Қырымның қырық батыры жырының лексикалық сипаты

КІРІСПЕ

I «ҚЫРЫМНЫҢ ҚЫРЫҚ БАТЫРЫ» ЖЫРЫНЫҢ ЛЕКСИКАЛЫҚ СИПАТЫ
I.1.Жырдың лексикалық құрамы
I.2.Жырдағы жалқы есімдер
I.3. Жырдағы тілдік деректердің этнолингвистикалық негізі
I.4.Жырдағы көркемдегіш амал.тәсілдердің тілдік ерекшелігі

II ЖЫРДЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        КІРІСПЕ
Еліміз өзінің егемендігін алып, дербес мемлекет мәртебесіне ие ... ... ... ... ... ... таныту үшін, ең алдымен, оның
ұлттық болмысын көрсететін бай ... ... ... ... ... ... ... болмысында көркем әдебиетіміздің, соның
ішінде ауыз ... алар орны ... ... ... ... ... ... сөз өнерін молайта түсетін кең бір арнасы – эпос.
Оны жинау, жариялау, ... ... ... ауыз ... басқа
жанрларын зерттеумен салыстырғанда, көп ілгері озғаны мәлім.Халқымыздың
ғасырлар бойы ... ... етіп ... мол ... хақында ұлы жазушы
М.Әуезов: «Замана толқыны тарих теңізінің ... ... ... ... ... заман жайын шертетін өлмес-өшпес дана шежіреші эпос бізге
ғасырлар тынысын жеткізгендей, сол кездегі ... ... бір ... ... сезімін, ойы мен шынын, үзілмес арманы мен бақыт ... ... ... ... ... еді»,-деп, баға берген. /2,27/
Қазақ эпикасының мол дүниесінің ішіндегі халық жанының нұрлы қайнары,
күре тамыры – ... жыры ... ... ... ... ... бойы
қайсар халқымыздың басынан кешкен небір жаугершілік ... ... ... ... салт – ... ... жыры арқылы да күні
бүгінге дейін бізге жетті. ... эпос ... ...... өзіне міндеттелген қасиетті әрі ауыр жүктей арқалап келеді.
Батырлар жыры – ... ... ... ... ... Қазақтың
ғұлама ғалымдары: М.Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Ә.Марғұлан, Қ.Жұмалиев,
Е.Ысмайылов, М.Ғабдуллин, М.Қаратаев, ... ... ... ... Қ.Сыдиықов, С.Қасқабасов, Ш.Ыбыраев
т.б. өз еңбектерінде батырлық эпосты терең әрі әртүрлі теориялық ... ... те, осы ... ... ғалымдардың нақты ғылыми зерттеу нысанына
айналып, жан-жақты сыры мен мол қыры ашылмай жүрген бағалы құндылықтарымыз,
әдеби дүниелеріміз әлі де ... ... бірі ... ... күні ... ... ... де, әдебиеттану тұрғысынан болсын, лингвистикалық
тұрғыдан болсын, арнайы ғылыми зерттелмеген эпос - ... ... Бұл жыр ... ... ... бір бөлігін құрайтын ноғайлы
дәуірінің жырына жатады.
«Қырымның қырық ... ... ... ... ... ие ... Қ.И.Сәтпаев пен Ғылым академиясының Қазақ филиалының
Тіл, әдебиет және тарих институтының директоры Н.Т.Сауранбаевтың Қазақ ... ... ... ... ... ... атына
Мұрын жырау Сеңгірбаев жырларын стнеографияға түсіріп алу қажеттігін
баяндайтын мәлімдемесіндегі мына сөздерден ... ... ... ... туралы жыр қырық тараудан тұрады, оның ... ... ... Сонымен бірге көбіне бір батыр екінші батырдың ... ... ... да ... ... ... жырлардың жиынтығы – тегі
мен композициялық құрылымы жағынан өзара тығыз байланысты. «Қырымның ... ... жыр деп ... жырлар жиынтығы - өзінің құрылысы жағынан
қырғыздың белгілі «Манасын» еске ... ... ... ... одан ... ... ... түскен тұтас бір мәдени дүние. Әр батыр туралы жырдың
әрқайсысының 7 күннен 10 күнге дейін ... ... ... ... көлемінің қанша екендігін шамамен мөлшерлеуге болады. Аталған мұра
көлемі жағынан Шығыстың ұлы ... «Мың бір ... өзін ... /3,450/
Әдебиеттанушы ғалымдарымыздың барлығы дерлік өз еңбектерінде ... ... қай ... ... ... тарихилығы,
кімдер жырлағаны туралы және жырдың көркемдік тілі жайында азды-көпті
ғылыми көзқарастар ... ... ... ... сүйене
отырып, жырдың зерттелу тарихына тоқталсақ, «Қырымның қырық батыр» ... ... ... ... ... пен М.Ғабдуллин Ш.Уәлихановтың
«Қазақ, қырғыз, өзбек, ноғай халықтарының ауыз әдебиетінің бір түрі ... ... ... Бұл ... көбі ... ... болған
тарихи адамдар туралы. Соған қарағанда, бұл ... XV-XVI ... ... /4,32/ ... ... ... ... дейді: «Шоқанның
бұл айтқандары барлық эпос туралы ... да, ... ... ... ... ... ... батыры» туралы эпос кейін жазылып алынса да,
ондағы ... ... ... дәуірінде болған адамдар және
Қырым хандығының өзі - Алтынорда ... ... ... ... ... хандық.
Міне, осы тұрғыдан қарағанда, Шоқанның жоғарғы айтқандары шындықтан шалғай
емес». Осы пікірлерге қарап, «Қырық ... ... ... атының қоса
айтылуы да, С.Сейфуллин, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин айтқандай, ол жырлардың
Алтын Орда ... ... ... ... ... оқиғаларды
бейнелеуінен деп ... Бұл ... ... ... оқиғаларын
елестеткендіктен, ел аузында кейде «ноғайлық жырлары» деп те аталады.
Тарихи деректерде Алтын Орда ... бұл ... ... қазақ хандығы қалыптасқан кезде, Арал-Жайық-Еділде Ноғай
ордасы құрылған,бұл орда Үлкен Орда және Кіші ... ... он ... тұрған,ордада Мұса кейін оның балалары Мамай,Ысмайыл билік
құрғанда, (1481-1560) ... ... ... ... ... салт ... Осы ... жемісі ретінде «Орақ-Мамай» жыры
т.б туындысы туған.
Қазақ хандығы құрылып,қазақ халықтығы ... ... ... ... басқа өлкеде Ноғай халықтығы құрылу процесі басталған. Осы дәуірде
туған «Орақ-Мамай», ... ... ... ... ... өзі ... ... боп бөлінген кезеңнен кейін осы ноғай одағы құрамында болып,
кейін XVII ... ... ... қосылған ру-тайпалармен бірге келді.
Аталмыш жырдың қаншалықты тарихи немесе аңыздық сюжетке құрылғандығы
туралы эпостанушы ғалымдарымыздың ... ... ... ... ... бар.
Қазақ эпосының, оның ішінде ноғайлы дәуіріне қатысты эпостардың
тарихилығы туралы алғаш пікір айтқан ... ... - ... ... еңбектерінде қазақ түсінігінде «ноғайлармен көрші отырған кездері
алтын заман» болғандығы, осы дәуірдк тарихта өмір сүрген Едіге, ... Ер ... т.б. ... ... жырларынан орын алғандығы арнайы
сөз болып, бұл есімдердің тарихилығына ... мән ... ... ... джир ... это–Идиге» деп, «тарихи жыр»
терминін де алғаш қолданған Ш.Уәлиханов болатын. ... ... ... өзін ... ... ... С.Қасқабасов: «Тарихи
жыр, түптеп келгенде,-батырлық жыр мен ... ... ... жанр.
Тарихи өлең әңгімеленіп отырған оқиғаның ізінше пайда болады да, ел арасына
тез-ақ тарап кетеді. Кейін сол ... ... ... негізінде көлемді
шығармалар туындайды. Олар бірте-бірте циклденіп, үлкен жырға айналады және
оған ... ... ... ... енеді. Содан барады да, үлкен поэтикалық
тарихи жыр пайда болады.» деп түсіндіреді. /5,45-46/
Филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... ... ... ... отырып: «Эпостан
тарихта ерекше рөл атқарған нақты тұлғалар мен оқиғаларды ... ... ... ... күші мен ... ... жеңген халық ой-
санасында қорытылған батырдың ... ... ... керек»,-деген өрісті
пікір айтады. Бұл пікірдің қазақ эпостарына, оның ішінде ... ... ... қатысы бар. Ғалым осы мақаласында «Қырық батыр»
құрамындағы «Едіге», ... ... ... «Мұсахан», т.б.
жырлардың қай–қайсысы да тарихи дерекке емес, аңызға, ертегілік ... ... ... жылы ... ... ... ... героический эпос»
атты еңбегінің 2-тарауы осы ноғайлы дәуірін жырлаған қазақ эпосындағы
«Едіге», ... ... т.б. ... ... арналды.Ол «Едіге
туралы жыр» тарауында да, «Ноғайлы батырлары туралы жырларға ... ... ... атты ... да өзі ... ... ... ретінде қазақ ішіндегі Нұртуған, Мұрын, ... ... ... ... ішінде Мұрын жырау жырлаған нұсқасы
жайлы: «Цикл песен о ... ... в ... ... объединяет
следующие имена и группы сюжетов...» деп бастап, әр ... ... ... ... ... атап көрсетеді. «Из этого общего числа от ... 27 ... в ... ... ... 25000 стихов. Остальные
зарегистрированы только по ... деп ... ... жырлаған
нұсқасының құрамын, жолын толық анықтап береді. /7,153/
С.Сейфуллин 1932 жылы ... ... ... атты ... ... ... бір саласы «ноғайлы жырларын» арнайы сөз етті. ... ... ... бұл ... әлі ... өз ... ... Ол қазақтағы «Орақ–Мамай», «Едіге», «Ер ... ... ... да ... тоқталып, екі халықтың нұсқалары арасындағы
ұқсастықтарды ашты. Яғни, түркі ... ... бұл ... ... рет
типологиялық жағынан қарастыруға тырысты. /8,46/
Филология ғылымын зерттеуші ғалым С.Садырбаев байыптағандай, «Қырық
батыр» жырларында, әсіресе, батыр өмірінің ... ... ... ... ... ... және ... қуалап, үрім бұтағының бәрі
батыр болатын генеологиялық сипат басым. /9,36/ Батырдың ... ... ... ... ... ... көбіне тән.
«Қырымның қырық батыры» жырында бұл ... ... ... мотив-
суреттеме арқылы беріліп, кейде жырдың ... ... ... ... өз ... ... дос– жарандарының туысқандарының
атынан айтылып жатады. Фольклорист С.Қасқабасов фольклордағы бұл құбылыстың
шежірелік тұтастану екендігін ашып көрсетті. ... ... ... ... ... ... қырық батыры» деген
сөзіне қарастырып отырған жыр да дәлел. Ол ... ... ... ... ... ... бірі – батырды дәріптеу болса, екіншісі-
ұрпақтың, ата мен ... аға мен ... ... ... ... ... үзілмей, тығыз байланыста болуын көксеу»,-деп, бұл
құбылыстың пайда болу себебін түсіндіріп өтеді. /4,64-65/ «Қырық ... ғана ... ... ғана ... сан ... ... ... өңдеп,
жетілдіріп, дамыта жырлаған халық қазынасы екенін аңғартады. Бастауы Сыпыра
жыраудан басталатын, Абыл, Нұрым, Марабай, ... ... ... ... ақын-жыраулар жырлап таратқан сала-сала батырлық жырларды өмір бойы
топтап біріктіріп, желі-желі жүйемен өрбітіп, «Қырық ... ... ... Әрі ... әрі ... бұл істі ... ... сирек
кездесетін ғажап өнер иесі екендігін дәледейді. Мұрынның мықтылығы сол–баба
жыраулар бастап, сан ғасырдың саңлақ жыраулары атсалысқан батырлық ... ... ... асыл мұраны біздің дәуірімізге табыс етуінде.
Ол- халқымыздың дәстүрлі жыраулары мен ... ізін ... ... ... көрнекті өкілі.
Жалпы, еліміздің батыс аймағындағы ақындық, ... ... ... ... бір ... жыршылар тобы сияқты көрінуі мүмкін. Әлбетте,
олай ... Бұл орта ... бір ... ... ... Оған ... бастау,
бұлақтар мүлде көп болған. Сол бастаулардың бірі–Мұрынның өзі туып-өскен
Маңғыстау, Қарақалпақ, Хорезм аймағындағы Абыл ... ... ... ... ... ... Өгізбай, Бегім сияқты ақын-жыраулар
ортасы.
Қазақстанның батыс аймағында эпостық жырлардың көп туып, мол сақталуы
себебін ... ... ... (1956) ... Е.Ысмайылов ел өміріндегі
ірі оқиғалармен байланысты қарайды. /10,105-109/ Расында да, бұл ... бері ... ... ... ... жағасы, өзен бойлары еш
уақытта елсіз болмаған. Атырау, ... ... ... ... маңында
болған көшпелі тайпалардың көбі ат ізін ... ... ... ... мен аландар, қыпшақтар мен ... ... ... ... орай ... ... туралы аңыздар туған.Бұл аймақта
сол тайпалардан және әлі күнге ғылымға беймәлім ... мен ру, ... ... ... мол ... ... мұрасын тереңірек зерттеген ғалым С.Садырбаевтың дерегіне
қарағанда, атақты ... ... ... ... Маңғыстау түбегінің
Бозашы алқабында 1860 жылы 15 қаңтарда дүниеге келген. ... ... ... ... ... ақын– жыраулардың батасын алып,
солардың жыр-өлеңдерімен сусындап өскен дарынды жырау ел ... күн ... ... бір ... ... ... екінші жағынан Ұлы Отан соғысы
қысып, есеңгіреткен заманда ... ... ... ... ... ... күш бере ... жыраудың ақындық ортасы, оған жырды үйреткен ұстаздары туралы
айтсақ, кейбір зерттеушілер: «Мұрын ... ... ... еріп ... - ... «Абыл дүниеден өткенде, Мұрын 4-5 ... ғана ... Абыл ... жырлар оған Нұрым, Қашағандар арқылы ұласады.
Мұрынның өз айтуынан жазылған деректерге қарағанда, ол ... ... ... ... отыз екі жасында Сағыз бойында Топырақшашты деген жерде
кездесуін ерекше әңгімелейді. Бұл ... ... ... ... ... «Мұрын жырау» атанған жыршы: «Балам, өлең қуалап жүр екенсің ғой»,-
деген Нұрымға өз жайын жырмен баян ... ... ... деп мен ... ... ... жолын қудым мен
Бұр он сегіз жасымнан.
Домбыра қолға алған ... ... ... ... жоқ ... ... алуға келемін,
Айлық жолдан мен іздеп,
Өздеріңдей жақсы асылдан.
Мен тап болдым ағаке,
Қалпақта Қораз ......... бәрі аса ... ... баруға,
Қырымның байтақ ерінен
Сізден сұрап алуға.
Ерді деп бес жыл есіттім,
Асылы туған Нұреке,
Адайдағы ақын Абылға.» /3,16-17/
Мұрын ... ... ... ... ... жырларын өмір бойы
жетілдіріп, жаңғырта жырлап, бүгінгі ұрпаққа табыс етті. Телегей теңіздей
мол қазынаны сан жылдар ... ... ... ... ... ... жетпес ерекше еңбек.
Жалпы, 1942 жылы Алматы қаласында Мұрын жыраудың өз ... ... ... қырық батыры» үш саладан тұрады:
1) Аңшыбай батыр және оның ұрпақтары. Бұл он батырды ... ... ... ... ... ... Мұсахан, Орақ, Мамай,
Қарасай, Қази.
2) Қарадөң батыр және оның ... Бұл да он ... ... Қарадөң,
Жұбаныш, Сүініш, Ер Бегіс, Ер Тегіс, Ер ... ... ... ... Жеке батырлар. Бұл салада жырау жиырма бір батырды ... оның ... ... Асанның баласы Абат, ... ... ... Өзге ... көне ... ... деген
сөз батыр жырау Қазтуғанның сипатындай бейнеленсе, Мұрын Қарғабойлы
деген бір батыр,Қазтуған деген екінші батыр деп ... ... ... Көкшенің ұлы Ер Қосай, Ақжонасұлы Ер Кеңес, Манашы және Манашыұлы
Тұяқбай, Жаңбыршы және Жаңбыршыұлы Телағыс, Айсакныңұлы Ахмет, ... Алау ... ... батыр және ... ... ... ... ... Қарт ... Құлыншақ. Жеке
батырлар дегенмен, бұлардың да көбі әкелі- балалы батырлар.
Жыраудың осы елеулі қызметі ... ... ... ... ... ... М.Ғабдуллин,
Т.Сыдықов, Р.Бердібаев, М.Ғұмарова, О.Нұрмағанбетова, Ш.Ыбыраев, ... ... ... ... ... пен
М.Бимағанбетов мақалаларында орынды бағаланып келеді.
Ал, бүгінгі күннің мәселесі–«Қырымның қырық батырын» лингвистикалық,
яғни, ... ... ... ... ... поэтикалық-тілдік табиғатын
тану, сол арқылы қазақ тілінің сөздік қорының, ... ... ... тағы да көз ... өз ... негіз етіп, осы Мұрын жырау жырлаған нұсқаның тілін
лексика-грамматикалық тұрғыдан қарастырып, жырдың тілдік табиғатын ... ... жеке ... ... ... жырға лингвистикалық талдау
жасау кандидаттық, докторлық жұмысқа ... ... ... Қырық батыр
туралы жырды тілдік тұрғыда зерттеу - үлкен еңбек, өйткені ... ... ... ... ... сыры ... беретін сөйлем құрылымдары, ерекше сөз
тіркестері, сөздер өте мол. Тағы бір ... ... бұл ... ... қоса ... тілін араластырып жырлаған.
«Мұрын жыраудың жай айтушылардан, ... ... ... ... ... ... ... сюжет етіп
ұсақтамай, қазақтың барлық эпостық сюжетін жинап, ... ... ... Бұл ... ол-тек эпос ақыны емес, эпопея ақыны.» деп, ... ... атақ ... Ә.Қоңыратбаев болатын. /11,52/ Осындай мол
мұраны 90 жасында ... ... ... із ... ... ... тілі де
дархан қазақ халқының даласы секілді кең, ... ... Оны ... тіл ... ... ... ... «ҚЫРЫМНЫҢ ҚЫРЫҚ БАТЫРЫ» ЖЫРЫНЫҢ
ЛЕКСИКАЛЫҚ СИПАТЫ
Кез келген халықтың сарқылмас мәдени мұрасын танытатын ұлттық бейнесі-
тілі екендігі белгілі. ... «Қай ... ... да, ... өсу,
өркендеу жолында көтеріле алған биігі мәңгі болып, Ана ... ... Қай ... ... да, ... ... сана–сезім сергектігі
көп салалармен тармақтала, молыға келіп, тағы да сол Ана ... ... ... ... Қай ... ... да, ... өткен дәуірі,
қилы–қилы кезеңдері Ана тілінде із қалдырмай өте ... Ана ... ... ... келе ... халықтың баяғысын да, бүгінін де,
болашағын да танытатын сол ... ... ... ... Сондықтан ана тілінің қадір ... ... ... ... оның жетілу, даму, толығу, баю процесін ... ... ... ... жеткізу бүгінгі өмір талаптарының ең маңыздысы деп
есептеуіміз ... ... ... ойлантып, санасын сәулелендіретін
көркем әдебиет тілінің орны айрықша екені даусыз. ... ойы ... ... ... ... ... көркем шығарма оқырманға сөз құдіреті
арқылы жетеді. Сөз ... ... ... ... ... ... құралдар мен тәсілдерді орнымен жұмсап, сөз ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
жаңалығы танылады.
Соңғы кезде тіл білімінде жекелеген ақын–жазушылардың шығармаларындағы
тілдік ерекшеліктерді зерттеу дендеп қолға алына бастады. ... ... ... ... ... тілші ғалымдарымыз көп көңіл бөлуде. Оған
байланысты соңғы жылдар ішінде ғылыми зерттеу ... ... ... ... көрді. Мәселен: Қ.Жұмалиевтің «Қазақ ... ... және Абай ... тілі» (1960), Р.Сыздықованың «Абай
шығармаларының тілі»(1968), «Абай ... ... ... ... ... жолы» эпопеясының тілі», М.Серғалиевтің
«Көркем әдебиет тілі» (1995) т.б. еңбектерді атауға болады.
Әр жылдары ... ... ... ой – ... суреткер тілі
арқылы әдеби тілдің көркемдік дәрежесін танып білуге болатындығын дәлелдеп,
жеткізіп берді. Олар өз еңбектерінде ... ... ... ... аспектілерін жан–жақты зерттеді. Әр еңбектерінің құндылығы сонда -
олар әр ... ... ... ... ... ... ... үлесі, сөз
сыры мен сиқырының күші және оның түрлі ... ... ... ... ... құрылымына тоқталды,
жалпы көркем әдебиет тілін лингвистикалық тұрғыдан зерттеудің әртүрлі
формалық әдісін ... ... ... ... поэзия стилистикасын қарастыру -
бүгінгі күннің өзекті ... ... ... біз сүйенетін негізгі обьект-ақынның өлеңдері, нақтылап
айтсақ, образбен өрнектеген сөз ... және ... ... ... ... ... ... мүлде ерекше
тұнып тұрған образдылық болса, сол образдылықты жасайтын құралдар мен
тәсілдерді зерттеу міндеті тұрады. ... ... ... ... зерттейтін болғандықтан, оған ырғақ, поэтикалық ... ... ... ... ... ... қамтитын лингвистикалық
поэтика кіреді.
Поэзия тілін лингвистика тұрғысынан зерттегенде, ең алдымен, ондағы
образ ... ... ... Ал ... жасампаздық тіл
элементтерін жазушының өз ... ... ... ... пайда болады. Сөз-
образдардың түрлерін, оның ... ... ... ... ... ... көрнекті ғалым Р.Сыздықова. /1,54/
Тілімізде осындай лингвистикалық поэтикалық ... ... ... ... бірі–Мұрын жырау жырлаған «Қырымның қырық батыры»
жыры. 1944 жылы ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... қаулысында Мұрын жырлаған «Қырымның қырық
батыры» эпосының дүниежүзілік маңызы бар деп айрықша аталды.
Әдебиетімізде эпостық, әрі эпопеялық жыр деп бағаланған бұл ... ... ... зерттеу жасасақ, мұнда лексикологияның ... ... ... нысаны бола аларлық сөздер өте көп кездеседі.
I.1.Жырдың лексикалық құрамы.
Жырды талдамас ... ... ... ... ... ... ... берсек. Барлығымызға белгілі, тіл қатынас құралы болғандықтан, ол
ойлаумен және сол ойды ... ... ... ... ... мен ... біздің санамызда бейнеленуінің нәтижесінде пайда
болатын ... ... ... ішкі ... ... ... болып
табылады. Сөздің осындай тура мағынасы ... ... деп ... ... бір ... атауы болғандықтан, соған сәйкес ол белгілі бір нақты
лексикалық мағынаны білдіреді. Сөздің лексикалық мағынасына, ... ... тура ... ... көл, құс, үй, бес, келу ... лексикалық мағынасы: табиғи су қоймасы; үстін ... ... ... ... ... баспанасы; заттардың нақты
сандары; бағытқа қарай қозғалу ... ... ... сөздің мәндес,
қарсылас, ауыспалы т.б. мағыналары болады». /13,365-367/
I.1.1.Көнерген ...... ... бір ... ... уақыт өте келе қолданылуы азайып ұмытылып ... тек ... мен ... ... мен ескерткіштерде кездесетін мағынасы
күңгірт сөздер.
Дүниеде өзгеріске ұшырамайтын ештеңе жоқ. Бұл - ... де ... ... да ... ... грамматикалық құрылысында, фонетикалық
жүйесінде баяу да болса жүріп жататын өзгерістерді былай қойғанда, сөздік
құрамымыздағы біралуан сөздердің ... ... ... көнеленуімен бірге,
лексикамыздағы бірқатар жаңа сөздердің қосылып ... ... де ... құбылыстар. Ендеше, «Осыдан жүз жыл бұрын өмір сүрген
адамдар ... ... ... ... ... ... осы ... болды дегенге ешкім ... еді. ... ... ... суреттеп отырған оқиғасына, шығармада
көрсетілген дәуіріне ... тіл ... /14,36/ Ал ... ... жағы көнерген сөздердің қатысымен туады. Көнерген ... ... ... жазылған шығармаларда мол кездеседі. Ол сөздер қоғамның ... ... ... ... ... ... ... қырық батыры» жырының бірінші бөлімінен осы тұрғыдан
танылатын жекеауыз, бағлан, сауыр, ... ... ... ... ... ... ... балдақ, шарық («Парпария»), толай
(Құттықия), хисап, ... ... ... ... тағайын, берен,
зарпы, кіл («Нұрадын»), зауық, шәр («Орақ, Мамай»), құду ... ... ... атап ... ... ... ... түсініктеме беріп өтсек. Жырда кездесетін
көнерген сөздердің ... ... ... оның ішінде зат есімдер.
Мәселен, жырдағы:
Намысы бар бағландар,
Соңыма менің еріңдер,-деген жолдардағы ... ... ... ... азамат, игі жақсы деп тәпсірленген.
Қазақтың ертеде ұзындық өлшемдеріне байланысты қолданған сөздері тіл-
қазынасының бір байлығын құрайды. Көне ... ... ... ... ... әлі де ... Жырда да осындай ... ... сөзі ... жанын жатқандай.
Батпан – салмақ өлшемі.
Биіктігін бұл қылды,
Сексен аршын қаласы.
Аршын – метрге тең ... ... ... ... ... аз кісі.
Азаңдау – шағын, аз.
Жырда ертедегі қазақ ... анық ... ... ... ... ... киім–кешек атаулары өте көп кездеседі. Атап айтсақ:
Шамақанға күң болып,
Аяғыма шарық киіппін.
Шарық – теріден, тал қабығынан және т.б. ... ... ... жасалған
аяқ киім, шәркей.
Жорға таңдап мінерміз,
Торқа таңдап киерміз.
Торқа – ең қымбат ... ... ... ...... ... ... жыға басында,
Баланың келді қасына.
Жыға – соғыста киетін бас киім.
Айсаның ұлы ... тесе ... үзе ...... ... ... ... сақтау үшін тоқымға тігілген
немесе ерге жалғастырыла салынған жалпақ былғары.
Тыңда мені, ит қалмақ,
Менің айтқан кебімді.
Кеп –ой, пікір, сөз, ... ... егер ... ... не дейді.
Жұмла сөзі барша, күллі деген мағынада қолданылады.
Қос құлағын қайшылап,
Сауырдан тері тамшылап,
Екі көзі тұлпардың
Шам-шырақтай жайнайды.
Мұндағы сауыр – ... бел ... ... ... ... ... атам бар,
Жау батпайтын жетем бар.
Бұл сөзге сөздікте екі түрлі анықтама берілген: жете - а) адамның ... ... ә) ... ... ... жаратылысы деген мағынада. Жырда
кездесетін сөйлемдегі қызметіне қарап, ... ... ... айтылмақ
болған ойға сәйкес екендігін аңғарамыз.
Жырау өз жырында «орда» сөзінің мағынасын «үй, отбасы» деген ... ... кім ... ... ... ... шал ... жатып қалғанда,
Қозанды іздеп барсаңыз,
Шығарарсыз екеуін.
Зындан – тұтқынға түскен адамды жазалау үшін жер ... ... ... ... ... ... есім ... ғана емес, етістіктердің де көне
түрі кездеседі.
«Қатын менен баланы
Бір ... ... ... ... жерге көлбетті», - деген жолдан көлбетті сөзінің
мағынасы ... ... ... ... ырға етістігі сөздікте тіреу қазық, өсіп тұрған бұта т.б. ... алу үшін ... ... ... ие. Бірақ Мұрын жырау
жырда бұл сөзді суырып алу мағынасында емес, керісінше, ішке ... ... ... яғни өз ... ... найзаны мықтап сұғу. Бұдан
біз ақынның тілдік қолданысындағы ... ... ... ... жекеауыз, шарайна, берен, толай, адырна,
қорамсақ,сүңгі, айбалта т.б. тәрізді сөздер де ... ... ... ... ... ... Көне ... мағыналарын ашып
көрсету ұлт тілінің ауқымдылығы мен тереңдігіне бірден-бір ... ... ... ... ... көне қабаты анықталады.
Бұрын тек бір сауытпен
Соғысқанда жүретін
Сауытының сырты шарайна,
Оны тағы киетін.
Шарайна – сауыттың жылтырақ металдан ... бір ...... тілінде сирек қолданылатын байырғы сөздерінің бірі. Бұл
сөз, негізінен, қаһармандық жырларда, көркем шығармаларда « ... ... ... ... ... ... ... сауыты; 3) оқ
өткізбейтін сауыт» деген мағынада қолданылады. Бұл сөз ... және ... ... ... ... «төрт» деген мағынаны береді.Осы
«шар» формасының ... ... ... ... жаңа ... ... «...Глагол «шарлау» непосредственно связан четыре стороны (света),
побывать всюду». /15,61/Ал, шарқат – ... төрт ... ... ... ... жағы ... ... бақша атауы екені баршамызға мәлім.» деп анықтама
береді Қоңыратбай Тынысбек. /16,89/
Қорамсаққа қол салды,
Есепсіз оққа мол салды.
Қорамсақ – садақ, жай оқтарын ... ... ... оқ ... ... пен ... сөздері тарихи лексикада синонимдік қатар түзейді. «Оқ
қабы» деген ... ... ... сөзі де ... қолданылатынын байқаймыз
(Қылшанымды сары жүн оққа толтырып). Бұл сөздердің ... ... ... ашып ... ғалым - Ә. Қайдаров. Ол
«қорамсақ» ... ... ... ... бір сөз ... ... вариантының бірі дейді. Қорамсақ сөзі «қорам»
түрінде де ... ... «Қыз ... жырында:
Енді қолын алғанша,
Қорамға қолын салғанша.
Бұл мысал қорамсақ сөзінің құрамы ... ... екі ... ... оның сақ ... ... да «оқ ... ұғымын бере
алатындығын аңғартады.
Адырнасын қолға алып,
Жарағын жауға сермеген.
Адырна – садақтың кермесі, иіп ... ... – көне ... ... ... ... ... сөзін көне жазба
түркі ескерткіштері тіліндегі ... ... ... ... ... ... - ... сөзінен туындатады, бұл түбірге –на жұрнағы жалғанып ... ... ... ... мәнді сөз жасалған деп топшылайды.
Белге буған ақберен,
Сілтесем, кетіліп ... – асыл ... ... ... ... жапырақ торлы сауыт.
Рәбиға Сыздық ... сөзі ... ... сөздіктегі және Н.Ильминскийдің
жасаған сөздігіндегі берілген мата мен қаруға ... атау ... ... ... төмендегідей өз тұжырымын көрсетеді. «Бұл
сияқты әр кітапта әр ... ... жуық ... ... ... өткендегі қолданысының (мағынасының) көмескілене түскендігінен.
Сондықтан батырлар жырлары мен лиро-эпостарда, Махамбет, ... ... жиі ... ... сөзін контекске қарай бес түрлі түсіну
керек: 1) ең мықты ... ... ... 2) сол ... ... ... семсер, кездік, қанжар, пышақ т.б. 3) сауыт, көбе; 4) ... ... ... асыл ... 5) ең ... ... ... «Балдағы алтын көк
берен» деген үзіндіден де ... ... ... ... сай ... қару түрі ... ... қиын емес.
Көк болаттан соқтырып,
Айбалтасын саптады.
Айбалта – ұзын сапты, ... ... ... ай ... соғыс құралы.
3.Оны тартып та
Ақ сүңгіні қолға алып,
Тұрды ... ...... ... ұшы ... ... болаттан жасалған ағаш сапты
қару.
3.«Балдағы алтын ақберен,
Адыра сен қалғын!»-деп,
Қалмаққа қарай ... ... ақ ... алып ... ... ... салады.
Балдақ – қылыштың, пышақтың сағағын бекітіп тұратын сақина.
Сол кезде Құттықия
Толайына қол ... емес мол ...... ... оқ ... бұйым.
Жекеауыз сияқты қарулар шығарған.
Жекеауыз – қанжардың бір түрі.
Жырда оқтың мынадай көне ... ... ... ... ... оқ ... тұрып берен деген оқ алды.
3.Бала батыр Аңшыбай
Он екі тұтам оқ алды.
Өтірік емес, шын алды.
4.«Қақ жүректің басы ... ... осы» ... батыр қол оқты,
Жұмсады батыр болатты.
Бізге мағынасы күңгірттеу болған қол сөзі сөздікте мынадай үш анықтамамен
берілген: а) дене ... ... ... ... ... ... ... мағынасына үшінші анықтамасы сәйкес келеді: себебі, ертеде
батырлар екз-келген қаруды қолмен ұстаған. ... оны ... «қол ... ... ... жоқ. ... анықтама да келмейді, жеке батырлардың жекпе-
жегінде жасақ, әскер оқтары қатыспайды. Сол үшін ... ... , ... ... ... сын есімді сөз тіркесуге келеді
Көпшілікке бейтаныс болып келетін диалектизмдер, архизмдер, өте ... ... ... ... ... ... ... кездестіруімізге болады. Бұл сөздер, көбіне, контексте
айқындалады. Суреткерлер бұндай сөздерді ... ... асып ... ... ... ... Кей жағдайда ондай сөздер ... алып ... тек ... ... ... ... ... көне сөздермен қатар диалектизмдер көптеп ұшырасады. ... ... ... өзі ... бір ... ... ... т.б.) қолданылатын сөздер тобы болғанымен, ол ... ... ... кез ... аймақтың ертеден келе жатқан өзіндік
өмір сүру жағдайлары, салт-дәстүрі, тыныс-тіршілігі болады. Оған, ... ... ... елдер ықпалы, екінші тарихи жағдайлар ... ... ... т.б.) әсер етуі ... Көркем әдебиет тілі
жалпыхалықтық тілдің негізінен ... ... тіл ... неғұрлым
айқын сөздер мен сөз тіркестері, тұрақталған, қалыптасқан ... ... ... ... Ал енді ... ... енбейтін
сөздердің барлығын қажет емес деп сырып ... да ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар көркем әдебиет тілінде кейіпкер мінезін
ашу үшін, жергілікті халықтың ерекшелігін көрсету үшін ... ... ... ... диалектизм сөздерге осы себептердің әсер
еткендігі әбден байқалады. Ертеден қалыптасып, тілге әбден сіңіп кеткен
диалектикалық ... ... жаңа ... де ... Бұл ... одан ... өң беріп, Мұрын жыраудың тілдіқ қорының бай екендігін
дәлелдеп тұр.
Жырда ... ... ... диалектизмдерге төмендегідей
сөздерден мысал келтіруге болады:
Дәндеген екенсің қалмақтан,
Енді әкеңді көр! – деді. ... - ... ... бақырып. (айқайлау)
Лайық емес батырға,
Тіштиіп сенің тұрысың. (қырсығып, тырысып)
Атының басын бұрмады,
Бүгежектеп ... ... ... ... ... ер ...... кел деді. (жалтақтау)
«Екі бірдей жетім баланы жауға жіберіп, өзіміз үйде ... ... - деп, ... хабар салады.(атақ-абыройымызға,салтымызға)
Есік бекіп қалады,
Қозанға сонда
Орақ тұрып барады.(жабылу)
Орақ пенен ер ... ... ... ... ... ... мағынасындағы диалектизм сөздерді де
жырда молынан кездестіреміз:
Тақтайды бұзып ... ... ... тебініп,
Жалмауыздай емініп.(есік)
Шарбақты тазалаңыз, сонда келіп қонсын, - деді.(бау-бақша)
Бар, тез ... ... ... буаз ба ... – деді.(жүкті)
Сонымын қатыны үйіне барып, қара ... ... ... ... қылып
ұйытады.(айран)
«Алда, қанжауғыр-ай, «менен үлкен болып кетті, маған тең емес»,- дегені
ғой, ... ... ... ... ... ... ... мына тұрған Мұса ханның екі баласын айт.(қыстырма сөз, айтар
балсаң деген мағынада).
Жақын емес бұл ... ... ... ... (өте алыс ... ... кісі жіберді,
«Келген жауды бақсын», - деп.(бақыласын)
Ашуланған зарпынан
Тер шықты ерден тамшылап.
Балалықтың зарпынан,
Жалаң аяқ, жалаң бас,
Қолыңа тустім жалаңаш.(зардабынан,кесірінен)
Неғылса да өлем ... ... ... ... ... ... жақсылап сыйлады.(өте)
I.1.2. Кірме сөздер. Тілдегі бір тілден екінші ... ... ... ... ... ... ... сөздер осы жырымызда да
едәуір кездеседі. Олардың қолданылу себебін төмендегі мысалдармен талдап,
сол ... ... ... ... қай ... ... ... ықпалының зор болғанын көруге болады. ... ... ... ... ... жыры ... ... өте жақын келетіндіктен, бұл жырға ислам ... ... ... ... ... ... Атап ... араб-
парсы, түркі-монғол тілдерінің элементтері сигнификаттық мағынасында жиі
кездеседі. ... тіл ... ... кірме сөздердің баршасы
фонетикалық өзгерістерге ұшырап, халықтық тілге сіңіп кеткен.
Араб-парсы тілдерінен енген Алла, тәңір, пайғамбар, саламат, мұсылман,
мезгіл, ... ... ... ар, абырой, өмір, ақирет, хисап, ғаріп, ... ... ... ... ... ғазиз,кәміл, шайыр т.б. сөздер бүкіл
жыр бойында кездесіп ... Бұл ... - түп ... араб – ... ... дәуірінен көп бұрын-ақ халық тіліне сіңіп, ... ... ... ... ... ... тіліне сіңіп
кеткені сонша – бірқатары көркемдеу ... ... енді ... ... түзейді.
Ғалым Р.Сыздықова араб-парсы кірме сөздерін әлеуметтік тұрғысынан,
негізінен, екі ... ... а) ... қолданыстағы жалпыхалықтық
сөздер; ә) күнделікті тілде көп қолданылмайтын, негізінен, ... ... ... ... атап ... бұл сөздердің басым бөлігі ... ... ... ... ... Бұл ... морфологиялық құрамы мен
семасиологиялық ерекшелігі жырдың этномәдени мазмұнымен сабақтасады.
1.Асылыққа жазба, Алла деп,
Бір Құдайға сиынды.
2.Сол тұқымның баласын
Тәңірім ... ... мен ... ... ... талай елді жөнге салды.
4.Қиссасы Аңшыбайдың тамам болды,
О кезде ... ... ... ... дос ... енді қолың бер деді.
6.Ашық еді есік деп,
Ер ... ... ... ... ... ... ... хан кіріп кетеді.
7.Келе жатыр саламат
Бұл күнде сіздің балаңыз.
8.Әйел құрсын, ғаріп екен,
Әйел ерден айрылса,
Маңдайының соры ... ... ... тура ... тілдеріне ортақ жыр лексикасынан кездесетін олжа,
дулыға,дарбаза, көбеген, кебіс қатын,т.б. сөздер де кездеседі.
Құттықия ... кісі ... ... тез ... келіңіз, үйінде қатыны
буаз ба екен?»-деп.
Дарбазасы бек алтау
Шынжырлаған бар еді.
Жырдың мазмұнынан орыс тілінен енген сүрек ... ... бір ... «Балаңды берсең мен үшін, Сүрегі біткен күніңіз» деген жолдағы
бұл сөз мерзімі, уақыты жетті ұғымында ... ... ... ... ... ... ... лексикасы толығып отырады.
Сонымен қатар, сол ... ... қай ... ... ... ... бағытта өрбігенін білуге болады. Мәселен, «Көрдің бе енді сіз ... ... біз ... ... ... арзу сөзі бұл ... ... сөзге ғашықтық деген түсініктеме берілген.
I.1.3.Фразеологизмдер. Сөзді сұлуландырып, ойды әсемдеп, тілді
мәнерлеп жеткізетін әрі ... мәні ... ... бірі ... Олар ... сөйлеу тілінде де, көркем шығарма тілінде де
көп ... Көп ... бір ғана ... ... ... ... арттыратын тұрақты тіркестер прозалық, поэзиялық шығармаларда ... ... өз ... ... келе, өзін көмкеріп
тұрған әрқилы субъективтік, ситуативтік қоршауында мағына-мазмұны жағынан
жетіле, шыңдала түсуі фразеологизмді ... ... ... ... ... ғана ... ... Алуан түрлі тіркестер суреткердің қаламына
іліккенде, кең өріс алып, стиль ... ... ... сөз тіркестерін зерттеу лингвистиканың соңғы жылдары дамып,
қалыптаса бастаған ... ... ... айналды. Академик
В.В.Виноградов фразеологизмді жан – ... ... ... оның көркем
туындыдағы атқаратын қызметін, қолданылу мүмкіншілігін зерттеу керектігін
айтты. Қазақ тіл ... ... ... ... фразеологизмдердің құрамындағы этнотілдік деректерді ... ... ... Ә.Қайдар, Ә.Болғанбаев, Ғ.Қалиев,
Г.Смағұлова т.б. еңбектерінде ... ... ... ... ... оны ... ... қарастыруымыз керек. Өйткені тұрақты тіркестердің дені
халықтық сөйлеу тілі ... ... Олар ... ... ... жағынан да өте бай келеді. Фразеологизмдер адамның өмірді тануын,
көзқарасын, қарым – ... ақыл ... ой – ... ... ... Олардың тұлғасын, құрамын, мағыналық ерекшелігін
топтастырып, жасалу жолдарын, даму ... ... ... ... – тіл ... арттырып, сөз құдіретін жасайтын өлең
тілін өрнектейтін асыл байлығымыз.
Поэзиялық шығармаларда ақынның қалам тартысын, сөз ... ... ... сөз ... ... ... – фразеологизмдер өте
көп кездеседі. Поэзияда қолданылатын фразеологизмнің өзінің лексикалық –
семантикалық мәні, морфологиялық құрылымы, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында фразеологизмді ұтымды
пайдаланды. Ақын қолданатын фразеологизмдер бейнелі әрі ... ... ... ... ... ... тұр. Сөз
тіркестеріне тән негізгі қасикет - бейнелілік, сондықтан ақын бейнелі ... ... ... ... дәр қолданған. Тағы бір айтатын жай, олардың
дыбыс үйлесімділігіне, ырғаққа және ұйқасқа да тікелей ... ... ... ... мәні ... ... ... жырау өлеңдерінде жалпыхалықтық фразеологизмді ұшқырлықпен жұмсаған
және фразеологизмді авторлық өңдеумен өзгертіп те қолданған.
«Поэзия тіліндегі фразеологизмнің басты белгісі – ... ... Жеке ... ... ... ... ... көп – аздығын, ескі – ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты игеріп, кәдеге
асырғанын, қаншалықты жаңаларын ұсынғанын көруге ... Ал, ... ... ... ... ... ... танытады, тіпті
кеңірек қарасаңыз, суреткер тіліндегі фразеологизмдер әлемі оның поэтикалық
тіл ... ... ... ... деп ... баға береді
белгілі тілші Р.Сыздықова. /18,64/
Фразеологизмдер халықтың ... ... ... етеді. Көне
заманнан келе жатқан тұрақты сөз тіркестері ана тіліміздің асыл қазынасына
айналған. Жыр мәтінінде қолданыс тапқан сөз ... ... ... ... ... ... ... екі құрамды фразеологизмдерге мынадай тіркестер
жатады, а) есім-есім сөздер: қу дүние, саны көп ... жоқ, ... ... бас, т.б;
ә) есім-етістік сөздер: күн туды, құлақ салу, қабырға сөгу, ... кек ... қол ... көзіне ілмеу, жүрегі тулау, оққа ұшу, ес
жиғызбау, терісіне ... ... ... ... ... ... жағасынан алу, зәресі ұшу, ойран салу, ... күю, ... ... ... бас ... таяқ жеу, ... ату, ... қону,
Үш құрамды фразеологизмдер: жер-жебіріне ... ... ... көз ... ... аяғы ... ... қабырғадан қан кешу, қабағынан
қар жауу, бармағын батыра алмау, тәуекелге бел байлау, аузын ... ... ... салу, бетіне таңба салу, т.б.
Төрт құрамды фразеологизмдерге: жүрегі өрт боп жану, етек-жеңі кең
болу, тар жолда ... ... түн ... төрт бөлу, т.б. сөздер жатады.
Аталған фразеологизмдердің басым бөлігінің беретін мағынасы ұрыс,
соғыс, жагершілік ... ... ... ... ... ... болмаса,
көпшілігінің астарынан ұрыс психологиясы аңғарылып тұр.
Жалпы алғанда, жыр құрамындағы ... ...... ... ... ... жұрттың жадында сақталып, рухани асыл
қазынасына айналып, бізге жеткен тіл байлығымыздың ... ... ... ... жыраудың да әдеби тіліміздің қазынасына төл фразеологиялық
тіркестері, көркем образдары ... мол мұра ... кез ... ... ... қу дүние,
Дорбалап, қаптап алармын.
2.Жылатпаңдар балаңды,
Шаңдатпаңдар далаңды.
3.Ар-намысы тұтанып,
Өзектері өрт болды.
4.Өшіремін үніңді,
Сөндіремін күніңді,
Шаңырағыңды қиратып,
Шашып кетем күліңді.
5.Ноғайдың көрдім бастығын,
Жер қылармын ... ... ... ... ... ... қоймай дүниеге,
Өз көзіңмен көміп кет.
Қара жерге беріп кет.
I.2.Жырдағы жалқы есімдер.
Жырды зерттеу барысында ономастикалық атаулардың ішкі сырына ... ... ... ... топонимдері халықтың өмір тіршілігінен әр қилы мәлімет
беретін аңыз-әңгімелерінде, ... ... ... ... ... ... ... Т.Жанұзақов: «Географиялық атауларда
халықтың тарихы, тіл тарихы және тарихи ... ... ... ... ... ... сақталған», – деген. /19,93-94/ ... ... ел ... жер ... ... ... жөн
екендігін ескере отырып, «Қырымның қырық батыры» жыры лексикасында
кездесетін ... ... ... ... дәуір негізінде
қарастырдық.
«Аңшыбай батыр және оның ... ... ... ... ... атаулары бар: Сарай, Үш Бөкенбай, Ағрабат, Шұман көл, Қырым, Етірек,
Күрген, Қарамая, Кеңарал, Үшқиян, ... ... ... ... (көл сөзі күл, кіл деген варианттарымен де кездеседі), Еділ,
Жайық, Боғда, Оқ, ... ... Шам, ... Өгіз тау, ... ... шат, Көне ... Бұл атаулар бүгінгі таңда мүлдем басқаша
қолданылып жүр. Атап айтсақ, Балықты – ... ...... ... - ... ... тарихтың құпия беттерін ашып, халықтың
әдет-ғұрып, салт-санасының айқын бейнесін көрсететінін Шоқан Уәлиханов атап
көрсеткен. ... ... ... ... дереккөзі
ретінде қарап, қалыптасу тарихын зерттеу – бүгінгі ... ... ... ... ауыр ... ... ... этникос мәдениетінің ортақтығымен сипатталады. Бұл
жайында Е.Жанпейісов: «Этнолингвистика» атты кіткабында түбегейлі тоқталып,
мынадай пікір айтады: ... ... ... ... ... культуры вообще являются обыденное сознание, обиходный язык и
традиционно-бытовая ... ... де, ... ... тілінде,
мәдениетінде сол халықтың тарихы, өмір, ... ... ... басынан кешірген тарихы, мәдениеті бізге тіл арқылы жетіп отыр.
Тілдің осы шежірелік қыры мен ... ... ... ... ... ... шын ... болмысы мен дүниетанымы оның тілінде ғана
сақталады. Әртүрлі заттардың, ғұрып, салт-сана мен ... ... бәрі де ... буындарға тек тіл фактілері арқылы ғана,
яғни тілдегі сөз тіркестері, ... ... ... ... ... ... мүмкін». /20,62/
Ғасырлар бойы жер бетінде тіршілік етіп келе жатқан қай ... ... ... ... ... ... сана
мен талғам негізінде қалыптасқан мәдениетін бейнелейтін өзіне ... ... ... киім-кешек, еңбек құралдыра) болатыны
белгілі. Бұл материалдарды зерттеу – сол халықтың тарихын білу ... ... ... тілі ... ... отырған дүние атаулары, негізінен,
қолданыстан шығып қалған немесе ... ... ... ... ... ... белгілі: бұл атаулар өткен ... өмір ... ... ... ... бай да ... заттық
мәдениетін белгілейді. Бұл атаулардың кейбіреуінің мағынасы кеңейіп, ... ... ... ... аясы ... тарихи тұрғыдан
ұмытылып, жоғалуы мүмкін. Сондықтан осы ғасырлар бойы қалыптасқан бай
мұраны ... ... ... ... ... Осы зат ... ... тұрмыс-салтын, ой-өрісі мен эстетикалық талғамын
бейнелейді. Ұлт өркениетін, халық рухын ... ... ... ... үй ... ... бұйымдар мен киім-кешек, қолөнер атаулары
құрайды.
Жырдағы ноғай, қалмақ, ындыс,Қызылбас, ... , Ұрым ... ... мен ... ... ретінде қарауыма оларға жер атауы емес
белгілі бір ... деп, ... ... баулы ноғай деген сияқты қырық
таңбалы Қырым, он екі ... Ұрым деп ... ... ... негіз болып
отыр.
Эпос тілін зерттеуші Т.Қоңыратбай: «Бізге ... ... ... гөрі ондағы қазақ халқының қалыптасу үрдісіне сәуле
түсіретін этнонимдік атаулар қажеттірек. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... екендігі айқындала түссе керек», – деп
көрсетеді. /16,96/ Қысқасы, жырда айтылған этнонимдерді ұлт ... ... ... бірі деп қарау керек.
Халық антропонимін байытуда ... орны ... ... есімдері мен образдары бүгінгі күнге жетіп, ... жүр. ... ... ... ... есімдерінің құрылысы,
тілдік ерекшелігі, образ тұтастығы көптеген тарихи жайларды ашып ... ... ... кездесетін Аңшыбай, Орақшы, ... ... Баба ... Шашты Әзиз, Шамақан, Шаштөбе, Құттықия, Сыпыра жырау,
Ақташы, Тоқтамыс, Едіге, Сәтемір, Жылқыбай, ... ... ... ... Қанқожа, Абығай, Тоғалай, Иманқара, Тоған, Айса ... ... ... Шаппаз, Мұсахан, Қозанның Қосымы, ... ... ... ... ... Жаңбыршыұлы Телағыс, Берен шайыр, Алау
батыр, Өгіз хан, Қарасай, Қази, Қондыкер, Әділхан, Көкше ... ... ... ... де ... ... Мәселен: Меңді, Мақпал,
Қарақан, Ақтерме, Қибат, Қараүлек, Ханзия.
«Қырымның қырық батыры» жырында батырлардың жорық атын суреттеуге де
ерекше көңіл бөлінген. ... ат ... ... орын алу ... ... ... ... тұрмыс – тіршілігін осы ... ... ... ... ... ... көп ... инициация салты
кезінде де осы халықтар үшін ең қымбат сый – ат (жорық ... ... ... ... айтылып жүр.
Жырда қара ат, Тұлпар, Көкшұбар, Телшұбар, Шұбар, Кер, боз, Таспакер,
Қатукер, Кершабақ, Тарлан ат, ... ... ... ... ... қара ... бие, ... т.б.
I.3. Жырдағы тілдік деректердің этнолингвистикалық негізі
I.3.1. Материалдық мәдениет лексикасы.
Ғасырлар бойы жер бетінде тіршілік етіп келе ... қай ... ... ... ... кәсібін ұлттық сана
мен талғам негізінде қалыптаксқан мәдениетін бейнелейтін ... ... ... ... белгілі. Қазақ лексикасындағы заттық мәдениет
атауларын ... ... ... ... бұл ... «Заттық мәдениет лексикасы ұлттық рух пен талғам негізінде,
ұлттық тұрмыс пен ... ... сай ... ... өз мәні мен ... ... сай сөз ... модельдер
арқылы жасалатын лексика-семантикалық категория ретінде, куммулиятивтік
қызметі негізінде сақталған материалдық өндіріс пен ... ... деп ... ... тұрмысында қолданған этнографизмдер: ... ... уық, ... ... өмілдірік омырауша, құйысқан қамшы,
арқан, сүт, шекер, бал, қазық, шеге, дарбаза, арба, қамшы ... ... ... ... ... аясы ... бұл ... ертедегі ата-
бабаларымыздың көшпелі өмірінен, төрт-түлікті пір ... ...... мата атауларына: жібек, берен, жейде, телпек, ... тон, ... ... ... ... т.б. этнографизмдер мысал бола
алады. Жырда берен ... ... ... түрі ... де қолданылады.
«Қырымның қырық батыры» батырлық жыр болғаннан кейін, жыр қару-жарақ
атауларына өте бай. Сауыт, шарайна, көк берен, ақ ... сұр ... ... ақ ... ... ... шар ... көк алмас, адырна, ақ балдақ,
садақ, қырлы найза, қанжар, қылыш, қынап, толай, балдағы ... көк ... ақ ... ай ... қозы ... оқ, ши оқ, он екі ... оқ, ... он екі тұтам оқ сияқты түрлері кездеседі. Бұл атауларға көне сөздер
ретінде ... ... ... ... ... ... ... лексикасы.
Рухани мәдениет лексикасын ... ... ... ... ... өмірінің өзіндік ерекшеліктерін, рухани
ескіліктердің ... ... ... ... ең бір ... әдістері
болып табылады. Ол – жалпы этносты ... ... оның ... ... ... ... - деп ... /22,94/Демек,
рухани мәдениет – халық болмысы мен оның өмір ... ... ... ... «Қырымның қырық батырында» кездесетін рухани мәдениет
лексикасына, алдымен, салт- дәстүрге байланысты этнографизмдер жатады:
Екі үйге алды ... ... ... ... ... ... жұртына.
Ертедегі көшпелі қазақта киіз үй тігіп, шаңырақ көтеру ең ұлы аталы дәстүр
болған.
Бата беру – қазақ ... ... ... ... келе жатқан әдет-
ғұрпы. Аңшыбай батырдың елге берген мына батасы ... ... ... ... ... ... қалыспа.
Ел болуды ойлаңдар,
Тырысып көр намысқа.
Жылатпаңдар баланы,
Шаңдатпаңдар даланы.
Қорламаңдар көппін ... жоқ ... ... ... оған ... қарғыс та - көркем әдеби ... ... ... ұштасып жатқан ұғымы. Жырда:
Ай,Тоқтамыс,Тоқтамыс,
Құдай алсын басыңды,
Қысқартсын сенің жасыңды.
Иесіз ... бұл ... мен ... де тұл ... ... қарғысын Мұрын жырау
өте шебер, орнында қолданған.
Діни дәстүрді халық тілі мен мәдениеті тұрғысынан ... ... ... ұлт мәдениетін тануда діни салт-дәстүрлердің маңызын
атап көрсетеді.Діни ... ... ... сыры ... ... ... т.б.тілші-ғалымдардың еңбектерінде сөз
етілген.
Жыр жолдарында, алдымен, Алла ... ... ... даңқына
табыну, оның рухын жоғары ұстау, ... ... ... дәріптеу сияқты
образды бейнелер кеңінен өріс алған. Мәселен, ... ... ... ... ... мына мақалының өзі кең мағынаға ие.
«Жалғыздың жары Құдай деген» бар,
Аттандым, алды – ... ... ... ... басын иді,
Көтердім аруақ қолдап, ноғай атын.
Тапсырып аққа кетемін,
Көп ноғайдың баласын.
Жалғыздың жары-бір Құдай,
Арыстан хандай еріміз.
Баба түкті Шашты Әзиз
Керемет ... ... Алла ... сиын ... ... ... ... лексиканың бір ерекшелігі – жырда «ақ» ... ... ... ие. ... Құдай жақ», «Ақ дегені – алғыс, қара дегені –
қарғыс» дейді дана қазақ. Осы мақалдардан-ақ ... ... ... ... ... символы болған «ақ» сөзінің о ... да ... яғни ... ... ... кімнің таласы бар?
Сөздің ішкі құдіретін сезіне білген жырауды нағыз данышпан дерсің!..
Қыдыр ата жар ... ... ... болсын жолдасың.
Тапсырдым аққа мен сені.
Жауға шабарда ата–баба ... оның ... ... бабы - Арыстан баб
аруағына тәж етіп жалбарыну – Мұрын «батырларының» ең негізгі дәстүрі.
Арыстан жәрдем бере ... ... ер ... ... келе көр.
«Арыстан» деп ат қойған,
Бір Алланың өзі еді.
Арыстан, жәрдем бере ... шері ... ... көрсетпей,
Маған жәрдем бер деді.
Аруақтың әртүрлі жануар кейпінде келетінін ... ... өте ... ... ... ... ... хан жыланды көргенде,
Есі кетіп қалады.
Қиамет күн болғанда,
Жалғасалық иманнан,
Шырағым, жақын келші деп,
Ұстай алды ... ... ... балам.
Жырдағы шешендік-афоризмдік сөздерге тоқталсақ, жырау өлеңдері -
негізінен, ерлік-жауынгерлік стильде туған өлеңдер. Осыған орай ... ... ... ... де осы стильдік қабатты құрайтын үлгіде
жасалған. Бірақ Мұрын жырау таза ... жыр ... ғана ... ... ... ... ... толғаулар да
бар.
1. Тұлпар болсын мінгенің,
Сұңқар болсын ілгенің,
Сұлу болсын сүйгенің,
Асыл болсын кигенің.
2. Жазықсыз ... ... ... ... ... ... ... болса, беріп кет.
Үй-үйден қайыр сұратпа.
4. Жақынмын деп айтса да,
Жақын көрме кәпірді.
I.4.Жырдағы көркемдегіш амал-тәсілдердің тілдік ерекшелігі.
Көркем сөз шеберлерінің «тауды бұзып, тасты ... сөз ... ... – жаңа ... ... ... жандыға балау, адам характерін
көрікті етіп бейнелеу, шеберлік шабытына лайық ... ... ... басқа да көріктеу тәсілдерін пайдалану – көркем әдебиет
тілінің заңды талабы.
Көріктеу тәсілдерін аз–көп ... ... ... ... ... қағида ережелері жоқ. Біреуі теңеу, метафораны мол ... ... ... ... пен ... мол кездесуі мүмкін. Мұның өзі - тағы да
суреткердің биік талғамына, асқан ... ... ... ... ішкі ... заңдылықтары мен көркемдегіш құралдарды
сабақтастыра пайдаланып, оларды үндестіре, үйлестіре сөзбен бейнелі ... ... ... ... ... ... ... эпостық жыры троптың эпитет, теңеу, метафора ... ... тұр. ... қолданысында олардың өзіндік ерекшеліктері де
жоқ емес. Соның бірі – эпитет.
«Адамның, заттың не табиғат ... ... ... ... ... ... көз ... елестету,ой-қиялына әсер ету үшін
қолданылған сөздердің бір түрін ... деп ... ... ... ақ ... ... жау, қанатты тұрпар, көк қасқа,
кемер-кемер таулар, боз тарлан, бүйрек-бүйрек таулар, қу ... ... қара ... қу ... кіл темір, сауыт бұзар оқ, он екі ... ... ... ноғайлы, қырық таңбалы Қырым, шынжырлы туған ер т.б.
Бұл тіркестердің барлығы да - ... ... тек ... ғана ... ... ... ... тіркестер жасаудағы аса
ұқыптылығын, жауапкершілігін, талғампаздығын ... ... ... эпитеттерді кейіпкер портретін жасауда, ... ... ... ... ... ... көріністерін суреттеуде аса мол
үйіп-төгіп, әсерлі қолданады.
Әдеби ... ... ... ... ... ажар, өң
беретін, сөйтіп оқырманға өмір суретін, құбылыстарын тереңірек танып,
жақынырақ түсінуге, эстетикалық ... нәр ... ... ... бірі – теңеу. Теңеу – көркем шығарманың ... ... ... ... ... самғаған, тасыған судай, ор қояндай,
аш қасқырдай, у ... ... қара ... тұлғасы аюдай, шөккен
нардай, Шамақандай ... ... құз ... ... жау ... Шашатөбедей әкем бар, жаншыларсың шөгірдей, Нар түйедей,
тостағандай төңкеріп, Тоғалайдай ... ... ... ... ... мен ... ... алған жебедей, етікке қаққан шегедей,
бір қамыстай ... ... ... ... арба ... ... шекесі тоқпақтай, екі арба қабат жүргендей, ... ... ... ... ... ... түсетін теңеулер -дай/-дей,
-тай/-тей, арқылы жасалғандары. Бұл жұрнақтар тікелей түбір зат есімге де,
табыс ... ... ... сөздерге де, -қан/кен, -ған/ген жұрнақты
есімшелерге де жалғана береді.
Метафора – сөз мәнін өңдендіре өзгертіп айту, суреттеліп отырған затты
не құбылысты ... ... түсу үшін ... ... ... ... не ... балау; сөйтіп суреттеліп отырған заттардың не
құбылыстардың мағынасын үстеу, мазмұнын тереңдетіп, әсерін ... ... ... ... арыстан; сен- қарға, мен- сұңқар; мен ашыққан тарлан
бөрі едім; менің жаным от деді; мен ... ... ... Асу ... сел ... шалқар көл едім,
Дұшпаныма шөл едім,
2. Сен секілді хандардың
Табынатын пірімін.
3. Мен өлгенмін, артымда,
Арлан қасқыр ... ... ... ... ... ... жұт.
5. Шүкір етем құдайға,
Сұңқарым ұшқан қонғансын.
6. Көк аланың көзімін,
Өшпенді жаудың өзімін.
Қайтпайтын қара ... ... ... ... сұрасаң,
Қара дауыл сел деді,
8. Алпыс деген бұл заңғар,
Келіп бізге тап ... да – жиі ... троп ... ... ... бар ... атын ... бірінің орнын бірі алмастыратын сөздер метонимия
(алмастыру) деп аталады»,-деген А.Байтұрсынов пікіріне тоқталып, ... ... ... ... ... айтып кетеді Л.Нұржекеева ... ... ... ... ... ... барамын, ашығып жүрген
бөрі еді, жығыла берді сор маңдай, көрінер енді ... қара ... ... ... сол ... ... қырады.
«Бүтіннің орнына бөлшекті, бөлшектің орнына бүтінді қолдану» тәсілі,
яғни синекдоха тәсілі ... ... ... де ... ... қара ... ... етеді.
2.Тобыр жинап санама,
Мұнарасын көргенде,
3.Алдынан қалың қол шықты.
4.Асауларын қалмақтың
Сол жерге қойып қырады.
Батырлардың ... ... ... атау - әдеби жырларымызда ертеден
келе жатқан құбылыс. Осы ерекшелікті Мұрын мырау да өте шебер ... хан ... боз ... ... ...... ... түс.
Қосымның мінгені кер еді,
Қасарып жетіп келеді.
Кер – құлан мен торының арасындағы малдың ... ... бір ... болар табақтай,
Бұты болар таяқтай.
Тарлан – тарғыл, шұбар ... ... ... жүген мәстек ат,
Қалаға келіп тулады.
Мәстек – бойы аласа, мініске көнбіс ат.
Міне, жоғарыда көрсетілгендей, «Қырымның қырық батыры» жыры ... бай. Бұл ... ... ... эпостық жыр болғандықтан, мұнда
ертеден келе жатқан тіліміздің бай қоры жатыр. ... ... ... ... көркемдеуіш құралдар да молынан кездеседі.
Жырда лексиканың кез келген ... ... ... бола ... әлі де мол. Тіл тарихының бай қазынасын көрсететін сырға толы асыл
сөздеріміздің аз ... да, ... ... талдай алған болсақ, үлкен
жеңіс – сол.
II ЖЫРДЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Тілімізде ... ... ... ... ... ... ... көп болып, олардың қолданылу аясы
соншалықты кең, бай ... жеке ... ... олардың қызметі, көрінісі әрқилы болады.
Ақын-жазушылар әдеби тілдің қалың ... мол ... ... ... ... ... грамматикалық ережелерді
қалыптастырады, жасайды».
«Әдеби тіл дамыған сайын оның грамматикалық құрылысында ... ... бола ... де, оның сымбаттылық қасиеті арта ... ... ... ... негізінде әдеби ... ... ... ... ... ... жырында кездесетін ... ... ... ... ... ... ... арасындағы тілдік ішкі заңдылықтарды ... ... ... тіл ... иірімдеріне таң қалмасқа шараң жоқ. Ол - ... ... бойы ... ... ішкі ... ... ... жетік меңгерген, және соны шебер қолдана білген қабілетті ақын.
1.Жылқыбайды бақпасың,
Балам демен мен ... қуды ... ... ... ... ... осы ... келуі – тарихи құбылыс. ... ... ... ... ... ... қалыптасқан грамматикалық
нормаға сүйенсек, етістіктің келер шақтық болымсыз түрі 1 жақта ма+й+мын.
Грамматикалық тұлғаның ... ... ... ... ауытқуы бұл арада
заңды: -ман тұлғасы осындай ма+й+мын. Қосымшаның орнына жұмсалғанда, ерекше
стильдік қызмет атқарады» /25,145-149/
Бұл ықшамдалған ... ... 19 ... 1 ... ... жиі ... Р.Сыздықовада атап көрсетеді. «-ман тұлғасын
стильдік қолданыспен байланыстырып, оны айтылмақ ойға ... ... ... ... деп ... бар. ... өлеңдердің контексіне
қарағанда, мұндай стильдік қызметін жоққа шығаруға да болмас. Мысалы, ... жай ... ... ... шарт ... ... дегенмен –ман
аффиксті тұлғаны белгілі бір кезеңдегі поэзия тілі үшін ... ... ... ... /1,73/
Зерттеушілер –ман, -мен, -бан, -бен, -пан, -пен формасын ауыспалы ... шақ) ... ... ... ... ... ... 1жақ
түрінің қысқарған варианты деп ... ... ... ... (-й ... көсемшенің жіктелген түрі – отырмаймын, тұрмаймын)
қысқартылған вариантының (отырман, тұрман) параллель ... Бұл ... ... ... ... өте ... келе жатқан норма». /26,95-
98/
Сонымен қатар жырау өз ... ... ... ... ... ... ... түрлендіру арқылы қолданысқа ендіріп,ерекше
тіркестер жасайды, сол ... ... ... ... ... ... не ... есімдігін әр сөз табына түрлендіріп, бірде зат ... ... ... ... ... етем ... алмай кетем деп,
Дарбазаға ер келді.
Көп кідіртпе, қарт ... ... ... хан ... ... ... ... жерге қорғалап,
Жан айласын етем деп.
Есім сөзге жалғанатын -ырақ, -ірек салыстырмалы шырай ... ... ... ... ... ара ... ... тудырып тұр. Бірақ
жыраудағы ерекшелік – қосымша түбір сөзге тікелей ... -ек ... ... ... тұр. Ауызекі сөйлеу тілінде арағырақ,
төменегірек,т.б.сөздер кездесетіні бізге ... ... мен ... кел ... ... ... жалғауларының қысқарған түріне –ғам жоқ тұлғалары
да кездеседі. Мұнда тек ... ... ғана ... ... ... ... -ген тұлғасы да ... ... ... ... ... экспрессивтік бояу аңғалылмай қоймайды. Жырау тіліндегі –ған+ым,
-ген+ім тұлғалы сөздер кейіпкер сөзінде кездесіп, қолданыста белгілі ... ... ие ... тұр. ... ... бір жолы – ... ... –ған, -қан есімшеден кейін келетін (-мын, -сың, -н, -быз, ... ... ... ... ауыстырып, оған жоқ модаль сөзін тіркеп
айту.
Сенен бұрын келгенім жоқ,
Елді шауып көргенім ... ... ... қосылып, -сын жұрнағына айналған. Тіркестердің
бірігіп, күрделі сөздерге, одан жеке сөздерге ... ... ... ... ... категорияға ауысуы – тілдегі тарихи
құбылыс. Тіркесетін алдыңғы сөздің жуан не жіңішке болып келуіне байланысты
–сын немесе –сін болып ... ... бұл ... ... ... ... ... даусыз. Сөйлеу мүшелерінің ыңғайына ... ... ... ... үшін оларды құбылтып қолдану Қазақ тіліне тән
қасиет. Мұны дәлелдейтін тілімізде үндестік заңының бар ... ... ... ... ... ... ... дегесін,
Жалғыз туған баласы,
Жыламай қалай шыдайды.
3.Қаншама жылап айтсаң да,
Тірілмейді өлгесін.
4.Нұрадын өзі келеді,
Келгесін сөз сөйледі.
5.Келмегесін бір адам,
Өте жаман қорықты.
-айын, -ейін ... ... шақ ... –й ... –л дыбысымен
алмастырып айту – жырда сөзге ... мән ... ... бояу
беретін тәсілдің бірі.
Құрыталық елдерін,
Суалталық көлдерін.
Үзіндідегі мына сөйлемдер де ... ... ... баяндауыштың
ролінде қимыл мәнді білдіретін етістік тұрған жоқ, оның орнына ... ... ... соны ... көзі ... есік ... сондай бекітіп
Қозан залым алулы.
Түбірге -у тұйық етістігінің орнына –ар,-ер ... ... ... –ға, -ге ... ... ... ... жасалған баяндауышты сөздер
жырды стилистиалық жағынан түрлендіріп тұр:
Қалаға ... ... ... ... –ге ... ... бағытын белгілеуден көрі себептік мәнді
беріп тұр, яғни ... біз ... тек ... байланыстырушы ғана
емес, олардың мағыналарын да түбегейлі өзгертіп жіберуші ... ... ие ... ... формалардың қарастырып отырған жырымызда осындай сан
түрлі қызметте ... ... ... бұл ... тек жай ... үшін ғана емес, жырды көркемдігін, мағынасын, ... үшін де ... ... ... тілінде қос сөздер де өнімді қолданылады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... айтқан ғалымның бірі-А.Ысқақов.
«Сөзді қайталау және қосарлау тәсілі-өзінше ерекшелігі мол құнарлы дүние.
Бұл жүйе бойынша сөзді ... не ... ... ... ... сөзді қайталап қолданғаннан лексикалық түсінігі өзгермейді,
демек, жаңа сөз тумайды, тек грамматикаланады». //24.68//
Қайталама қос ... ... бір ... я ... я ... екі рет ... ... я сол сөздердің не бір дыбысының немесе
бір буынының өзгеріп қайталануы арқылы жасалады.
Жырда мен ... ... ... ... қос сөздер жасалған: іні мен
аға, мал мен бақ, алтын мен күміс, жақсы мен жайсаң, мырза мен бек ... ... ... ... қос ... ... жан-
жағына, жинап-жинап, жекпе-жек, бет-беті, жеме-жем, бірме-бір, жалғыз-
жалғыз, алды-алдына т.б.
Толық мағыналы ... ... ... ... қос сөздер: бір-екі,
үлкен-кіші, қару-жарақ, ат-жарағы, туып-өскен, ... ... ... ... ... ... етек-жеңін, алыс-жақын, ат-
жарақ, сау-саламат, жазы-қысы, аш-жалаңаш, жапа-жалғыз, ар-намыс, жер-суы,
т.б.
Бір сыңары ғана толық мағынаға ие қос ... ... ... ... ... ... тән ... болатыны сияқты және олардың
қолданылуында жиілік, түйдектік ерекшелік болатыны сияқты, өзіне ... ... де ... ... ... ... ... жалпы
халықтың сөйлеу тілінің синтаксистік нормасын бұзу арқылы ... Бұл бұзу ... ... де, сөйлемдердің орын тәртібінде
де, ... ... ... да, ... ... де көрінеді.
Айталық, үнемі бір типті сөйлем құру, олардың баяндауыш формалары үнемі бір
үлгіде болу – сөйлеу ... ... ... ... ... де) тән құбылыс
емес, ал поэтикалық тіл үшін бұл ... ... ... ... көркемдік тәсілдердің бірі – ... мен сөз ... ... ... ... келуі.
Р.С.Әміров, М.Серғалиев, Б.Шалабаев сияқты ғалымдар көркем шығармалардағы
қайталаулар ... ... ... бұл ... ... тілі
стилистикасында өз сүрлеуін салды.
Айталық, Мұрын жырауда:
Желге кетер мал үшін,
Жерге тамар қан үшін,
Жетім-жерір жан үшін,
Мінемін атқа сен ... ... ел ... жер үшін,
Ар-намыс үшін бар күшім!-
түрінде, үшін шылауы тізбектетіле келетін өлең бар. Ал сөйлеу тілінде ... ... дәл ... сөйлем құрау мүмкін емес, керісінше, сөйлеу
тілі үшін мүмкін ... ... тіл үшін ... ... табылады.
Дәл осы үлгіде құрылған жырда кездесетін жоқ модаль етістігінің де
жырдың көркемдігін, экспрессивтік ... ... ролі ... ... ... ... десем, тиын жоқ,
Киейін десем, киім жоқ,
Кірейін десем, үйім жоқ,
Мінейін десем, атым жоқ,
Ат сұрайтын жақын жоқ,
Ағайын-туған менде жоқ,
Есіркейтін ... ... ... деді ... де ... арқылы ерекше синтаксистік тізбек
құрайды. Мәселен:
-Бұл кім деген ел? ... ... мен, - ... ... кім? - ... ... деген хан, - деді.
«Қырымның қырық батыры» жырында қазақ жырларының ... ... ... ... ... ... бүй ... деген сықылды қысқа
қайталауладан бастап, тұтас эпизодтарды қамтитын көлемді «ұқсас жерлер» ... ... тән ... тағы бір ...... ... де, поэзия тілінің де аралас келуі, яғни жырдың басы проза тілімен
басталады да, ... ... ... ... ... ... да табиғи. Себебі
90 жастағы қарттың бүкіл жырды жатқа ... оның ... ... белгілі ұйқасқа құрып шығарып отырмайтыны белгілі. Қай ... ... ... қай ... өлеңдете жүйіткуі қарт жыраудың ішкі ... ... ... Әр ... ... ... түсіре отырып,
көкіректен дауылдай тасқындап шыққан сөздер тізбегін қарапайым сөйлеу тілі
арқылы да, ... өлең тілі ... да ... ... ... бір сұлу ... қара ... жазылған сөйлемдердің өзі белгілі бір ұйқасқа
құрылған. Мәселен: «Үш жасымда жетім қалған мен,-деді. – ... ... ... ... мен, ... – Менде аға-іні жоқ, - ... ... тиын жоқ. ... киім жоқ. ... ... ... кіргізетін үйім
жоқ. Сендердей жақсы адамды алатынменің түрім жоқ. ... ... ... ... кісі ... біз, ... ... хан сұлтан қырық кісі
әскерімен Қондыкер деген қалмақтың шаһаріне ... ... ... ... аты орға құлап, өзі қолға ... ... Оны ... ... ... ... ... музыкалық әуенге құрылатындықтан, ә дегеннен әуен құндағында
туатындықтан, барша жеке сөздері де, сөз тіркестері де, сөйлемдері де ... ... ... ... бір ритм ... ... ... болады.
Сондықтан да ырғақ толқындары тізбегі сөйлеу тіліндегі тұрақты ... ... өзін ... ... Ол ... орнын ауыстырып қана
қоймайды, жаңа заңдылыққа ие орын ... ... ... ... бір жол ... ғана ... ... жолдарға
бытыратып жібереді. Яғни бұлайша ... ... ... ... ... ... ... ажыратып, қайта құру – поэзиядағы
ырғақ ... ... ... ... ... Тостағандай төңкеріп,
1 2 ... ... ... 1
2. Келе ... шаң ... жан ... 5
3. ... ... ел едік,
3 4 ... де ... ... ... ... бір түрде тумайды, әр түрде туады. Осыған
орай олардың синтаксистік ... де әр ... ... Осы ... Мұрын жырау
поэзиясы да өлеңдердің біртектес түрлерінен тұрмайды, әртектес, әр түрдегі
өлеңдер ... ... ... ... ... поэзиясы синтаксистік
жүйесін сөз еткенде, бұл әртүрлілік бірінші кезекте ескерілуі керек, ... ... ... осы ... түр жағынан жіктей отырып қарастыру
керек.
Өлеңнің стильдік - тілдік ерекшелігі мазмұнға қатысты. Мазмұн белгілі
формада туады. Айталық, ... ... ... жыр ... өте ... мен ... ... шешендік толғау үлгісіндегі кейбір
үзінділері өзінің синтаксистік жүйесі жағынан екі басқа ... ... таза ... ... ... ... ... болып келеді. Оның сыртында қимыл-әрекетті баяндауына
байланысты бұл етістік-баяндауыштар шақ және рай, жақ ... ... ... ... ... баласы
Ағыбайды өлтірді.
Қалмақ қашпай не қылсын,
Екі мың кісі ... ... өліп ... жүз ... ... соң,
Мың бес жүз кісі қалмағың,
Ол да қашып жөнелді.
Осы үзіндіде етістік-баяндауыштар етістіктің барынша динамикалық ... ашық рай мен ... және ... ... ... шақ ... жасалған.
Сол сияқты жақ жағынан да әр алуандас. ... ... ... қалыспа,
Ел болуды ойлаңдар,
Тырысып көр намысқа.
Жылатпаңдар балаңды,
Шаңдатпаңдар далаңды.
Қорламаңдар ... ... жоқ ... -
деп келетін үзіндіде сөйлем түр жағынан да, баяндауыш формасы жағынан да
бір-ақ үлгіде жасалған. ... ... ... ... ... ... нәтиже,
салдар бірінші кезекте. Ал салдар, нәтиже, мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Мұның өзі дидактикалық
өлеңнің бірден-бір ерекшелігі.
Мұрын жырау бір ғана ерлік күрес тақырыбында өлең шығарып қойған ... - ... ... ... де шығарған ақын.
Ал жырда кездесетін мына үзінді Махамбетте шешендік үлгідегі афоризмді өлең
түрінде кездеседі:
Ай, қызғыш құс, ... ... ... ... ... ... ... құстың екпіні,
Мені елден айырған
Едігенің секпілі.
Едігедей ер жетті.
Жырдың өн бойында кездесетін осы өлең жолдары Махамбеттің «Қызғыш құс»
өлеңіне құрылымы жағынан да, ... ... да дәл ... келеді. Бірақ
Мұрын жырау бұл сөздерді сонау XV ғасырдағы Тоқтамыс ханның ... ... Осы ... бізде «қолданылған жыр жолдарының тарихы қай кезден
басталады, өлең Махамбеттің төл ... жата ма?» ... ... пайда
болады.
«Қызғыш» жайлы халықта бар бұл дәстүрлі түсінік әрі оның поэзияға
түсуі өте арғы дәуірлерде ... ... Ал, келе ... ел қамқоры
болған ердің елден қуылу сәтін,сол кезеңдегі батырдың көңіл –күйін қызғыш
құс жағдайына ұқсату дәстүрінен ... ... ... мотивті өлең жолдары
жасалған. Айталық ... ... ... ... ... ... одан ... көліне барып жатқанда, «су толқып,қызғыш суға тиіп
ұшып» мазалай береді. Сонда Тоқтамыс:
Қиқуласа қызғыш құс
Даусың зарлы байғұс ... ... бос ... ... жылқым жоқ
Тор толған жұмыртқаң
Етектеп алар ұлым жоқ
Мен елден айрылдым
Сен көлден айрылсаң
Сен де мендей боларсың-дейді
П.Мелиоранский ... ... ... ... ... Көкшеден өкпелеп кетіп, Манасты
іздеп келе жатады. ... ... ... құс ... ұшып, мазасын алады.
Қарасудан кетсе де, ызылдаған қызғыштан құтылмайды. Сонда:
-Ызылдаба ызғыч қуш,
Ырасын айтсам ушул иш,
Қара ... ... ... мен ... ... ... ... тауып, қашып жүрген бір сәтте
жапанда жолдас болған қызғышқа мұңын былай шағады:
Ау,қызғыш құс,қызғыш құс
Қанатың қатты,мойның ... ... мен ... де айрылдым елімнен.
Көл қорыған сен едің,
Сен де ... ... ... - үш ... әдебиетіндегі үш үзікке тән ортақ ұқсастық,
көңіл терберлік ұқсастық.
Негізі сонау өте ерте заманда жасалған, дәстүрлі поэзияда түсініктің
ерте заманда ... ... ... үлгі ... ... үлгі келе
ортақ модель-үлгіге айналған туыс ... ... бір ... ... бір сөз оралымдарындағы ішкі ... ... ... психология-мұралық психология негізінде жасалады.
Сонымен, жырдың тұтас бойында кездесетін мұндай ... ... ... тек ... ... ғана үстеп қоймай, оның лексикалық
мағынасын, жалпы ... ... ... ... ... ... ... мән үстеуде, поэтикалық турлі бояуларды қолданып, ... ... ... ... өзге туындылардан ерекше дүние жасауда
грамматикалық формалардың ролі өте зор. Бұдан грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... ауқымды екенін
аңғарамыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы, лингвистикалық және стилистикалық талдаулар көркем шығарманы түсініп
оқудың жоғарғы мәдениетін қалыптастырады. ... ... ой мен ... ... ... оқырманды суреткермен бірге толғантып, көркем
образды бірге сомдауға баулиды. Көркем ... өнер ... ... ... ... ... ұштасуына жәрдемдеседі. Әдеби
туындының идеялық-көркемдік болмысын ... ... ... оның ... арқылы ғана қол жетері сөзсіз. Тілдік тұлғалар мен ... ... ... ... ұғымдық мәндерінде ғана жұмсалып қоймайды.
Көркем текст құрамында жүзеге асатын олардың мән-мағынасының ... ... ... ... ... кең ... .Тілдік
талдау осы қосымша мағына –информацияның сырын ашуға құрылады .
Көркем шығарма тілі ... ... ... ... ... өзгерістерді өз
бойында қамтып отырады. Көркем текстегі сөздер, тіркестер, басқа да ... мен ... ... әдеби тілде жоқ, күні өткен, ескі, толық
ене қоймаған жаңа құбылыс ... ... ... барлығын көркем әдебиет
тілі өз елегінен өткізіп, жан – жақты зерттейді, таразыға салады.
«Қырымның ... ... - ... ... әлі ... ... толық
зерттеліне қоймаған, көп вариантты, көлемді, көп қабатты жырлардың ... ... ... ... ... ... ... бұл жырдың да шығуы
тарихта анық болған оқиғалар мен тарихи қайраткерлер ... ... ... есімдер мен оқиғаларды ... ... ... ... бұған көз жеткізу аса қиынға түспейді. Сондықтан өз
зерттеу ... ... ... ... ... ... әлемдік-
тарихи жағдайлар, ондағы батырлар, әйелдер бейнесі, жау кескіні, тұлпарлар
мен географиялық орта ... ... ... ... салт-
сипаттар, Мұрынның шеберлігі, жыршылдық дәстүрі т.б мәселелерді тілдік
аспекті ... ... ... ... ... баса ... аудардық.
Осы жырдың жалпы тілдік табиғаты, өмір сүрген ортасы, даму кезеңі
себептері туралы сөз еткенде, ... ... ... ... ... ... «Доспамбет сөзі» деген жыр, «Орақ-Мамай жыры», «Әділ
сұлтан жыры» т.б. сөз ... ... ... ... ... ... өзге ... Еділ мен Жайық бойында, Еділ мен Қырым ... ... өзге бір ... ... ... ... арасында туды. Ал бұл
жырларды осы ... ... ... ... кейін қосылған ру-тайпалар өзімен
бірге әкелді. Кейінгі дәуірлердегі қайта жырлаулар ... бұл ... ... Ноғай әрі Қырым жұрты редакциясынан біраз өзгеріп, ... Осы ... де бұл ... ... сөз ... ... ноғай,
қарақалпақ т.б. халықтарының ортақ еншілестігі бар мұра ... ... ... ... ... ... өміршеңдігін, көп нұсқалылығын жан-
жақты қарастырып, оны көркем әдеби тілдік тұрғыдан зерттеп, ... ... ... ... негізгі нәтижелерге және ғылыми тұжырымдар
жасауға қол жетті:
- «Қырымның қырық батыры» жыры - тарихи шындық ... ... ... ... ... ... қабылдауға лайық,
бірақ ондағы көркемдік қоспаларды да ешқашан естен шығармауды
қажет ететін көркем шежіре ... Өз ... ... ... объектісі ретінде жырдың Маңғыстау
өңірінен шыққан Мұрын жырау жырлаған ... ... ... оған
дейін жырлаған жырауларға қарағанда, Мұрын жыраудың жыры толық
күйінде 1942 жылы өз аузынан жазылып ... Осы ... ... тек ... тарихының объектісі ретінде ғана
қарастырылып келген жырды алғаш ... ... оның ... тілдік табиғатын жан-жақты ... ... ... лексика-грамматикалық талдау жасау арқылы оның эстетикалық
мәні, идеялық-көркемдік болмысы ... ... ... ... ... ... ... кездесетін
әскери лексикаға (қару-жарақ атаулары, жау ... ... ... сөздердің көнелілігіне, қызметіне қарай
нақты мағыналары ашылды;
- Жыр ... ... ... ... және ... мәдениет
лексикалары ата-бабамыздың тарихын, тұрмыс-тіршілігін, салт-
дәстүрін, ... ... ... ... ... – жырға поэтиалык мән үстеудің құралы;
- Жырда кездесетін ономастикалық атаулар (жер-су, адам атаулары)
жырдың тарихилығын дәлелдейді;
- ... ... ... тек өз ... ғана ... ... да жұмсалып, әртүрлі стильдіқ қызметі, қолданысы
арқылы жырдың лексикалық-стилистикалық табиғатын барынша байытып
тұр;
- «қызғыш құсқа» арнап өлең шығару – тек ... ... ... одын ... ... «әдеби дәстүр»;
Әдебиет ғылымы мен тіл ғылымы – егіз. Бұл екі ғылымды ... ... ... ... ... де ... – халық. Сан қатпар
тарихты артқа шегеріп келе жатқан халықтың ... ... ... оның ... ... ... ... екі ғылым да халықтың
тарихын, табиғатын зерттейді.
Мұрын ... ... оның ... «Қырымның қырық батырының» біздің
заманымыздағы маңызы, алатын орны туралы айту - өз ... ... жыр. Ал ... ... ... тану, оған лингвистикалық талдау жасау арқылы көз
жеткізгеніміз: кең сахара даласындай көсіліп жатқан тілі бар, ... ... ... ... бар ... халқы қандай бақытты!
Бұл еңбек тіл сүйер ғалымдарға қолқанат болса, нұр үстіне нұр!
Пайдаланған ... ... ... Р. ... ... ... ... тілінің тарихы.
–Алматы: Мектеп, 1984.
2. Әуезов.М. Шығармалар жинағы. – ... ... ... Сыдиықұлы. Мұрын жырау және «Қырымның қырық батыры». –
Алматы: Арыс, ... ... Ш. ...... ... ... С. Тарихи жырлардың зерттелуі және жанр ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1979.
6. Бердібаев Р. Эпостың ... ... ... ... ... В.М. Ногайские богатыри в казахском эпосе. // Қырымның
қырық ...... ... ... ... С. Қазақ әдебиеті. – Алматы,1932.
9. Садырбаев С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. – Алматы, 1993.
10. Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы, ... ... Ә. ... ... және ...... ... 1987.
12. Мүсірепов Ғ. Авгейдің ат қорасынан бастайық.// Уақыт іздері. – Алматы:
Жалын, ... ... ... ... ... синтаксис. –
Астана, 2002.
14.Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы: ... ... Е. ... лексика в казахском языке. – ... ... Т. ... ... этникалық сипаты. фил.ғыл.док.дис.
–Алматы, 2002.
17.Қазанбаева А. ... ... ... ... ... – Алматы: 1999.
18.Сыздықова Р. Абайдың сөз өнері. –Алматы: Санат, 1995.
19.Жанұзақов Т. Қазақ тіліндегі жалқы есімдер. –Алматы, 1965.
20.Қайдаров Ә. ... // ... және ... ... Ж. ... тілінің заттық мәдениет лексикасы. фил.ғыл.док.дис.
–Алматы, 1997.
22.Жанпейісова С. Қазақ тілінің ... ... ... –Алматы, 1996.
23.Нұржекеева Л. Метонимияның лингвистикалық табиғаты. – Алматы: Қазақ
Университеті, 1992.
24.Ысқақов А.Қазіргі қазақ тілі.
25.Балақаев ... М. ... ... ... – Алматы: Мектеп,
1995.
26.Исаев С.Қазақ әдеби тілінің тарихы. – ... ... ... Қ. XV-XIX ... ... поэзиясының тілі. – Алматы:
Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1976.
28.Тұрғанбаев А. ... ... жыры - ... ... ... Б. ... жырлар лексикасы. фил.ғыл.канд.дис.-Алматы,
2000.
30. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. - Алматы: Санат, 1994.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь