Бедер түзуші эндогендік факторлар

КІРІСПЕ

1 ҚАЗІРГІ БЕДЕР ТҮЗУШІ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАР
1.1 Орография ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Климаттық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Гидрографиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4 Топырақ.өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2 БЕДЕР ТҮЗУШІ ЭНДОГЕНДІК ФАКТОРЛАР ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Геологиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Тектоникалық құрылымы және жаңа тектоникалық құрылымы..

3 ШАРЫН ӨЗЕН АҢҒАРЫНЫҢ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ
3.1 Өзен және өзен аңғарының пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2 Аңғарлар классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.3 Бедер пішіндері және қазіргі бедер түзуші процестер ... ... ... ... ...
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ҚАЗІРГІ БЕДЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Тектоникалық құрылымы және жаңа тектоникалық құрылымы..
3 ... ӨЗЕН ... ... Өзен және өзен ... ... ... Бедер пішіндері және ... ... ... ... Өзен мен өзен ... бір жүзжылдықтан да көп уақыт
зерттеліп келеді.Осы уақыт ... тек арна ... ... ... жұмысы, өзен аңғарларының құрылысы және
олардың мофологиялық құрылысы және т.б. құрылымдық тұрғысынан сұрақтарға
жауап іздедік. Бірақ бұл ... ... ... ашыпған жоқ, мәліметтер
жеткіліксіз. Мысалы, ағын сулар қайдан және қалай ... ... ... өзен ... ... олардың дамуыныңсоңғы кезеңі қалай болады
т.с.с. Тіпті өзендердің жаралуы мен дамуы ... ... ... де ... ... ... үлкен өзендер мен өзен аңғарларының қалыптасуы
өте күрделі ... ... ... ... бөліп қрастыруға болады: ... ... ... ... өзен жіне аңғар жүйесінің қалыптасу және
дамуының соңғы кезеңі. Бұл ... ... ... ... әсерінен дамиды.
Егер бұл мәселені тек өзен ағыны ретінде ғана ... ... ... Ал өзен ... артынан арна, аңғар, қатты материял түріндегі
шөгінділер сияқты із қалдырады. Сондықтан мен бұл сұраққа ... ... ... ... яғни өзен ... гидродинамикалық ағынына,
оның эрозиялық-аккумулятивті жұмысына, өзен аңғарларының ... ... ... аумақтың ландшафттық ерекшеліктеріне аса көңіл ... ... ... ... бір ... ... оның ... пайда болуынан соңғы
кезеңге дейін бақылап, зерттеу мүмкін емес. Сондықтан өзен ... ... ... Шарын өзен аңғарын нысынаға алып отырмын.
Шарын өзен ... ... ... жүзжылдықтың екінші жартысынан
басталды.Тарихи- графиялық ... ... ... ... ... ... екі ... бөліп қарастыруға болады: біріншісі – 1854-ші
жылғы революция алдындағы ... ... ... кезеңі; екіншісі –
Кеңес Үкіметі ... ... ... атақты географ П.П. Семенов – Тянь-Шяньскийдің ... ... ... зерттеу кезіндегі саяхатынан басталады.Оның зерттеулері
Шарын өзен аңғарының солтүстік беткейінің, ... ... ... мен ... ... ... тауын зерттеуде И.В. Мушкетовтың да ... зор. ... ... ... ... мен тектоникасына
арналды. Шарын өзен аңғарында ... ... ... ... ... ... әктасты байқаған.
1915 жылы солтүстік Тянь-Шань тауларын зерттеген Н.Г.Кассин аумаққтың
геологиясына, орографиясына, гидрографиясына, климатына аса көңіл ... жылы ... ... ... ... ... ... үшін Шарын өзен аңғарына геологиялық түсірлер жүргізе бастады.
Аумақ ... ... да ... тұрғыдан да зерттелген.
Бірақ, геологиялық-геоморфологиялық мәліметтер тек ... ... ... ал Шарын өзен аңғарына арналған арнайы мәліметтер
өте аз. ... ... ... ... осы ... өзен аңғарының
геоморфологиялық құрылымын зерттеуге арналады.
Бітіру ... ... ... өзен ... ... ... бере ... осы аймақтың геоморфологиялық картасын
сызу, бедер пішінінің даму тарихы мен ... ... ... ... жұмысымның практикалық маңызына келер болсақ, өткен ғасырда өзен
аңғары тек пайдалы қазбаларды іздестіру мақсатында ... ... ... ... ... ... ұшырап, қайталанбас бедер пішініне
айналған Шарын өзен ... ... ... ... шығу тегі мен ... қалдыру, қорғауға алу маңыздырақ болып отыр.
1. ҚАЗІРГІ БЕДЕР ТҮЗУШІ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ... ... өзен ... геоморфологиялық жағынан биік таулы, орта таулы,
аласа таулы және тау ішілік ... ... ... ... биік ... әрі қатты тілімденген терең өзен аңғарларымен
сипатталады.Кетпен жотасы мен Қаратау ... ... ... ... ал кейбір жерлері 3600-3700м абсолюттік биіктікті көрсетеді.Орталық
Тянь-Шань және Күнгей-Алатауы жотасының суайрық ... ... ... ... ... ... аймақ біртіндеп
төмендеп, абсолюттік биік көрсеткіші алаптың орталық бөлігінде 2400м-ден
аспайды. Тянь-Шань ... ... ... тау ... біршама енділігі мен тау жоталарының алмасып келуі және үлкен
тау ішілік ойыстарының ... ... өзен ... ... ірі
ойыстарының бірі – Кетпен ойысы болып табылады, ал ... ... ... ... ... ... және т.б. ... Бұл таулардың басым бөлігі және Кетпен жотасы енді әрі ... ... ... ... келеді.
Кетпен жалпақ төбелі және үлкен ... ... Оның ... ... ... оқшауланған, ежелгі ағынның терең аңғарларымен,
ал батыс беткейі зеңгірлі,еш кедергісіз, тау ... ... ... ... орналасқан. Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 2000 нан ... ... қар ... ... жоқ. Ең биік ... тауы ... Кетпен жотасының төбесі солтүстіктен оңтүстікке
қарай ... және ... ... ... Оңтүстік жақпарының
биіктігі 2600-2700м-ге төмендейді.Үш-Хасанның тегістелген беті эрозиялық
бөлшектелуге ұшыраған. Ежелгі ағын ... ... ... ізі ... мен ... байқалады.Кетпен жотасының солтүстік беткейін
кесіп өтетін аңғар таудан шығып, тауадлы шлейф аймағына ... ... ... ... жота ... Шалкөдесу өзенінің аңғарымен қосылады. Осы
ойыс ішінде өзен торы құрылады. ... ... ... төбесінде Кетпен
жотасы екіге бөлінеді:оңтүстігі – Темірлік тауы және ...... Ал ... орташа биіктігі 2500м-ден 2800м-ге дейін жетеді. ... ... ... эрозияға ұшыраған,сынықты материялдарға толы
сайлар түзеді.Осы жоталардан батысқа қарай абсолюттік ... ... ... ... ... ... ірі ... орналасқан.ойыс жазықты
болып келеді.кеген ойысының солтүстік беткейі Елшін болатын, орталық бөлігі
шалкөде ... ... келе ... ... деп аталады.Ол сайлармен,
терең емес шатқалдармен түйіседі.Кеген ойысының абсолюттік биіктігі теңіз
деңгейінен 1800-2000м ... ... ... ... ойысы
көтеріле бастайды.Солтүстік Шығыс жағының абсолюттік ... ... 2200м ... ... ... ... бөлігі Айғыржол, Елшін Бұйрық, Басулытау,
Тізген, Қаратау, Сарытау, Сүмбетау, Лайлытау, Жабыртау және т.б. ... және ... орта ... жайпақ бедер пішінді болып
келеді және теңіз деңгейінен 1800-2000м биіктікте.Елшін Бұйрық, ... ... және ... ... ... теңіз деңгейінен 2200м
– ден 3700м – ге дейін жетеді және олар биік тауларға жатады. Биік ... ... ... ... ... таудың орталық аймақтарындағы Қызық–үй,
Айдырған аралды массивтерінде кездеседі. Олардың ... ... ... құрайды.
Жалаңаш аңғары тау аралық ойыс болып табылады. Шелек аңғарының бойлық
кескінімен, ал ...... ... ... солтүстікте
– Торайғыр жотасымен және шығысы – Шарын өзен аңғарымен жалғасып ... ... ... ... ... ... шектесіп жатыр.Абсолюттік
биіктігі 1300-1800м, ұзындығы 60км және ені 20км. Тауалды ... ... ... ... ... ... өзен аралығында
аңғар таудан кішкене еңістейді және тілімдену онша байқалмайды. Солтүстікке
қарай Іле Алатауының шеті болып ... ... ... және ... ... таулары жайғасқан. Бұл таулардың биіктігі теңіз деңгейінен 1200-
220м және Сөгеті аңғарымен бөлініп тұр.
Шарын өзен алабының орталық бөлігі төбелі ... ... ... ... ... биіктік 1200-1700м-ден аспайды. Суайрық беті биіктігі
1801м-ге ... ... ... арқылы өтеді. Аумақтықтың сағалық
бөлігінің бедер пішіні ... ... және ... ... келеді.
Шарын өзен алабының төменгі бөлігі, яғни атырауында Іле ... ... ... ... қалыптасқан. Бұл арада Шарын өзені терең
(150м-ге дейін) тік ... ... ... ... ... жылжыған
сайын аңғар енді әрі биік жағалы болып келеді. Аңғардан қалың ... ... төрт ... ... ... ... бөлігі
ұсақ дөңесті және әлсіз жалды бедер пішінінен тұрады. ... ... ... ... шайып кетеді. Аллювиалды жазық ... ... ... Қарабасқұм созылып жатыр. Дөңестердің биіктігі 2-3см-ге жетеді.
Құмды дөңестер аралығында өсімдігі жоқ ... ... ... ... ... батыс бөлігінде абсолюттік
биіктіктігі 900-1300м болатын Үлкен Бұғыты аласатауы ... ... ... – беткейі ассиметриялы; оңтүстік беткейі
биіктеу, солтүстік беткейі жайпақ әрі аласа.Аумақ ... ... ... ... ... ... ... қарай иілген тауалды бедерге
ауысады. Ол төбелі-жонды бедер пішінді болады. Оңтүстікке ... ... ал ... ... ... ... биіктігі 1300м-ге
жетеді. Солтүстікке қарй жазықтық ... ... ... жайпақ-
еңісті, әлсіз жалды бедер пішініне көшеді. ... ... ... ... ... ... ... аумақтары грави мен қиыршықтастар араласқан
саздақты шөгінділермен көмкерілген.
1.2 Климаты
Шарын өзен алабының климаты континенттілігімен ... ... ... ... ... ... төмен ендікте орналасып, Атлант
мұхитынан келетін негізгі ылғалды алыстатуына байланысты үлкен жоталардың
биіктігі, жер бедерінің ... мен ... ... ... ... дәрежесінің қарама-қарсылығына себепші болады. Жақын ... ... ... және ... таулы климатқа әсерін тигізеді. Биік
таулы ландшафттардың ылғалдануына ауа ... мен ... әсер ... ... ... ... Іле ... алабы аймағындағы құрғақтау
аумақ болып табылады.
Алаптың барикалық және циркуляциялық жағдайы ... суық ... ... ... ... ... ... Орта Азиялық
термиялық депрессияның ықпалында болады. Аңғар аумағында жылдың ... ... ... ... ... байқалады. Жылдың бұл
уақытында антициклон басымдылығы 60-70%. Жаз айларында ... ... ... ... ... аймағында жергілікті ауа ағымы, жазықтық жерлерде қыстық
суық ауа ағыстары басым ... ... ... ... ... антициклондарын бұзып, циклонның дамуына ықпал жасап, оңтүстіктен
жылы ауа массасын тасымалдайды. Бұл кезеңде үсік жүріп, ... ... ұзақ әрі ... ... ... Алап ... климатына
күн радияциясы да әсер ... оның ... ... ... ай бойы
байқалады. Жазық аймаққа келетін жылдық ... 135-150 ... ... ... бұлттанудың мөлшерінің жоғарлауынан ... 125-130 ... –-ге ... Жазықтық- тауалыды белдеуде
вегитациялық кезең (орташа тәуліктік температура 50С-тан жоғары) ... ... ал ... белдеуде 180-нен 205-күнге созылады.
Алап аймағының температура және жауын-шашын режиміне қарап ... ... ... ... ... белдеу. Іле өзенінің сол жақ жағалауынан төменгі тауларды
(700м ... ... ... және ... яғни қысы ... ... және температураның айлық амплитудасымен ерекшеленеді.
2. Тауалды белдеу. 700 ... 1500м ... ... алып ... және
кентиненттілігі төмен, сонымен қатар температура ауытқуы шұғыл амплитудалы.
3. ... ... ... ... Қарқара қазаншұңқырларын және
1200-1500м абсолюттік биіктіктегі ... ... ... ... ... ... белдеу. 1500м-ден биік аумақты алып жатыр және климаттық
вертикальды зоналылығы анық байқалады.
Жазық аймақтарда орташа ... ... 8-90С, ... ... ... ал тауда 1,70С-қа дейін төмендейді.
Қыста жазық аймақтарда -420С-тан -450С-қа дейін төмендеп отырады. Ал
тауалды және таулы аймақтарда ... ... ... ... ... ... сайын температура әр 100м сайын ... ... ... ... биіктікте орташа температура
+70С...+100С, ал максимальді +200С-ты көрсетеді. Ауа ... ... ... ... ... және тауалды аумақтарда 00С-
тан теріс мәнге ... ... ... 2000-2500м биіктікте қазан айының
бірінші күнінен-ақ байқалады. Жылы кезеңнің ... ... және ... 8-8,5 ай болса,таудың биіктігіне қарай тауішілік аймақта 6-7
айға кемісе, биік тауларда 1-2 ай ғана ... ... ... ... ... ... жазық
аймақта 35-400С, ал таулы аймақта 250С және одан да ... ... ... ауа ... теріс мәндерден оң
мендерге жазық аймақтарда ерте, тауалды аймақтарда наурыз айының ортасында,
ал тауда (3000м ... ... ... екінші жартысында өзгеру байқалады.
Жазықтың ең ыстық айының (шілдеде) орташа температура +200С,... ... ... ... ... ... ... атмосфералық жауын-шашынның түсуі біркелкі емес. Ол
физикалық-географиялық жағдайына және жергілікті жердің биіктігіне, жер
бедерінің ... және ... ... ... ... Таулы
жерлерде еңістіктің беткейіне және жергілікті жердің биіктігіне байланысты
ылғалдылық басым және жауын-шашын мол түседі.Қар ... ... ... ... ... ... ауа ... ауысуымен
сәйкес келеді.
Алаптың таулы және биік таулы аймағында қар жамылғысы тұрақты және төрт-
бес айдан көп сақталады. Қардағы су қоры ... ... ал ... ... ... қар ... тек 3-4 ай ғана тұрады. ... ... ... ... бұл ... ... су қоры 30мм-ден аспайды. Жазық
аймақта қар жамылғысының орташа шағыны 5-14см, бірақ биіктеген ... ... ... яғни ... ... ... көп болады.
Ауа ылғалдылығы. Жылдың суық уақытында ылғыалы ауа аз болады, ал ... ... ... ең көп ... Ал жаз кезінде ... ... ... ... ... ... және ... жылы кезеңдегі аз мөлшерде ылғалды ауаның болуымен ерекшеленеді.
Алаптың жазық аймағы ауаның құрғақтылығымен жәнек жауын-шашынның аз
болуымен сипатталады. ... ... ... ... жауын-шашын мөлшері
630-900мм (Қарқара өзенінің бас жағында), ал алаптың ... ... ... ... ... ... Егер жазықтық тауалды
аймақтарда жауын-шашын ... ... ... екі ... -– ... күзде, ал таулы аймақта бір максимум (шілде-тамыз) және бір минимум
(қаңтар) байқалады. Ауаның ... ... ... ... ... ... дейін өзгереді,ал тауалды өлкесінде 7,3мб, тауларда
абсолюттік биіктіктің жоғарылауынан орташа 6-дан 3,5мб-ға азаяды.
Жазық аймақтарда салыстырмалы ауа ... ... ... (60-70%)
және жазда минимум(20-40%).
Алаптың жел режимі негізгі жергілікті барикалық-циркуляциялық жағдайына
қарай анықталады. Бірақ ... ... ... ... таулы-аңғарлы;
фен және т.б. желдердің пайда болуымен анық ... ... ... ... 20м, ал жекелеген аймақтарда 25м-ге жетеді.
Климат жағдайларына қарай алап аумағының төменгі бөлігін күріш егуге,
тауалды жазығын бау-бақша мен ... ... орта ... және биік ... мал ... ... шабуға арналған алқаптарына қолдануға болады.
2. Бедер түзуші экзогенді факторлар
Экзогендік бедер құратын факторларға әр түрлі климат элементтерінің,
өзендер мен ... ... ... мен ... ... және
тағы басқа элементтердің әсері жатады.
Экзогендік бедер құратын ... ... көзі күн ... ... ... гидросфераға және атмосфераға өзара әреккеттесіп, әр түрлі
климаттық жағдайлар ... Ал ... ... ... жер ... негізгі факторлардың бірі болып табылады. Климат ... аса ... ... – ауа ... ауа ... әр түрлі табиғи зоналардың климаты қалыптасады. Мәңгілік мұздықтар
мен қар ... ... ... тау ... үгілуі, химиялық
процестер және т.б. осы ауа температурасына тікелей байланысты.
Климаттың екінші маңызды элементтерінің бірі – ... ... ... ... және ... ... болуына едәуір
әсерін тигізеді. Тау жыныстарының ыдырауына және олардың тасымалдануына,
бедердің көптеген пішіндері ... жаңа ... ... ... өте қолайлы жағдай жасайды. Жел бір жағдайларда құм бөлшектері ... ... ... ... әсер ... ... жағдайларда
құмның тасымалдануына, шөгуіне және жаңа аккумуляциалық жер ... ... ... ... шағылдар және т.с.с.) құрылуына себепші болады.
Экзогендік процестердің жалпы энергиясының негізгі көзінің бірі –
Жердің өз осі ... және ... ... айналуы, осының әсерінен
жылдың төрт мезгілінің болуы және күн мен ... ... ... ... ... мөлшерінің және табиғи қиратқыш құбылыстардың
оқтын-оқтын маусымдық өзгеруі, жалпы айтқанда бедер пішіндерінің ... әсер ... ... ... ... ... осы ... сулар жер беті пішіндерінің қалыптасуында маңызды роль атқарады.
Олардың әрекетінен пайда болған жер бедер ... ... ... Сол
себептен суды жер бетінің үшіншісі дейді. Ағын сулардың ... ... ... шайылған заттардың судың ағынымен төмен тасымалдануынан,
соңында оларды ... ... ... ... ... ... атқарылатын геоморфологиялық процестердің жиынтығын флювийлік
(латынша fluvius – ағын, тасқын) ... деп ... ағын ... ... ... ... бастапқы эрозиялық пішіндер
– жылғалар (атыздар). Олар делювийлік беткейлер бойымен жайылып аққан су
кішігірім бір ... ... ... ғана ... ... Жылғалардың
терендігі мардымсыз: 3-30 см-ден аспайды, ені де ... ... ... бір нөсердің кезінде немесе көктемгі қар тез ерігенде
пайда болуы ... Ағын ... ... ... ... ... ... береді. Жылғалардың терендігі ... ... ... ... тау ... кұрамына және
беткейлерден аққан судың мөлшеріне байланысты. Әдетте жылғалар бір-бірінен
бірнеше метр алшақ орналасып ... ... ... және ... ... ... ... уақыт өте бере
тереңдігі 1,0-2,0 м-ге, ені 2,0-2,5 м-ге ... ... ... ... ... де жарлауытты келіп, көлденең кескіні көбінесе V
әрпін елестетеді.
Алайда кез келген эрозиялық жылғалар жырмаларға айнала ... ... ағыс ... ... ... көлемі молырақ болуы тиіс. Сондықтан ... ... ... ... ... сирек кездеседі және бір-
бірінен ондаған метр алшақ жатады.
Су қоры жеткілікті мөлшерде жиналғанда жырмалардың бір бөлігі ... кеңи ... ... ... ... Жыралардың тереңдігі 10-20
м, не одан да көп, ені (бір ... ... ... дейін) 50 м немесе одан
да артық бодады.
Жыралардың жағалары көбінесе тік. Кейде жыралардың табаны ... ... ... ... Жыра ... тек өзінің көлемімен ғана ... ... ... тән жеке ... кескінімен ерекшеленеді, онысы ол тіліп
өтетін беткейдің кескінінен өзгеше болады. Ал жырманың бойлық ... ... ... ... сәл ... ... ... уақытша ағынды сулардың өздеріне тән белгілі ... ... бар. ... су ... ... ... айқын
білінетін, амфитеатр тәрізді жырмалармен тілімденіп тармақталған су жинағыш
шұңқырлар пайда болады. Осы жерден тау беткейінен төмен қарай ... ... жыра ... ... ... әрі тар ағыс каналы
басталады. Ағыс каналының ... ... ... ... конус
қалыптасады.жыраның бастауынан сағасына дейін бойлық қималарының едәуір
құламалы болуы ағып жатқан тау ... ... бұзу ... ... жыралардың морфологиялық құрылымы және дамуы тау жыныстарының
құрылымына, жер бедеріне, климат жағдайларына байланысты.Бұлардың пайда
болуына ... ... ... топыраұтың шөгу құбылыстары,
сілтісіздендіру, ... ... және т.б. ... әсер ... ... тау етегіндегі дамыған жыраларды М.Жандаев (1961)
төрт түрге бөледі: 1) алмұрт тәрізді; 2) тегіс түпті жыра; 3) сай ... ... ... ... ... ... ... пішінімен және құрылысымен ерекшеленеді.
Жыраның бас ... оның ... ... ... кең ... ... тік кемермен басталады. Кертпештің ірге тұсынан 10-12 м
тереңдікке жеткен құдық тәрізді шұңқыр қалыптасады. Шұңқырдың түбі ... ... ... ... ... ... ... жіңішкеріп, екі
жағы тіп-тік болып, түбі ірі кесекті тау жыныстарымен бітеледі. Жыраның
ұзындығы 50-100 м-ден аспайды.
Жыраның ... жер беті ... ... ... байланысты.
Әдетте жол жиегін бойлап аққан су лесс қабатына сіңіп, оны ... ... лесс ... ұсақ тұз ... ... сумен
шайылып әкетіліп жерасты суын қалыптастырады. Соның нәтижесінде лесс шөге
бастайды.
Алғашқы кезде беткейдің үстінде кішкене ... бар ... ... ... Ол 1,5-2м ... ... оның ... құлап түскен
топырақ массасы арнаның жолын бекітіп тастап, одан жыра ағысы ... ... ... бас ... ... су шүңқыр арқылы жерге сіңіп, жер
асты ағысын құрайды. ... бүл ... ... ... ... ... Ұзындығы ондаған метр, тереңдігі 3-8м., түбі жайпақ,
жыраның екі жақтағы жағасы тік. Мұндай жыра пайда болуына дейін астында ... ... ... жер бетіне жақын жатқандығына байланысты.
Атмосфера ... лесс тау ... су ... ... ... шаяды да
және сол деңгейде ағып, жыраның жайпақ түбін жасайды. ... ... ... ... ... ... ... тау бөктерінің тауаралық
ойпаттарында пайда болады.
Сай ... ... ... 1 ... ... және одан да ... терендігі 10-25 м. Жыраның көлденең қимасының сипаты әр түрлі, оның
жоғарғы жағы лесс топырағының ... ... тік, ... ... жағы ... ... ... жыралар жұқа лесс қабаттарымен
жабылған малтатас тау жыныстарының эрозиялық тілімделуі ... ... ... ... ... қалыптасады. Осындай жыралар
суландыру далаларында қараусыз қалған каналдар мен арықтардың орнында ... ... ... ... ... ... өзенінің құйылысы тұсында
суармалы судың әсерінен 30 жылдың ішінде канал ... ... ... ... ... жыра - өзен аңғарының екі жағаларында кездеседі
(Алматыдан шығысқа қарай ... ... ... аңғарында), ол өте
күрделі түрде ыдырап, жыралы-сайлы торап құрайды. Көбінесе бұлар тереңдігі
30-50м дейінгі сайлар. Олар ... ... ... ... ... ... саздар қабаттарының дамыған ... ... ... ... ... болуы таңбалы денудация немесе құрғақ климат,
өсімдіктер ... жоқ, ... өте ... кездесетін жағдайларына байланысты,
қатты нөсер жауған кезде, тасқын судың шаю күші ... ... ... ... болады. Сондықтан жыралардың екі жақ беткейі карниз, ... ... ... таң ... архитектуралық әшекейлерді
елестетеді. Жергілікті халық бұл жерді ... ... ... ... деп атап ... ... ... - 2км, ені - 20-30м. Каньонды
аралап жүріп алуан түрлі ... ... ... болады.
Миллиондаған жылдар табиғаттың өзі осынау ұлы қорған қамалдар ... ... ... дүниеге әкелген.
Уақытша ағын сулардың қиратқыш күштерінің бірі – сел. Таулық өзендердің
белсенді іс-әрекеттерінің түрі, яғни жоғарғы дәрежеде ... ... ... жаңа ... ... туғызатын құбылыстардың бірі – осы сел
тасқыны болып табылады. Сел құбылыстары көбіне қуаң ... биік ... ... құбылыстарынан соң өзен аңғарларында оқылық қуыстар, ... тік ... ... ... ... ... пайда болу
нәтижесінде “аспа” аңғарларына айналады. Тіпті өзен арналары ... ... ... белдерде жаңа арналар немесе бойлық
белдер,терраса тәрізді кертпештер пайда болады.
1.3 ... ... өзен ... геологиялық-геоморфологиялық, тектоникалық,
климаттық жағдайы ондағы гидрографиялық тордың орналасуына ... ... ... ... 1км2 де ... ... өзен алабының жалпы ауданы
13 000км2, оның 693 км2 Қырғызстан ... ... ... ... ... Шет – ... ... Қарқара және т.б. жатады. Шарын өзені бастауы болып Кетпен жотасының
оңтүстігінен ағатын Шалкөдесу мен бастауын ... ... ... ... ... ... Жоғарыда өзен, болжамдар бойынша ертедегі
Тау көлінен қалған ... ... өзен ... ... ағып өтеді.
Өзен терең шатқал арқылы арнасының бағытын және еңістігін өзгерте
отырып, Іле ... ... ... ... құяды. Жалпы өзен
құламасының бастауынан (3169м) сағасына ... (450м) 2719м ... ... ... ... ... өзеніне құятын ірі салаларының бірі Шарын ... ... ... бірнеше атауы бар: жоғарығы ағысын Шалкөдесу, ... ... ... тек орта ... ... деп аталады.
Шарын өзенінің 72 саласы бар, жалпы ... ... Ең ірі ... ... ... бастауын Күнгей Алатауының Көкжар және Түрік өзендерінің
қосылуынан алады.алаптың жоғарғы бөлігінің ... ... ... аңғары тар әрі тік беткейлі, ал өзен тау етегіне таяғанда кең арна.
Шарын өзенінің тағы бір саласы Кенсу бастауын ... ... ... ... ... ... өзен ... әрі шыңды шатқалдар мен тау
ішілік қазан шұңқырлар арқылы ағып өтеді. Осы бөлікте көптеген салаларға
ажырайды.
Шарын ... сол жақ ... сала ... және ... бастауын
Күнгей Алатауы жотасының солтүстік-шығыс беткейінен алады. Орта ағыстағы
аңғарлар ассимметриялы болып келеді. Сол жақ ... тік, ал оң жақ ... ... бұталы өсімдік жамылғысымен көмкерілген. ... ... ... V әрпі ... атырау құрайды.
Оң жақ саласының маңыздыларының бірі Кетпен ... ... ... ... Өзен ... ... ... ағады. Тау алды жазығында
өзен тік жақты, жыра бойымен ағып ... ... ... ... бұл арада
бұралаңқы, құмды және батпақты болып келеді. Өзеннің төменгі ағысы бірнеше
тұрақты және ... ... ... ... ... ... ... тау етегіндегі сазды алапқа келе жоғалып кетеді.
Шарын өзенінің негізгі салаларына гидрографиялық сипаттама
кесте 1
|өзен ... ... ... ... жинау |өзен еңістігі|
| | | ... ... | ... |Іле өзені |170 |1600 |7,7 ... |Іле ... |346 |2388 |3,9 ... ... ... |1038 |20 ... |Шарын өзені |65 |1808 |20 ... ... ... |43 |2399 |40 ... ... ... ... |34 |2079 |59 ... ... ... өзені |34 |2079 |47 ... ... ... |58 |609,7 |35 ... ... аудандағы жерасты сулары өздерінің жатқан
алқабына, сонымен бірге санына мен сапасына қарай өзара ... ... ... физикалық-географиялық және геологиялық ... Алып ... ... ... және ... ... ... жарықшалы, пластты және грунтты болып негізгі үш топқа бөлінеді.
Жарықшалы жерасты сулары негізінен бассейннің таулы бөлігінде ... ... ... жағынан жоғары болып келеді. Тау жыныстарының барлығы да
сулы, бірақ, ... ... тау ... ... байланысты
су көздерінің дебиті мезгіл маусымына қарай өзгеріске ұшырайды және ол ... ... ... ... Кетпен жотасының төменгі карбон әктасында жер
бетіне көптеген бұлақ түрінде шығып жатқан көп ... ... ... ... ... су ... ... құрайды, құрамы
гидрокарбонатты кальцийлі болып келеді.
Гранитті тау жыныстарының сулылығы төмендеу. Мұндай су ... ... ... Бұл ... ... ... олардың құрғақ қалдығы 330-
630мг/л, ал, құрамы бойынша бұл сулар гидрокарбонатты сульфатты кальцийлі
сулар типіне жатады.
Жарықшақты жер асты ... ... ... қар ... ... ... ... қоректенеді. Іле, Сөгеті, Жалаңаш ... ... ... тау ... ... ... алаптарына
жатады және ол неоген және төрттік кезеңнің терригенді қабатына тән.
Пластық сулар негізінен неоген-төменгітөрттік шөгінділермен байланысты
және тауалды аккумулятивті ... ... кең ... ... ... ... ... гидрокарбонатты кальцийлі болып келеді.
Пластық су жауын-шашын және таудан аққан уақытша ағын сулармен қоректенеді.
Грунттық сулар ... ... ... ... және ... ... ... Гунттық сулар өзендердің
инфильтрациялануы есебінен және ысырынды конустағы ... ... ... Алювиалды тасқынды сулар өзінің ... ... ... ... мен Темірлік және Құлықтау таларының тау
етегінде ... ... 40-50м ... жатыр және су шығыны 0,1-
0,18л/сек. ... ... тұщы ... сулары 200м-дей ... Оның су ... ... ... ... тұщы ... 15-
115м тереңдіктен алынған. Грунттық сулар Іле, Шарын, Қарқара өзендерінің
жайылмаларындағы ... ... ... ... ... ... тереңдігі 0,5-4м, ал сулы қабаттың қалыңдығы 35м-ге дейін жетеді.
Химиялық құрамы бойынша грунттық сулар күрделі болып келеді:гидрокарбонатты-
кальцилі ... ... ... ... ... 200 ден ... жетеді.
Алаптың жерасты минералды сулары химиялық құрамы жағынан температурасы,
биологиялық заттары құрамындағы газ компоненттері және адам ... етуі ... да ... ... орналасуы физикалық-географиялық
заңдылықтарға, геоқұрылымдарының ұқсастығына және гидрогеологиялық
жағдайына байланысты. ... ... ... ... ... ең ... гидрогеологиялық, геохимиялық және геотермиялық
жағдайлармен тікелей байланысты.
Шарын өзені алабындағы осы заңдылықтарға ... екі ... ... ... және жазықтық.
Таулық ауданы алаптың оңтүстік бөлігін алып ... және ... ... ... ... минералды суларының жазықтық ауданының қалыптасуы 450-
500м атыраудан 1000м дейін көтеріледі. Бұл жерде қалың ... ... да, ... да су ... ... Қысымды сулар барлық
кешенді жыныстарда қалыптасқан.Скважинаның су ... 800-2500 ден ... ... ... отырады. Су молдылығы юра және ... ... ... ... және ... сулы ... мөлшері аз әрі скважиналардың су шығыны 10-400-ден ... ... ... алабының жер асты суларының қоры 300млн м3 деп
есептеледі және ауыл шаруашылығын сумен, ал ... ... ... ... ... ... ... береді. Қазіргі
кезде Шарын өзен алабында бірнеше СЭС салу қолға ... ... және ... ... жамылғысы қияқ өлеңді астықты қауымдастығымен ерекшеленеді.
Әртүрлі шөптесінді өсімдіктері бар(теңгежапырқ, қазтамақ, жатаған бидайық,
сарғалдақ, ботакөз құралай гүл, ... ... ... ... ... топырақтар альпілік белдеудегі
топырақтардан ... оның ... қара ... ... ... ... (15-20%) ... ылғалдану мөлшерінің аз болуында.
Осы белдеудің 2200-2800м абсолюттік биіктігінің төменгі және орта
бөлігінде күлгінденген және қаратопырақты ... және ... ... ормандар мен биік шөптесінді альпілік шалғындар
кездеседі.Таулық орманды топырақтар қоюланған қарашірінді ... ... ... күлгінденген. Өсімдік жамылғысы шетен, бөріжидек, итмұрын
бұталары бар ... ... ... ... өзен алабы аңғарының қалыптасу зонасындағы субгеожүйенің
солтүстік беткейіндегі ... ... ... ... қалыптасқан.
Мұндағы өсімдік жамылғысы жабайы алма, өрік, долана және барбарис, итмұрын,
қарақат, таңқурай бұталарынан тұратын жалпақ жапырақты ... ... ... ... қаратопырағы салыстырмалы түрде еңістелген
беткейлерде қалыптасқан және қарашірінді мөлшері көп (5-9%), ... ... ... ... қоңыр топырақтарда бетегелі
өсімдіктер және ашық қара-қоңыр топырақтарда су ағысының маусымды ысырынды
конусында ... ... ... Бұл ... ... көп ... ... құрылымы мен сулы физикалық құрамымен
сипатталады. Олардың қарашірінді мөлшері 3,5%-дан ... ... ... ... ... ... ауытқиды.
Шарын өзен аңғарында қалыптасқан табиғи ерекшеліктерін ... ... ... тарапынан ұлттық бақ ұйымдастырылды.
«Шарын» мемлекеттік ұлттық табиғи бағы 2004 жылы Алматы ... және ... ... ... ... өзені аңғарында
құрылды. Бақ жерінің көлемі 93150 га, Алматы қаласынан 193 шақырымдағы Іле
тауаралық шүңқыры орталығында ... Оған ... ... аласа тауы мен
Сөгеті аңғарларының шекаралас жатқан шөлді жерлері, каньон тәрізді аңғар
мен ... ... ... ... қатар аңғарлардың жоғарғы бөлігіндегі
далалар мен Торайғыр тауы беткейлері кіреді.
Бақ жерінің ауа райы шөлді континентальды. Жылдық орташа температура
+50С ... ең суық ай ... -6°С, ең ... ... ... Ауаның аязсыз кезеңі үзақтығы 180 күн, атмосфералык, ... күн ... ... Қар ... таяз ... 60 ... болады;
орташа 20 желтоқсанда тұрақталады, 20 ақпанда ... ... ... 150мм. ... су көзі - Шарын өзені, Іле өзенінін ірі сол ... Бүл тау ... ... ... ... көзі Кетпен тауының оңтүстік
беткейіндегі қар жолағынан биік орналасқан. ... өзен ... ... өтеді. Оның атаулары да әр түрлі: қайнар көзінде - Шәлкөдесу, онан
кейін Кеген, тек та\ ... ... - ... ... ... деп аталады. Көктемгі су тасқынына (сәуір-мамыр) байланысты езен суы
көп болады, осы кезде ... ... ... көбі ... ... ... ... қуаты жағынан екі есе аз. Судын жалпы ... ... ... ... ... ... ... - 34,5 куб.м/сек.
Жылдың жылы мезгілінде су температурасы ... ... ... ... ... ... сәуірде температура 8,2°С, шілдеде +17,5"С, ал 5
желтоқсанда 0,2°С арқылы өтетіні ... ... ... ... ... жабылады, ол ақпан соңы мен наурыз басында ... ... ... 10 ... бір рет өзен ... ... мұз қалыңдығы 35-40
см-ге жетеді. Өзен ... ... ... ... ... арналары үлкен
тастармен жабылған, сондықтан катты ағыс көбіне үлкен әдемі сарқырамалар
түзеді. Өткен ... ... ... өзен ... ... ... ... қабаттары мен атпа тау жыныстарын тілімдеп тастаған
Нәтижесінде үлкен өте әдемі ... ... ... ... ол - ... бақтың
басты көзге түсер байлығы. Ол соңғы онжылдық ... ... ... ең ... ... алып ... Бүл аймаққа жер бедерінің қатты
тілімденуі тән ... ... ... одан ... ... көптеген
тік жарлар мен жыралар қалың тәртіпсіз тор түзеді, оны бедленд деп атайды.
Біздің ғылыми әдебиеттерімізге сіңген бүл ... ... ... тікелей
аударғанда «жынды» немесе "жеміссіз жер", яғни "жетуі қиын", "өңдеуге
жарамсыз жер" дегенді . ... ... пен ... ... ... алуан түрлі - аласа тау, шоқылар, жазықтықтар, қүм сілемдері, терең
аңғар мен оған түсетін беткейлерде ... ... ... ... ... ... және т.б. Әр түрлі жастағы геологиялық жиынтықтар -
палеозойдың атқылап шыққан кристалдық және ... тау ... ... шұбар түсті шөгінділері және оларды жауып түратын төрттік
дәуір түзілістері әдемі көрінеді. ... бәрі ... ... ауа ... тез ... байланысты жердің бірегей ландшафтысының
алуантүрлілігін түзеді.
Жалпы ландшафт - тау, тау етегі және тауаралық ... және ... ... ... өзгеше. Ұлттық бақ ландшафт картасында
сайлар мен ... ... ... 100 ... ... ... - Сарытогай мекенінде шаған тоғайы, Шарынның қызыл және жасыл
терең ... ... ... ... ... ... Іле ... пайда болған түзілістері, шүңқырдың төменгі бөлігіндегі ... және т.б. ... ... (қара, қоңыр топырақтар) және шөлді (қоңыр,
сұр-қоңыр, өте құрғақ) топырақ түзулерінің топырақ жиынтыгы ерекше алуан
түрлі және ... ... ... ... ... ... ... жайылма орманды-шалғынды және орталық азия (гобий) типті өте
қүрғак. топырақ ерекше бөлінеді.
Шарын ұлттық бағында ... ... ... ... ... ... өсуіне қолайлы жағдайы мен экологиялық түрлі
тіршілік ортасы болуына, Солтүстік Тянь-Шаньнның ірі тау ... ... ... және ... ... ... шекаралас орналасуына
байланысты өсімдік жабыны бай және өзіндік ерекше. Мұнда өсімдіктердің жеті
типі (далалы, шөлді, бүталы, ... ... ... және ... ... ... 70-тей өсімдік бірлестіктері бар.
Бақтың басты көзге түсер жерлерінің бірі ... ... ... ... орманы болып табылады, оның көлемі 5,014 ... Ол 1964 ... бері ... мемлекеттік ескерткіш дәрежесінде қорғалады.
Бүл орманда қазіргі флораның ... ... бірі - ... шағаны
(өзенсүйгіш) басым, мұнда палеоген дәуірінен бері сақталған. Жиі ... және ... ... сирек шөптесін қабаты немесе өлі жабынды
шаған қалың тоғайын түзеді. Шілік тоғайларда тал, іле және ... ... ... ... ... қызылкітаптық түрлер - іле
бөріқарақаты мен іле үшқаты ... ... ... ... ірі
шөптесін (қызыл кендір, орал миясы, дәрі қасқыржем, сары қияқ ... ... ... ... Ағашы кесілген жерлер мен алаңқайларда
бүталардың (бөріқарақат, итмүрын, ... ... ... тоғайы әдеттегідей.
Су арнасы маңында тал, жиде, шырғанағы басым ештеңе өтпестей қалың тоғайлар
қалыптасқан. Олардың ... ... ... жібілгені, сібір түйешырмауығы,
арамшөп калистегия көп. Жоғарғы сортаң жайылма сатыларда тағы бір ... шөл ... - ... сирек орманы кездеседі. Олар флоралық құрамы
жағынан өте ерекше, өйткені ... екі ... ... ... және
түрліжапырақ), мұнда шаған көп мөлшерде кездеседі.Сонымен қатар қара
сексеуіл мен галофитті ... - ... ... ... ... мен сирек кездесетін қызылкітаптық түр Михельсон кермегі топтары
бар.
Ұлттық бақ флорасында жеке таулы жер ... ... ... жоғарғы
өсімдіктердің 940 түрі бар. Оның қүрамында 20 түкымдас 39 ... ... ... және ... ... 60 түр бар. Үш түр ... Зинаида шөлмасағы, Михельсон кермегі) ... ... ... яғни бүрын таралу аймагы кең болып, қазіргі кезде тек осы ... ... ... ... 8, оның ... ... ... сасыры, жартас далазығыры) сирек кездесетін және Қазақстан Қызыл
кітабына ... ... ... ... (бір ... екі ... ... - Кауфман иконниковиясы және кекіре ... ... ... не бары - 21 түр. ... ... түрден
басқалары: іле бөріқарақаты, ірі ақжапырақ, жоңғар түймебасы, жым, шарын
және жалғанракитник ... ... ... ... ... ... кіші ... шаған, іле үшқаты және көкжапырақ
тораңғы. Бақ ... ... ... ... ... көп. Тасты шөл
түрлері әдемі әрі өзгеше, аймақтың жазықтық жерлеріндегі ... ... ... ... ... ... жатаған жастық тәрізді, жиі
тікенекті шөптер, ... ... шала ... ... ... ... лагохилус, Семенов кермегі, жоңғар сәулегүлі бар. Мамыр ... ... ... ... қатаң шөл көрінісінде ашық реңді сары, ... ... ... ... ... ... ... түрлер, әсіресе
каньон беткейіндегі, өздеріне гүлдерімен емес, ... ... ... ... ... немесе ерекше пішінімен (Розов және ... ... ... ... ... өте бай. ... сүтқоректілердің 36 түрі
кездеседі, олардың ішінде түлкі, қарсақ, күм қояны, доңыз, тау ... ... ... мен ... ... Қазақстан Қызыл
кітабына бес түр: қарақүйрық, тас ... ... ... ... ... өзен ... ... Құстар әлемі алуан түрлі, 200-ден ... бар, оның 111 түрі ... ... ... ... ... ... және қызылаяқ кептерлер, түркептерлер, мысықторғай, зортұмсық бұлбұл,
маубас жапалақ, боз және қаршығарен, ... ... ... көк ... ... ... тоғайдан үялауы сирек кезқүйрық шымшық және шақылдақ,
сонымен қатар қызылкітаптық бір түр - қара дегелек табылды. ... ... көп, олар тік ... ... қуыстары мен жарықтарында көк кептер,
жартас карлығашы, кекілік, қасқа, шөл, биші ... ... ... ... енгізілген үкі мен көптеген ... ... ... ... ... ... ... бидайық, қарақұс пен бақалтақ
қыран ... ... ... қанаттыларынан едәуір қызықтылары үш
қызылкітаптық түр: жекдуадақ, ... ... пен ... ... ... ... жорғалаушылардың 18 түрі бар. Кесірткелерден
алай жалаңкөзі, ешкемер, сүр жармаскы, жыландардан -қалқантұмсық, өрнекті
және ... ... ... ал арна маңы ... су жыланы әдеттегі
болып табылады. Оның ... ... ... құрайды, бақ су
қоймаларында балықтың 10 түрі ... Оның ... азия тау ... ... ... ал ... (іле шармайы) Қазақстан Қызыл кітабына
енгізілген. Қызылкітаптық түрлерге сонымен қатар ... ... пен ... ... ... Көп түрлі насекомдардың түр құрамы тіпті зерттелмеген,
жазда ашық түсті күндізгі көбелектер - қалақай көбелегі, көптүсті, ... - ... ... сары көбелегі мен ірі метал ... ... ... - хош иісті әдемі барылдауық қоңыз назар аудартады. Бақ
жерінде қызылкітаптық түрлер ... кем ... оның ... ... қыз ... ... ... қоңырқанатты шегіртке, дала шегірткесі, Семенов
барылдауық ... іле отын ... ... нүктелі қанқызы және басқалар.
Шарын терең аңғарында бірқатар геологиялық жағдайлардың сирек үйлесімділігі
арқасында ... мен ... ... яғни қазіргі кезде өліп біткен
өкілдерінің қызық ... ... ... ... тік ... ... бай ... (мастодонттар, пілдер, мүйізтұмсықтар, Стенон
жылқысы, қорқау қасқыр және көптеген басқалар), сонымен ... ... ... ... ... бақ ... ... сұлулық қоры және едәуір демалу қоры бар.
Мұнда автокөлік, су және жаяу ... ... ... Бұл ... - тек бірегей табиғат бірлестігін қорғау ғана емес, ... ... ... ... ... санын қалпына келтіру. Мысалы, Ақтоғай
мекені тоғай ақмаралы тобын ... ... ... бұл түр ... ... мен ... қорғаудың Халықаралық Қызыл кітабына енгізілген.
Ақсай елді мекеніне жақын ... ... ... ... ... -жекдуадақ
пен ителгіні өсіру үшін арнайы орын құруға өте қолайлы. Мұндай жобалар
халықаралық көмек алуы ... ... ... ... ... ... құрылымы
Шарын өзені алабының геологиялық құрылымы ... ... ... ... ... бөліктері кайназой түзілімдеріне
сәйкес келеді, яғни онда ... әрі ... және ... басым. Алаптың тау бөлігінде әртүрлі жастағы эффузиялық және
интрузиялық қатты дислокацияланған кембрилік және ... ... ... ... алап ... ... ... бірлігі болып
платформалық негізде қалыптасқан калидондық, герцендік және альпілік тау
түзілімдер – ... мен тау ... ... синклинорилер болып
табылады.
Торайғыр және Бөгеті таулы массивтері Торайғыр- ... ... ... ... ... бөлектенген антиклинорий болып табылады. ... ... ағын ... ... ... бұл ... ... ордовик кезеңінің құмды тақтатасты қабаттары және төменгі
карбонның ... ... ... Оңтүстік тауалды бөлігіне
неогенді шөгінділер сйкес келеді.
Оңтүстік пен солтүстіктегі антиклинорийін қиындататын ... ... ... тектоникалық байланысының барлық аймақта
байқауға ... ... ... ... ... ... ... төрттік және Іле қазан шұңқырларындағы қазіргі ... ... ... ... ... шетіде граниттер ... ... ... ... және ... ... ... байқалады. Торайғыр жотасы аса ірі Іле ... ... ... ... ... ... ... жотаның
төменгі шегінде аса ірі Жарылымдар бірігеді және ол ... ... ... ... анық байқалады.
Жалаңаш және Тоғызбұлақ тауалды жазықтары синклиналь болфып табылады,
және оңтүстігінде Күнгей Алатауымен, ал солтүтігінде Торайғыр ... ... ... ... ... шөгіндіден тұратын беткі ойыстар
гаризонтты жалғақан. Синклинальдың ойысы – шығыс- солтүстік- шығыс бағытта,
ал максимум майысуы ойыстың осімен ... ... бұл ... ... мен
Темірлік өзендерінің каньон тектес ... анық ... ... ... тұратын ойыстың орталық бөлігі түгелдей неоген
ежелгі төрттік шөгінділерімен ... ал ... және ... олар шеткі қабатына жақын орналасқан.
Жалаңаш аңғарының солтүстік бөлігінің жарылымдары ұзыннан созылып
жатыр. Ең ірі ... бірі ... ... ... қиып өтеді және
неоген ежелгі ... ... 120м ... ... ... – Алатау антиклинориі Жалаңаш синклиналін ассиметриялық
құрылымды Кеген – Шәлкөдесу мегасинклиналінен бөліп ... оның ... ... және ... гранитоидтардан тұрады. Оның шығыс
бөлігіндегі антиклиналінде ... және ... ... ... ... ... мен ... шөгінділері қалыптасқан. Антиклинальдің
ассиметриялылығы оның ... ... және ... ... ... ... дамуымен, ал оңтүстігіндетек кембриге
дейінгі қатты ... ... ... ... және ... ... үлкен жарылымдар
байқалады. Жалпы антиклинорийдің ... ... ... және оның
жақтарындағы жарылымдар жүйесімен тығыз ... ... ... ... ... ... – каиназоилік
құырылым оның антиклиноридің құрылылуындағы ежелгі тегістелу бетінің
деформациясына байланысты. ...... ... ...... Іле ... және Жалаңаш - Тоғызбұлақ құрылымын
алыстатады. ... ... ... ... ... ... ... болфып табылады. Жотаның батыс бөлігінде жер
бедерінде локальды ұсақ, ... ... ... ... ... ... ... жоталары арқылы бірнеше ассиметриялық
антиклиндерге бөлінеді. антиклиноридің батыс бөлігі вулканогенді төменгі
таскөмір тау ... ... ... ... ... ... ... құндақтармен кангломераттармен және әктастармен көрініс береді.
Күнгей Алатау жотасының антиклинориінің шығыс жалғасы болып ... ... Шуыл – Адыр және ... тау ... бойынша құрылымы онша күрделі емес. Ойыстың ... ... ... ... Ол ... ... девоннның
эффузияларымен және төменгі карбоннан, олигоцен –меоцендік переферилерден
және неоген ежелгі төрттік түзілімдерден ... ... ... және жаңа ... ... ... ... шарын өзен алабы аумағында ... ... ... ... ...... антиклинорийі;
Жалаңаш Тоғызбұлақ синклинориі; Көкпан Күгей Алатаулық антиклионирі; Батыс
Кетпен ... ... ... ...... өзен ... аумағы жоғарғы сейсмикалылығымен сипатталады.
Мәліметтерге сүйене отырып аумақты бірнеше катигорияларға бөлуге болды ... 7-9 ... күші бар жер ... ... ... анықтаған. Бұл
аймақтың эпицентірі болып жоталар аралығын және тереңде жатқан тектоникалық
жарылымдар айналымын айтуға болады.
Шарын өзен алабының бедер ... ... ... ... ... денудация мен аккумуляцияның ... ... ... 80% астамы таулы бедер пішініне (1600м жоғары) ал
қалған бөлігі ... ... ... аймақтардың бедері тек қана қаптарлардың түріне және олардың
кескініндегі және пландағы сыртқы бейнесіне ғана ... ... ... ... құрамы мен сыртқы күштер әрекетінің қарқындылығына және
тектоникалық жағдайларына байланысты. ... және ... ... жер бетінде биік емес аласа жоталар түрінде байқалады. әртүрлі
иілімдерден құралған, жер қыртысының ... даму ... ... ... өте күрделі, ауқымы біршама ірі жалпы пішіні антиклинді
болып келетін құрылымды ... ... ... ... аңғарында
антиклинорий кең ауқымды жоталарды құрады.
Неотиктоникалық қозғалыстардың пайда ... ... ... ... ... ... ... өзгеру әсеріне байланысты емес, теңіз және ... ... ... ... және өзен ... және ... денудациялық тегістелген
аймақтардың деформациялануы;
в) жоғары көтерілген терең және жиі ойдымдалған тау алқаптары;
г) пенеплен үстіндегі жарылымдардың болуы;
д) денудацияланған ... ... ... ... ... түзілуі;
ж) сатылы карстық үңгірлерімен биік тау беткейлерінде қар пішіндерінің
түзілуі;
з) аңғарлардың антецеденттік ... ... ... - өзен ... жолындағы кездескен тиктоникалық
көмпилерді (антиклинді қабаттар немесе ... ... ... ... ... атап айтқандай, ... ... ... ... ... ... белгілері арқылы
да байқауға болады. Мысалы ... ... ... ... ... тұрақты бөліктерімен ... ... және ... тереңділігімен сипатталады. мұндай жерлерде
аңғарлардың көлденең және бойлық кескіні – түбі ... тік ... ... аңғарлардың морфологиясына ұқсап келеді.
Сөйтіп қазіргі бедер пішіннің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... яғни ... процестер
мен үгілу және аккумуляциялық ... ... ... ... ... асады.
3. ШАРЫН ӨЗЕН АҢҒАРЫНЫҢ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ
3.1 Өзен және өзен аңғарларының ... ... ... ... - жер ... аса енді ... ... бойы ирелеңдеп
созылып жатқан жалпы еңістегі өзеннің бастауынан сағасына ... ... ... ... беретін бедер пішіні. Аңғар су ағындарының ... ... ... төмендегідей негізгі морфологиялық элементтері бар: арна,
жайылма, терраса, аңғар жағалауындағы беткейлер.
Жайылма - өзен аңғарының сол өзен ... ... су ... ... - ... немесе аздаған еңістігі бар аңғардың беткейлер шегінде
сатыланып орналасқан алаңдар, соның ішінде жайылма ең төменгі терраса болып
есептеледі.
Аңғар ... - өзен ... екі ... ... ... ... арнасына бағытталған көлбеу жазыктық. Оның беті жыра, сай және басқа
да жуып-шаю әрекетгерінен пайда ... ... ... - өзен суы үнемі үздіксіз ағатын аңғар табанынын ең тереңделген
бөлігі. Оның ені әдетте ... ... ... ... метрге дейін
кетеді. Арнаның ең терең нүктелерін біріктіретін иректелген сызық өзеннің
фарватері немесе ... деп ... Өзен ... планда әдетте ирек
бейнелі болып келеді. Арна ұзына бойы ... ... ... терең
шұңғымалардан, яғни қарасулардан (плесы) және тайыз қайраңдар ... ... ... Шұңғыма, яки қарасу бөліп өзеннің иілген тұсында
ұшырасады, ал қайраң-шұңғымалар арасындағы арнаның тузу ... ... ... ... көрінісі доға тәрізді эрозиялық шұңқыр.
Құмды жалдардан құралған кайраңдар өзен иінінің шығыңқы жағасынан ... ... ... ... дейін созылып жатады. Қайраң мынадай
негізгі элементтерден тұрады 1) жоғарғы қайыр (құм), ... ... ... 2) төменгі қайыр, астаудан төмен орналасқан; 3) жоғарғы
иірімдік жыра немесе жылға (верхняя плессовая ... - ... ... ... терең жері; 4) төменгі иірімдік жыра немесе жылға ... ... ... ... терең бөлігі; 5) бел-қайраңнын жоғарғы
және төменгі қайырларын жалғастыратын ең биік бөлігі: 6) қайраңның астауы -
арнаның фарватері ... ... ең ... ... 7) ... ... 8) төменгі беткей (етек). Кейде өзен арнасынын бағытын ... өзен ... ... ... бөлікшесі - өткелдер кездеседі.
Әдетте қайраңдар мен шұңғымалардың орналасуы, көлемі мен биіктігі ағын
судың тұрақты әсер етуінен ... ... ... Олар өзен ... өзен ағысымен ұзына бойына қозғалыста болады. Қайраң өзеннің тасыған
кезінде ... ... ... ... ... кезде шайылуға ұшырайды. Ал,
шұнғымаларда керісінше, судың тасыған кезінде, жыру ... ... ... ... ... түскенде бұл процесс бәсеңдейді.
Өзен арнасы төменгі құрылымдардан тұрады:
арал - жайылманың бір бөлігі, өзен ... ... ... ... ... ... ... - өзеннің негізгі арнасы мен өзеннің ... ... ескі ... жайылманың бір бөлігі;
жеңсала - аралмен бөлінген өзеннің бір бөлігі:
сала - (өзек) - өзеннің негізгі арнасынан алысырақ ... және ... ... ... ... ... бөлігі;
шығанақ - өзен жағасына терең біріккен өзен құрылымы;
қайыр - өзен арнасының саяз бөлігі, су ... ... ... босап,
кұрғақ аралға айналады;
жағажай - кең, тегіс ... өзен ... ... ... ... - өзен ... ... кіріп жатқан құм шөгіндісі (Ж.Достайұлы,
1996).
Өзеннің құмдардан тұратын арнамаңы қайраңдардың бетінде судың ағысынан
пайда ... ... ... ... толқындар іспетті шағын-шағын
иірімдер жүйесін ағыс иірімі (рябь течения) ... ... ... ... ... бір бағытта ағуының нәтижесі, нақ осы себептен олардың сыртқы
пішіні ассиметриялы болып келеді.
Сондықтан Шарын өзен ... ... ... өлкелерге бөлуге
болады: Теріскей Алатауы биік таулы ... ... ... Алатауы
биік таулы эрозиялық – тектоникалық; Шалкөдесу - Кеген ... ... ... ...... орта ... эрозиялық – денудациялық;
Кетпен орта таулық денудациялық – ... ... ... ... ... ... ... аккумулятивті; Ақсай - Сөгеті
Тауалды эрозиялық – аккумулятивті; Төменгі Шарын ... ... ... биік таулы гляциалды тектоникалық аймақ ... ... ... ... Солтүстік беткейіндегі 1,4км2 алып жатқан
мұздықты аймақты қамтиды.
2. Күнгей ... биік ... ...... ... Шет және
Орта Мерке өзеғн алабының биік гепсометриялық деңгейіндегі аумақты қамтиды.
1000м биіктіктегі биік ... ... ... ... ... ... тән.
Аумақ интенсивті ... ... ... процесстердің
басымдылығымен мұнда анғарлармен сайлардың қалың торлары қалыптасқан. Түкім-
Бұлақ тауының беткейлерінің тереңдігі 400- 800м - ге жетеді.
3. ...... ... ...... аймақ
қазақшұқырлы әрі ежелгі алювиялды және көлдік ... ... ... ... ... Қарқара, Шалқұдысу, Сарыжаз өзендері аймағында
кең тараған ... ... ... ... ... ... өзен ... және қат – қабатты құм және грави ... Бұл ... және ... ... тән және де ... ... ... әсер етіп айтарлықтай ендікті алып жатыр.
4.Құлықтау - Темірлік орта таулы ...... ... мезазой пенеплен бедер пішіні мен ұсақ ... ... ... ... ... денудациялық қатпары Құлықтау және Темірлік
жоталарында 1100м- ден 2800м -ге абсолюттік биіктікте сақталған.
5. Кетпен орта ... ...... ... ... ... ... жатқан жоталар болып табылады. Шығыста Қаратау,
Сарытау және т.б. орта ... ... ені 9км – ді ... ... ... тегістелуі «джон» деп аталған және таудың 50% - ын алып
жатыр. ... ... ... Торайғыр аласа таулы эрозиялық – денудациялық аймаққа беткі ... ... ... ... ... жоталар жатады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... тән.
7. Жалаңаш таулы аккумулятивті аймақ сайлы әрі жалды – жонды бедер
пішінді бедленд болып келеді.
8. Ақсай - ... ... ... - ... ... ... кезеңнің ормандарымен, борпылдық шөгінді қабатындағы малтатасты –
қойтасты қабаттармен жабылған тау бөктерінде қалыптасқан. Бұл ... ... ... келеді. Бұлар – тау бөктері деп аталады.Тау бөктері қатты
тілімденген ... ... және ... ... ... болатын өзен
аңғарларымен көрініс береді.
9. Төменгі Шарын аккумулятивті аймақ Шарын өзен ... ... алып ... ... бедер пішіні алаптың аккумулятивті зонасының
ежелгі аллювиалды көл шөгінділерінде қалыптасқан.
Қазіргі Шарын өзенінің ... ... ... ... ... ... алып ... Атыраудың қазіргі құрылымы орта төрттік кезеңнің
орта және жоғарғы Шарын алабындағы ұсақ ... ... ... ... ... ... ұшырауы алаптың жоғарғы және ... тау ... ... ... ... ... ... классификациясы.
Аңғарлардың морфологиялық типі. Өзен аңғарларының морфологиясы олардың
жергілікті физикалық-географиялық жағдайларына, геологиялық құрылысына және
даму тарихына байланысты. ... ... ... өрлеуіне байланысты қарқынды
түрде эрозиялық тілімдену нәтижесінде саңылау, шатқал және ... ... ... ... болады.Саңылау (теснина, щель) - екі жағы тік
құламалы, тар аңғар. Тау шатқалы ... - тік ... екі жақ ... сайын сүйірлене беретін өте енсіз көлденең қимасы V - ... ... ... Кей ... ... тектоникалык жарылымдар бойында
қалыптасады. кейіннен ағын сумен одан әрі кеңейіп, терендей ... ... ... бағытта қабатталған жағаларының беріктігі әр түрлі тау жыныстары
қабаттарының су тіліп өткен жағдайда кертпештеніп калыптасқан саты ... ... ... ... ... ... ... террасаға
ұқсас жазық алаңшалар құрады.
Дүние жүзіндегі ең ірі өзеннің бірі Солтүстік Америкадағы ... ... ... 1200-1800 м, ұзындығы 320 км. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... кең ... Бұдан басқа
каньондар Маңғыстауда және Үстірт өлкелерде кездеседі.
Жоғарыда айтылған үш түрлі аңғарлардың ... ... ... ... ... ... дерлік су басып жатады.
Аңғардың даму жолындағы кейінгі кезеңдерінде бүйірлік эрозия күшейе
түсіп, аңғар кеңейіп, түбінде ... ... ... қалыптасады. Анғар
одан әрі тілімденіп, және аккумуляцияға ұшырап, жағалары ... ... ... бірнеше террасалар түзеледі. Мұндай ... ... ... ... астау пішінді болады да, өзен дамуынын бұл ... ... яки ... кезеңі деп атайды.
Геологиялық құрылымына жэне тектоникалық элементтеріне ... ... ... моноклиндік, грабендік (опырықтық),
антецеденттік және тектоникалық жарылым бойына ... ... ... Мұндай аңғарларды жаралу тегіне орай тектоникалық аңғарлар
деп айтуға болады. Жоталармен жарыса жатқан ... ... ... ... ... ... аңғарларды бойлық аңғарлар дейді.
Бойлық аңғарлар енді ... және олар ... ... ... көп ... яғни ... ... Ал тау жотасын жарып өтетін
аңғарларды көлденең аңғарлар деп ... ... ... тұйық және
ашық түрлері бар. Тұйық аңғар тау жотасының ... ... ... ... ... ... жас тау ... бірте-бірте тілгілеп
өтуі нәтижесінде түзіледі. ... ... ... куэст аймақтарының
консенвенттік өзендер аңғары және
жотаны тесіп ... ... ... жатады. ... ... ... ... ... түрі ... шатқал аңғарға ұқсайды.
Жалпы көлденең аңғарларда тар шатқалдар мен ... ... ... ... ... отырады.
Аңғарлар өзінің өтетін айімақтарының сипатына қарай таулы және жазықты
аңғарларға бөлінеді. Таулы аңғарлар әдетте ... тар және ... ... ал ... ... өте еңіс ... ... болып келеді.
Жазықты аңғарлар керісінше, кең, жағалары жайпақ, көлбеу немесе сатылы
болады.
Аңғарлардың халық ... ... өте зор. ... ... Тобыл, Жайық, Сырдария сияқты ... ... ... ... ... ал террасалар әр түрлі ауылшаруашылық дақылдарын егу
үшін кең пайдаланылады. Елді мекендер көбіне өзен ... ... ... ... ... ... қасиетіне
байланысты карбонатты тау жыныстары (әктас, бор, доломит) кең ... ... ... кездеседі. Жалпы карстқа ұшыраған тау
жыныстары дамыған аймақтарда карстық аңғарлардың бойлық ... ... және ... ... ... қалатын қуыстармен немесе
"қалташықтармен" ерекшелінеді.
Мұздық аңғарлары тау өлкелерінде ... ... ... ... Трогтың көлденең қимасы тік беткейлі, астау тәріздес ... ... ... Оның ... ... тік ... етек жағында едәуір
көлбеуленеді де, аңғар түбіне ауысады. Екі жақ ... ... ... трог иығы деп ... ... байқалады. Трог - ең алғаш V
- әрпі тәрізді таудың эрозиялық пішіні болған, ал кейінірек ... осы ... ... ... ... ... ол ... жағаларын өз салмағымен
қопарып, кеңейтіп астау тәрізді аңғар түзген.
Көмбе аңғарлар - көне өзен пішіндері, олар ... ... ... ... ... ... ... даласында көмбе
аңғарлар жиі кездеседі. Тоқырау, Қусақ, Шар және т.б. өзендердің ... ... ... ... ... ... аңғарлардың аумағы қазіргі
кезеңмен салыстырғанда суы мол, өзен торлары кең ауқымды қамтыған. Кейін
физикалық-географиялық ... ... ... ... ... аллювий шөгінділері азайып, аңғарлардың аумағы едәуір кішірейген.
Орталық Қазақстаңдағы кейбір аңғарлардың қазіргі көлемі көне ... бір ... ғана ... ... ... ... маңызы зор. Олар әр түрлі
шашылымдардың, жерасты суларының және құрылыс материалдарының кен ... ... ... ... қаласын сумен жабдықтау түгелімен ... ... суын ... құмды қабаттар есебінен камтамасыз етіледі.
Су асты аңгарлары өзен сағасынан теңіз түбіне қарай жүздеген, мыңдаған
километрге дейін ... ... ... қарағанда Үнді мұхитының
түбінен Инд пен Ганг өзендерінің су астындағы жалғасы айқын көрінеді. Сібір
өзендерінің (Обь, ... су асты ... 200-300 ... ... ... суы мол ... ... ағысының ықпалы өзі құятын Атлант мұхит
түбінің бедеріне де едәуір әсер етеді.
Ғалымдар осындай аңғарлардың ... ... ... суға ... ... өзен ... ... екіншілері оларды өзеннің су асты
эрозиялық әрекетінің нәтижесінде қалыптасқан деп ... жер ... ... ... зерттеу сол жердің даму
тарихын, яғни палеогеографиялық жағдайын анықтауға пайдалы ... ... ... ... шашылымдарды анықтауға), гидротехникалық
құрылыстар мен су электр станцияларын салуға, суару каналдарын жүргізуге
және ... ... ... тұрғызуға керекті деректерді алуға
жәрдемдеседі.
3.3 Қазіргі бедер түзуші процесстер.
Арналық эрозия және өзен ... ... ... ... арнадан және оның тармақтарынан тұрады. Олар әр қатардағы өзендер
жүйесін түзеді. Екі ... ... ... ... ... тармақты
құрайды, ал екінші қатардағы екі өзен тармағы қосылып үшінші қатардың
тармағын кұрайды. ... өзен ... ... ... т.б. ... Үлкен өзен барлық тармақтарымеи бірге қосылып өзен жүйесін
құрайды, ал белгілі бір ... ... саны сол ... өзен ... ... жиілігі аймақтың физикалық-географиялық сипатына,
климатына, бедер жағдайларына, геологиялық құрылымы мен өсімдік жамылғысына
байланысты.
Өзеннің негізгі жер бедер құру факторлары: 1) өзен ... 2) ... ... ... ... мен ... жауын-шашынның мөлшеріне және
су жинау алабына тәуелді. Ал ... ... өзен ... ... ... ... ... мейлінше қаныққан беткі жазықтықты,
топырақты жэне тау ... ... бір ... ... ауқымды
аймақты өзен алабы деп атайды. Өзен ... ... оның ... ... ... өседі, сондай-ақ су шығыны да көбейеді.
Керісінше, суайрыққа жақындаған ... өзен ... ... ... ... Бұл ... ... мынада: ол кейбір геоморфологиялық
мәселелерді, мысалы, суайрықтардың эрозия әрекетін, өзендердің бір-біріне
косып алу ... тау ... ... т.б. ... ... мүмкіндік береді.
Көктемгі су тасқыны кезінде өзеннің су шығыны жоғары (максимальды)
болады, ... ол өзен ... ... зор бұзу ... ... ... ... оның жылдамдығы бесеңдеп, бедер құру әрекеті де төмендейді.
Өзен ағысының жылдамдығы оның еңістігіне байланысты. ... - ... ... ... оның ... қатынасы. Құлау биіктігі ... мен ... ... ... ... арасындағы айырманы
айтады. Еңістік өлшемі %-дық бөлшектер түрінде ... ... ... яғни ... арқылы өрнектеледі. Мәселен, өзеннің орташа еңістігі
0,07% немесе 0,07 м/км делік. Әрине, өзеннің еңістігі ... мол ... оның ... жоғары болып, өзен өз ... ... ... ... ... Өзеннің бойлық жылдамдығымен қатар әр ... ... ... бар. Өзен иіні ... ең алдымен өзен
түбінің ағысьі (донное течение) қалыптасады. Ол арнаның жар ... ... ... келген шығыңқы жағасына қарай ағады, ал компенсациялық
(орын толтыру) немесе беткі ағыс, керісінше, өзен бетімен арнаның ... ... ... ... ... Сөйтіп ағын бойында ... ... ... ... ... ... кеткендей, осындай
ағынның көлденең циркуляциясынан басқа, өзеннің ... ... да бар. ... ағын ... шиыршық тәрізді ағыс түзеді. Спираль ... ағыс ... ең ... амплитудаға жетіп, бірте-бірте екі өзен иінінің
ортасында оның қарқыны азаяды. Осыған ... ағын ... ... кейін, екі иіннің ортасында аллювиалдық материал ... таяз жері - ... ... ... төмен қарай спираль тәрізді
ағыс кері айнала бастайды да, арна ... ... ... ... ... ... айталанады. Өзен ағысынын көлденең циркуляциясының пайда
болуы ... арна ... ... заңдылықтарының бірі
-меандрлану кұбылысы пайда болуының ... ... ... ағып ... судың кинетикалық энергиясы (тірі күш) ... ... ... ... ... су массасы мен су жылдамдығы ... ... тең. Өзен ... ... ... тереңдік
эрозиясы да басымдау, сонымен бірге өзеннің бүйірлік эрозиясы да ... ... ... ... өзен арнасының жазық бағытга ... ... ... Бұл ... өзен жағалауына тиесілі
жардың төменгі бөлігі сумен қопарылып төмен ағызып әкетіледі, ал ... ... ... ... ... өзен ... бірте-бірте кейін шегініп
отырады. Мұнда өзен жиегінің ірге ... су ... ... ... ... ... ал жардың жоғарғы бөлімдерінің опырылып құлап отыруы
ауырлық күші процестеріне байланысты.
Регрессиялық эрозия ағысқа карсы бағытта, суайрыққа ... ... ... ... ... өзен ... жоғары қарай өседі. Ағыс
бойында, арна түбінде түпкі тау ... ... тік ... ... оны бұзуға эрозиямен қатар гравитациялық ... ... ... ... жақындаған сайын регрессиялық эрозияның қарқыны
бэсендейді де сонымен байланысты су ағыны азаяды.
Трансгрессиялық эрозия келесі ... ... ... ... ... су ... ... өсуіне байланысты осы
бағытта өзеннің су ... мен ... ... ... ... ... ... өзен сағасының ұзаруы нәтижесінде жүзеге
асырылады:
а) тау ... тау ... ... ... еш ... ... ... бітіп, ысырыкды конустарды түзеді. Келесі таскындарда немесе
ылғалды кезеңдерде ағындар элгі конустарды жарым-жартылай бұзып-шайып, ... ... әрі ... алға ығыстырып, тағы ... ... ... ... да ... әрі ... ... береді;
б) трансгрессиялық эрозия мен өзеннің құйылыс маңындағы сағаларының ұзаруы
оның төменгі бөлігінің тармақталуы мен ... ... ... ... суы ... тартылып шегінген кезде оған құлайтын өзен сағасы оның
соңынан ілесіп, өзінің ұзындығын ... ... ... ... өзен ... ... ... ысырылуы аркылы
өздерінің аңғарын төмен қарай ұзартады.
Осылайша өзен аңғарының дамуында ағынның алға ығысу ... ... зор. Кез ... ... бастауларында регрессиялық эрозия арқылы
өзеннің суайрық ... өсуі сол ... ... ... ... Ал ... құйылыс жағынан ұларуы ештеңемен шектелмеген. Өзен
теңізге құйғаннан кейін де ... ... ... оның алға ... да
жалғаса береді.
Сөйтіп, өзен аңғарларының даму барысында арнанын, эрозиядан басқа
жалпы денудациялық процестері де едәуір ықпал ... Олар өзен ... мен ... ... ... ... ... өздеріне тән белгілі қима
береді. Сондықтан, бір-біріне тығыз байланысты, ал мәні жағынан әр ... ... ... ... қарастырған абзал, бүл айтылып өткен эрозия мен
аңғардың кеңістікте дамуы. Эрозия (тау ... агын күші ... ... ұшырауы, су арнасы түбіндегі тау жыныстарының ағын
күшімен ... ... ... ... ... жэне тау
жыныстарының химиялық ыдырауы) арна ағысының кез келген бөлігінде айқын
білінетін ... ... ағын ... мен сел ... ... ... орны. Ағын сулар
жер беті пішіндерінің қалыптасуында маңызды роль ... ... ... ... жер бедер пішіндері алуан түрлі. Сол себептен суды
жер бетінің үшіншісі дейді. Ағын ... ... ... ... ... ... судың ағынымен төмен тасымалдануынан, соңында оларды
шоғырлап, ... ... ... аңғарды сулар әрекетінен
атқарылатын геоморфологиялық процестердің жиынтығын флювийлік ...... ... ... деп ... ағын ... ... пайда болған бастапқы эрозиялық пішіндер
– жылғалар (атыздар). Олар делювийлік беткейлер бойымен жайылып ... ... бір ... ... ... ғана пайда болады. Жылғалардың
терендігі мардымсыз: 3-30 см-ден аспайды, ені де ... ... ... бір нөсердің кезінде немесе көктемгі қар тез ерігенде
пайда болуы ... Ағын ... ... ... ... ... ... береді. Жылғалардың терендігі мен
морфологиядық бейнесі ... ... тау ... ... ... аққан судың мөлшеріне байланысты. Әдетте жылғалар бір-бірінен
бірнеше метр алшақ орналасып тармақталған жылғаларды құрайды.
Жыртылған және сирек өсімдікті ... ... ... өте ... 1,0-2,0 м-ге, ені 2,0-2,5 м-ге ... ... жырмаларға
айналады. Жырма ернеулері де жарлауытты келіп, көлденең кескіні көбінесе V
әрпін елестетеді.
Алайда кез келген эрозиялық ... ... ... ... ... ағыс күштірек, жиналған судың көлемі молырақ болуы тиіс. Сондықтан да
жырмалар эрозиялык жылғаларға қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі және ... ... метр ... жатады.
Су қоры жеткілікті мөлшерде жиналғанда жырмалардың бір бөлігі тереңдей
және кеңи келе, бірте-бірте жыраларға айналады. Жыралардың тереңдігі ... не одан да көп, ені (бір ... ... ... ... 50м ... да ... бодады.
Жыралардың жағалары көбінесе тік. Кейде жыралардың табаны жайпақ, ені
бірнеше метрден аспайды. Жыра жырмадан тек өзінің ... ғана ... ... ... тән жеке ... ... ерекшеленеді, онысы ол тіліп
өтетін беткейдің кескінінен өзгеше болады. Ал жырманың бойлық ... ... ... ... сәл ... ... қайталайды.
Таудағы уақытша ағынды сулардың өздеріне тән белгілері бар. Мұнда су
ағыстарының жоғарғы жағында ... ... ... ... ... ... су ... шүңқырлар пайда болады. Осы жерден тау
беткейімен төмен қарай созылған көлденең қимасы жыра ... V ... әрі тар ағыс ... босталады.Ағыс каналының төменгі сағасы шетінде
ысырынды конус қалыптасады. Жыраның бастауынан ... ... ... ... ... ... ағып жатқан тау суларының мейлінше бусу
әрекеті ... ... ... ... ... және дамуы тау жыныстарының
құрылымына,жер бедеріне, климат жағдайларына ... ... ... ... ... топырақтың шөгу құбылыстары, сілтісіздендіру,
ылғалдандыру, суффозия және т.б. құбылыстары әсер етеді.
Оңтүстік Қазақстанның тау етектеріндегі дамығын ... ... ... ... бөлінеді:1) алмұрт тәрізді; 2) тегіс түпті жыра;
3) сай тәрізді; 4) ернеу ... типі ... ... ... ... ... және ... ерекшеленеді.
Жыраның бас бөлігі оның ортаңғы бөлігімен салыстырғанда кең және
дөңгелектеу ... тік ... ... ... ірге ... ... жеткен құдық тәрізді шұңқыр қалыптасады. Шұңқырдың түбі ... ... ... ... ... ... ... жіңішкеріп, екі
жағы тіп-тік болып, түбі ірі кесекті тау жыныстарымен ... ... 50-100 ... ... ... жер беті суларының мерзімдік ағуына ... жол ... ... ... су лесс ... ... оны ... Ылғалды лесс жынысының ұсақ тұз бөлшектері еріп, сумен
шайылып ... ... суын ... ... ... лесс ... кезде беткейдің үстінде кішкене ағыны бар эрозиялық қазынды
пайда болады. Ол 1,5-2м тереңдікке жеткенде оның ... ... ... массасы арнаның жолын бекітіп тастап, одан жыра ағысы тоқталады.
Бұл кезде жыраның бас ... ... су ... ... ... сіңіп, жер
асты ағысын құрайды. Сонымен, бүл жерде ... ... ... ... ... ондаған метр, тереңдігі 3-8м., түбі жайпақ,
жыраның екі жақтағы жағасы тік. Мұндай жыра пайда болуына дейін ... ... ... ... жер ... жақын жатқандығына байланысты.
Атмосфера жауын-шашыны лесс тау жынысын су ... ... ... ... да
және сол деңгейде ағып, жыраның жайпақ түбін жасайды. Мұндай жыралар таяз
тереңдіктегі сазды ... ... ... тау ... ... пайда болады.
Сай тәрізді жыраның ұзындығы 1 шақырымға дейін және одан да ... ... 10-25 м. ... көлденең қимасының сипаты әр түрлі, оның
жоғарғы жағы лесс ... ... ... тік, ... ... жағы ... келеді. Мұндай жыралар жұқа лесс ... ... тау ... ... ... ... тау
етегіндегі пролювиалдық жазықтардың үстінде қалыптасады. Осындай жыралар
суландыру ... ... ... ... мен ... орнында пайда
болуы ықтимал. Мысалы, Алматы маңындағы Ақсай өзенінің құйылысы тұсында
суармалы судың ... 30 ... ... ... ... ... жыра
түзілді.
Ернеу (карниз) тәрізді жыра - өзен аңғарының екі жағаларында кездеседі
(Алматыдан шығысқа қарай 220километр ... ... ... ол ... ... ... ... торап құрайды. Көбінесе бұлар тереңдігі
30-50м дейінгі сайлар. Олар бір-бірімен кезектесіп жазық бағытта астасқан
малтатас ... ... ... дамыған аймақтарда болады. Мұндай
күрделі жыралы лабиринттердің болуы таңбалы денудация немесе құрғақ ... ... жоқ, ... өте ... ... ... байланысты,
қатты нөсер жауған кезде, тасқын судың шаю күші ... ... ... ... ... ... жыралардың екі жақ беткейі карниз, діңгек,
күнқағар түрінде кездесіп, таң қаларлық ... ... ... ... бұл ... "қорғанды қамалдар аңғары" (долина
замков) деп атап кеткен. Аңғардың ұзындығы - 2 км, ені - 20-30 м. ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Миллиондаған жылдар табиғаттың өзі осынау ұлы ... ... ... ... ... дүниеге әкелген.
Уақытша ағын сулардың қиратқыш ... бірі – сел ... ... белсенді іс-әрекеттерінің түрі, яғни жоғарғы ... ... және ... жаңа ... пішіндерін туғызатын құбылыстардың
бірі осы - сел тасқыны болып табылады. Сел ... ... ... биік ... ... байқалады.
Сел тасқындарынан соң өзен аңғарларында оқылық қуыстар, көшкіндер,
опырмалар, тік ... ... ... ... ... пайда болады
және нәтижесінде “аспа” аңғарларына айналады. Тіпті өзен ... ... ... ... ... жаңа ... немесе шатқалдарң аңғарларда
әртүрлі көлденең және бойлық ... ... ... ... ...

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Бетпақ-дала үстіртінің қазіргі бедер құрушы процестері43 бет
Геоморфология3 бет
«Қан түзуші жүйе» пәні бойынша электронды оқулық дайындау33 бет
Геологиялық құрылысы мен жер бедері19 бет
Европаның жер бедері мен пайдалы қазбалары33 бет
Еуразияның жер бедері3 бет
Жер бедері25 бет
Жер бетінің бедері26 бет
Жер қабығы (құрамы, қозғалыстары), бедер туралы жалпы мәліметтер40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь