... олардың
айтылуының ерекшеліктерін ұғынса және әрбір ... ... ол ... ... ... ... сөз ... ой мен ұғымды нақтылауға, адам әрекетінің
нәтижелілігін жүзеге асыруға қызмет ететінін ... сын ... ... ... мен орнын дұрыс аңғарып, орынды, өз ... ... онда ... ... ... ... көзқарасы да қалыптасады.
Сондықтан сын есім тақырыбы ... оның ... ... ... жағы алға ... ұстаным оқушының тілдік компоненттілігін шыңдауға да
негіз болады. Өйткені мұнда тіл мен сөйлеудің ... ... ... ... ... жазбаша түрлері, олардың өзіндік ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... ... терең жан-жақты білім беру үшін ... ... ... ... ... білім беру және оны
оқыту ... ... ... Ол білімнің мазмұнын, ғылыми негізін,
оқыту әдістерін зерттейді. Нені оқыту керек? Қалай ... ... ... шешіп отырады. Осы мәселелер жөнінде өзінің ұстанымдарын
белгілейді.
Мұғалім оқушыларға сын ... ... ... ... ... ... Тек ғылымға сүйенген пән ғана жас ... ... ... өту ... белгілі бір орын тәртібі бойынша өтіліп,
әдістемелік жүйе арқылы талдануы қажет. Жаңа ... ... ... дағдыларды бекітуде, пысықтау мен қайталауда үй тапсырмасын беруде, оны
еске түсіру жүйелік ұстанымы арқылы іске асырылып отыруы ... ... ... дәл ... ... көрнекілік ұстанымы басты
рөл атқарады. К.Д.Ушинский былай ... ... ... ... байқағыштыққа, оймен топшылауға жаттықтыру және өзінің
байқағанын ... ... бере ... одан ... ... ... ... табылады. Әрбір сабақта көрнекі құралды ұтымды ... ... ... жақсартады».
Киіз үйдің суретін тақтаға іліп оның ішіндегі жиһаздармен оқушыларды
таныстырамыз. Киіз үйдің сол жақ ... ... жақ ... деп ... ... ... Мұнда сүйекті ... ... ... үй ... ағаш ... тұр. Киіз үйдің оң жақ бөлігі ерлер
жағы деп есептеледі. Уықтардан төмен қарай ілінетін шашақты баулар киіз ... ... сән ... ... Керегеге керілген түкті, түксіз ... ... ... ... ... тұскиіздер, еденіне төселген
тоқыма, өрме текемет, алаша, сырмақтар бір жағынан көздің ... ... ... екінші жағынан бұл қыста жылу беріп, жазда ыстықтан қорғаған.
Есікке таман ... ет, ... шай ... ... қоятын кебеже
орналыстырылады. Ыдыс-аяқ тасымалдауға арналған қоржын, дорба, аяққап
керегеге ілінеді. ... ... ... ... үлкен саба /50/.
Осы көрнекі құралдарды пайдалану − баланы қызықтырады, ... ... ... ... ... ... ... Сын есімді
оқытуда оқушыларға қазақ халқының қолөнерін, оның ... ... ... меңгерту. Қазақ ұлттық ою-өрнегінің классификациясы:
1-топ өнердегі атаулары ... ... сай ... ... ... ... ... түйетабан, сегіз жапырақ, тарақ, сырға,
қанатты ою.
Көрнекілік бойынша ою-өрнектерді оқушыларға таныстырамыз. ... ... ... сөз бен ... ... ... ... екі сөйлем жазылып, айырмашылығы талданады. Қазақ ... ... ... ... оқушыларды табиғатқа аялы көзқарасын
қалыптастырады, ... ... әсер ... ... бейімділігін
қалыптастырып тәрбиелейді.
Көрнекілігі көп мұғалімнің сабағы әр уақытты қызықты, мазмұнды болады
және оқушылардың тілге деген құмарлығын ... ... іске ... ... ... саналық пен
белсенділік қабілеті дамып отырады. Сын есімді саналы түрде меңгерту үшін
мына сияқты ... ... іске ... жөн:
1) Сын есімнің ерекшелігін түсіндіріп, оқушыларға өз түсінігі бойынша
айтқызып отырған ... ... ... ... ... ... оқушылар тапсырманы еркін
орындауы керек;
3) Күнделікті және тоқсандық қайталаулар ... ... ... сұрақтарға толық жауап болуы тиіс.
Оқушыларға білім мен дағдыны беруде өтілген сабақтың мәні орасан зор.
Өйткені ... оқу ісін ... ... түрі ... ... Сабақ
беруде мұғалім мынадай мақсат ... ... ... ... сол ... ... талдап, есінде қалдыру, алғаш білімін
тексеріп, күнделікті қажетіне пайдалануға болады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... Теориялық білімді меңгеру сабағы. Бұған жаңа ... ... ... ... ... Практикалық дағдыны қалыптастыру сабағы. Бұған бекіту сабағы, семинар,
баспасөз, конференция сабағы, практикум сабақтары, тексеру сабағы, ... ... ... ... ...... ... оқушының санасына толық
қалыптастыру мақсатында жүргізілетін сабақтың түрі ... ... ... ... ... талаптар қойылады:
1. Негізгі мақсаты анық болу.
2. Түрі белгіленуі.
3. Жоспар бойынша өтілуі.
4. Қайталау ... ... ... өту.
Қайталау сабақтарын былайша топтауға болады:
1. Бастапқы қайталау.
2. Күнделікті қайталау.
3. Мерзімді қайталау.
4. Қорытынды.
Оқушылардың ... ... үшін ... ... ... ... Конкурс өзі латынның жарыс деген сөзімен алынған. Оның
негізі бастапқы ... ... ... топ ... ... ... ... білімінің іскерлігі осы өтілетін конкурс сабақпен өлшенеді. Қайталау
сабағын конкурс сабақтарын пайдалану арқылы өтуге болады.
Сабақ үй ... ... ... Сыныпты үш топқа бөліп
«Тұлға», ... ... ... ат ... Әр ... үй ... тексеріледі. Үй тапсырмасының мазмұны өздері оқыған кітаптарынан,
мақал-мәтелдерден, шешендік сөздерден, өлең жолдарынан ... ... ... ... сын есім болу ... Сонымен бірге сол ... ... ... ... ... ... 5 ... бағаланады.
«Тұлға» тобы.
Таза мінсіз асыл тас
Су түбінде жатады...
Оқытушының сұрағы: Кімнің өлеңі? Мазмұнын аш. Сын есімді тап. ... ... ... ... ... ақ ... ... танымас тірі жанды.
Оқытушының сұрағы: Сын есімді құрамына қарай ажырат. Осы өлең ... ... ... тобы.
Желсіз түнде жарық ай
Сәулесі суда дірілдеп...
Оқытушының сұрағы: сын есімнің мағыналық түрін ажырат.
Үй тапсырмасын тексеру барысында басты назарға ... ... есім ... тұлғалық, мағыналық құрамдық түрлерін қалай меңгергенін
анықтау, ... ... ... ... ... білу, әдебиет
теориясынан білімдерін тексеру, тіл байлықтарын дамыту.
Оқушының белсенділігін арттыру үшін өз бетінше ойлауға да ... Ол үшін үш ... ... ... ... ... мағыналық жағын ажыратып, сұрақ қою арқылы сөйлемдегі қызметін де
талдай білуге бағыт беріп отыру қажет. ... а) ... бір ... ... ... ... ... сын есімді атасы, қалғаны жан-жақтан ... ... ... қағаз», «қара қалам», «қара жер», «қара бояу» деп
жалғастыра береді. 2-қатардан да «қара» (не ... ... ... ... «терезеге қара», «тақтаға қара» деп толықтырып отырады. «Қара» деген
сөздің тұлғасы бір болғанымен, не істе? ... ... ... ... ... анықтаймыз. б) 3-қатардан «қала» (не?): «үлкен қала, ... ескі ... жаңа ... ... сөз ... арқылы сын есімнің алдында
тұрып, қандай? деген сұраққа жауап беріп, анықтауыш ... ... ... Бұл әдіс әрі ... әрі ... ... сапасын арттырады.
Әр топқа сұрақ беру.
1. «Тұлға» тобына: Сын есім дегеніміз не? Мысал келтір.
2. «Құрам» тобына: Сын ... ... ... ... ... Сын ... шырайлары деген не? Түрлерін ата.
Қойылған сұрақтарға көмекші көрнекілік:
Сын есім
Тұлғасына қарай ... ... ... ... ... ... күрделі
Шырай
Жай шырай ... ... ... ... Асырмалы шырай
Сын есімді оқытуда теорияны практикамен байланыстыру ұстанымы.
Оқушы сын есімді оның мәні мен ... ... ... ... ... ... Оқушылар ауызша мазмұндаудың бірнеше түрлерін де
меңгерді. Сын есімнен ... ... ... мына ... практикалық
мақсаттарды жүзеге асырады. 1) Сын есімнен алған теориялық білімін ауызша
және ... ... ... білу; 2) Түрлі талдаулар жасай білу; Мысалы,
Сын есімі бар мақал-мәтелдерді қолдану арқылы тәрбиелейміз. Адам және оның
қасиеттері ... адам - ... ... жер - ... тынысы.
Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні адам баласы әрқашанда инабатты, ... ... ол ... ... ... тату ... ... болады. Егер жер
құнарлы болса, онда бізге бұл ... ... ... ... ... ... ... талдаймыз. Жақсы – мағынасына қарай – сапалық,
құрамына ...... ауыр сөз ... ... ... ... ... адамды сыйлауға
тәрбиелеу. Мағынасына қарай талдау /33,14/.
Сын есімді оқытуда түсінуге жеңіл ұстанысы
Бұл ұстаным оқушылардың жас ерекшеліктерін, білім ... ... ... ... ... тілі және оның ... желісі сияқты
үш түрлі ерекшеліктерді басшылыққа алады. Сын есім туралы ... ... мен ... ... мен ... ... ... мектеп оқушыларының қабылдау, ойлау ... ... ... ... Түсінуге жеңіл қолайлылық ұстанымын
іске асыруда мұғалім мынадай әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, жаман оқушы, жаман сезім,
ұзын жол, қысқа сөз деген тіркестерінің мағынасын ашып ... әрі ... зат ... қатысын танытады, әрі сын есім сөздердің ... ... де ... ... ... ... ... сүйене
отырып, сын есімдей дүниедегі осындай заттық ұғымдардың әрқайсысының ... ... ... үшін ... ... Тек сын ... арқылы
ғана бірдей заттардың бірегейлік, ... ... ... ... ... бір сын есім мағынасындағы сөзден басқа бірнеше
сындық мәндегі сөз бір затқа қатысты болады. Себебі зат ... ... сан ... ... ... ... Мәселен, ол қасиетті мынадай
сызбамен көрсетуге болады.
қураған
жуан
жемісті
тамырлы
жас
ағаш жалғыз
жапырақты
биік
пайдалы
қалың
Сын ... ... ... ... ерекшелігін ескеру
ұстанымына сүйенген де өте тиімді. Сын есім туралы теориялық ... ... ... ... ... ... қасиеттері, оқуға
бейімділігі, икемділігі мен дайындық дәрежесі ескерілуі керек. Әрбір сабақ
үстінде оқушылардың жеке ерекшеліктерін ... ... ... ... тиімді.
Сабақты нашар және орта меңгеретін оқушыларға мұғалім жеке ... ... ... ... ... ... ойнату кезінде баланың өз ойын
саспай, жинақтап айтып беретіндей қабілеті бар ... тіл ... ... ол ... үстінде әр нәрсені сұрап, ... ... ... жүргізілген оқушы рөлін ұсына отырып жүргізілген сабақ өз мақсатына
жетеді.
Тілден мәлімет беруде мұғалім бұл ұстанымдарды ... ... Сын ... ... ... ... мен нақты ойларын дәл, анық етіп
жеткізуде сын есімдер қалай жасалып тұрғанын дәл табу үшін ... ... ... үлестірме қағаздар көрнекіліктерін іске асырған өте тиімді.
Үлестірме қағаздармен жұмыс.
№1. ... бой ... ой ... ... орнына тиісті сын есімді қой, түріне ажырат.
№2. ... адам сағыңды сындырмас
... адам жағыңды сындырмас.
№3. ... ... бар, ... ... ... қоян жон, ... ... Ауылдың маңы ... сай
Тасыған өзен күрілдеп.
№5. Үсті-басы ... қырау, аяз бен қар,
... ... қыс ... әлек ... ... ... ... ... сын есімнен алған білімдерін
пысықтай отырып, мақал-мәтелдердегі даналық ойлардың мағынасын ашу. Әдебиет
теориясынан мақал-мәтелдердің көркемдік ерекшеліктерін тани ... |а |т |ы |с |т |ы |
| |қ |ы |ш | |
| |т |у |ы |н |д |ы ... |ү |р |д |е |л |і |
| | |с |ы |з |
| |н |е |г |і |з |г |
1. Сын ... ... ... ... ... сын есім тудыратын жұрнақ.
3. Сын есімнің тұлғасына қарай түрі.
4. Сын есімнің құрамына ... ... ... сын есім ... ... Сын ... тұлғасына қарай түрі.
7. Етістіктен сын есім тудыратын ... |ы |ң |қ |ң | ... |о |й | | | | |
| |с |ы |з | |
| |ы |н |д |ы |
| | |ы |м |д |ы | |
| | | |ш |ы |л |т |
1 ... сын есім ... ... Есімдерден сын есім тудыратын жұрнақ.
3 Есімдерден сын есім тудыратын жұрнақ.
4 Етістіктен сын есім тудыратын ... ... сын есім ... ... ... ... жасайтын жұрнақ.
7 Етістіктен сын есім жасайтын жұрнақ.
Сын есімдер оқытуда оқушыларға тәрбие ... ... ... тұжырымдамасында» білім мазмұнын кезде бекер
айтпаған. Ұстаздың ұйымдастырушылық қабілеті зор ... ғана ... ... ... ... ... қарым-қатынасын жолға қойып, жалпы
іске жұмылдыра алады. Оқу-тәрбие ісі қарым-қатынас арқылы іске асырылатын
процесс. Әр ... ... ... ... ... ... ұжымдық қарым-
қатынаста толысып қалыптасатыны белгілі.
Сондай-ақ, жеке бастың ... ұжым ... ... ... ... негізделетін фактор. Мысалы, бір
сыныптағы екі оқушы қатар сын есімдер ... ... ... ... ... ... ... де, екеуі өзара қарым-қатынасқа түседі.
Сол арқылы оларда көзқарас, ынта-ықылас, пікір бірлестігі пайда ... ... ... ... ... ... пікір көзқарас бірлестігінен өзара
жолдастық қарым-қатынас күшейіп, ... ол бір ... ... ... туғызады. Сөйтіп, жеке оқушылардан топтар бірлестігінен сынып
ұжымы ... ... ... және ... алуы үшін оны оқу және
қоғамдық істермен ... ... ... ... ...... шығармашылық еңбек. Оның жас ұрпақты тәрбиелеудегі
мүмкіндігі мен күшін айқындап, жүзеге ...... ... ... ... қандай болу керек? Бұл кең мағыналы, терең мазмұнды ... ... ... білімімен, адамдығымен, адалдығымен,
шешендігімен көзге оқшау көрініп тұратын, шоқтығы жоғары Адам болуы керек.
Мұғалімнің өзі өмір талабынан төмен ... ... күні не ... мен ... ... ... ... құрметке, сыйластыққа,
сенімді жолдастыққа негізделі керек. Мұғалімге өз пәнін жетік ... ... ... ол үнемі шәкірттерінен белсенді қолдау тапқанда ғана өз
еңбегінің нәтижесіне жетеді.
Мұғалім – ... ... ... ... білімі, өз ісіне
сүйіспеншілігі, шығармашылық ізденімпаздығы жан-жақты ... ... ... процесі. Оқу-тәрбие процесінде сабақтың алатын орны айрықша. Мұғалім
сабақ процесін ... ... ... ... ... ... пән ... пән ғылымының мазмұны арқылы да ... ... ... әсер ету жағынан оқыту арқылы өнерге,
мәдениетке, ғылымға оқушылардың ақылына, ... сай ... ... ... ... ... ... сергектікке, естілікке баулып үйретеді.
Мәдени мінез-құлықты оқушы бойына қалыптастыруда аса ... ... ... ... бірі – ... ... ... ісінде
оқушыларды практикалық іс-тәжірибелерін байытудың маңызына ерекше тоқтала
келе, «баланың ... ... ... ... ... орын алуы үшін ... жаттықтыру керек» дейді.
Әрбір оқушының санасы, рухы ұлттық білім мен тәрбие беру арқылы
дамытылады.
Сонымен, сын ... ... ... ... сөздер арқылы тәрбие
беруге болады. Нақыл сөздерде сын есімдер өте көп кездеседі. ... ... сөз ... бірі - ... ... кіріп бойды алар,
Жақсы ән мен тәтті күй (Абай).
Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар,
Үннің тәтті оралған мәні ... ... бал ... ... ... келсе, бармақтайыңнан машықтан
(А.П.Чехов).
Мұндай сөздерді әр кезде, уақыт талғамай-ақ оқушылар санасына ... ... ... ... ... ... отыру қажет.
Осындай нақыл сөздер арқылы ... ... ... ... ... болады /298/.
Мақал-мәтелдерден сын есімді оқытуда да оқушыларға тәрбие беруге
болады. ... ... ... туралы, «Ана» тақырыбына ... ... ... ... ... жерге деген ыстық ... ... да өте ... ... ... қандай ән білісіңдер?
-Халық сүйіспеншілігінен туған мақал-мәтелдер ше?
-«Ана құрметі»деген ... ... ... ... мақал-мәтелдердің ішіндегі сын есімдерді табайық
деп ... ... ... ... түсініксіз сөздерді тақтаға
жазғызып, олардың мағынасын ашып және ... ... ... ... ... ... салаларының бірі – еңбек. Еңбек
тәрбиесі ... оқу ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер айтқызып, олардың сын есімді тапқызудың да
маңызы бар.
Оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, өмірге бейім етіп тәрбиелеп, ... ... ете ... ... ... ... өзі қызмет ету оларды еңбекке
тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ынтымақ-бірлік туралы мақал-мәтелдердің ішінен сын есімді тапқызып,
бірлік болмай тірлік болмайтынын, ... ... ... ... мәселенің жеңіл болатынын ұғындыру арқылы да оқушыларға тәрбие
беру болады. ... тату ... ат ... тату ... ас көп.
Мұндай мақал-мәтелдер сын есімді оқыту арқылы мұғалім оқушыларды
көпшіл болуға, бас ... көп ... ... ... ел болуларына
қалыптастырып тәрбиелеуге болады. Мұндай оқыту процесінде тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... көрсете білуге тәрбиелейді. Сөздік қорларын байытып, мағыналы да ... ... ... ... ... ... ата ... ардақтауға тәрбиелеу
Ата дәстүрін ардақтау – қазақтың халық педагогикасының ұлттық ұжданы.
Егер жеті атасына дейін ата тегін, тарихын білмейтін ұрпақ ... оны ... ... ... деп ... ... айыптайды, жазғырады,
жазалайды. «Атадан бала тусайшы, ата жолын қусайшы» деп, ... ... келе ... жақсы қасиеттерді келесі ұрпақтың бойына сіңіріп,
ізгілікке тәрбиелейді. Ата дәстүрі бойынша ең әуелі әкені, содан соң ... ... ... ... ұрпақтық борыштарды өтеу – кейінгі
ұрпақтың міндеті. Ол ... ... ... ақ сүтін, еңбегін өтеу, ата-
дәстүрін құрметтеп, одан әрі ол ... ... ... ... ... болып табылады. Ата тегін ардақтау дәстүрі,
көбіне отбасында сөз болып, ... ... ... ... ... ... ... бала ата дәстүрін ардақтайды /37,64/.
Оқушыларға білім бере отырып, ұлттық ... ... ... ... өз ... ... ... сияқты салттарымызды оқушыларға
уағыздау тиімді.
Ал, енді ... айт ... ... ... ... ... ... үйіне кіріп құран оқып, айттарымен құттықтаған, есіктерін ... ... ... ... алған. Қане, қазақ халқының қонақжайлығы
туралы, қандай мақал-мәтелдер білесіңдер?
Жаман ... ... ... ... ... ... болмайды.
Асыңа тойғызбасаң да, ақ ниетіңе тойғыз.
Дос түгіл қасына
Қазағым бір арман.
Жыланның басына
Ақ құйып шығарған.
Біздің халқымыз үйге кірген жыланның ... ақ ... ... ... ... ... ... келсе де, одан барыңды аяма деген сөз. Өйткені
қазақ халқына жомарттық, кендік тән ... ... ... ... ... ... болмысы қалыптасқан соң оның бойына адами ... пен ... ... себу ... игі ... ... Ол
әрекеттерге бала әдеттеніп, әдет өмірлік қолданысына айналып, баланың
санасы әдет-ғұрыпты игере ... да, ол ... ... ... ... Әдеп ұлттық қолданысты мәдени дәстүрге айналдырады.
Дәстүр ұлттық өмір қолданысында салтқа (заңдылыққа) ... ... ... ... ... Салт-дәстүрдің ұлттық санадағы көрінісі салт-сана
(яғни ... ... ... ... деп ... Бұл ... игі іс-
әрекеттің мәдени сәулеті деп аталады. Оқушылардың бойына ... ... ... осылай дамиды. Мысалы, үлкенді сыйлау ... ... бала әдеп ... ... ... да ... одан әрі қарай сондай адамдардың әдептілігі дәстүрге, салт-дәстүрге
айналады. Міне, осы сабақтастықтан, салт-сана (ұлттық санаға сіңген әдеп)
пайда ... ... ... ... сын ... оқыту барасында ұлттық
тәрбие беру жайының ... ... ... Оны ... ... мұғалімдерді этнопедагогикалық дайындықтан өткізу қажет. Біз ол үшін
мынадай анкета сұрақтары бойынша ... ... ... ... ... ... ... керек:
1. Өз пәніңізді оқытуда оқушыларға ұлттық тәрбие бере аласыз ба?
2. ... ... ... ... ... ... ... «Ұлттық мәдениет тарихы» пәндерін оқыта аласыз ба?
3. «Атамекен» бағдарламасымен тәрбиелік іс-шаралар ұйымдастырып, өткізе
аласыз ... ... ... ... ... өнер ұғымдарына түсінік беріңіз.
5. Қазақ халқының тәрбиелік ... ... ... ... ... тарихымен таныссыз ба?
7. Жоғарыда аталған сұрақтар бойынша сіздерді дайындықтан өткізу ... ... ... ... ... ... мектептерінде ұлттық тәрбие беру ісі ... ... ... ... ... ... ... өткізгенде
ғана жүзеге асады /40,24/.
Сын есімді оқыту барысында оқушыларға құрғақ ереже жаттату ғана емес
тілдік құбылыстардың ... ... ... ережелерді үйрету тиімді. Ол
жоспарлы, жүйелі түрде жүзеге асырылады. Оның өзіне тән ... ... ... әр ... ... ... Оқушылардың ойлау
қабілетін дамытуға оқытудың проблемалы сипатты болуы ерекше әсер ... оқу ... ... ... ... мұғалім өзі баяндап
бермей, олардың алдына мәселе қойып, соны ... ... ... Кез
келген сұрақ проблемалы болмайды. Проблемалық сұрақ – ... ... ... ... ... ... қажет тәсілді табу. Өзіміз
тәрбиелеп отырған оқушылардың бойына, санасына ... ... себу ... ортақ және басты міндет.
Қазіргі заман талабына сай оқушыларды тәрбиелеу – ... де ... ... ... ... жол ... әрбір адамды ұстаз
тәрбиелеп білім береді. Ұстаз өз халқының ұлттық мәдениетін біліммен ... ... ... Ол үшін ... ұлттық әдебиетті, этнографияны,
әдеп пен рәміздерді, дәстүрлер мен салт-сананы, ... ... де ... оны сабақтың үстінде пайдалануға шебер болуға тиіс.
Мұғалім этикасын құрайтын ... көп. ... ... ... ... пен ... ... педагогикалық
оптимизм, әділдік, күшті ерік-жігер, сөйлеу мен сезім ... ... ... ... ... сипаттың бірі – ұйымдастырғыш қабілет. Оқытушы
сөзге де шебер адам болуы қажет. Ұстазға қажетті ... ... ...... Осы ... ... оқушылармен қырым-қатынас жасау
үстінде ғана емес, ... ... ... ... байланыс
кезінде де аса қажет /41,51/.
1.4. Сын есімнің психологиялық негізі
Ұстаз еңбегінің нәтижелі болуы тек жекелеген пәнді ... ... ... ... ... ... ... терең білумен де
тығыз байланысты. Өйткені жеткіншектердің таным ... ... ... ойлауы мен есіне сақтауын, ерік-жігерін білмей тұрып сапалы білім
беру мүмкін емес.
Сын ... ... ... ... ... ... ... беру мен тәрбиелеу жұмыстарының мәнін дұрысырақ ... мен оқу ... ... әр ... талаптарды анықтауға,
оқушылардың ақыл-ой қызметі мен мінез-құлқын басқара отырып, олардың дамуын
қамтамасыз ететін білім беру және ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің балалар бойындағы жас мөлшеріне
байланысты және индивидуалдық ерекшеліктерді көруге, ... ... ... ... ... қасиеттердің жаңа сезімдерін, ерік пен
қалыптасып келе жатқан мінез-құлықтың жаңа сипаттарының туа ... ... ... ... береді.
Сын есімдерді оқыту әдісі арқылы мұғалім оқушыға терең білім беруде
өзінің іс-әрекетін ... ... ... басшылық етумен
байланыстырады.
«Таным психикалық үрдістердің (түйсік, қабылдау, зейін т.б.) дамуымен
бірге оқушылардың ... ... де ... ... ... бастайды. Осыған байланысты ойлаудың қабылдағыштық, бақылағыштық,
білімге құштарлық, тапқырлық, ... ... ... ... ... ... дейді Қоянбаев өз еңбегінде /42,28-29/.
Оқыту, білім беру үрдісінің негізгі ...... ... ... ... ... мүмкіндік тек сабақ арқылы беріледі. Сабақ –
оқу үрдісінің ең кіші бірлігі, оқытудың негізгі формасы. Сабақтың ... ... үшін оны ... ... ... ... білу аса
қажет.
Сын есімді оқытуда сабақты психологиялық тұрғыдан дұрыс ұйымдастырып,
оқушының ішкі жан дүниесіне ... ... ... ой ... ... ... білім алуға деген құлшынысын, қызығуын ояту керек. Ол үшін мұғалім
өзінің барлық мүмкіншілігін ... ... ... ... Сабақтың міндетін дұрыс аша білген ұстаз нені және ... ... ... тырысады. Ал нені оқыту керек, бағдарламада не беріледі,
оны қалай оқыту қажет? Бұл мәселе де оқушының таным ... ... ... ... ... тікелей байланысты.
Оқушының таным әрекетінің бірі – қабылдау. Ал ... ... ... мен ... өз қасиеттері және бөлшектері жиынтығының қосылып
сезім мүшелеріне тікелей әсер ету кезінде ... ... ... ... дәл қабылдау үшін есте сақтауды талап ететін: талдау, синтез,
теңеу, салыстыру, нақтылау, жалпылау сияқты белсенді ақыл-ой әрекеті ... ... сын ... ... игерту мақсатында мынадай жұмыстар жүргізу
тиімді:
1. Сын есімнің жасалу ... ... ... сын есім мен ... сын ... өзіне тән ерекшеліктеріне
тоқталу.
3. Сын есімдердің шырайларын таныту.
4. Көркем әдебиеттен мысал ... ... сын ... ... ... материалын қабылдаудың көрсеткіші – түсіну, ұғыну. Оқушы сын
есімді табу үшін ... ... ... мән ... ... арқылы
түсініп қабылдайды. Оқушы материалды түсініп қабылдауы үшін мұғалім олардың
зейінін бір арнаға бағыттайды, нұсқау береді. ... сын ... ... ... ... ... жасалу жолдарын талдап көрсетеді, оқушы ары
қарай білімдерін жаңғыртып, жаттығуды дұрыс орындайды. Яғни ... ... ... жүреді. Психологиялық еңбектерде оқушылардың таным әрекетін
ұйымдастырудың, негізінен, дайындық, нәтижелік, бекіту кезеңдері аталады.
Бірінші кезең – оқушылар өз бетімен ... мен ... ... ... Яғни қабылдау зейінді, есте сақтауды шоғырландыра алу.
Екінші кезең – ... мен ... ... ... ... негізінде жаңа білім мен зерделік іскерлік қалыптастыру.
Үшінші кезең – таным әрекетінің ... ... ... дағдыға
айналдыру, яғни сауатты жазу, ... оқу ... ... ... ... т.б. ... ... материалды толық түсініп қабылдау
үшін құбылысты өзіне ұқсас мысалдармен салыстыру не үшін ... ... ... ... ... ... ... ашу, бағалау негізгі
орындалады. Түсінік қабылдау ... ... ... ... ... ... қайталау, қорытудан құралады. Соның нәтижесінде оқушыда
пән туралы тұтас білім қалыптасады.
Қабылдаудың оқу процесі үшін ... өте зор. ... ... ... ... отыру қажет. Оқушылардың істейтін
жұмыстарын жақсылап түсіндіріп, қабылдататын ... ... ... түсіндіріп, қабылданатын нәрсенің айрықша маңызды жақтарына зейін
аудартып отыру қажет. Қабылдау толық болу үшін оған ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың жаңа
қабылдауы бұрынғы қабылдаулармен байланысып отырғаны ... өз ... ... көмектесіп, қабілетін ояту, жаңа
рухани күш беру ... ең ... ... ... ... ... қабілетін және ойлау қабілетін дамытуда мектептің
ықпал берер маңызы зор.
Сын есімді оқытуда оқушыларды шығармашылық ... ... ... қызығушылықтарын арттыру үшін сабақты және сабақтан тыс
уақытта дамытуда әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолдануға болады. Олар:
1. ... бір ... ... тудыру.
2. Мәтін әңгімені өз бетінше анықтау.
3. Логикалық ойлауын дамытатын ... ... ... шешу
(анаграмма, сөзжұмбақ, құрастырмалы ойындар) /43,11/.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... өткізу шәкірт бойындағы қабілет көзін ашып, тілін байытуға, қиялын
ұштауға, өз бетінше ізденуге зор әсерін тигізеді.
Адам санасының ... бір ... ... ... ... ... Сабақ үстінде баланың зейінін бір нәрсеге аудару оңай жұмыс емес.
Ол үшін ... ... ... бала ... өзіне баули білуі қажет. Оқыту
барысының кез келген түрінде зейін орын алмаса, оның ... ... ... ... ... ... ... өзіне аудара алмаған
мұғалімнің сабағы нәтижелі болуы мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... аударып, түрлі тәсілдер арқылы еріксіз зейінді
ерікті зейінге ... ... ... ... пайда болуы оқушылардың
саналылығымен де ... ... ... ... ... ... дамытып отыру қажет.
Оқушылардың зейіні көбінесе ... ... ... оқу
процесін қызықты, көрнекті етіп жүргізу керек. ... ... ... сабақ
үстінде тәрбиеленеді. Зейінсіз өткен сабақ өзінің мақсатына жете алмайды.
Оқушылар зейінін бір ... ... үшін ... алдымен өткен
сабақты еске түсіруде сұрақ-жауап ... ... ... ... бұрыннан білетінін естеріне түсіріп, оларды үнемі ... ... ... ұмтылдыруы тиіс. Көптеген қосымша
деректерді ... ... ... ете ... ... зейіні бір
орталыққа ауып, сабақта белсенділігі жоғары болады. Сын есімді ... ... өте ... құру үшін ... ... ... болуы шарт. Мұғалім оқу жұмысын ойдағыдай жүргізуі үшін ... ... ... қажет. Оқушылардың мінезін оның не қызба не ... ... ... қозғалысынан, не шапшаң не жай қимылдауынан
байқауымызға ... ... осы ... ... деп ... ... түсінікті ғылыми жолға түсірген – И.П.Павлов.
Бұл ілімнің ... нерв ... әр ... үш белгісі болады.
Нерв жүйесінің типтері мен ... ... ... ... үш
белгісі (күші, тепе ... ... ... ... ... қарай барлық типтер күшті және әлсіз болып екіге
бөлінеді.
Күшті ... ... ... ... ... ... болады.
Әлсіз типтер морт сынып кететіндер болады. Осы шарттарды негіз етіп,
айтылған ерекшеліктерді еске алып, темпераменттерді 4 түрге бөлуге болады.
Сангвеник ... ... ... ... ... ... ... жетекшілікке құштар болып келеді. Мұндай оқушылар сұрақ қойғыш
болып келеді, жылдам қозғалады. Ол ... ... ... қоюы ... ... кезде мұғалім назарын аудармаса сабаққа ... ... суып ... ... ... жауап беруі тиіс.
Мұндай балалармен оқыту арқылы мынадай жұмыстар жүргізген орынды.
1. Берілген тапсырмаларды тез орындаған жағдайда оны ... сен ... ... ... ... ... деп қосымша тапсырма беруге болады.
2. Бұл оқушылар ... ... ... тым ... ... ... ... мүмкін. Ондай жағдайда мұғалім оны оқушылардың алдында
ұялтып, сабаққа жауапкершілікпен қарауға бағыт ... ... ... бала ... ... ... Бір ... екінші жерге секіріп
түсе беретін тиянақсыз болады. ... ... ... алған істі орта жолда
қалдыруға болмайтынын айтып, үйретіп тәрбиелеу қажет.
Халерик темпераменті басым оқушылар күйгелек, тынымсыз, ... ... ... шамданғыш, көңіл-күйі тез өзгеретін, пысық, ашуланшақ бала.
Мұндай оқушылар мұғалім сабақты сұрағанша орындарынан ... кете ... ... ... ... мұндай оқушыларға тапсырманы көбірек беріп,
ынталарын тапсырмаға аударуы ... ... ... қызбалық
жақтарын ескеріп мұғалім белгілі бір жұмыстарға бағыттап отыруы қажет. Олар
белсенді шапшаң қозғалады, мектептегі қоғамдық жұмыстарға белсене ... ... ... ... салып, ықыласпен орындайды. Бірақ
ашуланшақ, өз ... мен ... ... ... «күйіп-
пісуге» дайын тұрады. Балалармен қарым-қатынас жасағанцы да аумалы-төкпелі.
Сабақта тапсырма беріп, ... ... ... ашуланып, мінез
көрсетіп, ренжіп қалады. Сол үшін белгілі бір мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... үлгермеген жағдайда «Мен бүгін үлгіре алмадым, сен
үйден тағы қарап кел, мүмкін қате кеткен жерлерің бар ... ... ... түрде тексеремін» деп алдын-ала ескерткен жөн. Сондай-ақ ... ... ... ... тапсырманы жазбаша да тексеріп
отыру жағын қарастыру керек. Жалпы жаңашыл ... ... ... т.б.). Мұндай жағдайда оқушылармен жеке ... ... ... ... ... ... ... тексеріп отыру
мүмкіндігі кейде жүзеге аса бермейді. Сондықтан үлестірме кеспе қағаз,
перфокарта, суретпен жұмыс ... ... ... ... орындату
арқылы білімді тексеріп, бағалауға болады. Сонда ғана оқушының білім алу
ынтасы артады.
2. Халерик ... ... ... ... ... ... қалай да орындатқызу жағын ойластыру қажет.
3. Халериктер табанды, қайратты болады, қиын ... тез ... ... ... не ... ... ашуланып, қызбалы келеді.
Флегматик темпераменті басым оқушы өте сақ, ұяң, ... ... ... ... Олар сабақта тыныш отырады. Қасындағы ... ... ... ... ... де асықпайды.
Бала оқытуда ... ... ... ... ... ... қажет. Өйткені олар жауап берген кезде бірден сөйлеп
кетпейді. Әр сөзін сабырлықпен жайлап ... ... ... ... ... ... дайындықсыз екен деп, ұрсып жекіп, тиісті бағасын
қоя салуға болмайды. ... ... ... жете ... ... ... ... бастап кете алмайтындықтан мұғалім жұмбақтар жасырып,
шешімін тез ... ойын ... ... ... ... керек. Сонымен
қатар әр түрлі шаруашылық жұмыстарына ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылып, оқушыларды алдарына шамасы келетін
мақсат қойғызып, соған жете білу ... ... жеңе ... отыру қажет.
Меланхоликалық темпераментіндегі оқушы қимыл-әрекеті баяу тип. Ол сәл
нәрсеге ренжиді, өкпелегіш, тұйық. Олар мектеп ... ... ... әсермен қабылдайды. Көп ойланады. Мұғалім тақтағы
шығарып сөйлем ... оған әсер ... Егер ... балаларының көзінше
ұрсуға болмайды, оңаша ... ... ... оқушыларды мұғалім әр
жауабын ескеріп, ... ... ... ... алға ... қоғамдық
жұмыстар беріп тұруы қажет, жұмыстың нәтижесін жақсартуына көмектесе ... және кез ... ... ... білуі керек.
Сонымен оқыту арқылы нені қолдануға болатынын түсіндік. Оқушылардың
грамматикалық ережелерді игеру процесінде, оны күнделікті ... ... ... сын ... жалпы қазақ тілін оқыту әдістемесіне
ықпал жасап отырады екен. Оқу-тәрбие ісіндегі ең ... ... ... ... психологиялық жағынан дайындығы. Оқушылардың материалды
меңгеруінің психологиялық негізі сабақты қызықты да тартымды, әсерлі ... ... ... ... ... сай өтуі ... ойлау қабілетін жетілдіреді. Мұғалім сабақта оқушыларды ойлана
білуге баулуы керек. ... ... ... (бақылау, сауалнама,
әңгіме т.б.) ақыл-ой, яғни оқушыға қатысты барлық мәліметтерден оқушылардың
дарындылық қабілеттерін байқауға болады.
ІІ тарау
2.1. Мектеп ... мен ... ... берілу жолдары
Білім мазмұнын мектепте тиімді оқытып, оның басты мақсатын ... ... ... ... ... етумен тығыз байланысты.
Осыған орай қазақ тілі пәні бойынша бағдарламалар мен ... ... ... ... оқу ... мен оқулықтың алатын
орны ерекше. Бағдарлама – оқытудың мақсаты мен ... ... ... ... берудің стратегиялық бағыттарының тактикалық шешілуі ... ... ... ... жүйе. Оқулық мектеп ұсынатын ... ... ... ... сай ... яғни оқулықта
базалық білім мазмұны толық, жан-жақты ашылуы тиіс.
Жалпы ... ... ... оқу ... ... ... бір ... бейнелейтін біртұтас оқу-әдістемелік комплекстің
маңызды бөлімі болып табылады.
Бағдарламалар мемлекеттік ... ... ... ... ... ... және ... заманда педагогикалық-психология
ғылымдарының дамыта ... ... сай ... Бұл ... ... ... ... беру мақсаты мен міндеттерінің дәстүрлі ... ... бар. ... кезекке, бұрынғыша оқушыны пәндік
білім, білік, дағдылардың белгілі бір ... ... ... оқу
әрекетін қалыптастыру негізінде оқушының жеке бас тұлғасын ... ... ең ... ... білік дағдыларды меңгерудің негізі
ретінде оқушы дамуы мен тәрбиесін ... ету ... ... Оқу бағдарламаларының негізіне ... ... ... ... ... ... көтеру мен оқу әрекетін қалыптастыруды оқушы
дамуының басты шарты ретінде қарастыратын дамыта оқыту идеясы.
Осы ұстанымға сай оқу бағдарламаларында:
-оқушы ... тиіс ... ... ... әр ... ... еркін
орналасуы арқылы қалыптасып, дамытып қабілет ... ... ... ... ... ... коммуникативтік және ізденіс
әрекеттерінің үлгілері мен тәсілдері қарастырылады.
-оқушы ойлау мен ... ... ... даму мүмкіндігі бар
түсініктер мен ұғымдар жүйесі түрінде құрылады /44,27/.
1928 жылы шығарған «Тіл ... ... ... ... «Бұл «Тіл ... деп ат ... отырған кітап ана тілін үйретуге
ыңғайланып шығарылған. Мұндағы білім «Тіл ... ... ... ... ... жолы басқа.
Бұл құрал шығарылған жолдар - ГУС (Государственный Ученный Совет)
бағдарламасымен жұмыс жүргізгені белгілі. Сол жылдары ... ... ... и
просвещение»журналы беттерінде «ГУС-тың пайда болуы, құрылымы және қызметі»
деген мақалада ГУС-тың басты мақсаты – ... ... ... ... көрсетеді. Ал, ана тілі мен математика сияқты ... ... ... олар тек ... ... ғана ... тар ... керек деген пікір айтылған.
Оқулық шығару ісі «Наука и просвещение» журналының беттерінде де сөз
болған. Профессор Поливановтың ... ... осы ... онда «О ... ... турецкой грамматики» атты бөлімі
берілген. Оқулық шығаруда түрік тілдес оқулықтардың өзіндік ... ... ... ... ... ... «Учебник родного языка для
турецких ... ... ... ... ... по ... ... Географически-статистическая характеристика ... ... ... Имя ... и имя ... ... к другим турецким языкам и народам (следовательно в связи с
понятием турецкой семьи ... ... ... ... и ... элементы в данном турецком
языке».
Бұл айтылғанның әрине, тұтас ... ... ... ... өте
құнды болғаны белгілі. Бірақ, ... ... ... ... ... да өз тілінен тамыры мен ... ... ... ... ... алғашқы беттерінде осындай көрнекілік
тұрса, ол еш артықшылық етпес еді.
Ал енді ... ... ... ... ... ... ... сын есімге байланысты айтқанда профессор Поливанов былый дейді:
«Такого различия, как между русскими ... и ... ... системы частей речи) в турецком нет: ... ... как ... на ... ... признаков, как суффиксы
сравнительной степени -рақ и образование интенсива қап-қара (аттрибутные
формы от имен на -ды, -лы и -сыз ... быть ... ... ... ... ... мұндай ойды басшылыққа алары
сөзсіз. Бірақ ГУС оқу ... мен ... ... ... оларды алмастыру қажет болады. Жаңадан бағдарламалар мен
оқулықтар жасау міндеттері ... 1932 жылы ... ... ... ... ... ... оқыту бағдарламалары да жасала бастады.
1. Құдайберген Жұбановтың 1936 жылы Қазақ Оқу Комиссариаты бекіткен «Қазақ
тілінің ... ... сын есім сөз табы ... оқытылуы
көзделген. «Сын есім» (10 сағат). Мағынасы, дербес ... ... ... ... ... тәуелденіп, жіктелгенде алатын мағынасы. Сын
есімнің шырайлары. Қазақ ... ... ... бағдарламалары көптеген
жағдайларға байланысты өзгерістерге ұшырап отырғаны белгілі.
Қ.Жұбанов репрессияға ... ... ол ... ... жаңа бағдарламалар жасалуы заңды еді.
2. 1938, 1939 жылдары жасалған қазақ тілі ... ... ... көп ... сын есім ... ... да ... болды. Мысалы, «темір сағат», «қол ... ... ... ... сын ... ... ... үлкен-үлкен даму жолдарынан
өткен қазақ тілі ... 1950 жылы тағы да ... ... ... ... Осы ... енгізілген 1952-1953 оқу жылына арналған қазақ тілі
бағдарламасында «Сын ... ... ... 12 ... ... ... Ерекшелігі – өтілетін әрбір жеке ... ... ... ... ... ... ұстаз сағат санын өз ... ... ... ... ... не ... жас
мұғалімдер бұл туралы да көп сұрақтарға кездесері сөзсіз. Сонымен бірге,
осы оқу жылында сын ... бір ... ... өтілетін болып берілгені
байқадық.
4. Одан кейінгі жылдарда тек 1955-1956 оқу ... ... ... ... ... өтуге 20 сағат бөлінген өзгешелік бар.
5. Бірақ, ... оқу ... ол ... саны тағы да 12 ... өзгерді.
1958-1959 жылдар қазақ тілі мен әдебиетін оқыту ... ... ... ... атап ... ... Осы жылдарда қазақ тілін
оқыту ісін жандандыру үшін ... ... ... ... тілі мен әдебиеті бөлімінің қызметкерлері маңызды зор
істер атқарған еді. Сондай көптеген келелі істердің бастысы – ... ... ... ... ... жасау мәселесі.
«Қазақ тілі мен ... ... 1958 ... № 10 санында
А.Ысқақовтың «Қазақ тілі программасының ... ... ... ... ... Бұл ... А.Ысқақов қазақ тілін ... ... ... өз ... ... ... ... тілі
бағдарламасының жобасын ұсынды. Сын есім туралы айтар болсақ, ... ... ... ... және 14 ... ... жүргізуді белгілеген.
Бірақ бұл тақырыптар ішінде сапалық және қатыстық сын есімдер берілмеген.
А.Ысқақов ұсынған жоба ... оқу ... ... байқалады. Сол
күйінде қалған. Қазақ тілінің ... 1967 ... ... ... сай тағы да өзгергені мәлім. Ол өзгерістер 1971-
1972 оқу жылына арналған оқу бағдарламасында көрінеді. Сын есім ... ... ... ... болып бөлінген. Бұл бөлінудің мақсаты ... біз ... ... ... ... ... ... сақтау
үшін, бір сынып көлемінде оқытылғаны дұрыс екендігін ғана айтамыз.
1987 жылы ... тілі ... тағы да ... ... «сын ... ... екі сыныпта бөлініп оқылуы сақталып қалды.
1989 жылы қазақ тілі бағдарламасының ... ... «Сын ... ... бір сынып /6-сынып/ көлемінде оқылатын болып
берілген. Тақырыпты ... ... ... саны да жетерлік – 17. Өзгеріс –
сын есімнің шырайларының төртеу болып берілуі: жай ... ... ... ... ... ... «Сын ... тақырыбының оқулықтарда берілу жолдарын қысқаша шолу
жасаймыз. А.Байтұрсыновтың «Тіл ... сын есім ... ... ... екі ... бөлініп берілді. Сын есім сөздерді игерту мақсатында
А.Байтұрсынов «Дағдыландыру», «Сынау» деп аталған жұмыс түрлерін ... ол ... ... ... ... ... сөздерді
айырту, қайсысы зат есім, қайсысы сын есім? ...Сынау. Төмендегі сөздерді
көшіріп, сын есім ... ... ... ... ... «Тіл ... 2-кітабында сын есім тақырыбы кең ... Сын ... ... да ... осы екі жылда
танытуды көздегені ... ... жай ... ... ... ... деп ... Заттанған сын есімнің септік жалғау жалғану
үлгісін көрсетеді. Сын есім зат ... ... ... зат есімге
жалғанатына да көрсетіліп дағдыландыру жұмыстары арқылы, бұл ... ... ... жылы ... «Қазақ тілінің ... ... ... ... көрді.
1942 жылы Ғ.Бегалиев пен С.Аманжоловтың «Қазақ тілі грамматикасы»
шықты. 1949 жылы ... пен ... ... тілі ... ... сай, талаптары да өзгеріп, ол өзгерістер қазақ ... да ... ... ... ... игеру
жаттығуларындағы түрлілік 30-жылдарда сан болып келетін болса, 30-жылдардың
аяғя мен 40-50 жылдарда жаттығулар негізінен, ... ... ... ... ... алу ... – оқулық. Сондықтан оқулықта оқушы
орындайтын тапсырмалардың сөйлеу тілін және ... ... ... ... ... ... деп айтамыз. Грамматикалық тақырыпты
оқытудың ... ... бар ... ... Біз оқыту
тәжірибемізді 1980 жылы шыққан 6-сыныпқа арналған «Қазақ тілі» ... ... ... – К.Аханов, Б.Кәтембаева, Т.Әбдіғалиева. Осы «Қазақ
талі» оқулығындағы «Сын есім» ... ... ... ... мен ... талдау жасаймыз. Талдау барысында бағдарламада
көрсетілген «Сын есім» тақырыбы ... ... ... ... байқалды. Осының алдында шыққант 6-сынып оқулығы бұрынғы сын есім
тақырыбын екі сыныпта ... ... ... ерекшеліктері болғаны,
соңғы оқулық біршама жақсы бағдарламаның ерекшелігі сын есімнің бір сыныпқа
жинақталып берілгені ... ... бұл ... жақсы бере алған.
Оқулықтағы «Сын есім» тақырыбының берілу ... ... «Сын ... ... ... берілген. /165-170 жаттығулар/. Онан кейін
түсіндірілетін тақырып – ... және ... сын ... /16-174 ... өз ... ... ... Яғни, туынды сын жасайтын жұрнақтар. Есім
сөздерден сын есім тудыратын жұрнақтар және етістіктен сын есім ... ... ... Есім ... сын есім ... жолдары 175, 176,
177-жаттығулар арқылы бекітулі ... ... сын есім ... 178, 179, 180, ... ... ... ... тақырып – «Дара және күрделі сын есімдер» төрт ... ... ... толық берілмеген. 18-параграфта «Сапалық және
қатыстық сын ... ... де, ... сын есімдерге ... Сын ... ... ... ... берілуі әдістемелік тұрғыдан
дұрыс деп санаймыз. Осыдан кейін, «Сын есімнің емлесі» тақырыбы берілген.
Ол 205-207 ... ... ... ... – «Сын есімнің
сөйлемдегі қызметі» 208,209,210-жаттығулармен бекітіледі. ... ... сын есім ... ... ... «Сын ... өткенді
қайталау» деп сқрақтар берілуі де оқушылардың білімдерін жинақтауы ... зор. ... «Сын ... ... ... теориялық базасы 6-сынып
оқушыларының даму сатысына, психологиялық, физиологиялық, интеллектуалдық
даму дәрежесіне сай деп санаймыз.
1) Бірақ ... ... ... ... де ... сын ... ... да беріліп, оқушылардың олар туралы түсінігі, ... ... ... ... сияқты.
2) Сонымен қатар, сын есімнің негізгі қызметі зат есімнің алдынан тіркесіп
келіп, зат ... ... ... ... ... ... әлі де болса,
кеңірек айтылып, жаттығулармен дағдыландыруды қажет етеді деп ойлаймыз.
«Сын ... ... ... ... 59-жаттығу берілген /165-
223-ке дейін/. Оның ішінде 23-жаттығу тұтас текст ... ... ... ... ... сөйлемдерден емес, желілі ой сақталған
текст болып келеді.
Ал енді, тапсырмалардың сөйлеу тілін, ұлттық тәрбие ... ... ... ... ... ... тұрғысынан талдауға келер
болсақ, бұл ... ... ... ... «Сын ... тақырыбы бойынша
берілген теориялық тақырыптар мен жаттығулардың өн бойындағы сын ... – 1399 ... ... Бұл – сын есімдердің саны. Ал енді, берілу
жиілігі жағынан өте жоғары ... ... сын ... ... ... ... тәтті, ащы, үлкен, аласа, ұзын, биік, ақ, қара, қызыл, сұр,
дөңгелек, сары, әдемі ... кең, ... ... ... көк, ... ... сын ... Барлық дерлік жаттығуларда, ... ... ... ... сын ... ... ... Бұл
жағдай бізді мынадай ойға итермелейді: грамматикалық тақырыпты оқытудың өзі
сол тақырыптан жасалу жолдарын, мағынасы түрленуін т.б. ... ... ... ... мен ... ... дамытуға қызмет етуі тиіс.
Ал сын есім сөздердің жасалу жолдары танытылып ... ... ... ... ... ... қорға айналған сын есімдердің орынсыз
қайталана беруі – баланың сөздік қорын дамыту ... ... ... есім» тақырыбы бойынша 59-жаттығулардың басым көпшілігін тапсырмалары
грамматикалық ережелерді ғана игеруге арналған /45/.
Келесі тәжірибемізді 2002 жылы ... ... ... «Қазақ
тілі» оқулығымен жүргіземіз. Бұл ... ...... ... ... «Сын есім» тақырыбының берілу
жолдары төмендегідей. «Сын есім туралы түсінік». Сын есім ... ... үшін /127- ... Онан ... ... ... ... жасалуы» /132-жаттығу/. Негізгі және туынды сын есімдер тақырып
бойынша берілмеген. Жаттығулар жұмысы арқылы берілген /133-137-жаттығулар/.
Есім ... ... ... жасалған сын есімдер /138-145-жаттығулар/.
Келесі тақырып «Сын есімнің мағыналық түрлері» ... ... ... «Сын есім» тақырыбымен байланысты берілген жаттығулар
саны – 28 /127-155 ... ... «Сын есім ... ... кейін 127-жаттығу берілген.Онда Қазақстан Республикасының Туы
мен Елтаңбасын ... ... ... сын есім ... ... жаттығу жұмысы оқушылар үшін ең бағалы жұмыс ... де ... ... ... ... ... өз еліне деген сүйіспеншілігі және
отанына, бүгінгі ... ... ... ... ... ... өмір сүріп отырған қоғам идеясын ұсынады. Ата Заңымыздың баптарына
сүйенеді. Шығарма жазу ... ... ... ... ... «Сын есімнің жасалуы» тақырыбынан кейін берілген 132-жаттығу
жұмысы. Мақал-мәтелдердегі сын есімнің мағыналарын айқындап, негізгі ... сын ... ... ... ... оқушылар мақал-мәтелдердің
мағыналарын ашып, олардың біздерге ... ... ... ашық ... ... ... Масалы, Менің өз сыныбымдағы оқушылардың білім деңгейі
білім деңгейі өте жоғары болды. Олар үшін бұл ... ... ... десек
те болады. Ол оқушылар жаңа тақырыпты ... ... ... ... жұмысына кірісетін. Біздің оймызша, бұл «Сын есім» тақырыбына
берілген жаттығу жұмысы ... үшін оң ... де ... ... ... ... уақыт артылып қалады. Артылған уақытты үнемді
пайдалану үшін бірнеше ... ... ... ... ... ... үйде өз беттеріңмен адамның
портретін жазыңдар. Бұл жаттығу жұмысы арқылы біз ... өз ... ... тәрбиелейміз. Осы жаттығу арқылы пәнаралық байланыс жүреді.
Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ... мағыналық түрлері» тақырыбында 147-жаттығу жұмысында
жұмбақтарды оқып шығыңдар. Қатыстық сын есімдерді тауып, ... қай ... ... ... Жұмбақ жалпы баланың ойлау қабілетін дамытады
және ... ... ... Бұл ... ... ...... шешуін астына жазған. Бұл әрине, оқушыларға ойланып
шешуге мүмкіндік ... ... сын ... ... қою ... ... жұмысы тиімді берілген. Оқушылар сөйлем мүшесіне қарай сын есімнің
анықтауыштық қызмет атқаратынын жаттығу жұмысы арқылы ... ... ... ... ... текст түрінде берілген. Яғни, жаттығулардың
мазмұны үзік-үзік сөйлемдерден емес, желілі ой ... ... ... енді, тапсырмалардың сөйлеу тілін ауызша, жазбаша дамытуға ықпалын
тигізер тұрғысынан талдауға келер ... бұл ... тіл ... қол ... ... ... тапсырмаларды сын есімді
оқытуда ұлттық тәрбие мәселесі тапшылық байқатады. Міне, осындай ... ... ... ... шыққан оқулықтың «Сын ... ... ... ... ғана ... ... ... ұлттың тәрбие
бергендігін көрсетті. Бұл әрине, өте оң ... ... ... ... мен ... ... барысы бізге ... ... ... ... ... беру міндеттері көрсетілгенімен, оны
шешу жолдары әлі де болса нақтыланбаған, ... ... ... ... арнайы сағаттар бөлінбеген. Ал сабақтың өн
бойында ұлттық тәрбие жұмыстарын жүргізу үшін мұғалім мен оқушы ең ... ... ... ... ... Ал ол ... ... жоғарыда талдадық, олардың ұлттық тәрбие мақсатын
шешуде қаншалықты дедеңгейде берілгенін көрсетті /46,65-72/.
2.2. Сын есімді оқыту барысында қолданылатын
әдіс-тәсілдер
Сабақтың дұрыс ... ... ... әсер ... бірнеше фактор
бар. Олардың барлығы да мұғалім сабақтың мазмұнына сай ... ... ... үйлестіре алуына қарай өзіндік тиісті мәнге ие болады.
Ал, сыныптағы балалардың білім, білік өрісіне сәйкестендірілмеген ... ... ... ... аса ... ... Сондықтан жаңа
нәрселер жат болып қабылданбас ... әр ... ... ... ... ... ... белгілі бір элементтері орын алып
келгенін ескеру қажет.
Оқушылардың қазақ тілі ... ынта ... ... ... тақырыптарды саналы түрде меңгеруінің басты қозғаушы күштерінің бірі
– пәннің практикалық мәніне үнемі назар аудартып оқыту. Бұл оқушылардың оқу
мотивтерінің ... ... ... ... табылады. Ал, мотив бар жерде
әрекеттің де нәтижелі ... ... ... ... ... ... және ... белсенділіктерінен байқалады.
Сондықтан олардың қызығушылығын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... болуы;
2. Тілдік білім-машықтардың қажеттілігіне көз жеткізу;
3. Тілдік білімге, машықтарға деген ішкі қажеттілікті дамыту.
Бұл үшеуін ... ... ... отырып берілетін білім әрқашан да
сапалы болады. Пәнге ... ... ... ... ... ... да ... отырады. Мысалы, «Сын есім» туралы
оқушының алған жалпы түсініктерін қызықты ... ... ... ... ... ... ... саналы түрде
түсінуін қалыптастырудың тағы бір жолы – ... ... ... ... ... Әуелде мұғалімнің басшылығымен жүргізілетін мұндай жұмыс
бірте-бірте тілдік ұғымдарды оқушылар өз бетімен тануына алып келеді. Сын
есімді ... ... ... ... ... ... тілінен теориялық білім мен практиканың
дағдыны беруде ... беру ... жиі ... Әдіс ... ... ... сөз. Басқаша айтқанда адамның ақыл ... жіне ... ... ... ... білдіреді. Бұл жерде әдіс пен тәсіл бір ме
деген сұрақ ... Бұл ... екі ... ... ... – әдісті іске асыратын жолы. Әдіс – тәсілдің ... ... ... ...... ең басты құрамды бөлігінің бірі. Оқыту
әдістері, білім берудің мазмұны сияқты, ... ... ... ... ... ... процесінің нәтижелі және сапалы болуы оқыту
әдістерін тиімді шығармашылықпен жүзеге ... ... ... күн
шындығы оқыту әдістері туралы жаңаша ойлауымызды қажет ... ... ... әр ... анықтамаларға тоқталып өтейік:
Оқыту әдістері дегеніміз – оқытушы мен оқушылардың жұмыс істеу ... ... ... ... ... ... ... мен қабілеттілігі артады /Педагогикалық энциклопедия. М.,
1965/.
Оқыту әдістері дегеніміз – оқытушы мен оқушылардың бірлесе ... ... ... ... ...... мен оқушылардың өзара әрекетінің
негізінде білім, тәрбие және таным ... ... ... ... ... ...... мен оқушылардың өзара әрекетінің
барысында білім алу жолдары /И.Д.Зверев. 1980/.
Дегенмен, осындай анықтамалардың ... ... ... принциптілік қарама-қайшылық жоқ /48,5/.
Сын есімді оқыту барысында эврикалық әдісті ... ... ... ... ... ... әдіс. Эврика – табамын, ашамын
деген сөзді білдіретін грек сөзі. Мысалы,
Үлкенді-кішілі балалар топ-топ болып ... ... ... адал
ниетті адамдары бейбітшілікті жақтап отыр.
Мысалдарды оқыта отырып, сын есімнің ... ... ... анықтаймыз. Сын есімнің жеке сөзден де, сөз тіркесінен де, әрі
қосарланған түрінде де кездесетінін еске ... ... ... ... Жеке ... жасалу түрлеріне қарай түрлендіреміз. Мысалы,
әдемі көйлек, әдемілеу көрінеді, әп-әдемі екен, әдемі ... қыз. ... ... сын есім деп ... күрделі сын есімнің жасалу
түрлерін де білдіруді де мақсат тұттық. ... ... ... ... ... ... негізгі және туынды сын есімдерді
көшіріп жазуға ... есім ... ... бұл тақырып – өте күрделі де қиын
тақырып. Сол себептен мұғалімдерге баяндау әдісін ... ... ... түсіндіру жолымен білім беру әдісі және оқушылардың түсіндіргенін
баяндап айтқызу ... ... әдіс ... есептелінеді. Әдіскер
ғалымдар баяндау әдісін әрбір сабақта ... ... ... ... деп ... ... түсіндіру әдіс белгілі бір тілдік тақырыптың
өзіндік ерекшелігін әр жақты әдебиеттермен ұштастыра ... ... ... ... ... Бұл тақырып қиынырақ болғандықтан жаңа
сабақты мұғалім бастауы керек. Сын есімнің жұрнақтарын өтуде, ... және ... сын ... баса ... ... ... болады. Алдымен,
негізгі тұлғадағы сын есімдерге бірнеше жеке сөз түрінде, сөйлем арасына
келтіріп те мысалдар ... ... сын ... ... ... да
көңіл аударамыз. Жылжымалы тақтаға үш сөйлем ... Өнер жолы - ... ... анық ... ... ... ... есту - бір ғанибет. Олардың сөздері ... ... ... ... қой ... кейін маңырайды.
Алдымен, үш оқушыға дұрыстап оқытқызамыз. Сын есімдерін тапқызамыз.
Негізгі түбірлерін сұрақ арқылы анықтап, түбір ... ... ... Өрен, жүйрік, анық /қандай? негізгі сын есім/.
2. Жүйе, әуез /не? ... зат ... ... ... не ... ... етістік/.
Осылайша топ-топқа бөліп, сын есім тудыратын жұрнақтар қай сөз табына
жалғанатынын көрсетеміз. Сын есім ... ... әрі ... ... ... түсіндіруде көрнекілік әдісін қолданамыз. Көрнекілік әдісін
пайдалану мұғалімнің берген ... ... ... ... ... ... есту және көру көрнекілігі болып екіге
бөлінеді. Көру ... ... ... ... көрнекі құрал. Есту
көрнекілігі: техникалық құрал магнитафон.
Әдіскер ... ... ... ... ... ... көбірек
қолданып жүрген көрнекі құралдар мыналар:
1. таблица
2. схема
3. плакат
4. сурет
5. модельдік
6. альбом
7. символика
8. тақта
9. кескінді әріптер мен буынға бөлінген ... ... ... ... мысалдың талдау үлгісін жүйелі ұғындырып, қалғанын
сол бағытта талдай білуіне бағыт-бағдар береміз. Үлгі: Балалы әйел ... ... сын ... негізгі түбірі - бала, жұрнағы -лы. ... ... ... туынды сын есім. Мағына жағынан белгілі бір заттың я басқа
бір құбылыстың бар ... ... Сын ... өнімсіз, өнімді жұрнағы
кесте арқылы жүйелі түрде оқытылады. Сабақта көрнекі құралды жүзеге ... ... ... ... ... материалдың мазмұны ... ... ... шарт.
2. Алынған сөйлемнен мәтіндер ұзақ болмау керек.
3. Алынған тақырыптың ... ... дәл ашып ... ... ... ... таза және ... сыныпқа көрінетіндей болуы шарт.
5. Көрнекілікте қолданылған баяу 3 түрлі түстен аспауы қажет.
Бірінші сын ... ... ... жеке бір ... ... ... ... |сұраулар |мағынасы |
|1. Балалы /әйел/, ... |-лы, -лі ... | ... ... |мұз ... ... ... |
|балықты /көл/. |балық ... ... | ... ... ... ... |-сыз ... ... ... ... ... |күз |-гі ... |мезгіл ... ... |жаз |-ғы ... ... |
|кешкі /мезгіл/. |кеш |-кі ... ... ... күлкішіл.|ұйқы |-шыл ... ... ... ... ... |-шіл ... ... |
|6.қалалық, облыстық,|бой |-шаң ... ... ... ... ... |-лық ... |нықтылық мағына |
|7. таудай, |облыс |-тық ... ... ... ... ... |-тік ... ... ... ... |тау |-дай ... ... ... ... |-дей ... ... |
| |жер |-лес ... |теңдестік |
| ... |-дас ... | ... ... ... ... |-паз ... |сын-сипат ... ... |-паз ... | ... ... |жем |-қор ... ... ... ... |-қор ... ... ... ... |жағым |-паз ... ... ... тарихи ... |-и ... ... ... ... ... |-қой ... ... ... ... |-қой ... | ... ... ... |-дас |қандай? ... ... |ата |-лас ... ... ... сөздерден жасалған туынды сын есімдерге адамгершілік, ... өнер ... ... ... ... келу әрі оны жаттап алу.
Сын есімдері бар мақал-мәтелдерден жарыс ... Бұл әдіс ... ... қадағалауына, сауатын арттыруына, жауапкершілікпен
қарауына әсерін тигізеді. Өзіне-өзі сенімі артады. ... сын ... ... ... ... ... ... пысықтап жаттығудан
бастаған орынды.
Оқулық пен оқу құралдарын пайдалану әдісі түрлі ... ... ... ... оқушыларға берілген ереже, анықтаманы оқытып, ... әр ... ... ... ... Екі тақырыптың ұқсастығы мен
айырмашылығын ұштастыра отырып, тұлғалары мен ... ... ... жаңа ... көшкен орынды. Көрнекілік бойынша жұрнақтарға
сай жеке ... ... ... ... Көрсетілген мысалдар
бойынша, түбір сөз бен жұрнақтарды ажыратып, сөйлемнің мағынасына назар
аударылады. Тақтаға жұрнақтары ... екі ... ... ... ... ... жүзеге асырамыз. Жаңа білімді түсіндіру сабағы
оқушылардың ... ... ... ... қайталып, еске
түсіруден басталады. Бұл арада жаңа білімді ... ... ... ... бар ... пысықталады. Жаңа материал белгілі
объектіні бақылату, ... ... ... ... ... ... таблицаны жаттығуды немесе тақтаға жазылған
тапсырманы ұсынып, оларды ... өз ... ... ... ... меңгерту үшін мұғалімнің түсінік сөзіне кең орын беріледі,
бұл сөз оқушылардың алдын ала ... ... ... ... ... ... ... оқу материалдары толық талқыланады немесе
негізгі ... ... ... жаңа материалды бастапқы бекіту
бөлімінде оқушыларды практикалық қызметке қосу міндеті көзделеді. ... ... ... орындатылады, тұтас мәтіннен көрікті объекті
іздетіледі, оқушыларға жаңа ережелерге сәйкес ... ... ... бен ... ... үшін ... түсіндіреміз. Мысалы,
Туған жердің жері де көрікті, елі де сүйікті.
Бір ... ... ... ... ... де сыйлаймыз.
Мұғалім: -Балалар, сөйлемдегі сын есімді табыңдар.
Оқушы: Көрікті /қандай?/ күрделі сын есім.
2-оқушы: Бір сырлы ... ... сын ... ... ... ... ... сын есім.
4-оқушы: Сегіз қырлы /қандай?/ күрделі сын есім.
Мұғалім: Бір сырлы деген сөзді қалай түсінесіңдер?
Оқушы: Сабырлы, тиянақты, асып-саспайтын, әдепті, сыр ... ... ... ... ... деген қандай ұғымды білдіреді?
Оқушы: әнші, шебер, ұста, домбырашы, ... он ... өнер ... ... Жігітті деген сөзді тұлғасына қарай талдайық.
Жігіт - кім? негізгі зат есім.
Жігіттті - кімді? -ті табыс септігінің жалғауы.
Табыс ... ... сөз тура ... қызметін атқарады.
Сын есімді оқытуда проблемалық ізденіс әдісін қолдану өте ... ... ... ... ... ... қоя ... оқыту
әдісі. Мысалы,
Мұғалім: Ал енді балалар, -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... ... ... ... ... ... Бұл мысалдар қайтпе? не істеме?
деген сұраққа жауап беріп, етістіктің болымсыз түрінің жұрнағы болып тұр.
2-оқушы: Бөспе ... ... ... ... ... сұраққа жауап беріп, -пе,
-бе жұрнақтары сын есімнің жұрнақтарынан жасалғанын айтады. Бөспе дегеннің
синонимдері – мылжың, ... ... сөз. Бәрі де сын ... ... үйге барды ма? Әкесіне сәлем айтып па? дегендегі -ма, -па
- сұрау ... Олар ... ... Сын ... ... ... табиғи негізде сапалық және қатыстық сын есім болып
бөлінуін және ... ... ... ... ... нақты
мысалдармен дәлелденуі қажет.
Индукция, дедукция әдісі өтілетін тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ой қорытындысын шығаратын
әдіс. Индукция жеке оқиғадан, нақты заттан жалпы ұғымға әкелетін әдіс. Ал,
дедукция жалпыдан жекеге ... ... және ... сын ... оқытқанда, мұғалім мына нәрсеге
көңіл аударуы керек. Сапалық сын есімді ... сын ... ... бір критерий – сапалық сын есім шырай категориясымен өзгереді, ал
қатыстық сын ... ... ... жоқ. ... ... ... сын ... бой
және ақыл деген зат есімдерге -шаң, -ды жұрнақтары жалғану арқылы жасалған.
Ал бұларға ... ... ... ... деп шырай
жұрнақтарын тағы да қосуға болады. Бұл ретте, тымақты сын есімі зат есімнен
/тымақ/ жасалғанымен ... ... ... ... ... ... сын есім демейтіндігіміз ескерілу керек. Сын есімнің ... ... сын есім деп ... ... ... ... – шырай формалары
тек сапалық сын есімге тән категория екендігін ... сын ... ... ... болатындығын айырып көрсету, сондықтан да ... ... ... ... ... ... формаларына негіз болады да жай шырай
деп аталады. Солай болса, күшті, ақылды, бойшаң, сөзшең сөздері ... ... – жай ... Бұларға шырай қосымшалары жалғанып айтыла бермейді.
Егер де сапалық сын есім де ... ... ... ... ... және қатыстық деп екіге бөлудің қажеті де болмас еді /50,20/.
Талдау жинақтау - оқытудың жалпы ... Ал, оның жеке ... ... топтау, саралау, абстракциялау, тұжырымдау, нақтылау, ... ... ... ... ішінен сын есімді өзінің мәні мен ... ... ... ... болады. Мысалы, Тапқыр болу. Мұндағы сын
есімдер тапқыр, ... ... сын ... ... ол ... сын ... ... жасалып тұр.
Осы әдістерді пайдалана отырып, оқушылардың сөздік құрамын, сөздік
қорын, ой-өрісін ... тіл ... ... ... Тіл ... ... жүргізіліп отыруы қажет екендігіне еш талас жоқ. Тіл
дамытудағы негізгі ... ... ... ... ... Сын ... бар ... құрап, әңгіме жазу.
2. Оқыған әңгіме, мақала туралы сөйлету, жаздыру, ішінен сын есім түрлерін
ажырату.
3. Сын есімді сөйлемдерді қатыстыра отырып, ... ... ... ... әдістері қолданылу мақсаттарына қарай әрі олардың
атқаратын ... ... ... ... үш ... ... Оқу ... ұйымдастыру әдістері.
2. Оқушылар үйренетін білім көздерінің әдістері.
3. ... оқу ... ... ... процесін ұйымдастыру әдістері. Бұл топқа мына әдіс енеді:
1) ... оқу ... ... ... ... ... әдісі;
2) Мұғалімнің оқушылармен жүргізетін әңгіме әдісі;
3) Мұғалімнің басшылығымен оқушылардың ... ... ... ... ... отырып сабақ материалы бойынша жұмыс
жүргізгенде, мұғалім мен ... ... ... ... кері байланыс амалдары ұштастырылады, сонымен бірге ұстаз бен шәкірттер
арасындағы жұмыстардың бірлігі айқын көрініс береді.
Сөздік әдісі тіл дамытудың іргетасы.
Практикалық әдіс ... сын ... ... ... және ... жұмыстары орындалады. Мұғалім бұл әдісті ... ... ... ... ... шарттарын бақылауға алады. ... ... ... ... бір сарынды қалыпқа түсіп кетпеуі
қадағаланады.
Осы әдіс арқылы оқушылардың өз бетімен жұмыс ... ... ... ... ... Сын есімді оқытуда дифференционалды
әдісті (бөлшектеп, мүшелеп оқыту) қолданамыз. Бұл әдіс бойынша сын ... ... ... ... ... ... жекелеп және топтап
ұйымдастырылады. Бұл жұмыс ... ... ... және ... ашық
талқылауға үйретеді. Әдіскер ғалым Ә.Исаев бұл әдісті былайша жіктейді:
1. Қазақ тілін практикалық жақтан түсіндіретін әдіс.
2. Теориялық ... ... ... ерекшелігі мынада: оқушылар тапсырманы орындау
кезіндегі әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... оқытуда мұғалім оқушылардың жеке
қабілетіне ... ... ... ... ... өзі ... ... темпераментін тез анықтауға мүмкіндік туады.
Сын есімді топтастырып ... оның ... ... ... ... Дидактикалық ойындар.
3. Дебат, пікірсайыс.
Бұл жүйе бойынша ... ... ... өз ... ... ... ... жеткен оқушы кім аз біледі ... оқу ... ... ... ... жаңа ... ... білімді бекіту және білік пен дағдыны тексеру және есепке
алу кіреді.
Сын есімді оқытуда жаңа білімді ... ... ... ... ... ... ... еске түсіруден басталады. Сын
есім белгілі объектіні бақылату, ... ... ... ... ... Мұғалім таблицаны, жаттығуды немесе тақтаға
жазылған тапсырманы ... ... ... өз ... талдауын
ұйымдастырады.
Оқушы білімін қалыптастырудың негізгі ...... ... ... ... сын ... ажырата біліп, олардың өзіндік
ережелерін көрсете алуы керек. Мысалы, сын есімдердің әр ... ... өз ... ... ... ... мен анықтаманы сапалы түсініп, байланысты түрде баяндап, оларды
дәлелдеу үшін лайықты мысалдар келтіре алуы ... беру ... ... жазбаша жаттығулар жүйесі ... ... ... және ... пен ... қалыптастыру әдісі
құрылым түріндегі жаттығуларды орындату ... де іске ... ... ... мына ... ... болады. Сурет бойынша немесе
ойдан сын ... ... ... ... болады. Мұнда сөйлем
ішіндегі сын есім ... ... ... ... ... ұғынуына толық мүмкіндік тудыратын
өнімді әдістердің бірі – салыстыру әдісі. Сын ... ... ... үшін екі ... сынын қатар қойып, өзара салыстыру сол ... ... ... барысында оқушыларға мысалдар ... ... ... арқылы ұйымдастыру керек. Мысалы,
ақ, ақшыл, ағырақ, өте ақ мата ... ... ... ... өте ... зат салмақтығы көрсетіледі. Осындай ... ... ... түрі мен ... мен ... ... мен аумағына,
салмағы мен нәріне байланысты әр қилы сындық ұғымдардың туып отыратыны
аңғартылады. ... төрт түрі бар ... ... ... ... ... әдіс арқылы сын есімнің шырайларының өзіндік ... ... мен ... ... құрал арқылы салыстыра аламыз.
Оқушылардың меңгерген жолының бір түріне қайталау ... де ... ... мынада: өтілген материалдың ұмтылуынан ... ... ... еске ... ... ... мен ... түрде бекітіп, оларды кеңейтеді және тереңдете түседі.
Сын есімдерді қайталау үшін ... ... ... ... ... ... ... түсетіндей, сын есімдер туралы
түрлі жазбаша ... олар ... ... ... анықтап көбіне, өз
бетімен орындату керек.
Қайталау жөнінде ұлы педагог К.Д.Ушинский мынадай ... ...... ... ... еске түсіру үшін емес, керісінше ұмытып
қалу мүмкіндігін болдырмау үшін жасалады».
Білім, білік, дағды, тексеру, бағалау ... ... сын ... ... ... Ол ... ... сапасымен қатар оқу еңбегінің
сапасын ... ... ... ... ... оқу ... бақылау
жасауды, оларды үйрету мен тәрбиелеуді қамтиды. Бұлардың ішінде бақылау
негізгі роль ... ... ... ... ... оқушылардың білімді
қаншалықты меңгеріп жүргенін анықтайды.
Тексеру әдісі – сын есімді ... ... ... ... ... ... не жазбаша тексеріледі.
Жеке сұрақ бір оқушыға арнайы беріліп, сын есім бойынша кеңінен жауап
беру талап етіледі. Бұл сұрақтың тұтқиылдап қойылуы әр ... ... ... дайын отыруға мәжбүр етеді. Ал, ... ... ... ... ... ... Бұл әдісті қолданғанда, оқушының білімі толық анықталып,
дәл бағаланады, сабақта көп оқушы сұраққа жауап ... ... ... ... ... технологиясы бойынша оқушының ізденушілік, зерттеушілік
әрекетін ұйымдастыру басты назарда ... ... оқу ... ... ... роль ... Бұл технологияда бала теориялық материалдарды
жаттауы қажет емес, керісінше өзі зерттеулер жүргізу қажет /51,17/.
Оқушыларды деңгейлік оқыту арқылы ... ... ... сөздік қорын
молайтуға мүмкіндік бар. Сөздік қорын молайтуға мүмкіндік бар. Деңгейлік
оқытудың ерекшелігі: оқушылардың ... ... ... ... ... алатындығында. Деңгейге бөліп оқытудың ... ... ... танымы; екіншіден, оқушының ынтасы;
үшіншіден, теориялық дайындығы ... ... ... ... тапсырмалар
арқылы мұғалім оқушының нені ... нені ... ... ... Бұл ... ... ... оқыту идеясын
жүзеге асыруға мүмкіндік береді, өйткені ол оқушының ойлауын, елестету мен
есте сақтауын, ынтасын, белсенділігі білім ... ... ... саралау технологиясы оқушының да, мұғалімнің де ... ... ... бағытталған.
Деңгейлік тапсырмалар 1,2,3,4 -деңгейде беріледі. Бірінші ... ... ... ... Сын ... ... ... оқу, жаңа сөздердің
мағынасын түсініп, сөздікке жазу, ... ... ... ... ... – сөйлем ішінде сын есімі бар жаттығу жұмыстарын ... ... ... өз ... ... ... ... Үшінші деңгей –
сын есім туралы тақырыпқа қосатын, алатын ... ... оны өз ... сияқты жұмыстар орындалады. Төртінші деңгей – дарынды, ізденімпаз,
қабілеті өте ... ... ... ... ... ... сөз ... үшін сын есімді сөйлемдерді қатыстыра отырып, шағын ой-толғау
жазғызуға болады.
Сын есімді ... ... ... де ... ... дамытуымызға болады. Топтау әдісі – материалды ашып, шеше ... ... ... ... ... ... ... соңында
оқушылардың материалды меңгеру дәрежесі тестік ... не ... ... Бұл ... қолдана отырып, оқушылардың жауаптарын
талдап, мұғалім өз жұмысын жоғарылата ... ... ... сатылары:
1. Оқу үрдіснің белсенділігін арттырып негіздеу;
2. Оқушылардың өзіндік жұмысын тексеру;
3. ... ... мен ... ... ... ... жүргізу.
1-топтауда 3-4 параграфты топтап, сын есімді ықшамдап ... ... ... ... беріп, оқулықтар мен ... ... осы ... ... ... тест т.б. тексеру
жұмыстарын алуға мүмкіндік мол.
Әр топтауда әр ... жеке балл ... ... ... ... ... ... негізгі мазмұны оқушыларға білім, білік,
дағды бере ... ... ... ... жұмыстарының
нәтижелерін байқатады /52/.
Сын есімді оқытуда оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда
дебат технологиясын іске ... ... ... технологиясы тілдік
тұлғалардың дамуына жауап беретін Карт ... ... ... ... ... ... дайындалу кезінде сын есімдермен ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың жан-жақты білімі
кеңейеді, көпшілік алдында сөйлеу дағдысы қалыптасады. Бұл технологияға екі
команда қатысады: бекітуші топ және даттаушы ... ... ... ... ... бастау. Өзін және командирмен таныстыру шеберлігі.
2. Дебат технологиясы арқылы ойлау стилінің бес түрі де ... ... ... ... релист).
3. Оқу қызметінің төрт түрі де жетіледі (тыңдау, сөйлеу, оқу, жазу).
4. Жалпы мәдениетін, пәннен терең білімдерін танытады.
5. Өзінің ойын ... да ... ... шеберлігін дамытады.
6-7 адамнан тұратын топ құрып, 2 топқа бөліп, топ ішіндегі әр оқушы
өздеріне ... ... ... де оқушыларды оқытуға болады. Бұл
ұжымдық оқыту технологиясы деп ... ... ... тапсырмамен алмасу.
Мысалы, 1-топ мысалдар арқылы сын есімнің жасалу жолдарын талдаса, 2-топ
сын есім ... ... ... ... бұл ... ... өзі өткізу қиын болғандықтан қасына көмекші мұғалім немесе үлкен
сыныптың оқушысын алады. Оқушы берілген ... жеке өзі ... 2-ші ... ... ... соң ... пікірлері мен жауаптарын тыңдап
ой қорытындысын шығарады да, топтың ... ... ... ... ... Ұжымдық оқыту технологиясында оқушылар өзара теориялық
материалдар, жаттығулар, үлестірме қағаздармен ... ... ... ... сынақ түрінде қабылдайды /34,54/.
Сын есімді оқыту әдістемесінде оқушыларға ... ... бере ... де ... ... бере ... теориясы мен тәжірибесінің өз даму тарихы
және әр ... ... бар. ... әрқайсысының артында белгілі бір ... ... ... тұр.
«Жеке бағыт» бере оқытудың негіздеріне «дами жәрдем беру» ұстанымдары
жатады. Оның маңызы басқа адам үшін жұмыс ... оған ... ... оның
мәселелерін шешпеу, оған өзін түсінуге мүмкіндік беру, оның өз белсенділік
ішкі күштерін ояту, өзі шешім қабылдауға және соған ... ... ... бұл ... ... үшін ... қойылар талапты өзгертіп
еркін оқыту. Оқушының белсенділігін арттыру және оны ... ... ... мұғалімнің позициясы – кеңес беруші ғана.
Оқушы мен мұғалім арасындағы қырым-қатынас туралы Ш.Амонашвили ... ... дара ... бере ... мақсаты – тәрбие беру ғана ... адам ... ... ... жасапөзін-өзі даму жолына түсуіне,
бейімделу, өзін реттеу, қорғау, өзін тәрбиелеу тағы ... ... ... образының диалогтік және адамдармен қауіпсіз араласуға, табиғат ... ... ... ... оқу» ... ... қате жіберуден қорықпайды, мәселелерді
еркін талдайды, оқу ... ... ... ... ... құнды білім көзін көреді.
«Еркін оқу» ... ... ... әр ... ... қарастырады:
тәжірибе кітаптар және басқалары, әр түрлі топтардағы ... ... ... ... ... ... эксперимент, өзін-
өзі тану сабақтарын ұйымдастыру т.б.
«Жеке бағыт» бере ... ... ... ... оқытудың
мазмұны мен тәсілін, тек оқушылардың қызығуына ғана қарап ... ... ... бұл ... ... ... төмендеуіне әкеледі.
Оқытудың мазмұны баланың жеке дамуына бейімделген орта ретінде
қарастырылады. «Жеке бағыт» бере оқытуда ... жеке ... ... ... ... ... ... технология негізіне оқу циклін қайта жаңғырту
идеясы алынады.
«Педагогикалық технология дегеніміз – оқу ... ... ... ... ... ... жету мақсатында, адам мен технологиялық
ресурстарды, олардың ара қатынасын ескере отырып, ... оқу мен ... ... ... оны ... дейді Манахов.
Оның мазмұнына:
1. Оқытудың жалпы мақсатына қою.
2. Жалпы құрылған мақсатты нақтыландыруға көшу.
3. Оқушылардың білім деңгейін ... ала ... ... Оқу ... ... (бұл ... жедел кері байланыс негізінде
түзету жүргізілуі тиіс).
5. Нәтижені бағалау енеді.
Осының арқасында оқу процесі ... ... ... ... әр ... жеке ... ... келіп мұғалімнің оқу прцесін құрудағы жұмысының өзгеруі
туындайды. Толық меңгеру әдістемесінде ... ... т.б.) ... ... ... мұғалімнің қызметі төмендегіше құрылады:
1. Балаларды оқу мақсаттарымен таныстыру.
2. Сыныпта берілген тарау (оқу бірлігі) бойынша жалпы ... ... ... ... (негізінен мұғалімнің оқу материалын өзі баяндауы
түрінде).
4. Диагностикалық тестіні ағымдағы тексеру.
5. Тексеріс ... ... және ... мазмұнын толық меңгерген.
6. Толық меңгере алмаған оқыушылармен түзете оқытуды жүргізу.
7. Диагностикалық тест өткізу және оқу бірлігін толық ... ... жаңа оқу ... ... ... ... ... тиіс:
1. Оқушыны илеуге көне қоятын объект деп қарамай, табиғат берген ... ... ... ... жеке ... деп ... Жеке ... емлекеттік және жергілікті жердің мүддесін ұштастырады.
3. Оқушылардың танымдық мүмкіндіктеріне, бейімділігіне, ... ... ... ... түрде игеретін және өз еркімен игеретін деңгейлерін
анықтау.
4. Оқушыға «Білім туралы» Заңға сәйкес өз бағасын таңдауға ... ... ... ... беру ... көп ... қамтамасыз ететін білім
мазмұнының құрылымын нақтылау.
Сонымен бірге жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерді пайдаланудың тиімді
жақтары мыналар:
-әр оқушы өздігімен жұмыс ... ... жеке ... айқындалады;
-іштей бір-бірінен қалмауға тырысады;
-тапсырманың күрделену деңгейіне сәйкес оқушының ойлау қабілеті артады;
-сынып ... ... ... және әр ... ... ... ... біліп
отырады. Демек, жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерді пайдалану білім сапасын
арттырудың бірден-бір жолы. ... ... ... ... ... белсенділігін арттыруға, шығармашылық қабілеттерін жетілдіруге
көмегі бар.
2.3. Кешенді ... ... ... сын ... ... оқушыларға ұлттық тәрбиені қалыптатыру
Морфологияны, соның ішінде сын есімнің ... ... ... тани біліп, сын есімнің өзіне ұқсас тілдік құбылыстарын ажыратып,
оның басты ... ... түсу ... ... ... ... ... жұмыстардың түрлеріне, мазмұнына, тиімділігіне
байланысты. Аталған ... ... ... ... ... ... олардың ауызша жене жазбаша тілін дамытуда маңызды рөл атқарады.
Қазақ тілі сабағында орындалатын практикалық жұмыстардың негізінде оқушылар
грамматиканы оның ... ... ... ... отырып, оны
сөйлеуде, әр түрлі сөйлеу жағдаяттарында ... ... ... ... ... ... ... арқылы морфологиялық ұғымдар мен
ережелерді, оларды тілде дұрыс қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Сонан ... ... яғни ... ... ... ... Осы ... профессор Ф.Ш.Оразбаева: «Сөйлеу ерекшеліктерін
меңгерген оқушы өз ойын ауызша және жазбаша түрде іске асырады. Бұл - ... ... ... Сол ... оқушы тілді адамдармен қарым-
қатынас құралы ретінде үйренгені дұрыс», - дейді. ... сын ... үшін ... ... ... ... болады:
1. Жаттығулар жүйесі. Сын есімді меңгертуде жаттығу жұмыстарының алатын
орны ерекше. Зерттеу тақырыбына сәйкес ... ... ... ... сипатына қарай мынадай екі топқа топталады: ... ... ... өзі ... мынадай түрлерден тұрады.
Ауызша
Аналитикалық ... ... ... ... Көрнекіліктердің сабақ мақсатына сай таңдалып,
эстетикалық сапаның ... ... ... ... ... ... ... келуі ескеріледі. Көрнекіліктің мәні оқушының ... ... ... ... ... өлшенеді.
Көрнекіліктер
Грамматикалық ... ... ... ... ... Сын ... ... оқытудың интерактивті әдістерін пайдалану. ... ... мен ... ... ... ... басқаратын жаңа
ұрпақты даярлауды қажет етіп отыр. Қазіргі заман талап етіп отырғандай, әр
жеке тұлғаның инициативасын ... ... ... ... Сын ... барысында қолданылған оқытудың интерактивті әдістері осы ... ... ... ... ... ойындар
4. Тест арқылы оқушы білімін тексеру − оқушының білім дәрежесін ... ... ... ... морфологиядан алған білімін ... ... ... ... ... ... Жалпы әдістеме ішінде жаттығулар жүйесін жасау мәселесі − ... ... ... бірі ... ... ... ... байланысты жүргізілетін жұмыс − оқушылардың
алған білімін әр түрлі ... ... ... ... ... ... түрі. Жаттығуларды даярлау арқылы ғана оқушы ізденеді. ... ... ... ... ... ... ... − оқушының алған білімі мен
іскерлігінің тез дағдыға айналуы және практикалық жағдайды ... ... ... ... ... ... ... пәннің міндетті бөлігі.
Теориялық материалдарды ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Жаттығу жұмыстары жеңілден басталып, бірте-
бірте күрделене түсіп деңгейдегі жаттығуға ... ... ... ... ... ... әр түрлі топтау жүйесі бар.
Әдіскер ғалым А.Әбілқаев: «Жаттығу тілді оқыту ... ... ... ... ... ... қазақ тілі сабағын өткізу мүмкін
емес»,- дей келе, қазақ ... ... ... ... ... қарай ауызша, жазбаша, қиындық дәрежесіне қарай оңайдан қиынға қарай
деп бөледі де, жаттығулардың түрін көрсетеді.
Профессор С.Рахметова грамматиканы ... ... ... ... жаттығуды грамматикалық жаттығулар деп, оны ішінара бөледі.
«Грамматикалық ... ... ... ... материалдарымен жұмыс
жасауына қарай фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік және ... ... ... дидактикалық мақсатына қарай жаттығудың түрі
де ... ... ... ... ... жаттығулары
т.б.) өткізу формасы да (ауызша, жазбаша) әр түрлі», -дейді.
Сонымен зерттеу тақырыбына сәйкес жүргізілетін грамматикалық ... ... ... ... екі топқа топтадық: ауызша, жазбаша.
Жаттығулардың ішкі мақсаты мен мазмұнына қарай ішінара талдау сипаты
басым (аналитикалық) және жинақтау, біріктіру ... ... ... ... ... ... (сын ... сөйлем құрау, оны
мәтінде пайдалана білу, ... ойды ... ... ... ... ... таба білу) деп бөліп қарастырамыз /53. 60-63/.
128-жаттығу. Төмендегі сын есімдерді мағыналық ... ... ... ... ... ... әдемі, жеңіл, ұзын, қатты, ақ, жасыл, күрең, әдепті,
сабырлы.
Бұл жаттығуды орындату ... ... тек бір бала ғана ... ... ... ... ... тиімді. Тақтаға шыққан балаға өзі жазған
тапсырманы кешенді талдау жасатқан тиімді. Осы ... ... ... ... ... ... Себебі, бала тақтада жалғыз емес, 3-4
оқушы болғанын көріп, өзіне баяу қимылдауы тиімсіз екеніне көзі жетеді.
129-жаттығу. Оқып ... өлең ... сын ... табыңдар,
олардың мағыналық белгілерін ажыратыңдар.
Бұл жаттығу жұмысын ауызша орындауымыз керек. Осы өлең ... ... ... ... ... әдебиет теориясымен байланыстырамыз.
133-жаттығу. Берілген сын есімдердің сындық белгілерін анықтаңдар.
Негізгі сын есімдерді бір бөлек, туынды сын ... бір ... ... Бұл ... ... ... тақтаға екі оқушы шығарып, жарыс
түрінде орындатамыз.
134-жаттығу. Көп ... ... ... ... ... сын есім
жұрнақтарының тиістісін қойып, сөйлем құрап жазыңдар.
Бұл жаттығу жұмысы баланың тілін, ойлау қабілетін дамытады.
140-жаттығу. Берілген сөз ... ... ... құраңдар.
Осы жаттығуды орындатуда мұғалім оқушылардың есте сақтау ... ... ... ... ... ... өнерге баулиды.
Үлгі׃ Өнерлі кісінің өрісі кең.
143-жаттығу. Төмендегі сөз ... ... ... ... Ақпа ... ... ағып кетеді.
Құйма құлаққа айтсаң, құйып алады.
Сын есімнен алған білімдерін қалай меңгергендерін байқай аламыз.
151-жаттығу. ... ... ... ... сын ... ... ... олардың өлеңге қандай мән беріп тұрғанын
түсіндіріңдер.
Жайлау.
Жайлау қандай тамаша!
Көзді тартар ... ... ... алаша (С. Мәметов).
Осы жаттығу жұмысы арқылы жайлаудың суретін іліп, ... ... ... ... Олай ... қала ... балалар
жайлауды біле бермейді. Оларға сурет арқылы көз алдарына елестету қажет.
Қазақ халқының ... ... − мал, ... ... Ал ... мал ... мақал-мәтелдер білесіңдер? Бұл әдіс оқушыларды іздендіреді. Төрт
түліктің әрқайсысы туралы мақал-мәтелдер айтады. Төрт ... ... ... ... ... ... малы − ... Тақтада жылқының суреті болуы
тиіс. Жылқы − көшпелі өмір кешкен қазақтың ... ... Бұл ... ... ... ... ... көрініп тұр. Оқушылардың
көзқарасын малды қалай бағып-өсіру керек екендігін түсіне біледі.
155-жаттығу. ... ... оның неге ... деп ... ... ... ... сын есімдерді ажыратыңдар.
Бұл жаттығу жұмысын мұғалім өзі оқып беруі тиіс. Сонда ... ... Осы ... ... ... ме? ... пікір-талас жүргізу орынды. Әр оқушы өз ойын нақты айтады. Бала
мен бұл тақырыпқа қарсымын десе оған ... ... емес деп ... ... ... ... мұғалім барлық оқушыны тыңдап нәтижені ... ... ... /54. ... Жаттығу жұмыстарын жүргізуде, тест арқылы оқушы білімін тексеруде,
оқушыларға сапалы білім ... ... ... бірі − ... ... қолдана білу. Сын есімді оқытуда көрнекі құралдарды
қолданудың ... ... ... ... ... байқаймыз.
Әдістемелік дидактикалық еңбектерде айтылып жүргендей, ... ... ... ... ... ... принципін
жүзеге асыру болса, екіншіден, оқу материалының мазмұнын аша түсуге,
оқушылардың ... яғни таза ... ... оны практикада
қолдана білуін неғұрлым ... Осы ... ... кескінделген
және техникалық оқу құралдары немесе экранды дыбыстық деп ... ... ... ... ... ... ... үлестірме кесте қағазы, перфокарта, альбом, бүктеме т.б.
жатады.
Экранды-дыбыстық көрнекіліктерге ... ... ... ... ... үнтаспа, фонохрестоматия, компьютер т.б.
жатады.
1. Сын есімді оқытумен байланысты ең жиі қолданылатын көрнекіліктің түрі ... ... ... ... ... ... ... кестелер.
|Мысалдар ... ... ... ... Сұр, көк ... сын есім ... сын есім ... ... ... ... сын есім ... сын есім ... ... |Қос сөз ... |күрделі сын есім ... Торы ала /ат/ |Сөз ... ... сын есім ... Қою қара ... |Сөз ... |күрделі сын есім ... ... ... мақсаты − мысалдар арқылы сын есімді өзіне ұқсас
тілдік ... ... ... ... олардың айырмашылықтарын
анықтау, айқындау. Көру сезімі арқылы оқушының ... ... ... сын есімдердің |Мысалдар ... ... | ... ... арқылы ... ... ... ... тіркестері арқылы ... ала, қара көк, ұзын ... екі |
| ... төрт ... ... ... ... − сын есім түрлерін айқындау, кесте арқылы сабақты
бекіту толықтыру.
әдемі
жарық ... ... ... оқушылар сын есімнің байланысуын, яғни сын есімнің
қасиетін меңгереді. Сын есімді ... ... ... пайдалану
баланың көру арқылы есте сақтау ... ... есім ... | ... | ... ... | ... | ... ... | ... | ... ... | ... | ... |
|1. қосарлы ... ... ... ... шырайлары |
|Жай шырай ... ... ... ... ... ... ... сын есімдердің жасалуы
|1. Қосарланған сын есімдер ... ... ... ... |1. ... сөзқұмар, тапқыр; ... ... |2. ... ... ... ... |3. ... ... ... бір сыңары мағыналы, бір сыңары |4. балалы-шағалы, ұсақ-түйек; ... | ... бір ... -лық, -лік, -дық,-дік, |5. қоғамдық, идеялық-саяси, |
|-тық,-тік; ... ... екі ... да -и ... |6. ... ... ... ... екі ... да -лы, -лі, -ды -ді, |7. ... ... |
|-ты, -ті жұрнақтары немесе -сыз, -сіз|орманды-тоғайлы, ойлы-шұңқырлы; ... ... | ... ... буын ... |8. ... ... қып-қызыл. |
|Тіркесті сын есімдер ... ... ... ... ... сын ... |1. сары ала, қара ала, ... ала, |
|бір-бірлеп тіркеседі. ... ала; ... ... сын ... -лы, -лі, -ды |2. ... ... кең маңдайлы, |
|,-ді, -ты, -ті формалары туынды сын ... ... ... | ... ... ... ІІІ ... тәуелді |3. бас-ы бос, көз-і ашық, тіл-і |
|зат есім, ... ... сын есім ... жүз-і жылы. ... |4. өте ... тым ... өте қымбат, |
|4. Күшейтпелі үстеу арқылы. ... ... ... ... ... ... көрнекі құралдар сын есімнен алған
білімдерін қалыптастыруға ... ... ... ... ... тіліндегі сын есімді меңгерудің жоғары сатысы. Оны ... ... ... ... мына жұмыстарды жүргізуге болады.
1. Пікірсайыс;
2. Рөлдік ойындар.
Берілген көрнекі құралды пайдалана отырып, ... ... ... ... болу ... деген сұрақ бойынша, шағын шығарма не мінездеме
жазып келуге тапсырма береміз.
байқағыш ... ... адам ... ... ... ... ... адам ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті,
адамгершілік сезімді, адамгершілік ойды сүюге, баланы итермелейтін әдеби
шығарма − өнегелі ... - ... ... кеспе қағаздары оқушыларды өз бетінше жұмыс ... Оның оқу ... ... ... ... ... ... қағазбен жұмыс оқушының сын ... ... оның ... ... ... ... ... және олардың
білімін тексеріп, жөндеуге мүмкіндік береді. Үлестірме кеспе қағаздардағы
тапсырма оқушыны ... ... өз ... ... ... ... және ... оқыту принципін жүзеге асырады.
Кеспе үлестірме қағаз бойынша жұмыс жүргіземіз.
№1. Қанатбек - орта бойлы, қой көзді, жылтыр шаш, қыр ... ақ ... ... жігіт /адамның портретін сипаттайтын сын есімді талда/.
№2. Есентай − кесек мұрынды, маңдайы тайқылау ... зор ... ... ... ... бірі ... /Сын есімнің жұрнақтарын айт/.
№3. Арыстандай жігітте Алатаудай үміт бар. ... ... ... ... ұқсастығы неде?/
№4. Саналы адам сағыңды сындырмас,
Санасыз адам жаныңды тындырмас. /Мағынасын және сын есімнің жасалу
жолдарын түсіндір/.
№5. Бандының еңгезердей, ... ... ... қолдары темірдей тиеді
(С.Сейфуллин). /Сын есімнің жасалу жолын түсіндір/.
№6. М.Әуезовтің аяулы, парасатты «Абай» романы − зор ... ... ... ұлы, ... құбылыс деп ... айта ... ... сын есімдерді тауып, талда/.
№7. Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң, ... ... ... ... жазылу
емлесін түсіндір/.
№8. Дәу маяны сүлікше сорып молотилкалар тұр ауыздарынан сары ... ... ... ... ... анықтап, қарамен берілген сөзді қазақшаға
аудар/.
№9. -Сыз, -сіз жұрнақтарын жалғай отырып, сөйлем құра, әрі оны талда.
Сын есімдердің теңеу ... ... ... ... ... ... ... түлкі тымақты жігіттер үй-үйге кіре бастады (С.Көбеев).
/Сын есімнің жасалу түрлерін түсіндір/.
№2. ... ... үріп ... ... келіншек есік алдына ... ... ... ... ... атқаратын
рөлі зор. Кодоскоп транспоранттары арқылы фотосурет, схема, ... ... ... көрсетуге болады. Кодоскопта сын есімді
меңгертуде мына жұмыстарды жүргізуге болады.
1. Схема бойынша;
2. Кодоскоптан ... ... ... Осы ... ... ... ... негізінде мәтін құрап, оның ішіндегі сын есімдерге талдау
жасау.
3. ... ... ... ... ... ... ... тапсырылады.
Қазақ тілі
Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, бақ-ардың,
Жауыз тағдыр жойды бәрін не бардың.
Алтын күннен бағасыз бір ... ... ... ... ... сен қалдың!
Жарық көрмей, жатсаң да ұзақ, сен, тілім,
Таза, терең, өткір ... кең ... ... балаларыңды бауырыңа
Ақ көңілмен тарта аларсың, сен, тілім (М.Жұмабаев).
Сын есімді оқытуда үлестірме қағаздармен жұмыс.
Тақтаға мынадай алты сын есім жазулы тұрады.
|Мейірімді ... ... ... ... ... |
6 сын ... 6 ... қағаз дайындалады да, мазмұны сызбадағы
көрсетілген мінездің қайсысына тура ... ... ... ... сұсты, өзінің айтқанын ғана орындатады, қатал
талап қояды.
2-қағаз. Жылы сөйлейді, жылы ... ... ... ... ... ... шашады, ақкөңіл.
3-қағаз. Сөзінде, уәдесінде тұрмайды, жұмысын аяғына ... ... ... ... ... Көп сөйлемейді, жұмысын асықпай тиянақты орындайды, салмақты,
қорғасындай ауыр мінезді.
5-қағаз. Төбелескіш, ауыр ... ... ... ... менмен, тек қана
өзін сүйеді, қызылкөз алаяқ.
6-қағаз. Қатты сөйлемейді, үлкенді сыйлайды, құрметтейді, кішіге қамқор,
біреудің ... ... ... ... ... ... ... мінезді.
(Емтихандағы секілді тақтаның алдына шығып бір-бірлеп үлестірме қағаздарды
суырады да, сызбаның ішіндегі қай сын есімге ... ... ... ... қай сын есім екенін айтады).
Сын есімді оқытуда мақал-мәтелдерді пайдалану оқушылардың тәрбиесіне
үлкен мән ... Көп ... ... ... кәрі ... ата мен ... тіл ... бастап қысқаша әңгіме, ертегі айтып береді және
әңгімені баланың өзіне күнделікті көріп ... ... ... ... ... ... қауымымен бірге болуға,
өмірдің қызығын бірге көруге, қиындығын бірлесіп көтеруге шақырады.
Бірлік, ұйымшылдық − қай ... ... үшін де ... ... ... ... ... «Ағайын тату болса, ат көп,
абысын тату болса, ас көп» деп жастарды ... ... ... ... ат жанға серік,
Жақсы ит малға серік.
2. Арық қой ... адам ... ... сын ... оның ... ... тапқызып,
астын сызып анықтауыш қызметін атқаратынын ескертеміз.
3. Балалы үй базар,
Баласыз үй қу мазар.
Оқушыларға негізгі түбірлерін ... ... ... ... ... мол ... ... қолы кең,
Кеңпейілді атаның
Жүзі жылы, жолы кең.
5. Жақсы бала қонаққа үйір,
Жақсы тай атқа ... ... ... ұлың ... ... келін жау.
7. Айлалы батыр алдырмас.
8. Ақылды кісі ісіне сенеді,
Ақымақ кісі күшіне сенеді.
9. Ер жігіттің өлгені
Ессіз болса алғаны
Сөзінің болса ... ... адам ... адам ... ... адам ... жығады,
Білімді адам мыңды жығады.
Мақал-мәтелдердегі сын есімнің мағыналарын айқындап, негізгі және
туынды сын есімдерді ... ... ... ... адамдарды бір сөзбен жақсы, ал ақылсыз,
мінезсіз адамды жаман деп ... ... ... жақсы мен
жаманды салыстырып, біріне-бірі қарсы қойып ... ... ... ... ... ... жақсылыққа сүйсіндіріп отырады.
12. Ақылды елдің ішінде алтын ерлі ат жатыр,
Ақылды жардың ішінде алтын айдар ұл ... ... ... - ... ... - ... Жақсы қойшының төлі түлеп туады,
Жаман қойшының төлі жүдеп туады.
15. Жақсымен жолдас болсаң,
Жетерсің мұратқа.
Жаманмен жолдас болсаң,
Қаларсың ұятқа.
16. Жақсының күнде бір үйі ... ... бір үйі ... ... жақсы болса,
Жолым ұзын деме,
Жолдасың жаман болса,
Қолым ұзын деме.
18. Ақылсыз жігіт − ауыздықсыз ат.
19. Қорқақтың көзі ... сөзі ... ... ... ... ... деме.
21. Ақымақ адам ішкен-жегенін айтады,
Ақылды адам көрген-білгенін айтады.
22. Арсыз болса - қыз қорлық,
Ақылсыз болса - ұл қорлық.
23. Біреудің сөзі ... көзі ... ... бала - арлы ... бала - сорлы бала.
Осы мақал-мәтелдерді пайдаланып, оның ... ... ... сын да ... баға ... Мағынасын және сын
есімнің жасалу жолдарын түсіндіреміз.
25. Алаған қолым - береген.
26. Мәуелі ағаш - майысқақ.
27. Бай байыған сайын ... ... ... адам - ... Қыдырымпаз адамда ұят болмайды,
Жел мінезді адамда мұрат ... ... ... - ... көркі,
Үкілі қамыс - көлдің көркі.
Мақал-мәтелдерден туынды сын есімдерді тауып, олардың қай сөз табынан
қандай жұрнақ ... ... ... ... ... жаманды көргенде білерсің.
32. Жақсыдан шарапат, жаманнан кесепат.
Заттанған сын есімді тауып, оның ... ... ... ... ... ... ... есімдер афоризм сөздерде шешендік сөздерде де өте көп кездеседі.
Қазақ қоғамында бұлардың ... орны ... ... ... ел ... елді ... жолында, халықтың сан ғасырлық тәжірибесінде
қорытылып екшеленген, жинақталып жүйеленген ... ... отты да ... ... де шешен айтылатын ауызша сөздің
тағылымдық-танымдық әрі тәрбиелік мәні айрықша.
Афоризм сөздерде ... ... ... ... адамның кейбір жаман қасиеттері дәріптеледі.
Афоризм сөздерді оқыту оқушыларды адал, шыншыл, еңбексүйгіш, ... ... жат ... ... ... ... асыл-ой
адамгершілік тәрбиесін берудегі мәні зор.
Осы міндеттерді іске асыру үшін ... ... ... үлестірме
қағазды оқушыларға таратып беріп, олардың ішінен сын есімді ... ... ... қызық жоқ, бұл жалғанда,
Көбінің сырты бүтін, іші түтін. Абай.
Шын дананы тануға болатын ... ... - ... С.Ибин.
Өзінің сеніміне қарай іс жасаған адамның бәрі парасатты емес, ол ... ... де ... ... ... . Достаевский.
Шын суреткер үшін өмір бар жерде поэзия бар. А.С.Пушкин.
Құлақтан ... ... ... ән мен тәтті күй (Абай).
Ақылды болуға жетелейтін үш жол бар:
біріншісі, тәжірибе жол - ең ащщы ... ... жолы - ең ... ... ... жолы - ең таза жол ... мақаласы).
Ойлы адамға қызық жоқ бұл жалғанда,
Көбінің сырты бүтін іші түтін ... ... ... оған ... ... ... да, ал ... адамды
көргенде өзіңді-өзің зертте (Конфуций).
Жақсы мінез бүкіл өміріңнің сарқылмас байлығы.
Тәрбиелі адам адамның жеке басын ардақтай біледі, ... ол ... ... ... ... келеді (А.П.Чехов).
Өзінің сеніміне қарай іс жасаған адамның бәрі парасатты емес, ол үшін
оның сенімі де парасатты болуы керек (Достаевский).
Есі бар адам ... ... адам ... өзіне икемдегісі келмейді.
Адам неғұрлым ақылды, мейірімді болған сайын, соғұрлым өзгенің
жақсылығын бақылағыш келеді (Б.Паскаль).
Өнерпаз ... өр бол ... ... ... ... сын ... ... анықтатқызып,
сапалық және қатыстық сын есімдерді ажыратып, жұрнақтарын айқындаймыз
/57,298/.
Сын ... ... ... ... ... ... ... Осы арқылы оқушылардың ұлттық мәнері дамып қалыптасады. Осындай
жолмен оқушы қазақ ... ... ... ... игеріп, одан
дүниежүзілік мәдени мұраны игеруге ұмтылады.
1. Жаман сөз айтпа.
2. ... сөз ... ... ... ... Ала жіп аттама.
5. Әдепсіз болма.
6. Бос бесікті тербетпе.
7. Үлкен адамға қарсы келме.
8. ... ... ... ... көз ... безін, жатырын жеуге болмайды.
9. Буыз малды қуалама.
10. Көк шөпті жұлма.
11. Ордалы жыланға ... ... ... ... да сын есімдерді оқытуымызға болады.
Бұл - шешендер мұрасы - ұлт, ... ... ... өмір,
тіршілік, тұрмыс құбылыстарын, адамгершілік дүниесін жан-жақты қозғап, ... ... ... ... ... ... ... жасайтын, туған халқының ақыл-ой ... ... ... ... жоқ өмір ... болып табылады.
Сын есімді шешендік сөздер арқылы оқыту оқушыларды ... ... ... ... ... Сонымен қатар
оқушылардың шешендік қабілеттерін дамытып, ... ... ... арқылы
шығармашылық әдіс-тәсілдерді меңгеруіне көмектеседі: өзіндік шығармашылық
туындылар шешендік сөз үлгілерін ... ... ... ... қажет білік-дағдыларды қалыптастырады; Сөйлеудің, оның ішінде
шешендік сөйлеудің техникасын жетілдіріп, арнайы ... ... ... ... ... лексикалық қорын жинақтауға дағдыланады. Қазақтың
шешендік өнерін өзге ... ... ... ... ... ... академик В.В.Радлов ХІХ ғасырда зерттеп, жинастырды. В.В.Радлов
былай дейді. «Қазақтар мүдірмей кідірмей» ерекше ... ... ... ... ұғындырады. Ауызекі сөйлеп отыратынның өзінде сөйлеген сөздер
ұйқаспен төгіліп, ырғақпен келетіндігі соншалық бейне бір өлең деп ... ... ... рет ... М.Әуезов «Қазақ әдебиеті ... ... ... деген арнаулы тарауда беріледі.
Төле би тоқсан жасқа келгенінде Қаз ... ... ... ... ... ... шешендер, ойшылдар жиналып, әңгіме-дүкен ... ... ... келді. Бәрің түгел жиналыңдар. Сендерге айтар он
түрлі жұмбағым бар, соны шешіңдер, - дейді Төле ... ... он ... ... ... бір, екі, үш, ... бес, алты, жеті,
сегіз, тоғыз, ... ... ... не деген жұмбақ. Осындай да жұмбақ бола ма?
-Төке бұл жұмбақты мен шешейін, рұқсат етініз-дейді. Қаз ... ... ... ... - ... кеткен ел жаман.
Екі дегеніміз -егесіп өткен ер ... ... - үш ... ... ... ат ... дегеніміз - төсектен безген жас жаман.
Бес дегеніміз - белсеніп шыққан жау жаман.
Алты ... - ... ... дерт ... ... - жас ... ... қалса сол жаман.
Сегіз дегеніміз - серпілмеген қайға жаман.
Тоғыз дегеніміз - торқалы той, топырақты өлімге бас ... сол ... ... - оңалмас кәрілікке дауа болмас ... ... Қаз ... ... дәл ... шештің. Ойы да, тілі де жүйрік тұлпары,- деп Төле би
Қазыбекке разы болыпты.
Оқушыларға Қазыбек ... ... ... ... оны ... ... ... қызығушылығын арттырамыз. Қазыбек бидің
айтқан жауабынан сын есімді тауып, ... ... ... ажыратамыз.
Әрине, бұл баланың ойлау қабілетін кеңейтеді.
Қаз дауысты ... ... мен ... өз құлағымен естіп,
көз жеткізгісі келген бір білгір адам оған:
-Кім ... Не ... Не ... -деп үш ... ... қойса керек.
Сонда Қазыбек би оған былай жауап қайтарған деседі:
-Тату болса, ... ... ... ... жақын.
Бауырмал болса, інің жақын,
Инабатты болса, келінің жақын,
Алдыңа тартқан адал асың,
Қимас жақын қарындасың.
Сыбайлас ... ... ... болса, досың жақын.
Еркелейтін немерең жақын,
Өз ұрпағың - шөберең жақын.
Жан серігің жас кезіңнен,
Бәрінен де ... ... ұяң - ... ... ... - атаң ... анаң қымбат,
Кіндік кескен жерің қымбат.
Асқар тауың - әкең қымбат,
Туып өскен елің ... пен ар ... ... жар ... ... жау ... дау қиын,
Шанышқылаған сөз қиын,
Дәл осындай жағдайда
Пана болмас өз үйің
Жазылмаса дерт қиын,
Іске аспаса серт қиын,
Ақылыңнан ... ... өрт ... ... ер ... ... біле алмай,
Ашиды сонда бас миың /59, 126/.
Қазыбек бидің айтқан жауабын оқушылармен бірлесе отырып, сұрақ-жауап
арқылы оның мағынасын тереңінен ... ... ... кім ... Осы ... мағынасын ашуда жеті атасын сұрау. Білмейтін
оқушыларға келесі сабаққа ... ... ... Шешендік сөздің ішінен
оқушыларға ішіндегі сын есім сөздерді дәптерге теріп жазғызамыз. Осы сын
есімді ... ... ... жаздырамыз. Бұл әдіс оқушыларды
жалықтырмайды. Олардың ... ... арта ... ... таза болмаса,
Көк тазасы не керек.
Ниетің таза болмаса,
Тіл тазасы не керек.
Бұқар жыраудың айтқан толғауының ... ашып ... өз ... еркін жеткізуге үйретеміз. Олардан тағы басқа ... ... ? -деп, ... сұрау. Қандай жалғауларды жатқа
білесіңдер? Осы әдіс ... біз ... есте ... ... ... бұл ... ... сыныптардан таныс.
Сөзжұмбақтар арқылы сын ... ... ... ... ... шешуде оқушылардың қызығушылығы ... ... ... арта ... ... ... ... мен дәстүрлері» (6-7 минут).
| |4.т| |5.е| |6.ж |
| |3.б|а ... |
| |ғ |
| |а |т ... ... ... ... ... ... шақырады. Бұл
шақырысты қалай дейді?
2. Сыйлы қонақтың, үлкен кісінің отыратын орны.
3. Ұлттық сусын.
4. Соғым басына ... ... ... ... ... ... берілетін тамақ.
6. Бас табаққа салынатын сүйек.
7. Қысқы соғымнан қонаққа сақталатын ет.
Көлденеңінен:
3. Ұн тағамы.
8. Асханада ... ... ... ... ішіп ... соғ ... ... Қазақтың ежелгі дәстүрі - бас тарту. Басты қандай қонаққа тартқан?
11. Қышқыл айранға су қосып жасаған сусын.
13. Кез келген ... үй ... ... ... заты /60,27/.
|1а | |7қ |8ы ... | |ы |з ... | |4м | |м |а ... |2а |3т |ы |5с |6т |
| |а |н |ы |л |
| |н |д |қ |ы |
| | |ы |
1. ... ... ... ... сусыны.
3. Сын есім түрі.
4. Келген қонақтың үй иесінен сұрай алмайтын заты.
5. Қонақтың түрі.
6. Күйеу балаға берілетін сүйек.
7. Бие ... Ет ... |ү |ш |е |й |т |
| | |3р |а |қ |
| |4с |а |
1. ... түрі.
2. Сын есімнің түрі.
3. Шырайдың жұрнағы.
4. Сын есімнің түрі.
5. Сын есім ... ... |а |п |а |л |ы |қ ... |н |е |б |ы |р |а |
|з |а |н |а | |ы |н |
| |д |й | |с |д |
| |е | | | |а ... |
1. Сын есім ... Ең ... ... Тірі ... Ұлы ... Сын есім жұрнағы.
6. ... алды ынтымақ.
7. Сын есімнің сұрағы.
Ойын элементтері арқылы сын есімді оқыту
Ойын ... ... ... ... ... ... ... элементтерін пайдалану үшін мұғалім дидактикалық талаптарды естен
шығармау керек. Осы тұрғыда ойын ... жас ... ... және ... дамытушылық мәні зор болуы тиіс. Ойнау арқылы оқушының
сөйлеуге ... ... ... яғни сөйлеу мотиві қалыптасады. Оқытуда
ойынның элементтерін қолдануда мынадай талаптар орындалып отыру қажет:
1. Оқушылардың қажетті ... ... ... ... ... ... бір ... құрылуы қажет.
3. Сабақтың қай буынында өтуге болатындығы белгіленеді. Диалогтарды ... ... ... ... ... сабақтың әр кезеңінде бола берсе,
ол сабақтың сапасын ... толы ... дене ... ... ететін ойындарды,
сабақ соңында оқушы шаршаған кезде жүргізуге болады.
Халқымыздың тарихи-мәдени мұраларының түрлері сан алуан. Солардың қай-
қайсысы да адамға ... ... ... ... ... ... аса
құнды мәдени игіліктердің бірі - ұлт ... ... ... ... құрамды бір бөлігі тегін айтпаса керек, адам баласы жасаған
жеті кереметтің қатарына сегізінші етіп осы ... ... ... де ... ... ... - метериалдық мұраларға қоса мәдени қазыналарға да аса
бай ... ... ... ... ... ... ұлт ... да
жатады. Бүгінгі замандастарымыз бен болашақ ұрпақтарымыздың оны оқып үйрене
отырып, өздерінің кім ... ... ... ... ... мен ойлау жүйелеріне зер салуларына, көздеген
мақсаттарын саралап, жете білулерін, дәстүрлер ... ... ... мен ... байланыстыра білулеріне, сөйтіп «мәңгүрттік» атаулыға
тосқауыл қоюларына септігін тигізбек.
Ойынға зер салып, ой ... ... ... ... ... де, ... істер туындап өрбитінін байқаймыз.
Ұлт ойындары сол халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайларына
байланысты туып, дамығанына қазақ халқының ... ... өте ... ... ... ... ... үйлесімді жасалғандай әсер береді.
Қазақ халқы ұлт ойындарына бай ... ... ... ол ... ... ... жұртқа ауызекі таралып отырған да, сондықтан көпшілігі
бүгінгі күнге жетпей ұмыт ... ... ... ... ... туралы
қағаз бетіне алғашқы деректер ХІІІ ғасырдан басталады. Оны алғаш жинап,
Европа жұртшылығына ... ... ... ... ... ... ойындары - ата-бабамыздан бізге жеткен, өткен мен ... баға ... ... ... оны ... ... ... заманымызға сай ұрпақ тәрбиелеуге пайдасы орасан зор. ... ... ... ... ... оның шығармашылық қабілетін оятып,
бүкіл өміріне ұштаса береді. В.А.Сухомлинскийдің ... ... ... ... ... да жоқ және ... да ... емес. Ойын дүниеге
қарай ашылған үлкен жарық терезе іспетті, ол арқылы баланың рухани ... ... өзін ... ... туралы түсінік алады. Ойын дегеніміз -
ұшқын, білімге құмарлық пен ... ... ... ... ... ... ... кең, алысқа меңзейтін, ойдан-ойға жетелейтін, адамға
қиялымен ... ... ... ... ... ... жетекшісі,
денсаулық кепілі, өмір тынысы демекпіз /61,4-16/.
Оқу-тәрбие ... бірі - ... ... ... ... ... бір ... болып табылады. Бір заманда халық қиялынан
туып, өз ұрпағын тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... ... өткізетін орынды талғамайды. Олар бүгінгі
мектептерімізде ... ... ... ... ... тек ... ғана ... ойды жаттықтырушы да болып
табылады.
Ойын бала табиғатымен егіз. Өйткені , бала ... ... ... ... ... ... ... ойындарын сын есімді оқытуда, ретті қолдана
білсек, онда ол сабақтың сапасын ... ... ... «Қазақтың ұлттық ойындары» атты оқу құралында ұлттық
ойындардың тууы, дамуы, олардың ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... жиналуы, оларды тақырыбына, мазмұнына және
көздеген мақсатына байланысты 3 ... ... ... тәрбиелік
маңыздылығына тоқталған.
Қазақта «мыңнан саңлақ, жүзден жүйрік» ... бар. ... ... ... ... атаулысы таңдай алмайды. Мұның арнайы мамандары -
бапкерлері болады. Кезінде қазақтың ұлы ... ... ... ... атты мың жылқының ішінен таңдап тапқан қазақты ғалым десе ... ... ... өз ... ... дейтін суатқа мың жылқының келіп су
ішкенін көрген адаммын.
Бәйге тойда, аста, ұлттық ... ... ... Бұл ... ... үш тұлпардың бейнесін үш оқушы алып, суретінің артына
жазылған сұрақтарға жауап береді. Кімнің жауабы толық, тиянақты ... ... сол ... ... ... ... үш жігіттің көкпар тарту кезіндегі
көрінісі бейнеленген суреті ілінеді. Қағазға серкенің салынған ... ... ... шыққан бір оқушы шығып, қалғандары жауабын
айтады. Кімнің жауабы нақты болса, сол ... ... ... ... ... бауырына қадайды. Жеңілпаз осылай анықталады /62,50/.
«Сөзден-сөзге» ойыны /5-минут/.
Ойынның тәртібі: бірінші оқушы бір ұлттық ... ... ... ... ... ... ... тағамды атайды, үшінші ойыншы екі
тағамды атап, өзі білетін тағамды ... ... Ойын ... ... ... ... ... сөздерді сол кезегімен атап, өзінің сөзімен аяқтайды.
«Әріптермен ойын» ... ... бір ... ... ... карталарды
жүргізуші ойыншыларға таратады. Карталарды ... ала ... ... Ойыншылар картаны біртіндеп ашады, әріпті атайды, сөз, ... ... ... басында, ортасында немесе аяғында қолдануға болады.
Бірақ бұл әріптер «Қазақтың ұлттық тағамдары мен дәстүрлері» деп ... ... ... ... болу ... ... ... құрастыру қажет /63,25-29/.
«Алтын дала» ойынының әдістемелік нұсқауы.
Ойынның мақсаты: Қазақтың салт-дәстүрлерімен, тарихымен, мәдениетімен
таныстыру.
Ойынның шарты: Ойынға қатысушылар жүргізушінің сұрағына ... ... Егер ... жауап қайтара алмаса, бір әріпті атауға болады. Сол әріп
шешуші сөздің құрамында ... әріп ... ... Егер ... болса,
ойынды келесе ойыншы жалғастырады.
Көрнекілігі: Ақ матадан ... ... ... бар ... ... ... Уыз Жент
Жүргізуші: «Алтын дала» ойынын бастаймыз. ... ... ... ... қойылады.
І. Әдет-ғұрып.
1. Қазақ халқы көшпелі ғұмыр ... ... ... адамдарға арнайы
жасалынатын қызмет бар. Бұл әдетті қалай дейді?
2. Бұл салт бойынша көпшілік күш біріктіріп, бір-бірінің жұмысына ... ... қой ... үй ... ... сою, шөп шабу. Бұл салтты
қалай деп атайды?
3. Байырғы қазақ ... ... бала ... күні сол ... ... ... ... көрші-көлем жиналып той болады. Бұл қандай
той?
4. Қыз ұзату және ... ... ... ... ... ... барған
соң, той жасалынады. Жас келінді тума-туыс, ат-енесіне таныстыру бар. ... ... ... ... халқының тұрмыс-салты.
1. Келінге арнап көтерілген үй.
2. Киіз үйдің қабырғасы керегеден тұрғызылады. Кереге 2 ... ... ... - ... деп ... ол желге өте төзімді. Ал екіншісі қалай аталады?
3. Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... аталады?
4. Қазақтың киіз үйіне ұқсайтын, құйма кірпіштен, ... ... көп ... уық ... тарам-тарам сырғауылдар көлбей шаншылып, күмбез тәрізді
қаусырылады. Бұл үйді қалай атаған?
ІІІ. Қазақ халқының ұлттық киімдер.
1. Сауыр ... ... аяқ ... ... ... ... киімді қойдың не түйенің жабағысынан күзеп, қалың
матамен ... ... Бұл ... Жаңа ... ... ... жылы тойға киіп келген сәукелесін киіп
жүреді. Жыл өткен соң сәукелені шешіп, не ... ... ... ана ... орта ... әйелдер көзге түсердей әшекейлі
жоқ кимешек киіп, ақ жаулық тартады. Оны ... ... ... ... ... ... Көктемде мал төлдеген кезде қатырып, сүр етпен ... ... ... ... ... тарының жармасы мен талғандалған ірімшік және шекерді
сары майға араластыру арқылы жасалған тағамды не дейді?
3. Қазақтар ірі ... ... ... ... ... етті ... атайды?
4. Тары, қамыр араласқан ет?
Ү. Қазақ халқының әдеби мұрасы.
1. Қазақ ауыз әдебиетінің бай ... бірі ... ... Бұл поэма
дүниежүзілік поэзияның тамаша үлгісіне жатқызып, оны қазақ жеріндегі «Ромео-
Джульетта» деп атауы әділ баға. Ол қандай поэма?
2. ... ... ... оны қуыс қамыстан немесе жұмсақ ағаштың ішін үңгіп
жасайды. Ол қандай музыкалы аспап?
3. ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... Қазақ билері халықтың өмірін, салт-санасын, көңіл-күйін бейнелейді.
Аттың ... ... ... би?
ҮІ. Қазақтардың ескілікті нанымында төрт малдың иелері-киелері делінеді.
Солардың атын атаңыз.
1. Қой киесі.
2. Сиыр киесі.
3. Жылқы киесі.
4. Түйе ... Ешкі ... ... халқының тарихы.
1. Еліміздегі қазақ халқының қонысы солтүстікте болған. Ол қай жер?
2. Кіші жүздің жеті ... ... ... ... ханы ... ... ұрпағы - Абылай хан. Соның ... ... ... Орда ... тарихи әдебиетте қалай аталады?
Жауаптары:
І.
1.Ерулік.
2. «Үлес» не болмаса «Асар».
3. Шілдехана.
4. Беташар.
ІІ.
1. Отау.
2. Торкөз.
3. Қыстау.
4. Шошала.
ІІІ.
1. Кебіс.
2. Көпі.
3. Желек.
4. Шылауыш.
ІҮ.
1. Уыз.
2. ... ... ... Қозы ... - Баян ... ... Ақсақ құлан.
4. «Қара жорға».
ҮІ.
1.Шопаната.
2. Зеңгібаба.
3. Ойсылқара.
4. Шекшеката.
ҮІІ.
1. Шинтаж.
2. Тама.
3. ... ... ... ойын ... ... ... қазақ халқының тұрмыс-салты,
қазақ халқының тарихымен танысады /64,18-21/.
Сын есімді қайталау сабағында ... ... ... ... ... ... ... Сұраққа жауап берген оқушы орамалды бір
оқушыға тастап, сұрақ қояды. Ол ... ... ... берсе, ойын осы
дәстүрде жалғаса береді. Егер жауап бере алмаса, ... ... ... ... ... ... «Сын ... тақырыбын өту барысында «Жәрмеңке»,
«Кім нені ... ... ... ... ... қағазға жапсырылған
ұлттық жиһаздар мен зергерлік бұымдардың суреттері ... ... ... ... ... ... ... қатар, оқушылар
заттың сынын ұғымды білдіретін сөздерді тауып, арнайы сұраққа жауап беруге
талаптанады.
«Теңге алу». Жерден ... іліп ... ... ... ... ... ... теңгені бейнелеген, сұрақ жазылған кеспе қойылады.
Ойынға қатысқан топ мүшелерінің қайсысының ... ... ... сол теңгені
жігіттің қолына іліктіреді. Бұл ойын-жаттығуларды өткізудегі басты мақсат -
оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... дамыту.
«Сын есім эстафетасы» ойынының мақсаты - оқушының ... ... ... сын есім ... түсініктерін бекіту.
Ойынның шарты: Бір оқушы сын есімге байланысты ... ... ... ... келесі оқушыға тастайды. Ол оқушы ары қарай жалғастырып,
үшіншісіне береді. Сүрінген ... ... ... ... белгілі бір мақсатта, тілді меңгеруге деген ынтазарлықты
оята отырып, орындаушылық қабілетке де ... ... мәні ойын ... ... ... ... ... деген
ойды да туғызады.
«Қызықты адаммен интерью» ойынын сын есім ... ... ... ... Бір ... ... ... атқарады, екінші бір
оқушы белгілі тіл маманының рөлін ... ... тіл ... ... сын есім ... ... қажетті мағлұматтар алады.
Бұл ойынның барлығы да сын ... ... ... ... сын есім ... түсінгенін кеңейтті, терең білім алуға
жәрдемдеседі.
Қорытынды
Мектепте ана ... ... ... ... - білімді азаматтар
тәрбиелеу.
Қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі өмірдің талабы болып отыр.
Оқушыларға сын есімді оқыту барысында ... ... ... Ана ... Ата
тарихын, Төл мәдениетін, ұлттық салт-дәстүрін меңгерту маңызды ... ... ... арқылы оқушылардың ұлттық сана-сезімін, намысын,
мінез-құлқын, дүниетанымын ... ... ... ... ... ... ... бірі. Мектептегі оқушыларға ұлттық тәрбие
беруде мұғалімдерге бірнеше міндеттер жүктеледі. Сын есімді оқыту барысында
ең алдымен, ... ... ... ... жалпы грамматиканы оқытумен
байланысты ұлттық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... қазақ мектептерінде ұлттық тәрбие беру ісі мұғалімдерді
қазақ этнопедагогикасы бойынша ... ... ... ғана ... ... ... ... этнопедагогикасы және оның тарихынан ... ... ... ... мынадай қорытындылар жасауға
болады.
1. Бағдарламалардың сапалары әр түрлі, оның ... ... ... ... ... мен ... ... қазақ этнопедагогикасынң әдіснамалық, теориялық ... ... ... ... қамтылмаған.
Сондықтан «Қазақ этнопедагогикасы» және «Қазақ этнопедагогикасының
тарихы» оқу пәндеріне типтік ... ... сай ... ... құралдар жасау қажет.
Мұғалім ұлттық дәстүрді, әдет-ғұрыпты, халықтық тәлімді жандандыру
үшін мақсатты жұмыстар ұйымдастырылуы керек екендігі ... ... сын ... ... еңбектер мен мақалаларға жан-
жақты, терең талдаулар жасай ... ... ... де ... ... ... шешу үшін лингвистикалық, педагогикалық,
әдістемелік еңбектерді сараптап талдаулар ... ... ... ... ... ... көрнекілік әдістерді ұтымды
қолдана білдік.
Қазақ халқының өмірінде басты рөл атқаратын киіз ... ... ... ... қолдану арқылы оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттыра
отырып, өз ... ... ... ... күн ... сай ... ... беретін мектептерде
оқушыларға қазақ халқының қолөнерін, оның ішінде ою-өрнек өнерін ... ... ... осы ... білім деңгейін жетілдіру талап
етеді.
Қазақ халқының қолөнерінің бүгінгі күнге ... ... даму ... жүйелеу, оның зерттелу деңгейін жүйелеп ... ... ... ... ... ... ... өнерінің қалыптасып, дамуына әсер еткен факторларды ... ... ... ... ... ... ... ықпал етті.
Қазақ ұлттық ою-өрнек өнерінің тәрбиелік, ... ... ... ол ұрпақ тәрбиесіне кешенді түрде әсер етеді. ... ... ... ... ... ... жауапкершілік, өнерге
деген құрмет т.б.) арттырады.
Қазақ мектептерінде ... ... ... қатар олардың ұлттық
менталитетін қалыптастыру, өз тіліне деген құрметін арттыру ... ... ... бірі ... ... ... ... тақырыбымыз осы мәселенің бір жағын шешуге
бағытталған. Тілдік фактілерді негізге ала ... ... ... оны ... ... ... ... Сондықтан мектепте қазақ
тілін оқытуда оқытудың жаңа технологияларын көптеп және ұтымды ... ... ... ... ... ... оқушылардың өздеріне тән ... ... ... Жаңа ... өткен тақырыптармен байланыстыра отырып
оқытуды пайдаландық. Теорияны ... ... ... ... сын есімді оқыту барысында ұлттық тәрбиені қалыптастыру
мақсатында ата-бабаларымыздан қалған тәрбиелік мәні зор ... ... ... ... ана ... ардақтап, асыл сөздерді бағалай
білуге үйреттік.
Қазақ мектептеріне сын есімді оқыту барысында ұлттық тәрбие беру - ... ... деп, сын ... оқыту барысында оқушылардың бойына
ұлттық тәрбиені қалыптастырудың жолдарын өз деңгейінде ұсындық.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... Б. Тіл ... ... Алматы, Мектеп, 1997-95-63 б.
2. Баялиева Г. ХІ-ХІІ ғасырдағы жазба әдеби ... ... ... Алматы, 2003-26б-11-12б.
3. Баялиева Г. ХІ-ХІІ ғасырдағы жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... Ж. ... ... ... сын есім категориясы. Алматы,
Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогикасы, 1961 -80б-3б.
5. ... Ж. ... ... ... сын есім категориясы. Алматы,
Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогикасы, 1961 -80б-5б.
6. Шәкенов Ж. 6-7 ... ... Г. ... Қазақ тілі мен әдебиеті. 2004 №1. 99 б.
9. әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық универсиеті. «Хабаршы». №3, 2004 -205-
193 б.
10. Хабаршы. ... 2004, №3. 194 ... ... М. ... ... тарихи грамматикасы. Алматы, Мектеп, 1988.
264-179 б.
12. Шәкенов Ж. ... ... Г. ... ... тілі мен әдебиеті. №11. 81 б. 2000 ... ... ... 2004, 205 б-194 б.
16. Төлеуов Ә. Сөз таптары. Алматы, Мектеп, 1982. 128-45 ... ... ... ... І том. ... ... 1967, 261-67-68
б.
18. Төлеуов Ә. 47 б.
19. Қазіргі қазақ әдеби тілі. Алматы, Ана тілі, 1991. 216 б-34 б.
20. Қазіргі қазақ ... ... ... Ана ... 1991, 216 б-32 ... Қазіргі қазақ әдеби тілі. Алматы, Ана тілі, 1991, 33-34 б.
22. Сыздықова Г. ... ... ... ... сын ... және ... ... Астана, 2000. 25 б-8-9 б.
23. Сыздықова Г. 14-16 б.
24. Сыздықова Г. 20-21 б.
25. Жолшаева М. Қазіргі қазақ тіліндегі сын есімдердің ... ... 2001. 24 ... ... қазақ әдеби тілі. 37-38б.
27. Халық мұғалімі. 1951, №5, ... ... ... 1951, №5, ... ... Ж. ... мәселелері. Алматы, Арыс, 2002. 152б-36б.
30. Каменский Я.А. Ұлы дидактика. Алматы, 1993. 13 б.
31. Бастауыш мектеп. 2004, №4, ... ... Ж. ... тілін оқыту әдістемесі. Алматы, Атамұра, ... ... тілі мен ... 1995, №6, ... ... Ж. 73б.
35. Қазақ тілі мен әдебиеті. 2000, №7, 19б.
36. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ... ... ... теориясы мен практикасы. Қарағанды, 2002, 50б-6-9б.
37. Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. Алматы, Санат, 2001. ... ... 2003, №6, 41 ... ... Ә. 49 ... Бөлеев Қ. 24 б.
41. Жарықбаев Қ. Ұстаздық еткен жалықпас. Алматы, Мектеп, 1987, 86б-51б.
42. Тәрбие ... ... ... ... ... 2001. 331 б-26-28б.
43. Меңжанова А. Тәлім-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру. Алматы, Ғарыш, 2003.
150б-11б.
44. Жалпы білім беретін мектептің оқу ... Ү-ҮІ ... 1997, 27 ... ... Н. Сын ... ... барысында тіл дамыту әдістемесі. Ақтөбе,
1999, 126-65-74б.
46. Қазақ тілі: жалпы білім беретін мектептің ... ... ... ... 2002. 65-72б.
47. Дәулетбекова Ж. 8-19б.
48. Нұғалиева Г. Оқыту әдістері ... ... 1991. ... ... тілі мен ... 1995, №6. ... Қазақстан мектебі. 1962, №5, 17б.
51. Қазақстан мектебі. 2004, №5, 17б.
52. Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту ... ... ... ... Алматы, 2002, 180 б.
53. Рахметова С.Р. Сөз тіркесі синтаксисі және оны оқыту әдістемесі.
Алматы, 2003, ... ... ... 6-сынып. 62-74 б.
55. Рахметова Р.С. 73 б.
56. Қараев М. ... ... ... ... ... синтаксис.
Алматы, Ана тілі, 1993, 216-98б.
57. Тәрбие хрестоматиясы. Алматы, Ғылым, 331 б-298 б.
58. Тәрбие хрестоматиясы. Алматы, Ғылым, 150б.
59. ... ... ... ... 126б.
60. Қазақ тілі мен әдебиеті. 2000, №8, 27 б.
61. Сағындықұлы Е. Ұлттық ойындарды оқу тәрбие ісінде пайдалану. ... ... ... ... ... заманға сай жаңа әдіс-тәсілдермен оқыту семинары
бойынша материалдар. Ақтөбе, 2002, 76б-50б.
63. Қазақ тілі мен әдебиеті. 2000, №8, 25-29 б.
64. ... ... ... ... сай жаңа ... ... 18-21 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға экологиялық білім және тәрбие беру26 бет
Педагогикалық үрдісте жаңа техпологияларды тиімді пайдалану, білім беру жүйесінде шығармашылық пен ізденістерді іске асыру6 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектепте сөз таптарын оқыту26 бет
Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту әдістемесі42 бет
8 сыныптың бағдарламасына сай MS Windows-тың стандартты бағдарламаларын оқыту барысында қолданылатын оқыту бағдарламасын жасау86 бет
«Бобровка + » ЖШС-ның қызметі барысында қалыптасатын жағдайды және шығындарын талдау56 бет
Адамзаттың дамуы барысында діннің қалыптасуы5 бет
Алдын ала тергеу барысында кылмыстык істі қысқарту40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь