Әртүрлі аймақтарда өсетін топинамбур өсімдігінің (жапырағы, сабағы, жемісі) құрамындағы белоктар мен аминқышқылдарының таралу заңдылықтарын анықтау

І. Кіріспе

1.1. Топинамбур өсімдігінің биохимиялық ерекшеліктері
1.2. топинамбурдан алынған концентраттардың медико.биологиялық қасиеттері
1.3. топинамбурдың химиялық құрамы

ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Белокты заттар және олардың химиялық құрамы
2.2. Белоктардың қасиеттері
2.3. Белоктардың жіктелуі
2.4. Белок құрамындағы аминқышқылдар мен белок молекуласының құрылысы

ІІІ. Аминқышқылдары
3.1.Бос немесе жеке аминқышқылдары
3.2. Аминқышқылдардың қасиеттері

ІV. Азотты қосылыстар
4.1. Азоттың қосылыстардың өсімдік организмінде алмасуы
4.2. Азотты қосылыстардың синтезделуі
4.3. Азотты қосылыстардың биохимиясы
4.4. Өсімдіктердегі мочевина синтезінің жүру жолдары

V. Тәжірибелік бөлім
5.1. Бастапқы затқа сипаттама
5.2. Тәжірибеге қажетті реактивтер
5.3. Тәжірибеге қажетті құралдар мен қондырғылар
5.4.Топинамбурдың ылғалдылығын анықтау.
5.4. 1. Ылғалдылықты анықтау әдістемесі.
5.4.2 Топинамбурдың күлділігін анықтау.
5.4.3. Топинамбурдың күлділігін гравиметриялық әдіспен анықтау
5.5. Топинамбурдың құрамындағы С витаминді (аскарбин қышқылын) анықтау
5.6..Белокты заттардың (шикі протеиннің) мөлшерін анықтау әдістемесі
5.7. Бос аминқышқылдарын сандық анықтау

VІ. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
        
        ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ-ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
«ХИМИЯ ЖӘНЕ ТІРШІЛІК ҚАУІПСІЗДІК ... ... ... ... ... ... топинамбур өсімдігінің
(жапырағы, сабағы, жемісі) құрамындағы белоктар мен
аминқышқылдарының таралу ... ... ... ... жетекші: ___________________ ... ... ... жіберілді:
«Химия және Тіршілік қауіпсіздік негіздері»
кафедрасының меңгерушісі
х.ғ.к.,доцент ... ... 25» ... 2007
Алматы-2007
Реферат
Бұл дипломдық жұмыс 6 тараудан, ... ... 74 ... 40 ... ... тұрады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – топинамбур өсімдігінің құрамындағы ... ... ... ... ... Топинамбур өсімдігінің биохимиялық ерекшеліктері
1.2. топинамбурдан алынған концентраттардың медико-биологиялық
қасиеттері
1.3. топинамбурдың ... ... ... бөлім
2.1. Белокты заттар және олардың химиялық құрамы
2.2. Белоктардың қасиеттері
2.3. Белоктардың жіктелуі
2.4. Белок ... ... мен ... ... ... ... ... жеке аминқышқылдары
3.2. Аминқышқылдардың қасиеттері
ІV. Азотты қосылыстар
4.1. Азоттың қосылыстардың өсімдік организмінде алмасуы
4.2. Азотты қосылыстардың синтезделуі
4.3. Азотты қосылыстардың биохимиясы
4.4. ... ... ... жүру ... ... ... Бастапқы затқа сипаттама
5.2. Тәжірибеге қажетті реактивтер
5.3. Тәжірибеге қажетті құралдар мен қондырғылар
5.4.Топинамбурдың ... ... 1. ... анықтау әдістемесі.
5.4.2 Топинамбурдың күлділігін анықтау.
5.4.3. Топинамбурдың күлділігін гравиметриялық ... ... ... ... С витаминді (аскарбин қышқылын) анықтау
5.6..Белокты заттардың (шикі протеиннің) мөлшерін анықтау әдістемесі
5.7. Бос ... ... ... ... әдебиеттер
І.Кіріспе
1.1.Топинамбур өсімдігінің биохимиялық ерекшеліктері
Дүниежүзінің түрлі елдерінде, соның ішінде Ресейде де зат ... ... ... қант ... ... және басқа да
аурулар көбеюде. Осы мәселенің ең ... ... ... ... ... ... арасында кеңінен тарату болып табылады. Тағамдық
диеталық өнімдер мен емдік профилактикалық өнімдер даярлаудағы болашағы зор
шикізат –топианмбур.
Топинамбур немесе жер ... ... ... ... ... ... ... өсімдік.
Топинамбурдың -Отаны Солтүстік Америка. Францияға Америкадан 1605 жылы
Лескабро экспедициясымен келіп, ... ... және ... ... ... тез ... Ресейге ХVІІ ғасырда топианмбур екі жолмен
– Европадан және Қазақстаннан ... ... ... енді ... күтімді көп қажет етпейтін мал өнімі және кез ... ... өсе ... өсімдік. Қолайлы жағдайда түйнектердің өнімділігі 2-6
т/га-д. құрайды [2].
Дақыл экологиялық ... ... ... улы ... ... ... аурулар мен зиянкестерге төзімді. Соның ішінде фитофторға
колорад қоңызына ... Бұл өз ... ... таза және ... ... ... береді [3].
Топинамбур қайталап отырғызбай бір жерде 8 жылға дейін өсе береді.
Көктемде –50С үсікке шыдайды, ал қар ... ... -400С ... тіршілік қабілетін жоғалтпайды [4].
Басқа көкністерден айырмашылығы топинамбур құрамында ... ... ... ... ... 35% ... ... (полифруктозан)- 95 %
фруктозадан тұратын қорлық бір ғана полисазарид. Ол 1804 жылы ... ... ... әлі ... ашылмай келеді. Инулин гигроскопиялық ... ... суда ... ... суық суда аз ериді. Қазіргі уақытта инулиннің 3
формасы белгілі: ... (ақ ... ... β-инулин (түссіз кристалдар),
γ-инулин. Олар молекулалық массасы, ... ... ... алыну әдістері бойынша ажыратылады. Барлық ... ... ... алады [5].
Зерттеулер инулиндер адам организміне біртұтас әсер ететінін анықтады.
Организмдегі ауыр металдарды ... ... ... ... ... ... ішектердің жиырылу қабілетін ... ... ... өтті ... ... Асқазан
сөлінің қышқыл ортасында инулин фруктоза түзілуімен гидролизденеді, ... ... ... үшін өте ... ... және оның ... өнімдері бифидо және лактобактериялардың
өсуін қамтамасыз ететін, ішек микрофлорасын қалпына келтіреді [8].
Инулин гидролиз кезінде түзілетін ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Фруктоза – инсулин жетіспеу кезінде глюкозаны алмастыра ... ... ... ... ... ... құрамындағы пектинге де
байланысты. Ол құрғақ массаның 11% ... Ол ... ашар ... беткі қабатындағы адсорбциялық процесс нәтижесінде ағзадағы
холостеринді шығарады. ... ... ... ... ... ... ... жояды /9/.
Топианамбурда макро-микроэлементтер құрамы теңестірілген - кремний ... ... мг/%), ... (45 мг/%), ... (200 мг/%). Бұл қант
диабетімен ауыратындар үшін пайдалы. Себебі олар инсулин синтезіне қатысады
[6].
Топинамбурда В1 ... де ... ... В1 ... май, ... ... ... алып келеді. /10/
Түйнектеріндегі аскорбин қышқылы, фосфолипидтер мен ... ... ... ... ... ... көтереді. Бұл
түйнекжемісте крахмал жоқ және ... ... ... да
картопқа жол береді, ... ... қоры 1,6 есе ... белогы 18 амин ... ... Оның ... да бар [11]. ... ... полифенолды
заттар адам организмінің қалыпты тіршілігі үшін қажетті ... ... ... ... Р ... ... ие. Олар
сондай-ақ топинамбурдың түсі мен д.әмінің ... ... ... ... ... және өңделген өнімдердің сапасына әсер
ететіндігі белгілі ... [12, 36]. ... ... ... ... қосылыстар вакуольде орналасқандықтан, механикалық
зақымдар кезінде вакуольдер ... ... солі ағып ... ... ... Бұл ... ... дейін тотығу процесі
жүреді және ары қарай ... ... ... мен ... ... ... мономерлі фенолды қосылыстардың полимерленуі мен
поликонденсациялануы өтеді. ... ... ... тауарлық түрі
бұзылады, тағамдық, биологиялық құндылығы төмендейді.
Алынған ... ... ... көкеніс шикізаттарына
қарағанда топинамбурда ... ... ... ... ол ... 7 есе, ақ қауданды орамжапырақтан 2 есе көп болып
шықты. Фермент рН=7,4 болғанда ең жоғарғы ... ... - ... -250С температураға төзімді. Белсенділігі төмен температурада аз
өзгереді ... ... ... бланширлеу полифенолоксидаза
белсенділігін 10-85%-ға төмендетеді. Полифенолоксидазаны инактивациялаудың
тиімді әдістерінің біріі-ортаны ... ... ... ... концентратының медико-биологиялық қасиеттері.
Топинамбурдың мал азықтық, көкеністік, техникалық, ... ... ... ... химиялық заттармен анықталады.
1-кесте
Топинамбурдың химиялық құрамы.
|№ |Таңдау ... ... ... ... ... % |
| ... |зат | |
| | |% | |
| | | ... |май |Көмірсу |Азотсыз |күл |
| | | | | | ... | |
| | | | | | ... | ... ... ... |18,0 |10,0 |1,8 |20,3 |18,1 |14,3 ... ... |19,2 |11,4 |1,0 |78,5 |4,2 |5,8 ... ... ... мөлшері көп (20%-ға дейін), олардың
ішінде 80%-ға дейінгі мөлшерде фруктозаның полтимерлі ... ... ... ... қант ... ... үшін зиянсыз қант-
фруктоза ... ... ... ... ... ... ... құрғақ массасына шаққанда 0,8% құрайды. Темір,
кремний, ... ... ... ол ... ... қызылшаны артқа
тастайды. ... ... ... ... ... және май қышқыллдары да мол.
Топинамбурда адам организмінде синтезделмейтін ... ... ... ... ... метианин, трианин, триптофан, фенилаланин
амин қышқылдары болады. Сабағы мен жапырағының құрғақ ... ... ... ... ... мен лициннен құралады. Жасыл массаның 1
кг-да 70 мг-ға ... ... ... Күл ... көп ... ... ... құрайды. 1 кг жасыл массаға 5,9 г ... және 3,4 ... ... ... ... ... ... 8-12%-ті құрайды.
Топинамбур жапырақтарындағы органикалық қышқылдар негізінен ди және ... ... және ... алғашқы тотығуының өнімдері ретінде
полиоксиқышқылдар түрінде болады. Жапырақ және ... ... ... алма, фумар және аз ... ... және ... ... ... [36, 38].
Топинамбурдан алынатын инулиннен жасалған өнімдер АҚШ-та және Еуропада
көптеген ауруларды емдеуге ... ... ... ... ... ... тағамдық қоспа ретінде пайдалану витамин
синтезін қарқынды жүргізіп, организмнің иммундық механизмін активтендіреді.
Жануарларға ... ... ... ... ... әсерін
анықтады. Қазір дүние жүзінің түрлі ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерттелуде. Бұл
жұмыстардың ... жыл ... ... өтетін халықаралық семинарда
талқыланады.
Фруктоолигосахаридтердің конмерциялық препараттары три, тетра және пента
сахаридтерден құралған қоспалар. Оларды негізінен Жапонияда көп ... жылы ... бір ... ... ... ... оның
75% өз ішінде пайдаланылса, ал 25% АҚШ пен ... ... ... ... ... ... 500-дей түрлерінде
кездеседі (балар тағамы, нан, кофе т.б.).
Кремний ... ... ... егер ол ... ... ауруларға ұшырауы мүмкін, ми өсуі мен даму процесін ... ... ... ... да ... Егер ... кремний жетіспесе,
организмге периодтық жүйенің 20 элементі сіңбейді.
Еркін радикалдар, анитиоксиданттар және ... ... ... ... жеткілікті тотықпаған, зат ламасу барысында түзілетін өнімдер.
Оларға бір электрон жетіспейді, сондықтан бір ... табу үшін ... ... көзі митохондрияға еніп, жетпеген электронды алуға
ұмтылады. Клеткаға ... ... ала ... ... ... ... аз мөлшерде еркін радикалдар клеткаға қажет: олар ауру клеткаларды
тауып, жояды. ... олар өте көп ... сау ... ... ... ... ультракүлгін сәулелер, темекі шегу) еркін
радикалдардың шектен тыс көбеюін туғызады, яғни «еркін радикал ... да ... ауру ... ... шығып кеткенде пайда ... ... ... ... ... ... қорғаныш
жүйесі қарсы тұрады. Оларға витаминдер (С, Е), бета каротин, ... ... мен ... ... – адам үшін ең қажетті 19 элементтің бірі. Ол ... ... ... ... және ең ... радикалдармен
күресуге қабілетті. Селен жетіспеушілігі ең қатерлі ауралар, қатерлі ісік,
спидп, ... ерте ... ... ... ... Селеннің ағзаға
түсу жолу өте қарапайым 90% селен тағам арқылы, 10 % су ... ... ... ... ... сипатына байланысты.
Топинамбурда селен жоқ. Бірақ, Иркутск ғалымдары қан ... ... ... екі ... ... өте ... тәжірибе жүргізді. Бір топ
селенді тағамдық қоспаларды қабылдады, ал ... ... тек қана ... ... ... ... ... қан құрамындағы селен
мөлшері екінші топпен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... сіңуіне жағдай жасайды
деген қортындыға келді [36, 37].
1.3. Топинамбурдың химиялық құрамы
Өсімдік поливитаминді жасыл ... ... бай, ... ... ... ... ... басым түседі. Топинамбур түйнектерінің
құрғақ массаға шаққандағы мг/% витаминдік құрамы:
С-98,1-108,1
В1- 1,02-ге дейін,
В2-4,0-7,9
В3-2,4-8,8
В5-0,2-0,9
В6-0,12-0,22
В7-10,0-24,0
Органикалық полиқышқылдар құрғақ ... 6-8% ... ... лимон
қышқылы, алма, малон, янтар, фумар қышқылдары жатады. Органикалық қышқылдар
зат алмасуға белсенді қатысып, сілекей бездерінің секрециясын ... ... сөл ... ... ... ... қалдықтарды (несеп қышқылының тұздары) шығарады, бактериоциттік
қасиеті бар, қышқыл-сілтілік тепе-теңділікке ... әсер ... ... да ... ... оң әсерін тигізеді [].
Клечатка. Адам ағзасы желінген тағамдардың түгелін дерлік сіңірмейді,
белгілі бір бөлігі ... ... ... Көп ... бойы ... ... еш пайдасы жоқ деген пікірге бой ұрып ... ... орта ... ... ... ... ең ... деп санаған.
Бірақ, гастрит, колит, панкриатит, ... ... ісік ... сайын адамзаттың рафинаттарған өнімге көзқарасы өзгере бастады.
Bengmar.S (1998) пікір бойынша тағамдағы клечатканың төмен мөлшері – тоқ
ішектің ... ... ... іш қату, семіру, тролебоз ауруларының
дамуындағы маңызды ... ... ... ... белоктар мен майлар қатарындағы өзінің заңды ... ... ... ... зат ... ... бәріне белгілі. Ол
организмде сыпыртқы тәрізді ... ... яғни ... ... ... ... қалмауына жол бермейді. Клечатка өте көп
мөлшерде ылғал сіңіреді, нәжіс бөлімін ... ... ... іш қатуды
болдырмайды.
Ісінген клечатка ішек бойымен қозғала отырып, онда ... ... ... ... ... аз тағам адамды
қанағаттандырмайды. Дүниені жаулаған ... ... қант ... ... ... Клечатка дәнді дақылда, жемістерде де бар, ... ... ... өте көп, ... ең дұрысы топинамбур клечаткасын
пайдалану.
Белок. Топинамбур белгы құрғақ массаның 3,2%-ін құрайды, 18 ... ... ... ... 8 ауытырылмайтын аминқышқылдар. Кейбір
зерттеулерде ... ... ... ... деп саналғанымен, егеу
құйрықтарға жүргізілген тәжірибелер мұны ... ... Тек ... ... ... жас егеу ... ... дамыған. Бұдан
шығатын қорытынды топинамбур белогының құндылығы аз [36].
Топинамбурдың ішек-қарын ... үшін ... ... химиялық құрамы асқорыту жолдары ауруларының барлық
звенолары мен механизмімен жағымды әсер етеді. Бұған ... ... ... әр ... ... тәуелсіз көз жеткізген.
Біріншіден инсулин белсенді сорбент қызметін атқарады, ол организмде улы
және балластық заттардың көп мөлшерде шығуын ... ... ... ... ... ... ... қимыл-
қозғалыс белсенділігін арттырады.
Үшіншіден инулин және қысқа фруктозалық тізбектердің (фрагменттер) айқын
өт айдайтын әсері бар.
Төртіншіден, топинамбурдағы көп мөлшердегі органикалық ... ... ... ... ... ... бірге ішек қабырғаларында
астың жақсы сіңіуі үшін ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің бактериялық және вирустық
инфекцияларға төзімділігін арттырады. Ішек ... ... ... үшін ... орта туғызады.
Алтыншыдан топинамбурдың антисклеротикалық қасиеті бар, ол қан тамыр
қабырғасының ... ... ... ... ... ... эффектісі регенерация (қалпына келу) процесін
тездетеді, зақымданған органдар мен ... тез ... ... ... келеді.
Кревицская Е.И. (2001) зерттеулері ... ... ... ... бар ... ас ... енгізу асқазанның маторлы-
эвакуаторлық қызметін ғана жақсартып қоймай, сонымен бірге антиоксиданттық
және имундық ... ... ... ... ... белгілі
болды.
Бауыр бактерияларға қарсы қорғаныстағы екінші линия. ... ... ... ... жанармай қоры, бұл оларды
залалсыздандыратын және т.б. 500 түрлі ... ... ... адам ... ... ғана ... ете ... жеген тағамдарының барлығын қоректік деп айта алмаймыз, өйткені
сіңірілмейтін бөліктері бауыр үшін ... ... ... ... ... қасиеттері арқылы бауырдың функциональды ... ... ... ... арқылы ол гликоген синтезіне жағдай
жасайды, яғни ... ... ... дәрежеде өткізеді, ал ол ... ... ... өт синтездерінің жұмысын жақсартады. инулин
ішек-қарын жолдарының ... ... ... ... қан және ... залалсыздандыру арқылы бауырды босатады. Бір сөзбен айтсақ,
бауырдың потенциалдық мүмкіндігін сақтайды.
Топинамбурдың ... ауру ... ... сақтау қабілеті
(гепатопротекторлық әсері) клиникалық зерттеулер арқылы дәлелденген.
Топинамбурдың көптеген фармакологиялық ... ... ... ... ... ... алкогольдік,
вирустық негіздегі гепатит ауруларында церрозда, майлы қайта түзілуде.
Қазіргі уақытта қант ... ... ... ... тәуілді және тәуелді
емес.
Бірінші типтегі қант ... ... ... ... ... ... Бұның себептері:
1. Инулин молекулалары асқазанда тұз қышқылына ыдырамайды, яғни тағамнан
кейін глюкозаның біршама бөлігін сіңіреді.
2. ... ... ... Глюконеогенез азаяды (бауырды глюкозаның түзілуі).
4. Гликолиз арқылы глюкозаның ыдырауы ... ... ... қанда тұрақты төмендеп тұруына байланысты қарын асты
безінің өз гармоны инсулин түзіледі.
6. Инсулин синтезіне ... ... ... ... ... Ең ... фруктозаның инулиннің қатысуынсыз барлық органдаға еніп,
глюкозаның орнын толыққанда толтыру ... ... ... Бұл ... ... ... ... молекуласының қысқа фрагменттері клетка
қабырғасына тұру арқылы клетка ішіне ... ... ... Мұның
бәрі қандағы қант деңгейінің азаюын қамтамасыз етеді.
8. Инулин, клечатка, ... ... ... ... ... ... ацедоз процесінің дамуын болдырмайды.
9. Антиоксиданттар мен ... ... ... ... ... Қантамырлар күйі жақсарады.
11. Қанның иммунологиялық ... ... ... ... тұру ... артады.
Екініші типті қант диабеті кезінде топинамбурды қолданылғанда:
1. Қандағы қант ... ... ... ... қанға сорылуы азаю есебінен;
б) глюкоза сіңуінің активтену есебінен;
в) клеткалардың инсулинге сезімталдығының күшеюінен;
г) өз инсулин түзілуінің ... ... ... ... Май ... ... холестерин мен триглицеридтер деңгейі
төмендейді.
3. Семіздікке шалдыққан адамдардың салмағы төмендейді.
4. ... және ... ... күйі ... ... ... қалқанша без гармондарының жыныс бездерінің синтезі
күшейеді.
Аталғандардың барлығы қант ... ... ... ... ... ... ... рет инулин құрамы бар өсімдіктердің жүрек, семіздік, қант диабеті
ауруларына ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ауыратындарға белгілі препараттар танангин мен
аспарганды толықтай ауыстыра алады.
Топинамбурдағы табиғи магний, калий қосылыстары оны аритмияны, ... ... ... ... әрі ... құрал ретінде
қолдануға мүмкіндік береді.
Көптеген антибиотиктер мен ісікке қарсы дәрілерді ... ... ... ... организмнен шығуын тездететіні белгілі,
бұның арты аяқтың эндоартриті, коронарлық ... ... ... сияқты аурулармен аяқталады. Топинамбурды алдын ала қолдану бүйрек
каналдарын қорғап, ... ... ... ... ... қандағы холестерин деңгейін төмендетіп, артериялық қысымды
қалпына келтіреді. Топинамбурдың әсерінен қант тұтқырлығының ... ... Бұл ... қан ... фиброноген концентрациясының
төмендеу есебінен іске асады, қантамыр қабырғасының ... ... ... лейкоциттердің пластикалық
қасиеттерін арттырады. Қан клеткалары серпімді жағдайға келіп, формасын
оңай ... ... ... бәрі ... қанның жүруін күшейтеді. Сондай-
ақ, кейбір жүрек қантамыр жүйесінің ... ... ұюы ... ... Миокард аймағында, көктамыр кеңею кезінде тромбалар
тез түзіледі. Тамыр жүйесінің ... ... ... ... қанның реологиялық көрсеткіштерінің бұзылуы мен қан ұю
деңгейінің жоғарлауына тікелей ... Осы ... ... ... ... бірі ... ... келтіруге болмайды.
Новосибирск ғалымдарының ... ... ... ... ... және бұл кезде қанның тромба түзуші потенциалының
төмендегені және қантамыр қабырғалары қалпына келегендігі көрсетіледі ... ... ... Белокты заттар және олардың химиялық құрамы
Белок барлық бізге белгілі көміртек ... ... ... болып табылады. Белоктың құрылысының бұзылуы өзінің атқаратын
қызметінің ... яғни ... ерте ... кеш ... құбылыс деп неміс
ғалымы Ф.Энгельс түсіндірген [40].
Белокты ферменттерді күшті қышқылдармен қайнатқанда қарапайым белокты
заттарға, соңында ... ... ... ... белоктардың
ыдырау процесін гидролиз деп атайды.
(-аминқышқылының көп мөлшері май қышқылдарының ... яғни олар ... ... мен амин тобымен – NH2 байланысқан сутегі ... ... ... формуласы мынандай:
R- CH2 – COOH R- CH – ... ... ... ... ... топ ... және сілтілік амин
тобынан тұратын моноаминомонокарбон қышқылдары жатады.
Сулы ерітінділерде ... ... ... карбоксил тобы сутегі
ионымен ажыратылады:
R- CH – COOH
NH2
Сонымен қатар сулы ... ... ... ... ионы ... C H – COOH R- C H – ... ... ... және негіздік қасиет көрсетеді. Сол себепті
олар амфотерлі электролиттерге жатады және буферлі ертінділер үшін ... зор. ... ... ... белгілі концентрациясында болады.
Моноаминомонокарбонды аминқышқылдар биполярлы ионды (амфионды) болады:
Қалыпты ... ... ... ... ... ... ... константасына тең емес. Көптеген аминқышқылдарының
қалыпты жағдайда біріншісінің көлемі ... ... көп ... ... ... ... байланысты және ерітіндінің
құрамына қарай қышқылды мен негізді тұздар түзіледі.
R-CH-COOH ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... құрамында
белгілі мөлшерде бос аминдер мен карбоксил тобы болады, осыған ... ... ... болып табылады.
Қазіргі кезде табиғатта 200 астам аминқышқылы анықталып, сипатталған.
Бірақ белоктың құрамына 20 аминқышқылы кіреді.
Белоктың құрамына кірмейтін өсімдіктер мен ... ... ... бос ... әртүрлі аминқышқылдары кездеседі.
2.2. Белоктардың қасиеттері
Өсімдіктердің құрамында белоктың мөлшері көмірсулармен салыстырғанда аз
болады, бірақ ... ... ... зор. Себебі ... ... ... құрайды. Барлық ферменттер белоктардан
тұрады. Белок жануар мен адамдардың тағамдарының құрамында маңызы зор.
Белокты заттардың ... ... ... ... ... ... ... пен оттек, азот пен күкірт,
кейбіреулерінде фосфор болады. мысалы, бидай дәнінің ... ... ... болады:
2-кесте
Бидай дәніндегі белоктың құрамындағы қосылыстардың мөлшері
|№ |Қосылыстар ... % |
|1 ... ... |
|2 ... ... |
|3 ... |6,9 |
|4 ... ... |
|5 ... |0,7-1,3 ... ... кезінде тұқымы селенге бай ... Бұл ... ... ... ... мен ... өсімдігінің кейбір
түрлерінде белоктың құрамындағы күкірттің орнын селен алмастыратындығы
анықталды [16, ... көп ... ... өсімдіктің тұқымында, әсіресе, бұршақ
тұқымдастарында ... ... ... ... ... және ... ... өсімдіктердің тұқымының құрамындағы белоктың химиялық
құрамы мен құрылысын анықтап, белокты препараттарды оңай ... ... ... жер үсті бөлігінен немесе вегетативті мүшелерінен белокты
препараттарды алу қиынға соғады. Себебі ... ... және ... ... байланысады. Белоктар суда, тұзды ерітінділерде, сулы-
спиртті ... ... ... ... ерітінділерде жақсы ериді.
Өсімдіктерден алынған шикізаттардағы белокты заттарды ... ... ... ... ... ... ... қайнату, диализдеу,
спирттермен бөлу немесе қышқылмен нейтралдау керек.
Белокты ... ... ... ... ... дейін
болады. көптеген белоктарды кристалды түрде алған.
Белоктарды анықтауда өздеріне тән ... ... ... ... ... ... ... ерітінділерге:
таннин ерітіндісі, қорғасын ацетаты, ... ... мыс ... ... ... ... Белокты тұндыру әдісін өсімдіктердің
құрамындағы белокты заттарды анықтауда немесе экстрактардың құрамындағы
белоктарды бөлу үшін ... ... ... ... ... тән. Бұл белок молекуласының
химиялық тооптасуын анықтайды. Ксантопротеин ... ... ... ... азот қышқылын қосқанда ерітінді сары түске боялады.
Бұл ... ... ... кезінде бензолды сақинаның боялуына
байланысты.
Ал, Миллон реакциясы кезінде белокты ерітіндіні ... ... мен ... ... ... әсер еткенде қызыл шие түске боялады.
Бұл белоктың құрамындағы фенол тобымен анықтайды.
Биурет реакциясы ... мыс ... мен ... ... ... ... ... күлгін немесе қызыл күлгін ... ... ... ... ... топпен сипатталады:
- С – N -
O H
Адамкевич реакциясы кезінде ... ... ... ... ... тамызғаннан кейін концентрлі күкірт қышқылын ... ... ... Бұл белок молекуласының индол тәрізді топтасуынан
туындайды [15].
2.3.Белоктардың жіктелуі
Барлық белоктар екі үлкен топқа ... ... ... ... тек қана ... ... кіреді және протеидтер (күрделі
белоктар) құрамына қарапайым белоктар мен ... ... ... ... ... ... тұрады. Протеин мен
протеидтер ... ... ... ... ... ... ... оларды ерігіштігіне байланысты жіктейді.
Протеиндер
Альбуминдер суда еритін белоктар. Сулы ерітінділердегі ... ... ... ... ... ал ... белоктар тұнбаға түседі. Альбуминнің тобына ... ... ... ... ... альбуминнің лейкозин
деп аталатын туындысы болады. Мысалы, бидай дәнінде лейкозин, ал асбұршақ
дәнінде легумелин туындылары ... ... көп ... ... ... ... Өсімдіктердегі альбуминдер, яғни лейкозин мен
легумелин өсімдіктерде ферменттік активтілігі әртүрлі белоктардың қатарынан
тұратын ... ... ... ... болады. Көптеген альбуминдерді
кристалдық түрде анықтап алған.
Глобуминдер –таза суда еримейтін, бірақ ... ... ... ... ... 10% натрий хлоридінің жылы судағы
ерітіндісімен бөлу ... жиі ... ... ... бөлуде тұзды ерітіндінің сұйытылған ... ... ... ... Осы ... таза
глобулин түзіледі. Көп жағдайда глобулинді кристалды түрде алады. Бұршақ
тұқымдас өсімдіктердің дәнінің ... көп ... ... ... ... асбұршақ дәніндегі глобулиннің мөлшері көп, яғни легулин
туындысы, ал фасолда фанин және т.б. туындылары болады.
Жануарлардың ... ... және ... ... ... ... ... белоктар астық тұқымдас өсімдіктерде болады және 60-80% этил
спиртінде жақсы ... Оны ... ... ... ... ... түзіледі. Проламиндер суда жақсы ерімейді, бірақ ... ... ... ... ериді. Проламиндерді гидролиздегенде тек қана
пролин мен ... ... ... ... ... ... да түзіледі. Оның
құрамында лизин болмайды немесе аз ... ... ... ... ... ... ... глиадин, тарыда гордеин, жүгеріде
зеин, арпада авенин проламиннің туындылары болатындығы анықталған. Бұлардың
барлығының құрылысы мен молекулалық ... ... ... ... болып табылады.
Проламинді таза күйінде ұннан 70%этил спиртімен экстрпкциялайды. Одан
кейін вакуумде спиртті ... ... ... ... ... ... ... белокты қосылыстарға кірмейтін
қосылыстар да болуына байланысты протеидтер немесе күрделі ... ... ... ... ... емес ... ... байланысты
протеидтерді липопротеидтер, хромопротеидтер, гликопротеидтер және
нуклеопротеидтер деп бөлінеді.
Липопротеидті топ ... май ... яғни ... тұрады.
Хемопротеидті топқа қанның гемоглабині жатады. Бұл ... ... бар ... ... ... ... ... омыртқасыздардың
қанында гемоцианин кездеседі. Бұл гемоцианиннің құрамында темірмен қатар
мыс болады. Гликопротеидті ... ... ... бар ... Бұл ... ... ... серин, оксилизин немесе оксипролин
қосылыстармен ковалентті байланысқан күрделі белоктар жатады [14, 17].
Нуклепротеидтер тобы күрделі белоктардың ... ... ... ... ... ... ... қышқылымен байланысады.
Глютелиндер. Олар астық тұқымдас өсімдіктердің вегетативті органдарында
кездеседі. 0,2% сілтілі ерітінділерде ериді. Глютелиннің глютенин ... ... ал ... ... ... ... жүгеріден
анықтап, тапқан. Глютелин проламин сияқты әртүрлі молекулалы массалы
белоктардың қатарынан және ... ... ... ... ... жатады. Бұл протеиннің құрамында
треонин мен сериннің окситоптарының арасында күрделі эфирлердің байланысын
түзетін фосфор ... тобы ... ... өсімдіктер мен
жануарлардың ұрықтануында ... рол ... ... ... сүт ... ... ... жұмыртқа сарысында, ихтулин
туындысын балықтың икрасында болатындығы анықталған.
Протаминдер. Бұл ... тек қана ... ... құрамында болады.
Протаминдердің молекулалық массасы 10000 ... ... және 80 % ... яғни ... ... лизин тұрады. Бұл оның реакцияға
түскен кезде сілтілік қасиет көрсетеді. ... ... ... ... ... аралық тобы болып келетін протеин. Бұл
сілтілік белоктарға жатады. ... ... ... ... аминқышқылдардың мөлшері 20-30% болады. Сондықтан сілтілік қасиеті
әлсіз болып келеді. Гистондарды өсімдіктердің ұлпаларынан ... ... ... ... ... ... ... және
хромотиннің құрылысында маңызды рол атқарады.
Протеиноидтар. Белотардың ерімейтін фибриллярлы протеині. Бұл фиброин
түрінде ... ... ... ... ... ... ... мөлшері көп болады.
2.4.Белок құрамындағы аминқышқылдар мен белок молекуласының құрылысы
Жеке белоктардың бір-бірінен өзара ... ... ... ... ... ... ... кезде
аминқышқылдарын сандық және сапалық анықтауда хромотография әдістерін
пайдаланады.
Аминқышқылдарының кейбір өсімдіктердің құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... |Аминқышқылы |Өсімдіктің құрамындағы белоктың түрлері, % |
| | ... ... ... | ... зеин ... |ы |ағы |
| | ... ... | |глиадин |кукурбит|
| | |ны | | | | |ин ... ... |- |0 |1,4 |1,9 |1,0 |5,5 ... ... |4,3 |9,8 |7,4 |3,5 |2,5 |5,7 ... |Валин |5,7 |1,9 |5,8 |7,2 |3,0 |5,6 ... ... мен | 4,7|25,0 |21,7 |17,9 |6,0 |13,3 |
| ... |7,5 | | | | | ... ... |5,5 |7,6 |3,5 |5,5 |2,5 |8,3 ... ... |4,3 |9,0 |4,1 |11,6 |13,2 |5,4 ... ... |- |0,8 |- |0,2 |- |- ... |Метионин |2,4 |2,4 |3,2 |3,1 |2,3 |2,5 ... ... |0,9 |09 |2,3 |0,3 |2,3 |0,8 ... ... |6,3 |1,0 |5,0 |5,9 |0,1 |5,7 ... |Треонин |3,9 |- |5,9 |4,5 |3,0 |3,0 ... ... |4,3 |5,9 |3,8 |6,1 |3,1 |3,7 ... |Триптофан |1,5 |0,2 |1,9 |1,2 |0,9 |- ... ... |12,0 |1,8 |11,4 |7,2 |1,4 |6,8 |
| ... | | | | | | ... ... |20,7 |31,3 |19,5 |22,0 |46,0 |24,2 |
| ... | | | | | | ... ... |16,7 |1,6 |2,9 |4,0 |3,2 |15,2 ... ... |2,9 |0,8 |1,6 |3,2 |2,1 |- ... ... |2,4 |0 |11,4 |8,2 |0,6 |4,0 ... мәліметтерге қарасақ, белоктардың кейбіреулері, мысалы,
сүттегі лактоглобулин белогындағы аминқышқылдарының проценттік мөлшері 100%
жоғары. Мұндай көрсеткіштің ... , яғни ... ... ... ... ... судың элементтеріне байланысты
аминқышқылдардың жалпы массасы 100%немесе одан жоғары болады. ... ... ... ... ... ... кездеспейтіндігі
немесе болмайтындығы көрсетілген. Мысалы, жүгерідегі зеин ... ... ... және ... ... ... болмайды. Бұдан біз өсімдіктер
барлық аминқышқылын синтездейді. Ал аминқышқылдардың кейбіреулері жануарлар
дүниесі мен адам ... ... ... ... ... ... «ауыстырылмайтын» аминқышқылдар деп аталады
[18].
Сондықтан адам организмінде алмастырылмайтын 8 ... бар. ... ... метионин, лизин, валин, треонин, изолейцин және
лейцин. ... ... ... алмастырылмайтын аминқышқылдарының
жетіспеушілігі зат алмасу процесінің бұзылуы және соңында әртүрлі ... ... ... ... ... ... болмайды. Себебі
тағамдардың құрамындағы белоктар ... ... ... ... ... жеке ... емес ... белоктарды зерттесек
тағамның құндылығы туралы толық мәліметтар ... ... ... ... ... ... белок молекуласындағы бос
аминқышқылдар бір-бірімен пептидтік байланыс арқылы байланысады. Пептидтік
байланыс дегеніміз аминқышқылының амин тобы мен ... ... деп ... ... ... екі молекуласының арасындағы
пептидтік былай түзіледі:
НООС – СН – СН3 НООС –СН – ... H + HO OC –CH – CH3 ... ... екі ... ... кезінді түзілген қосылысты
дипептид деп, ал түзілген байланысты пептидтік байланыс деп ... ... ... ... ... деп ... ... кезінді түзілген дипептидті бірінші аминқышқылының н әрпі л әріпке
ауысады.
Егер дипептидті қосылыс гликокол мен аланиннің әрекеттесуінен түзілсе,
онда глицилаланин деп ... ... ... NH2 ... ... екі ... ... химиялық және физикалық ... Бос ... тобы бар ... ары ... ... тағы
бір молекуласының амин тобымен әрекеттесіп, нәтижесінде трипептид түзіледі.
Мысалы, глицилаланин лейцинмен әрекеттескенде, глицилаланиллейцин ... ... үш ... ... бір ғана ... қана ... да трипептидтер түзіледі. А, Б және В аминқышқылынан 6 трипептид
түзіледі: А-Б-В; ... ... ... ... ... ... төрт ... 24 түрлі тетрапептид, ал бес түрлі
аминқышқылынан -120 түрлі пентапептид алуға ... ... ... бір-бірімен пептидтік байланыс арқылы байланысып, көптеген
изомерлер түзіледі.
Қазіргі кезде аминқышқылдарын ... ... ... ... ... ... (синтетикалық) полипептидтер жануарлар мен адамның
асқазанында аминқышқылдық ... ... ... ... Белокты қышқылдық, ферменттік және сілтілік гидролизде
полипептидтік қатар түзіледі.
Көптеген ... бос ... ... ... ... зат алмасу процесінде аралық өнім ретінде және
физиологиялық активті қосылыстардың ... ... ... ... ... мысалында глютатион трипептидті үш
аминқышқылынан тұрады. Олар: гликокол, цистеин және глютамин қышқылы.
O
HOOC – CH - CH2 - CH2 – C – NH – CH – C – NH - CH2 - ... ... – CH – CH2 – CH2 – C – NH–CH – C – NH – CH2 – ... ... ... мен тотықтырғыш формасы организмдегі ерекше
ферментпен катализденеді. Глютатион ... ... ... белоктың биосинтезіне маңызы зор.
Антибиотиктердің қатарына кіретін полипептидтер микроорганизмдік заттар
түзеді. Бұл ... ... ... мен олардың өсуіне
кедергі келтіреді. Осындай антибиотиктерді медицинада ауру ... ... ... ... ... ... молекулалық құрылымына полипептидтік
тізбектер кіретіндігі дәлелденген. ... ... ... ... ... ... ... оны полипептидтік теория деп атаған.
Белоктардың молекуласындағы пептидтік байланыс қана ... ... –S – S - та ... ... ... ... ... тізбектерден түзілетін
байланыс, яғни екі ... ... ... молекуласының
тотығуы кезінде түзіледі. Дисульфидті байланыс полипептидті тізбектің
әртүрлі бөлігінде түзіледі.
Қазіргі ... ... ... ... ... ашылуына
байланысты 500 астам белоктар құралған ... ... ... ... ... ... ферменттерді де, мысалы, рибонуклеаза,
лизоцима, хемотрипсин анықталған.
Өсімдік ферменті ... ... ... ... ... ... ... жұмыртқасындағы белоктың молекулалық массасы
14386 тең. Ол 129 аминқышқылының қалдығынан, яғни бір ... ... ... ... ... үзілсе, онда оның биологиялық
немесе ... ... ... Бірақ ауа арқылы үрлегенде түзілген
сульфидрильді топты тотықтырғанда, белок ... ... ... ... ... ... ... тізбектің басқа орынында
түзілгендіктен, белоктың ... ... ... ... белок молекуласында полипептидтік байланыс басқа,
коваленттік байланыстың бір түрі ... ... ... Бұл
байланысты әртүрлі полипептидтік тізбектердің біріктіреді ... ... ... ... Бірақ темекі мозайкалы вирусты белокта
дисульфидті байланыс ... ... ... сульфидрильді топтың
болуы көптеген ферменттердің биологиялық активтілігіне маңызды әсер ... ... мен ... ... ... және ... байланысады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ...... байланыс болып табылады. Егер қарапайым
химиялық немесе ковалентті байланысты үзу үшін кем дегенде 20-дан 2000
килокалорий ... ... ал ... ... үзілуіне небары 1,5
ккал/моль энергия ... ... ... ... ... ... ... берік байланыс болып табылады. Сутектік байланыс
ковалентті ... ... ... арасында оң зарядты, ал ковалентті
байланыстың атомы теріс зарядты – ... ... ... ... ... ... ... мысалдары төменде
келтірілген.
H
C C = O H
R C = O…H –N O…H – O
N C – H ... R ... ... ... Екі ... топтар арасындағы
сутектік байланыс ... ... _O – H … O- - N+ - H … O-
C – H
C ... ... тобы мен ... амин тобы ... карбоксиль тобының ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сутегі атомдары, яғни коваленттік
байланыс кезіндегі оттегі мен азоттың арасында түзіледі. ... ... ... ... тобының да маңызы зор. Әр
түрлі сутектік байланыстардың бір-бірінен айырмашылығы, ... ... ... ... ... мен ... байланыстың
бағытталуына байланысты болады.
Иондық байланыс белок молекуласындағы ... және ... ... ... ... топқа бос амин тобының ... ... ... амин ... ... ... ε-амин тобының
қалдығы, сонымен қатар аргининнің гуанидин тобы, гистидиннің имидозол тобы
жатады.
Гистидиннің молекуласындағы имидазолдың қалдығы екі азот ... ... сулы ... қышқылдық қасиетті, ал екіншісі – негіздік
қасиетті көрсетеді. Бұндай екі жақты қасиетті ... ... ... ... ... ... тобымен және металдармен иондық
байланыспен ... Бұл ... ... ... ... ... Иондық байланыстың түзілуіне қатысатын қышқылдық топ болып
поипептидтік тізбектің карбоксил тобы мен ... және ... бос ... тобының қалдығы болып келеді [14, 21].
ІІІ. Аминқышқылдары
3.1.Бос немесе жеке ...... суда ... кристалды заттар. Тирозин, невролин
және лейцин суда ... ... ал ... ... ... ... Бұлардың
барлығы тұз түрінде сипатталып, жеке аминқышқылдарын идентификациялауда
маңызы зор.
Моноаминомонокарбонды аминқышқылдары. Мұндай қосылыстарға ... ... ... қышқылы) жатады.
H- CH- COOH
NH2
Гликоколдың құрылысына ассиметриялы көміртегі атомы болмайды және ... ... ... ... –CH – ... ... кең ... аминқышқылдардың ішіндегі маңызды
қосылыс. Ол өсімдік пен жануарлар ... зат ... ... роль атқарады. (-Аланинмен қатар табиғатта (-аланин анықталған. (-
Аланиннің карбоксил тобының орналасуымен қарастырғанда амин тобы ( ... ... ... аспарагин немесе аспарагин қышқылының болуы
ашытқының өсуінің стимуляторы болып ... ... ... ... деп ... қосылыстар түрінде болады. Кейбір
пептидтер бұлшық ет ұлпаларында бос күйінде кездеседі [27].
L-Валин ... ... – CH - ... ... жағдайда аз мөлшерде белоктың құрамында болады. Валин ... ... ... ... ... Ол адам мен ... дайын тағамның ... ... ... басқа
аминқышқылдармен салыстырғанда синтезделмейтін аминқышқылына жатады.
L-Лейцин ((-аминокапрон қышқылы):
H3C ... – CH2 –CH - ... γ β ... суда ... ... ... белоктардың құрамында көп мөлшерде
кездеседі. Көбінесе ... ... яғни ... ... ... ... болады. қажетті аминқышқылдарының бірі [29].
L-Изолейцин ((-амино-(-этил-(-метил пропион ... ... –CH – ... β ... ... сияқты "қажетті" аминқышқылдарына жатады. Ашыту
процесі кезінде иісті байланысқан май шикізаты ... ... ... ... – (CH2)3 – CH – COOH
NH2
Норлейцин жануарлар белогынан гидролиздеп анықтаған.
L-Серин ((-амино-(-оксипропион қышқылы):
OH ... – CH – ... ... ... ... ... белоктардың құрамында (сүтте –
казеин, жұмыртқаның сарысында - вителлин) ... ... ... ... ... ... болады. сондықтан серин жас жануарлардың
организміндегі зат ... ... яғни ... маңызды рол атқарады:
OH
O – P = O
OH
H2C – CH – COOH
NH2
Серинфосфорлы қышқыл
Кейбір ... ... ... ... бос ... ... ... кездеседі L-Треонин ((-амино-(-
оксимай қышқылы):
CH2 – CH2 –CH – ... ... ... гомосерин, треонин оксиаминқышқылының тобына жатады. Треонин-
орын алмастырмайтын аминқышқылына жатады.
L-Цистеин ((-амино-(-тиопропион қышқылы):
CH2 – CH – ... ... ... ... көзі және ... ... зат
алмасу процесінде маңызды рол атқарады. Цистеиннің тотықсыздандырғыш
қасиеттері сульфогидрилі –SH ... ... ... тірі ... ...... өте тез ... Бұл айналым
төмендегідей жүреді:
NH2
NH2
HS- CH2 – HC S – CH2 – ... ... CH2 – HC +2H+ S – CH2 – ... 2 ... ... құрамында –S-S- тобын дисульфидті топ болады. цистеиннің
цистиннің түзілу реакциясы тотығу-тотықсыздану реакциясын көрсетеді. ... ... мен ... ... көп мөлшерде болады.
Түсті капуста мен қарапайым капустада ... ... ... бос ... анықталып, табылған. Оның құрылысы:
CH2 – CHNH2 – COOH
S - ... ... ... – S – CH2 – CH2 – CH – ... ... ... негізгі көзі (доноры) ретінде маңызды ... ... ... аминқышқылы болып табылады.
L-Цистатионин:
CH2 – CH2 – S –CH-2
H2N–CH–COOH ... ... ... мицелиясынан бөліп алған,
кейбір антибиотиктердің құрамына кіретін аминқышқылы болып ... ... ... ... өнім ... табылады.
L-Фенилаланин ((-амино-(-фенилпропион қышқылы). Белок молекуласындағы
фенилаланиннің болуы ... ... ... ... ... C – CH2- ... CH ... ... ... бірі.
L-Тирозин ((-амино-(-оксифенилпропион қышқылы). Лейцин және глютамин
қышқылдары сияқты табиғатта кең таралған аминқышқылы болып табылады. ... ... ... ... ... ... болады.
тирозин өзі оксифенилаланин болып табылатын ксантопротеин ... ... ... Ол суда ... ериді.
NH2
C – CH2 - CH
HC CH ... ... ... ... әрекеттескенде тез тотығып, қою түсті
зат (меланин) түзіледі.
Моноаминодикарбонды аминқышқылы. L-аспарагин ... ... – CH2 – CH – ... ... молекуласында бір амин тобы мен екі карбоксил тобы
болады. ... сулы ... ... реакция түзіледі. Суды нашар
ериді. Өсімдіктердің белок құрамында көп мөлшерде болып, өсімдік пен ... зат ... ... ... Бұршақ тұқымдас өсімдіктерде
көп мөлшерде моноамид түрінде болады.
H2NOC – CH2 – CH – COOH
NH2
L-Глютамин қышқылы ((-аминоглютарь қышқылы):
HOOC – CH2 – CH2 – CH – ... ... және ... көп ... ... аспарагин
қышқылы сияқты, сулы ерітінділерде қышқылды ... ... зат ... қатысады. Жапония мен АҚШ-та глютамин қышқылының мононатрий тұзын
тауық дәміне ұқсас дәмдеуіш (бульон) ретінде қолданылады. Глютамин қышқылы
кейбір ... ... және қант ... ... ... ... ... болады:
H2NOC – CH2 – CH2 - CH – COOH
NH2
Аспарагин мен глютамин қышқылы қант ... ... ... ... Бұл ... ... ... төмендейді.
Өсімдіктерден бос күйінде глютамин қышқылының окси туындысы ... ... ... ... ... ... мен ... бұрыштың жемісінен (красный перец) (-
метиленглютамин ... ... мен ... амид (НООС-СНNH2-CH2-C(=CH2)-СОNH2) анықталып, табылған.
L-(-аминоадепин қышқылы: НООС-СН2-СН2-СН2-СНNH-COOH. Бұл аминқышқылы
жүзім бидайының белогының құрамына кіреді. ол суда ... ... ... ... ... қышқылы):
NH2
C =NH ... –CH2 – CH2 – CH2 –CH – ... γ β ... құрамында амин тобы мен гуанидин тобының болуы негіздік
ортаны сипаттайды. Лизин және гистидинмен ... ... ... жатады. Сондықтан осы үш аминқышқыларының молекулаларында ... ... ... ... алты ... деп атайды. аргинин көп
мөлшерде кейбір жануарлардың белоктары (балықтардың сүтінің белоктарында)
мен өсімдіктердің дәндерінде кездеседі. ол белоктың ... ... ... бұл ... ол ... синтезі кезіндегі аралық өнім
болып табылады. L-аргинин аргиназа ферментінің ... ... = ... ... ... ... мен
жануарлар организмінен аминқышқылдары анықталды.
NH2
C = O ... – CH2 – CH2 – CH2 –CH - ... ... ... ... ((, ... ... ... – CH2 – CH2 – CH2 – CH - ... δ γ β ... ... ... сулы ерітінділерде сілтілік реакцияны түзіледі.
Барлық белоктың ... ... ... балықтың сүтіндегі белогында
кездеседі.
Лизин – ... ... ... ... Мұндай аминқышқылдарына L-α-; -ε-
диаминопимелин қышқылы жатады.
ε δ γ β ... ... ... ... мен ішек ... ... ... белоктарынан табылған.
Гетероциклді аминқышқылдар. L-Пролин (пиролидин – α-карбон қышқылы):
H2 C – ... CH – ... ... мен ... пролиннің мөлшері көп болады. L-
пролиннің туындысына L-оксипролин ... Бұл ... ... ... ... C – CH2
H2C CH – COOH
NH
Өсімдіктерден алынған көптеген ... ... ... бос ... ... ... деп ... иминқышқылдары анықталған:
СН2
Н2С СН2
Н2С СН – ... ... ... ... ... ... ... қышқылы):
СН2
НС С – С - СН2 – СН - ... С С ... ... құрамындағы триптофанның болуы ... ... ... ... ... ... ... реакциясы тән.
Триптофан жануарлар организмінде синтезделмейді. Ол көбінесе зат ... ... роль ... ... РР ... құрамында
болады. Егер тағамның құрамында РР витамині ... адам ... ... ауырады.
L-Гистидин (α-амино-β-индазолилпропион қышқылы):
НС = C – CH2 – CHNH2 – ... ... ... ... ... ... Сулы ертініділерде
сілтілік реакция тән. Қандағы гемоглабиннің глобин белогының құрамында аз
мөлшерде болады.
Табиғатта α- жән.е β- ... ... ... ... ... ... қышқылы – ... ... ... ... бос күйінде кездеседі.
Белоктың құрамына кіретін аминқышқылдар мен амидтерді үш ... ... ... ... ... ... ... |№ |Аминқышқылдар |Символ |
| 1.|Аланин |Ala |11. ... |Lys ... ... |Arg |12. ... |Ile ... |Аспарагин |Asn |13. ... |Met ... ... қышқылы |Asp |14. |Пролин |Pro ... ... |Val |15. ... |Ser ... ... |His |16. ... |Tyr ... ... |Gly |17. ... |Thr ... ... |Gln |18. ... |Trp |
|9. |Глютамин ... |Glu |19. ... |Phe ... |Leu |20. ... |Cys ... ... қасиеттері
Аминқышқылдардың құрамындағы амин тобы азотты қышқылмен әрекеттескенде,
оксиқышқыл мен газ тәрізді азот түзіледі:
NH2
OH
R-CH-COOH + HNO2 ... +N2 + ... ... ... сандық әдісі бойынша аминқышқылдарын
анықтауда қолданылады. Сонымен қатар маңызды реакцияға аминқышқылдарындағы
амин тобының формальдегидпен ... ... Бұл ... ... + HCHO ... ... ... + ... ... ... амин ... негіздік қасиеті әлсірейді, ал карбоксил
тобының қышқылдық қасиеті күшейеді және оны сілтілермен титрлеуге ... ... ... формаль әдісімен титрлеу негізінде
аминқышқылдарына сандық ... ... ... карбоксил тобын спиртпен әрекеттестіру негізінде
күрделі эфирдің түзілуімен көрсетуге болады. ... этил ... ... эфир түзіледі:
NH2
NH2
R-CH-COOH + HOC2H5 ... + ... ... ... ... түрінде бөлуде қолданылады.
Барлық (-аминқышқылдары шикізаттың рН ... ... ... ... рН=5 төмен болғанда, нингидринмен
әрекеттеседі, ... ... ... газы мен ... ... ... [29].
Пролин мен оксипролин нингидринмен әрекеттескенде сары түсті (бір
молекулалы аминқышқылы мен екі ... ... ... ... газы мен су түзіледі.
Нингидрин реакциясы аминқышқылын дәлелдеуде және ... ... ... анықтауда (көмірқышқыл газының бөлінуіне немесе нингидрин
реакциясының түсіне ... ... ... ... ... ... аминқышқылды анализатор аппаратының жұмысы
аминқышқылдардың нингидринмен реакцияға түскен кезде боялуына ... ... тобы бар ... да ... ... қанттардың әртүрлі альдегидтермен тотықсыздандыруы жатады.
Бұл реакциялар нәтижесінде аминқышқылдар альдегидтерге, ... ... ... ал ... фурфурол немесе оксиметилфурфуролға
ыдырайды. ... ... ... ... ... ... альдегиді
аммиакқа, көмірқышқыл газына және фурфуролға ыдырайды.
Аминқышқылдарының тотықсызданатын қанттармен әрекеттескенде түзілетін
альдегидтің белгілі бір иісі болады. Бұл тамақ өнімдірінде иіс беру ... ... ... ... ... ... түзілетін фурфурол мен
оксиметилфурфурол қайтадан аминқышқылдармен оңай әрекеттесіп, меланоидин
деп аталатын қою түсті өнім ... ... ... өндіргенде,
кептіргенде және сақтағанда меланоидиннің түзілуінен өнім бірте-бірте
қараяды.
Көп жағдайда аминқышқылдарының ... ... ... температураны жоғарлатқанда, мысалы, көкөністі, жеміс-жидекті,
сүт өнімдерінде, нан өнімдерін пісіргенде және ... ... ... ... ... ... өсіргенде, шарап
өнімдерін ашытқанда жүреді.
Сонымен қатар ... ... ... мен ... ... де түзіледі.
Барлық аминқышқылдар, гликоколды есептемегенде, оптикалық активті және
бір немесе бірнеше ассиметриялы көмірнтегі ... ... ... ... ... - (-аланин, яғни оның екі ... ... бар. ... ... ... (+) белгісімен, ал
екіншісі терісжақты айналушы (-) белгісімен белгіленеді. ... ... ... ... сулы ... айналатын оң поляризация
болып табылады. Аланиннің бұл формасы L(+) ... ... ... ... ... ... D(+)-қатарындағы теріс айналушының
формасы. Бұл екі формада ... ... ... және D(+) ... ... –C - H H- C- ... ... ... ... D мен L латын әріптерімен ... D ... ... ... олардың абсолюттік конфигурациясына, яғни (+) немесе ... ... ... ... ... ... белоктың құрамына кіретін табиғи аминқышқылдарының L-
формасы, D-формасы табиғатта сирек кездеседі.
Ерте кезде аминқышқылдарын оптикалық ... d және l ... ... оптикалық изомеріне D немесе ... ... ... сай ... ... ... ... төмендегі факторларға байланысты
болады: табиғи еріткішке, реакцияның жүру ... ... ... ... ... ... L-гистидиннің сулы ерітіндідегі айналу
бұрышы [α]20D=39,30, ал тұз қышқылы ертінідіндісіндегі айналу ... ... ... ... мен ... L және ... аминқышқылдары әртүрлі болады. мысалы,
адам организмінде әртүрлі физиологиялық ... ... D және ... оптикалық изомерлі аминқышқылдары болады. Табиғаттағы L-
аспарагин дәмсіз, ал D-изомері тәтті болып келеді.
Луи ... ... ... тірі ағзалар органикалық
қосылыстардан және аминқышқылдарын ... ... ... деп
тұжырымдалған. Сондықтан аминқышқылдары мен белоктар тірі организмнің
негізгі көзі және биохимияда ... ... бірі ... ... ... қосылыстар
4.1. Азоттың қосылыстардың өсімдік организмінде алмасуы
Топырақтағы азоттың көзі аммиак және нираттар. Тек ... ... ... ... ... ... ... Топырақтағы азот
көзі жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтары болып табылады. Өсімдік және
жануар қалдықтары арқылы топыраққа ... ... ... ... ... ... Топырақтағы белоктардың, аминқышқылдарының,
мочевинаның, басқа да органикалық ... ... ... деп ... ал оны ... ... аммонификаторлар
болып табылады.
Бұл микрооорганизмдерде өте белсенді ферменттер болады. Белок ыдырауы
кезінде ... ең ... оны ... протеолитикалық ферменттердің
көмегімен гидролиздейді. Бос ... ... ... ... ... ең қарапайым жолы-гидролитикалық дезаминдену, бұнда
аминқышқылдары мен судан оксиқышқыл және аммиак түзіледі:
Егер микроорганизмдердің азотты ... ... ... жүрсе,
аминқышқылдарының дезаминденуі кезінде аммиак және кетоқышқылдар түзіледі:
Қайтымды дезаминдену кезінде аминқышқылдарынан аммиак және өзіне сәйкес
май қышқылдарын түзіледі:
Анаэробты жағдайларда, яғни ... ... ... ... ... ... ... екіншісі
тотықсызданатындай етіп ... ... ... ... ... тотығу –тотықсыздану реакциясына қайта түсіп
тағы бір алғашқы аминқышқылдар молекуласымен әрекетттеседі. Гликокол ... ... ... ... ... түрі ... болады:
Анаэробты жағдайларда топырақта сондай-ақ аминқышқылдарының
карбоксилденуі жүреді, бұл ... амин және ... газы ... ары қарай бактериялар арқылы көмірқышқыл газына, су, ... көп ... ... ... ыдырағанда түзіледі, бұл
процесті жүргізетін бактериялар уробактериялар деп ... ... ... ... ... ... аммиакты өсімдіктер тамыр арқылы сіңіреді, ... ... ... ... мен нитраттарға дейін тотығады. Кейбір
топырақта өмір сүретін микроорганизмдер ауадағы молеулалық ... ... ... мен ... ... ... Бұл бактерияларды 1894 ж
С.Н. Виноградский ашты.
Еркін тіршілік ететін топырақ ... ... ... ... алатын бактериялар тобына анаэробты Ceostriolium және
Azotobacter бактериялары жатады ... ... ... су ... ... ететін
микроскопиялық балдырлар да сіңіруге қабілетті.
С.Н. Виноградский және ... ... ... бактериялардың
сіңіруінен пайда болатын алғашқы өнім аммиак болып табылады деген ... ... ... ... ... ... ... гидрозин
көмегімен жүреді:
Карнан және басқа да ғалымдар Azotobacter, Ceostriolium,Keebsiella
және көк-жасыл балдырлардың клеткаларынан in ... ... ... ... ... ... ... люцерна, жоңышқа люпин-азоттық
тыңайтқыштарды қажет етпейтіні белгілі. Бұл олардың тамырларында тіршілік
ететін түйнек ... ... ... ... ... ... Бактериялар жоғары өсімдіктердің органикалық заттарымен
қоректеніп, орнына азотты ... ... [29, ... ... қан ... ... бүгінде қатты
қызығушылық тудыруда. Гемоглобин тәрізді бұл белок леоглобин деп ... ... ... оңай қосып алып, оксилеоглобинге
айналады. Бұл зат ... ... ... роль ... ... ... синтезделуі
Өсімдіктердің жануарлардан айырмашылығы – белок құрамына енетін барлық
аминқышқылдарын синтездей алатындығы, ... ... ... ... ... ... Осымен бірге хлорофильді жасыл
өсімдіктерде көміртегі көзі – фотосинтез, яғни олар ... ... ... ... ... Басқа хлорофильсіз өсімдікте –
бактериялар мен саңырауқұлақтар белок синтезі үшін ... пен ... ... ... ... ... ... денесінде нитраттар мен аммиак аминқышқылдарға және
белоктарға айналады?
Нитраттардың аммиакқа дейінгі ферментативті ... ... ... ... ... өсімдіктерден нитратты нитритке
айналдыратын ферментативті препараттар табылды. ... ішек ... coli, ақ ... Neurospora crassa, соя және бидай жапырағынан
табылды. ... ... ... ... ... деп ... ... мен нитриттердің аммиакқа дейін тотықсыздануының
әмбебаптық мәні бар.
Өсімдіктер ... ... ... тұздары түріндегі аммиак
кетоқышқылдармен қосылып, ... ... ... ... ... ... қышқылымен әрекеттесіп аммиак ( -аланин
түзеді:
пирожүзім қышқылы ... ... ... Ал ... ... 2 ... өтеді. 1-
кезеңде аммиактан және кетоқышқылдардан иминқышқылы және су түзіледі:
Имин қышқылы - қа ... ... ... ... ... ... оңай ... ... ... ... ... маңызды рөлді АТР қатысуымен
глютамин қышқылы және аммиактан глютамин синтездеуші глютаминсинтетаза
атқарады. ... ... ... ... ... ... ... 2- молекуласын түзеді
Өсімдіктердің жасыл бөлімі мен фотосинтездеуші ... ... ... ... көзі- ферродоксин ал бактериялар мен өсімдік дәндерінде
- немесе.
Аминқышқыл айналымының тағы бір ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл кезде циклизация процесі жүріп,
алты мүшелі азот сақинасы түзіледі:
СН2
СН2
Н2С СН2 ... ... Н2С ... ... ... СН2 Н2С ... ... Н2С ... ... ... мәселесі – бүгінгі ғылымның ең үлкен ... ... ... vitro – да ... ... тек белок гидролизін ғана емес,
пептидтер ... де ... ... М.Бергманн және әріптестерінің
жүргізген зерттеулерінде пептидтердің ... ... ... ... ... ... байланыс пайда болады.
O
HOOC – CH - CH2 - CH2 – C – NH – CH – C – NH - CH2 - ... ... ... – CH – CH2 – CH2 – C – NH–CH – C – NH – CH2 – ... ... ... ... протеолитикалық ферменттер әсерінің ... ... In ... ... ... синтезі тірі организмде
жүрмейді. Организмдегі белок синтезі нуклеин қышқылының қатысуымен күрделі
жолдар арқылы түзіледі.
ІІІ. Касперсон, Ж. Браше және ... да ... ... синтезінің
клеткалар мен ұлпалардағы қарқындылығы олардағы рибонуклеин қышқылының
әсерінен екені дәлелденді. Эксперименттік жолдармен де ... ... ... рибонуклеаза ферментінің әсерінен рибонуклеин
қышқылының ыдырауы ... мен ... ... ... қабілеттілігін
жояды; рибонуклеаза ферментінің әсерімен темекі теңбілі вирусы ... ... ... ... ... темекі теңбілі вирусынан
бөлініп алынған рибонуклеин қышқылын темекінің сау жапырағына енгізгенде,
осы вирустың құрамына кіретін ... ... ... ... ... ... ... РНҚ-ны бөліп алып, азот қышқылымен химиялық
өңдеуден өткізген, модификацияланған РНҚ-ны темекі өсімдігіне ... ... ... ... ... ... ... ауыратындығы
белгілі болды.Яғни, азот қышқылының әсерінен өзгеріске ... ... мен ... белоктың құрамы мен құрылымын өзгертеді. Осы
келтірілген ... ... ... синтезіндегі РНҚ-ның рөлін айқын
көрсетіп тұр.
Қалайша организмде белок синтезінің арнайылылығы ... ... ... арнайы белок-ферменттердің түзілуі қалай реттеледі?
1944ж. бактериялардың транформациясы құбылысы ашылды. Егер бір түрге ДНҚ
препаратын енгізетін болса, осы ... ... ... ... ... тұқымқуалаушылық қасиеттері пайда болады. Мысалы
Streptococcus Viridans ... ... ... мен ... Егер оның культурасына белгілі бір Pneumoccous бактериясының
ДНК - препаратын енгізетін ... ... осы ... ... ... ие болады. Осылайша ферменттік белоктарды ... ... ... пневмококтардың ДНК препараттары өзіне ... ... ... ... ... ... ... синтезі субклеткалық құрылымдары- ... ... ... ... ...... ... диаметрі
250-350 , белок және жоғары молекулалы ... ... тең ... ... ... ... қасиеті- екі тең емес ... және кіші ... ... диссоциациялануы. Жануар клеткасының
цитоплазмасының рибосомалары ... ... ... тең ... ... ... ... сатыдағы
өсімдіктерде рибосомалар 80 S, бактерияларда – 70 S рибосомалар. ... ... ... рибосомалар субббірліктерге келесі ... ... ... ... ... белок синтезі тыныс алу мен ашу процесі ... ... ... ... Тірі ... ... ... синтезі
аминқышқылдарының активтенуінен басталады. Бұл кезде спецификалық
ферменттер ... және ... көзі ... АТФ-тың қатысуымен
аминқышқылдарының карбоксильді тобы активтенеді. Нәтижесінде бос пирофосфат
бөлініп, ... және ... амин ... тұратын ферментпен байланысқан қосылыс түзеді. Әрбір
аминқышқылы үшін белгілі бір аминқышқылына ғана әсер ... ... ... ... амин қышқылының одан ары айналысқа ... ... ... ... қатысуымен жүреді. Бұл кезде активтенген амин
қышқылы т-РНҚ молекуласымен байланысады.
Процесс 2 ... ... ... ... және ... амин қышқылының қосылысы рибосомалармен
байланысып, белок синтезі басталады.
ДНҚ және ... ... ... процесіне қатысуы келесі түрде өтеді.
Клетка ядросындағы ДНҚ-ның молекулалық құрылымы рибосомада синтезделетін
белоктың құрылымын анықтайды. Яғни, ДНҚ-ның ... ... ... ... ... цифр түрінде жазылады.
ДНҚ құрылымына жазылған информацияның берілуі ерекше, ... ... ... ... ... жүзеге асады. Бұл фракцияны қазіргі уақытта
информациялық РНҚ немесе ... РНҚ деп ... Ол ... ... 5 %-тін ... ... ДНҚ-дан информациялық РНҚ арқылы
информауцияның берілуін нуклеин қышқылдарының ... ... ... ... негіздер қамтамасыз етеді. «Шифрдың» берілуін ДНҚ тәуелді
РНҚ-полимераза ферменті ... ... ... и-РНҚ молекуласын
А.С.Спирин және әріптестері ашып, инфросома деп атаған.
Рибосомада синтезделетін ... ... ... ... ... емес ... –ның молекулалық құрылымымен анықталады.
Синтетикалық полинуклеотидтермен жүргізілген тәжірибелер РНҚ-матрицада
жазылатын белоктың спецификалық аминқышқылдар тізбегін білуге ... ... ... ... ... ... Осы жолмен жүре ... ... ... және ... ... комбинациясын
және кодты анықтады. Кодтың триплетті екенін атап көрсету қажет, ... ... да бір ... қосылуы үшнуклеотидтер
комбинациясынан тұрады. Оны «кодон» деп атайды.
Белок синтезі үшін ... ... ... ... Бұл
гуанозинтрифосфат және белоктық факторлар – ... ... ... ... ... – тек қана цитоплазмада ғана емес, митохондриялар мен
хлоропластарда да белок синтезделетін орын.
Өсімдіктердегі белок ... ... ... ... Азотты қосылыстардың биохимиясы
Организмдегі белок диссимиляциясы оның ... ... ол ... ... ... ... ... мен бос
аминқышқылдары түзіледі.
Бұл процесс тұқымның өсуі кезінде қарқандап жүреді. А.Н.Бах ... ... ... өнуі ... ... ... ... байқаған.
Протеолитикалық ферменттерді зерттеу барысында ... ... ... тәжірибелер бойынша рН-5,1 болғанда ... ... ... ... және ... рН 7,3-7,9 ... ... бар
екені анықталды.
Өте белсенді протеолитикалық ферменттер зең ... ... да ... жоғарыда сипатталған протеолитикалық ферменттер әсерінен жоғары
сатыдағы өсімдіктер мен микроорганимдердегі аминқышқылдары ... ... ... ... көз ... ... диссимиляциясы кезіндегі маңызды кезең – бос ... түзу ... ... дезаминденуі. Бұл кезеңде жоғары сатыдағы
өсімдіктерде негізгі жолы тотықтырғыш дезаминдену ... ... бұл ... ... ... өзіне сәйкес кетоқышқыл мен ... ... ... – тотықсыздандырғыш дезаминденуге кері реакция.
Сондықтан тотықтырғыш дезаминденудегі бірінші ...... 2 ... ... алу ... аланин дезаминденгенде реакция мына бағытта жүреді
Аминқышқылынан бөлінген сутегі ауадағы оттегімен суға ... ... имин ... ... ... (бұл ... ... аммиак түзеді.
Бұл процесс жоғары сатыдағы өсімдіктерде, бактериялар ... ... Бұл ... ... ... өте ... өндірісте спирттік ашу үшін кеңінен қолданылады.
Аминқышқылдарының дезаминденуі кезінде кетоқышқылдар түзіліп, олардан
бірнеше бір ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз иіс пен дәм осы майларға байланысты болады. Мысалы,
лейциннің ... ... ... түзіліп, декарбоксильденіп, сәйкес
альдегид түзіледі. Ал ол альдегид өзіне сәйкес спиртке ... ... ... ... CH-CH2 ... ... ... ... ... ... ... ... дәл ... айналымы кезінде изобутил спирті, ал тирозиннен
тирозил ... ... ... ... ... ... де жоғарыда реакция бойынша жүреді. Мысалы, глютамин қышқылы
дезаминдену кезінде (-кетоглютар қышқылын түзеді:
(-кетоглютар қышқылы
Амин қышқылдарының ... ... ... аммиак қалай өзгеруі
мүмкін?
Бос түрінде аммиак өсімдікте аз мөлшерде болады. ... ... үшін ... улы боғандықтан өсімдіктер бос күйдегі
аммиакты тез арада органикалық азотты ... ... Егер ... қоры жеткілікті болса, аммиак тікелей аминдену арқылы белок
синтезіне қатысатын ... ... ... ... ... (алма, қымыздық, изолимон) көптігімен ерекшеленеді. Бұл
қосылыстармен аммиак ... тұзы ... ... ... ... ... ... залалсыздандыратын өсімдіктер өте аз. Ал
кейбіреулерінде аммиактың залалсыздануы ... ... ... ... ... Бұл ... өсімдіктердегі физиологиялық рөлін
Ж.В.Буссенго, ... Р.Н. ... ... ... ... [24].
Аспарагин және глютамин жоғары сатыдағы өсімдіктердің түрлі ұлпалары мен
мүшелерінде болады. ... ... ... даму, қоректену жағдайларына
байланысты өзгеріп ... ... ... ... көмірсулардың
жетіспеуі немесе аммоний тұздарының артық мөлшерінде аспарагин ... көп ... ... ... ... ... өсімдіктерінің дәндері өнген кезде оларда
белоктың гидролитикалық ыдырауы және ... ... ... ... аспарагин мөлшері көп болғанда ... ... ... ... ... 11% дейін аспарагин жиналуы мүмкін. Егер
осындай этиолданған өскіндерді жарыққа қоятын ... ... ... ... ... аспарагин белсенді түрде өңделіп,
өскіннің жас ... ... ... ... [32].
Өсімдіктердің басым түрде глютаминнің немесе аспарагиннің жиналуына
қарамастан оларды «глютаминді», «аспарагинді» деп ... ... ... ... де өсімдіктерде бар, бірақ олардың ... ... ... ... ... глютаминнің жануарлар ұлпаларында да
кездесетіндігін ашты. В.А.Каплан, С.Р. Мардашев аспаргин мен глютаминнің ... адам ... ... анықтады.
Атап көрсетілген аспарагин мен глютаминнің аммиакты ... ... ... маңызының тек бір жағы ғана. Екінші жағынан
олар дикарбонды аминқышқылының қоры ретінде ферментативті ... үшін ... ... ... мен ... ... ... амин
қышқылдарын тотығудан сақтайды. Осы амин қышқылдарының ішінде тотығуға
көбінесе ... және ... ... ... ... Бұл ... молекуласына амидті топтаманы енгізу өсімдіктердің ұлпаларын
тотығудан қорғайды [23, ... ... ... ... ... және ... ... осы амидтердің түзілуі мен ыдырауын катализдейді.
Осылайша, ... ... ... ... амин ... түзіледі.
Азотты айналудың жаңа заманғы схемалары бойынша амидтер синтезінің келесі
кезеңінде сәйкес ферменттер әсерінен ... және ... ... ... ... синтезі АТФ-тің қатысуымен жүретінін дәлелдеді.
Бірінші кезеңде ... ... ... әрекеттеседі.
Әрі қарай фермент-фосфат комплексті глютамин қышқылының карбоксильді
тобына қосылады.
~
~
Келесі кезеңде фосфор ... ... ... ... және ... ... соңғы процесіне қажетті энергия фосфат қалдығының жоғары
энергетикалық байланысынан ... амин ... мен ... ... ... ... азот алмасу процесіндегі маңыздылығын көрсетеді.
Дикарбонды амин қышқылдарының физиологиялық рөлімен қатар, олардың
спецификалық рөліне де мән ... жөн. Ауру ... ... ... және ... lactis ... Сүт қышқылдық бактерияларының өсіп дамуы глютамин өте қажет.
Аспарагин бұл жағдайда ... ... ... ... ... мен
глютамин өсімдіктерде ғана емес, жануарлар организмінен де табылған. Яғни
өсімдіктер мен жануарлардағы амидтердің алмасу ... Бұл ... ... мочевинаның бар екендігі дәлелденген соң айқындала түсті.
Әсіресе, мочевинаның ең көп жиналатын организмдер-саңырауқұлақтар. ... ... ... ішінде тамырында мочевина микоризалары бар
өсімдіктерде ... ... ... ... да ... mycoides және ... ... Basillus mesentericus.
Н.Н.Иванов зерттеулері өсімдіктерде мочевина аммиак пен глютаминге
ұқсас қызмет ... ... Яғни ... ... белок
құрылымына пайдаланатын азоттың негізгі көзі болады.
4.4. Өсімдіктердегі мочевина синтезінің жүру жолдары
Н.Н.Иванов мочевина белок ... ... және ... ... ... түзілетінін дәлелдеген.
Өсімдік органдарындағы аргининнен мочевинаның оңай ... ... ... ... ... ... Бұл тұжырым бойынша орнитин
көмірқышқыл газымен қосылып, цитруилин түзеді, ары қарай аргинин түзеді, ол
аргиназа ферментінің әсерімен ... және ... ... ... ... орнитин тізбек реакциясына қатысады. Мочевинаның
орнитин қышқылы цикл ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктерде ашылды [20, 21].
Өсімдіктерде мочевина синтезінің көзі ... ... ... ... ... ... Бұл кезде мочевинаның
аллантоин қышқылы және ... ... Олар ... ... ... ... процесінің соңғы өнімі [24, 25, 32].
1-үлгі
Орнитин циклының схемасы
H2O
NH2
O=C
NH2
NH2
NH2
NH=C
NH2
(СН2)3
(СН2)3
СНNH2
СНNH2
СООН
СООН
орнитин
аргинин
NH3 ... ... ... ... ... ... өсімдіктердегі кең таралуы
көрсетіледі. Бұл қосылыстардың ең көп болатын өсімдіктері соя ... ... ... ферментінің әсерімен аллантоин аллантоин
қышқылына айналады:
NH- CH – NH H2N – CO – ... CO - NH H2N – CO – ... ... ... әсерінен ыдырайды, мұнда мочевина мен
глиоксил қышқылы түзіледі.
H2N – CO – ... + ... – CO – ... ... ... ... ... органимдерінде ферменттік айналулар
нәтижесінде түзілетіні белгілі болды.
Келесі схемада айналым ... және оған ... ... ... ... нуклеин ... ... ... (гипоксантин, ксантин) зәр
қышқылы алллантоин аллантоин қышқылы мочевина
Амин қышқылдарының ... ... ... ... ... ... ... Амин қышқылдарының декарбоксильдену процесі кезінде
көмірқышқылы және ... ... ... Олар белоктың шіруі үшін басты
роль атқарады. Амин қышқылдарының декарбоксильденуі кезінде ... тек қана ... ... зат алмасу процесіне қатысатын заттар да
болуы мүмкін. Мысалы, декарбоксильдену кезінде ... ... ... ... ... ... ... реакциялар триптофан
синтезі үшін материал бола алады.
СН2
НС С ... С ... ... С С ... С ... NH триптофан
Түйнек бактериялары және ... ... сүт ... бактериялар
глютамин қышқылын декарбоксильдеп глютамин қышқылын түзеді:
Өсу стимуляторын түзетін аминқышқылдарының декарбоксильденуінің мысалы
ретінде аспарагин қышқылының ... ... және ... ... теңдеуден көруге болады.
(-аланин
Аспарагин қышқылының мұндай жолмен декарбоксильденуін ... ... ... ... ... мен ... сатыдағы
өсімдіктер үшін өте маңызды. Декарбокильдену нәтижесінде түзілген аминдер
көптеген өсімдіктерден, мысалы, путресцин мен ... ... ... ... ... ... ... лейцин және изобутиламин бар.
СН3
СН-СН2-СН2NH2
СН3
Стерильді жағдайда, стерильді ... ... ... ... бар ... ... ... аминдер – гистамин
және окситирамин ... ... ... ... ... ... ферменті болатыны туралы қосымша ... ... ... ... ... глютамин қышқылының
декарбоксилазасы. Ол ... өте ... ... ... ... ... ... аминдер зат
алмасуға және құрылыс ... ... ... Бұл ... ... ... оңай пайдаланады. К.Шёпф янтарь альдегидінің
сулы ерітіндісінде тропиннің түзілгенін ашты.
Тропин – пирродолинді алкалоидтар тобына ... ... ... ... ... СО СООН ... ... CH2 ... - ... ... ... ... ... ... ... N CH HC
N ... ... ... ... ... ... аммиак және сәйкес альдегид
түзіліп тотығуы мүмкін. Кейбір өсімдіктерде ... мен ... ... және ... ... моноаминоксидаза бар. Путресциннің
тотығуы екі жолмен жүруі мүмкін:
1) NH2 ... ... ... ... NH2 ... ... ... өзгеріске ұшырауының тағы ...... Бұл ... ... ... катализдік
әсері арқылы жүзеге ... ... ... арпа ... ... де мысал бола ... Ол ... ... ... метилденуі кезінде пайда болады.
ОН
ОН
С
С
НС СН ... СН ... ... ... ... ... ... қышқылдарының диссимиляция процесінің өнімдері тек амидтер ... ... амин ... да ... Бұл ... ... бетаин деп атайды. Бұл азоттық қосылыстар тобының ...... Ол ... рет қант ... ... алынған. Ол
гликоколда азоттық метилдену жолымен түзіледі, бұл ... ... ... төртке ауысады.
гликокол
бетаин
ОН
Бетаин өте көп мөлшерде бидайдан, ... ... ... ... жапырақтарынан табылған. Бетаин әсіресе қант қызылшасында
көп, тамырында 0,6%, ересек ... 3% ... ... Бетаин де
аспарагин мен глютамин сияқты қаннтың кристализациясын қиындататын заттарға
жатады.Бетаиннен ... амин ... ... N
Н3С
Ол шіріген тағамдық өнімдерде шіріген дәнде кездеседі. Бетиаминнің тағы бір
өкілі стахидрин, ол азоттың пролинде ... ... ... ... ... Н2С ... ... ... соның ішінде лимон, апельсин
ағаштарының жапырақтарында болатыны анықталды.
Белоктар мен амин ... ... ... ... ... ... ... бар амин қышқылдарының
аминотрансферазалары және декарбоксилазалары, никотин қышқылы мен ... ... осы ... ... ... амин ... мен ... тығыз байланыс кейбір витаминдердің амин қышқылдарынан пайда
болатындығына да қатысты. ... ... ... ... ... ... ... никотин қышқылына өзгеруі формилкинуренин, оксиантранил
қышқылы кезеңдерінен ... ... С ... -COOH ... С ... ... ... С С- CH2 - CH -COOH ... С ... ... Окситриптофан
СН2 ... С С-CO ... -COOH ... С ... ... С-COOH НС ... С –NH2 НС ... ... ... осы ... ферментті өзгерістері жануарлар мен
өсімдіктерде ... ... ... ... ... ... ... 3-фосфат және аспарагин қышқылының конденсациясы
арқылы ... ... ↔ C ... ... O ... қышқылы
CH2OH ... → C ... HO ... O CH2 H2N ... ... ... СООН ... ... ... ... мен белоктар арасындағы байланыс бір жағынан витаминдер
алмасуымен, екінші ... ... ... үшін ... ... ... ... алғашқы зат ретінде сипатталады. ... ... ... метилдену үшін тригонеллин деп аталатын сәйкес
бетаин түзеді:
СН2 ... С-COOH НС ... СH НС ... ... қышқылы ... әр ... ... ... ... және амин ... ... өзара тығыз байланысы
организмдегі басқа заттардың алмасу кезінде және ... ... ... стимуляторларда амин қышқылдарының алмасуы нәтижесінде
түзелетінін айта кеткен жөн.
Триптофанның вакуум-инфильтрациясы ... ... ... мөлшері өте тез артатыны дәлелденген.
Жапырақтың экстракттарынан да осы құбылыс байқалған. Осы ... тобы бар ... ... ... ... ... ... және белок синтезінің
негізіндегі биохимиялық процестерді және белок пен амин ... ... ... ... ... орта ... құрамына кіретін басқа
заттармен ... ... ... әрі үздіксіз болады. Белоктың
организмнің басқа заттарымен және ішкі ... ... ... ... Ф.Энгельсте тап айтқан.
Изотопты әдісті қолдану арқылы алынған биохимияның жаңа мәліметтері бұл
көзқарасты толық қолдады.
Мысалы, Р.Шёнгеймер мен Г.Виккери тәжірибелерінде күнбағыс және ... азот көзі ... ... ... ... ... ... сіңіргенде құрамында 15N болған, тез ... ... ... жай азоттың 14N 15N изотопымен ... ... ... осы тәріздес тәжірибелерде ұлпада
белок организмге сырттан түсетін қоректік заттармен ... ... ... және қайта түзілу ... ... ... ... келгенде, тағы бір маңызды жағдайға тоқталып өту қажет: түрлі
өсімдік ұлпалары мен мүшелері арасындағы зат ... оның ... ... ... ... өнуі ... эндосперм немесе тұқымжарнақ ең негізгі
қорек көзі, оларда белоктардың гидролитикалық және тотыға ... ... олар ... ... ... онда протоплазма белогының синтезі үшін
алғашқы ... ... ... ... ... ... көмірқышқыл газын ассимиляциялай
бастағанда амин қышқылдары түзілетін басты ... ... ... мен жемістері дами бастағанда амин қышқылдары мен белоктар
жапырақтан гүлшоғыр мен ... ... ... ... ... ... сипаттама
Зерттеу нысаны ретінде Алматы облысы, ... ... ... Алматы қаласы Медеу ауданы және Ташкент облысы Қыбырай
аудандарының ... ... ... ... жемісі, ал алматы
облысы Панфилов, Сарыөзек аудандарының және Ташкент ... ... ... ... мен ... ... шикізаттар 2006 жылдың қазан-қараша айларында жиналған. Ал
көктемгі топинамбурдың жапырағы мен сабағы 2007 ... 1 ... ... ... ... су, ... ацетон, амин қышқылдарын анықтауға арналған
жиынтық, микропипеткалар, фенол, бутил ... 75%, 80%, 96% этил ... ... 10% ... н НСІ, ... ... H2SO4,
хлороформ, катионит КУ-2-8, 2 н НСІ, 0,1 н NаОН, 1 н NаОН, 6 н ... ... ... 0,1 н КОН, ... Тәжірибеге қажетті құралдар мен қондырғылар.
КФК-2 фотокалориметрі, бүріккіш пульверизаторлар, ... 100-250 ... ... ... ... ... ... темераураға арналған муфельді пеш, фарфор келі, су
моншасы, ... ... ... FN3, FN11 ... ... ... камера, воронкалар.
5.4.Топинамбурдың ылғалдылығын анықтау.
Шикізаттың ылғалдылығы деп –оны тұрақты массаға дейін кептіргенде
оның гиграскопиялық ылғал мен ... ... ... жоғалтқан массасын
айтады.
Өсімдіктекті шикізаттың ылғалдылығы оның қасиетін ... ... ... ... ... ... ... аспау керек. Себебі шамадан тыс алған ... оның ... 1. ... ... ... г ... 0,1г –нан аспайтын ) майдаланған шикізатты алдын-ала
кептіріліп, өлшенген бюкске салады. Бюксті ... ( ашық ... ) ... қа ... ... кептіргіш шкафқа қояды. Алғашқы
өлшеуді жапырағы, гүлі үшін 2 ... ... ал ... түйнегі, жемісі,
ұрығы үшін -3 сағаттан кейін жүргізеді. Шикізатты ... ... ... Егер 30 ... ... 30 минут эксикаторда
салқындатылғаннан кейінгі екі өлшемнің ... 0,1 ... ... ... ... деп есептеледі.
Шикізаттағы ылғалдың проценттік мөлшерін төмендегі формула бойынша
есептейді.
m= шикізат өлшемі , ... ... ... ... ... ... әр нақты нәтижеге параллель екі анықтаудың орташа арифметикалық
мәнін алады. Екі параллель анықтаудың ... ... 0,5 ... аспау керек.
Әр түрлі аймақтардың топинамбур жемісінің ... 67-85 ... ... ... алынған мәліметтер 5-кестеде көрстелген.
Қажетті реактивтер мен құралдар.
СаСІ2 (балқытылған), эксикатор, шлифтенген, ... бар ... ... таразы, лабораториялық кептіргіш шкаф.
5.4.2 Топинамбурдың күлділігін анықтау.
Өсімдікті шикізаттың күлділігі деп-оны жағып, тұрақты массаға ... ... ... бейорганикалық заттарды айтады.
Күлдің құрамында К, Na, Мg, Ca, Fe, C, Si, P кейде аз мөлшерде ... Al және ... да ... болады. Бұл элементтер күлде ... ... ... ... қышқылдарының түрінде кездеседі.
Күлділікті анықтау кезінде жұмыстың нәтижесі күлдендіру процесінің
ұзақтығы мен температуралық режимге тәуелді болатынын есте ... ... ... көңіл аударатын мәселе- бұл жағудың толықтығы.
Жоғары температурада жылдам жағу кезінде күлдің бір бөлігі балқып, сол
балқыған бөліктер ... ... ... ... ... ... ... салдарынан күлдендіру процесі толық жүрмейді. Анализдің
нәтижесінде сондай-ақ, шикізатты ... ... ... ... ... температурада әсер етеді. Температуралық режимнің бұзылуы салдарынан
күлдің құрамы өзгеруі мүмкін.
Өсімдіктекті шикізатты ... ... үшін оны ... ... ... ұстау керек. Газдың бөлінуі тоқтағаннан кейін температураны аздап
көтеруге болады. Содан соң тигельді көмірленген шикізатымен муфельді пешке
ауыстырады.
Өсімдікті шикізаттың ... ... және 10% НСІ –да ... ... НСІ –да ... күл ... күлді НСІ мен өңдегеннен
кейінгі қалған қалдық. Ол негізінен кейбір обьектілердің негізгі ... ... ... ... ... құм, ... және ... мен
ластану салдарынан пайда болатын силикаттардан тұрады. Сол себепті, тұз
қышқылында ерімейтін күлдің көп ... ... ... ... ... қоспалардың көп екендігін көрсетеді.
5.4.3. Топинамбурдың күлділігін гравиметриялық ... ... г (тек ... ... ... кезінде) және 5 г (жалпы және 10% НСІ-
да ерімейтін ... ... ... ... ... ... массаға дейін кептірілген фарфор тигельге салып, тигельдің жан-
жағына тегістеп орналастырады. ... ... ... ... ... ... немесе электроплиткада көмірлендіреді.
Шикізат толық көмірленген кейін көмірді жағу үйгін және ... ... үшін ... ... ... ... ... 550-
6500С–да, тұрақты массаға дейін жүргізеді. Күлдендіру аяқталғаннан кейін,
аздап суыған, бірақ әлі де ... ... ... ... ... ... өлшейді. Егер қатар екі өлшеудің айырмашылығы 0,0005 г-нан аспаса,
тұрақты массаға жетті деп есептеледі.
Егер салқындатқаннан кейінгі ... ... ... ... болса, онда оған бірнеше сутек пероксидін, концентрлі ... 10% ... ... ... ... ... астында су моншасында
буландырады да, қайтадан қалдық біркелкі түске келгенше кептіреді.
10% НСІ-да ерімейтін күлдің мөлшерін анықтау үшін ... күлі ... 10 мл 10% НСІ ... ... ... шынысымен жауып қайнап тұрған
су моншасында 10 минуттай қыздырады. Салқындаған соң ... ... ... ... ... ... ... және сүзгіні жуылған суға
2%-ті AgNO3 тамызғанда ... ... ... ... сумен
шаяды. Тигельде және сүзгіні кептіреді де, ... ... ... ... соң ... массаға дейін кептіреді.
Абсолюттік құрғақ шикізаттағы жалпы ... ... ... ... m 1 - ... ...
m 2 - шикізаттың салмағы, г
W- шикізатты кептіру кезінде жоғалтқан массасы, %
Абсолюттік ... ... 10% НСІ да ... ... ... есептеу формуласы:
Мұндағы m 1 - күлдің салмағы ,г
m - ... ... ... ... оның ... 0,002 г ... көп
болса),
m 2 -шикізат салмағы, г
W- шикізатты кептіру кезінде жоғалтқан ... ... әр ... ... ... ... ... 19-20% аралығында өзгереді.
Зерттеу нәтижесінде алынған мәліметтер 5-кестеде көрсетілген.
5.5. ... ... С ... (аскарбин қышқылын)
анықтау.
Витаминдер- организмдердің қалыпты өмір сүруіне қажетті химиялық
табғаты әртүрлі, ... ... ... активті органикалық
қосылыстар. Витаминдер дегеніміз–азық-түлік өнімдерінде, жем-шөпте шағын
мөлшерде ғана кездесетін, ал адам мен ... ... бір ... үшін өте ... ... ... ... заттар.
Н.И.Луниннің ғылыми жұмысына дейін (1880ж) қорек үшін бес түрлі ғана
зат – белоктар, майлар, углеводтар, минералды ... және су ... ... ... еді. Ал ... тамақтың бір түрімен ғана қоректену,
сондай-ақ ұзақ ... ... ... ... ... бір ... ... кейбір заттардың жетіспеуінен болтыны белгілі болды.
Мысалы, Европа мен ... ... ... жолын алғаш ашқан Васко да ... ... ... ... саны 160 ... болатын. Екі
жылға созылған саяхаттан кейін солардың 55 адамы ғана ... ... ... ... жолда құрқұлақ (діңгене) ауруынан мерт болады.
Осындай жағдайлар және өмірде байқалған басқада мысалдар қоректік азық-
түлікте ... ... ... да ... ... тиіс ... ой тудырады.
Орыстың ғылыми ... ... ақ ... мен ... жасап,
оларды тек белоктар мен, майлармен, ... ... және ... ... ... ... үшін ... екенін ең алғаш
дәлелдеді. Құрамында жоғарыда аталған бес түрлі зат бар ... сүт ... өліп ... Ал ... ... сүтін ішкен тышқандар қалыпты
тіршілік етеді. Осы ... ... ... ... қорытынды шығарды.
«Жоғарыда аталған тәжірбиенің нәтижесіне қарағанда, белоктармен, майлармен,
қантпен, тұзбен, сумен қана қоректендіріп, тіршілікті ... ... ... екен және ... сүт ... казеин, май, сүт қанты және
тұздан өзге, тіршілік үшін аса қажетті ауыстырылмайтын басқа заттарды ... ... Осы ... ... және олардың қоректік бағасын анықтаудың
маңызы зор.»
Поляк ғалымы К.Фунт (1911ж) ... ... ... ... ... ... тауыққа береді. Мұндай жемді жеген тауық ... ... ... ... ... ... ғалым бұрын бери-бери
сырқатынан сақтайтын затты ... ... ... ... Ол амин тобы ... зат екенін анықтайды. Сондықтан Фунт ол затты ... деп ... vita ... сөзінен шыққан тіршілік, өмір деген мағынада, витамин
– тіршілік амині).
Қазіргі кезде витаминдік қасиеті бар ... ... зат ... ... ... құрамында амин тобыда, азотта болмайды. Осыған
қарамастан, мұндай ауыстырылмайтын ... ... үшін ... деген
тарихи термин сақталып қалды.
Витаминдердің негізінен өсімдіктер, бірқатарын микроорганизмдер
түзеді. ... және ... ... бірнеше витамин «мысалы: D,
РР витамині» ғана түзіледі. Олардың кейбіреуі өте шағын мөлшерде түзіледі
де, ... ... ... өте ... ... және ... өсімдік тектес азықтар да витаминдердің алғы ... ... ... Олар ... (каротиндер, стреолдар) деп
аталады. Мұнда провитаминде тиісті активті ... ... ... сәйкес
витаминдерге айналады.
Азық-түлік және жем, шөп құрамында витаминдердің жетіспеуі немесе
мүлде болмауы организмдегі зат ... ... ... ... ... жас ... өсуі тоқтайды және ол әртүрлі ауруға ұшырауға бейім
болады. ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... витаминді сіңіру қабілеті бұзылса, ауру ... ... ... ... деп атайды. Қоректеу ұзақ уақыт С витамині болмаса,
организм құрқұлақ ауруына ... ... ... жоқ ... құрқұлақ-
С - авитаминоз деп жазу қабылданған. Осылайша рахит – D – авитаминоз, бери-
бери – В1 – ... ... ... ... ... ... латын алфавитінің әріптерінің
аттары берілген. ... ... ... витаминдердің не биологиялық
қасиетін, не химиялық құрылымын көрсетпеген. ... да, ... ... және суда ... деп ... ... Майда еритін
витаминдер тобына: провитамин А (каротин), Д ... ... К ... F ( ... және ... ... ... суда еритін К витаминдерге жататындар: С витамині ... В1 ( ... В2 ... В6 ... РР ... Р ... ) және т.б.
Витаминдердің химиялық табиғаты ... ... ғана ... ... әр ... ... жататындығы белгілі болды.
Сөйтіп химиялық классификация қабылданды :
1. ... ... ... (С, В3 , F және т.б.)
2. Алициклдік қатардың витаминдері (А, Д және т.б.)
3. Араматтық ... ...... ... ... (Е, Р, РР, В6 ,В1, В2, В12 ... ... ... - ... ... ... байланыстың болуына байланысты цис-, транс-изомерия көрсетеді.
Аскарбин ... ... ... суда және ... оңай еритін, ал
органикалық еріткіштерде (мысалы: эфир, ... ... ... ... ... ... Оңай ... сондықтан да тотығу–тотықсыздану
процестеріне қатысады.
Аскарбин қышқылы –тұрақсыз зат. Сулы ертіндіде ол оңай
бұзылады. ... ... ауа, ... оның ... ... ... ... өсімдіктер тек бір ғана витаминді ... ... ... тұрады.
Сапалық анықтау.
Шикізаттағы витаминдерді сапалық анықтау және ... үшін ... ... ... ... анықтаудың хроматографиялық әдісі кемде 0,5 г
шикізатты ұнтақтайды, 5 мл су ... ... да 15 ... қойып
қояды (қалдырады) және сүзеді. Алынған ертіндіден капиллярмен ... оның ... ... үшін таза ... ... ... ... –мұзды сірке қышқылы (80:20) ... ... ... салады. Хроматографиялауды 20 минутқа жуық
жүргізеді. Содан соң, ... ... ... 0,04% (0,001 ... ... ... ерітіндісімен өңдейді. Аскарбин
қышқылы қызғылт түстін арасында ақ дақ ... ... ... ... ... ... ... принципі. Аскорбин қышқылын анықтау әдісі оның редуцирлеу
қасиетіне негізделген. Аскорбин қышқылының ... көк ... ... ... ... дейін
тотықсызданады.аскорбин қышқылын өсімдіктен 1% НСІ ерітіндісімен ... ... ... ... ... саны ... ... қышқылының мөлшерін
есептейді.
Жұмыстың барысы: зерттелетін заттан 5-20 г алып ... ... ... ... ... ... да, ... масса түзілгенше
езеді. Ірі ұлпаларды анализдеу кезінде келіге аз мөлшерде ... ... және ... әйнек салады. Алынған массаны келіден (шыны таяқша
және воронка арқылы) 100 мл-лік колбаға құяды. Метафосфор қышқылының ... % -ті ... ... жеткізіп, тығынмен жабады. Колбаны қатты
шайқайды да, 5 минутқа қойып қояды. Содан соң ... ... ... арқылы құрғақ стаканға немесе колбаға сүзеді.
Экстракциялауда қолданылатын НСІ өсімдіктен бос ... ... ... ... ... ... немесе қымыздық қышқылы
экстрактыдағы аскорбин қышқылының тұрақтылығын арттырады.
Алынған сүзіндіден (фильтраттан) пипеткамен 10-20 мл –ден екі ... ... да, 50-100 ... ... ... ... Содан соң
микробюреткадан 0,001 н 2,6 – ... ... ... ... ... ... түс пайда боғанға ... ... ... 2,6-дихлорфенолиндофенолды
тотықтыратын басқада редуцирлеуші заттар кездеседі. Сондықтан да аса нақты
анализдер жүргізу үшін бұл ... да ... алу ... Ол ... ... ... зерттелетін параллель ерітіндіге 0,1 н 0,2 мл 10 % ... ... мыс ... ... ... 1100С –та 10 ... ... титрлейді. Мыс тұздарының қатысында қыздыру
кезінде аскорбин қышқылы толығымен ыдырайды. Алынған ... ... ... ... ... ... ... мен көкөністерді анализдеу кезінде ... ... Бұл ... ... ... көрсетінлген әдіспен
анықтауды қиындатады. Боялған ертінідідегі ... ... ... ... ... ... ... қоспасы ) редуцирлеу қабілеттерін ... ылт түс ... ... мөлшерін анықтау кезінде экстракцияға қолданылатын
қышқылдардың (20мл 1%НСІ мен 80 мл 2% ... ... ... 80 мл 1% ... ... мен 20 мл 1 % HCL-дың қоспасы) редуцирлеу
қабілеттерін есепке алу қажет.Ол үшін ... ... ... краскамен ашық-күлгін түске дейін ... ... ... ... ... аспайды) тәжірибелік ерітіндіні
титрлеуден алған ... ... ... аскорбин қышқылы бойынша табу.Бояудың титрін келтіру
әдісі аскорбин қышқылының ерітіндісін бояумен және 0,001н ... ... ... ... ... 1мл 0,001н KIO3
ерітіндісі 0,088мг аскорбин қышқылына ... ... ... ... оңай ... ... аскорбин қышқылының бірнеше кристалын (шамамен 1-2мг) 50мл ... ... ... ... ... ... бояумен
микробюреткадан титрлейді.Осыдан кейін дереу басқа колбадағы 5мл аскорбин
қышқылы ерітіндісін ... ... ... 0,001н KIO3 ... ... ... ... бірнеше кристалын (5-10мг-ға
жуық) және 1%-ті еритін крахмал ерітіндісінен 5 ... ... өте көп ... ... ... ... тотығуын күшті
тежейді).
Бояудың титрін есептеуді мына формуламен жүргізеді:
;
Мұндағы,Т-бояудың титрі,мг/мл;
а-0,001н KIO3 ерітіндісінің көлемі,мл;
в-бояу ... ... ... қышқылы1мл 0,001н KIO3 ерітіндісіне сәйкес келеді.
Есептеу мысалы:дайындалған аскорбин ... ... ... бояу ... және 3,36мл KIO3 ... жұмсалады.Осыған
сәйкес,1мл бояу ерітіндісі( 0,088*3,36):2,64=0,112 мг аскорбин қышқылына
эквивалентті.
Нәтижесін есептеу.Өсімдіктегі аскорбин ... ... ... заттың 100г-дағы миллиграмм мөлшерімен (мг/%)өрнектейді және
мына формуламен есептейді:
Х=;
Мұндағы,Х- аскорбин қышқылының мөлшері,мг/%;
а-титрлеуге жұмсалған бояудың көлемі(экстракцияға қолданған ... ... ... түзетуді алып тастағандағы екі титрлеудің
орташа мәні);
Т-бояудың титрі,(1л-дегі аскорбин қышқылының мөлшері,мг);
100-экстрактының жалпы көлемі,мл;
в- титрлеуге ... ... ... ... ... ... аймақтардың топинамбур жемісінің С витаминінің мөлшері ... % ... ... ... ... мәліметтер 5-кестеде
көрсетілген.[34,40].
5-кесте
Әртүрлі аймақта өсетін күздік топинамбур жемісінің физика-химиялық
қасиеттері
|№ ... |рН |n ... |С |
| ... | | |ігі, ... ... | | | | |% |і, % ... ... облысы, |6,94 |
| | ... ... ... ... ... обл, |39,5 |35,0 |
| ... ауд.) | | |
| ... ... обл, |9,50 |14,0 |
| ... ауд.) | | |
| ... ... обл, |19,78 |- |
| ... ауд.) | | ... ... ... обл, |15,73 |32,0 |
| ... ауд.) | | |
| ... ... обл, |12,25 |26,25 |
| ... ауд.) | | |
| ... ... обл, |11,56 |- |
| ... ауд.) | | |
|3 ... ... обл, |19,75 |36,5 |
| ... ауд.) | | |
| ... (Алматы обл, |7,37 |15,0 |
| ... ауд.) | | |
| ... ... обл, |14,0 |- |
| ... ауд.) | | ... |Жапырақ (Алматы обл, |18,05 |- |
| ... ауд.) | | |
| ... ... обл, |9,48 |- |
| ... ауд.) | | |
| ... ... обл, |15,0 |- |
| ... ауд.) | | ... ... өсетін күздік топинамбур өсімдігіндегі (жапырақ, сабақ,
жеміс) белок мөлшері
6-кестеден және 1-диаграммада көрсетілгендей ... ... ... ... ... ... 15,73-39,5% , сабағында
7,37-12,25%, жемісінде 11,56-19,78% аралығында өзгереді.
1) Күзгі Ташкент облысы ... ... ... ... 39,5%, ... 9,50%, ... 19,78%. ... мөлшерінің
таралу заңдылығы сабағы→жемісі→жапырағы бойынша артады.
2) Алматы облысы Сарыөзек ауданы күздік топинамбурының ... ... 12,25%, ... 11,56%. ... ... ... ... бойынша артады.
3) Алматы облысы Панфилов ауданының күздік топинамбурының жапырағында
19,75%, сабағында 7,37%, жемісінде 14,0%. Белок мөлшерінің таралу заңдылығы
сабағы→жемісі→жапырағы ... ... ... ... ... ... күздік топинамбурының жапырағында
18,05%, сабағында 9,48%, жемісінде 15,0%. ... ... ... заңдылығы
сабағы→жемісі→жапырағы бойынша артады.
Қорытындылай келе, Ташкент облысы Қыбырай ауданы, Алматы облысы
Панфилов ауданы, ... ... ... ауданы күздік топинамбурларындағы
белок мөлшері сабағы→жемісі→жапырағы бойынша артады. Ал, Алматы ... ... ... топинамбурындағы белок мөлшері ... ... ... Бұл әр ... ... ... ... топырақтың құрамына байланысты әртүрлі болатындығын көрсетеді.
2-диаграмма
Әртүрлі аймақта өсетін ... ... ... ... белок мөлшері
2-диаграммада көрсетілгендей мұндағы көктемгі топинамбурдың құрамындағы
белок мөлшері жапырағында 32,0-36,5%, ... ... ... Ташкент облысы Қыбырай ауданы көктемгі топинамбурының ... ... 14,0%. ... ... таралу заңдылығы жапырағы→сабағы
бойынша артады.
2) Алматы ... ... ... ... ... ... сабағында 26,25%. Белок мөлшерінің таралу заңдылығы сабағы →жапырағы
бойынша артады.
3) Алматы облысы Панфилов ... ... ... ... сабағында 15,0%. Белок мөлшерінің таралу заңдылығы ... ... ... ... облысы Қыбырай ауданы көктемгі
топинамбурындағы ... ... ... ... артады. Ал,
Алматы облысы Сарыөзек пен ... ... ... ... ... сабағы→жапырағы бойынша артады. Күздік
топинамбурмен салыстырғанда Ташкент облысы Қыбырай ... ... ... ... ... ... ал ... 9,50-14,0%
артады. Сондай-ақ, Сарыөзектің күздік топинамбурының жапырағында 15,73-32%
және сабағында 12,25-26,25%, Панфиловта белок мөлшері ... ... және ... ... ... Бос ... сандық анықтау
Белок құрамына 20 аминқышқылы, 2 амид кіреді (аспарагин, глутамин),
бірақ бос немесе жеке түрде ... 150 ... ... ... ... әсеріне қарағанда азот жетіспеушілігі өсімдіктің
вегетативті органдарындағы ... мен амид ... ... Бос ... жеке ... ... ... азықтық дақылдар
құндылығын арттыру мақсатында анықтайды [17].
Әдістің принципі. Бос немесе жеке аминқышқылдарын ... ... ... ал тұқымдарынан су арқылы
эксракциялайды. ... ... ... ... ... ... арқылы анықтайды.
Материалды фиксациялау және аминқышқылдарын экстракциялау. ... ... ... ... ... ... ... қатыру және лиофильді
кептіру арқылы фиксациялайды. Жас жапырақтардан немесе басқа органдардан
алынған ... ... ... ... ... салып өңдейді.
Алынған материалды жақсылап ұнтақтау үшін суспензияны шыны гомогенизаторға
ауыстырады. Гомогенизаторда 5-10 ... ... ... қалдықты 5 минут
2-3 мың айн/минут центрифугада центрифугалайды. Сұйық ... ... ... ... 80% спиртпен үш рет ... ... ... алу үшін ... ... ... ... немесе ертіндіге барлық аминқышқылдары ... ... бар ... үш ... ... ... бөліп алады:
1. Желдеткіштің көмегімен фарфор табақшасында су моншасы арқылы
қарапайым жолымен буландыру;
2. ... ... ... ... ... спиртті айдау арқылы.
Спиртті экстрактарға аминқышқылынан басқа қанттар, пигменттер, көптеген
минералды заттар және т.б. ... ... ... ... ... ... ерітіндіні тазалап алу қажет. Себебі жоғарыдағы
айтылған қанттар, пигменттер, ... ... және т.б. ... ... ... келтіреді. Экстрактыны ... ... ... ... ... ... табылады. Ол катинондар мен
аниондардың сіңірлуіне ... ... ... ... ... мен ... бөледі. Аминқышқылдардың
экстрактын тазалау үшін КУ-2-8 катиониті және шетелдік Дауэкс-50, Зео-Карб,
Зеро-Карб-225 т.б. ... ... ... ... активтендіреді. Ол үшін 5-10 ... 1-2 ... бойы 200-300 мл 2 н НСІ ... ... сумен бейтараптайды. Бұндай өңдеу нәтижесінде катионит сутегі
ионымен қанығады.
Бұдан кейін ионалмастырғышты сумен ... ... ... ... ... ... мақтаны нығыздап тығындайды.
Колонканың ... 20-25 см, ал ... 1,0-1,5 см. ... ... ауа ... ... Жұмыс барысында
колонкадағы ионалмастырғышты ... ... су ... тұру ... ... ... ... өсімдіктің
экстрактынан 1 мл 1 минут жылдадықпен тамызып ... Бұл ... ... ... ... т.б.) және аниондар
колонкаға тоқтамайды, ал аминқышқылдары мен катиондар ... ... ... ... кедергі жасайтын
қосылыстарды 30-40 мл сумен жуады. Ал аминқышылын бөлу үшін колонкаға 50 ... н NH4OH 1 ... ... жуады. Содан кейін колонканы 20-30 мл ... ... ... ... ... ... үшін
қолданылады. Аминқышқылының ерітіндісін вакуумде немесе су ... ... ... бөлу үшін бірнеше рет 15-20 мл су ... ... Бұны үш рет ... әдіс ... ... ... алынған экстрактардан жеке немесе бос
аминқышқылдарын бөлуде тиімді. Ал ... көп ... ... ... ... Сондықтан тұқымнан ... су ... ... тұқымды (5г) өлшеп колбаға салып, ... ... су ... ... 2 ... ... ... 1 сағат шайқайды. Қоспаны 17-20
сағат 4-50С температурада холодильникке ұстайды. Содан кейін қоспаны 5-10
минут 4000 ... ... ... Ертінідідегі тұнбаны
бөліп алып, оны тағы 5-6 рет центрифугада центрифугалайды. Бұл кезде ... ... жеке ... ... өтеді. Экстрактыны араластырып,
500С аспайтын температурада су ... ... ... ... ... үшін оған хлороформның 3 көлемін қосады. Қоспаны 3 минут
шайқайды. Содан кейін ерітіндіні 16-20 сағат суық ... ... ... кейін белок тұнбаға түседі, ал таза беткі қабатын анализ үшін
бөліп алады.
Қағазды хромотография. ... ... ... ... ... ... ... араласпайтын екі сұйық фаза
арасындағы ажырау коэфициенттерінің мәні ... Бір ... ... хромотграфиялық қағаздағы су (қағаздағы салмағына шаққанда 20-22(),
ал екніші сұйық фазасы – сумен қаныққан орагникалық ... Осы ... жиі ... ... ... ... спирті, фенол, крезол,
және де т.б. органикалық реактивтердің әртүрлі ... ... ... ... ... маңызы зор. Оны Rf ... ... ... ... ... қашықтығының еріткіш жүріп өткен
қашықтыққа қатынасы болып табылады.
Rf= заттың жылжу қарқыны / ... ... ... ... оңай ... ... Ол үшін ... сіңірілген
заттың және қағаз арқылы жіберліген органикалық ертіндінің ... ... ... ... ... бір бағытта немесе
екі бағытта да жүргізуге болады. Кейінгісінде бір бағытта ертіндіні ... ... ... ... ... ... бірінші ертіндіге
перпендикуляр бағытта жібереді. Осылай Rf-тері бір-біріне жақын ... ... ... алу ... ... ... да байланысты.
Хромотографиялық қағазды кәдімгі фильтр немесе сүзгіш қағаздан өзгеше,
арнаулы ... ... ... ... ... болу үшін
хромотографиялық қағазды алдын ала тазартады.
Бұл үшін кейбір жағдайларда қағаз арқылы ... ... ... 0,1%
8-оксихинолинді жібереді де, 1-2 күн кептіреді. Хромотографиялық анализді
саңылаусыз, герметикалық камерада жүргізіледі. ... ... ауа ... ... ... ... ол қағаз бетінен ертіндінің
буланбауын (ұшып кетпеуін) қамтамасыз етеді.
Өсімдіктен ... ... ... ... 6 н НСІ ... ... үшін ... біраз мөлшерін (100-150мг) жақсы жабылатын пробиркаға
салып, үстіне 10-12 мл 6 н НСі ... ... 24 ... су ... ... ... ... температурада жүргізуге болады.
Пробирка ішіндегі қоспаны біраз уақыттан кейін қайтадан ... ... ... ... ... ... ... қоспаны түгелдей фарфор
табақшасына аударып, су моншасында ұстап, ертінідіні 1 ... ... ... ... ... ... 0,5 мл 10% изопропил спиртімен
бірнеше ... шая ... ... ... ... жалпы көлемі 10%
изопропил спиртімен 2 мл ... Егер ... ... ... ... салып, (10 мин 6 мың/айн) фентрифугалайды немесе ... ... ... ... ... ... 2-3 апта
мұздатқышта сақтайға болады. Аминқышқылдарын одан әрі ... ... ... ... силикагель жағылған жұқа табақшада немесе
аминқышқылдарының анализатор деп аталатын ... ... ... ... ... протеиногенді аминқышқылдарын және де өсімдік
ұлпаларындағы бос күйінде кездесетін протеиногенді емес ... үшін ... ... емес ... жіктеп, анықтау үшін оларды алдымен
ертіндіге шығарып, тазарту қажет. Оның жолы төменде келтірілген.
Алдымен өсімдіктің (жапырақ, сабақ, жеміс, гүлі) ... 2 г ... ... 6 мл 96% этил ... ... құя отырып, жақсылап фарфор
келісінде езеді. Содан кейін оны центрифугалайды. (10 минутта 6 ... ... шыны ... ... тұнбасына 15 мл 80% этил спиртін
құйып, шыны таяқшамен жақсылап ... ... ... ... Бөлінген сұйықтықты бірінші (алғашқы) ... ... ... ... ... ... ... шығару үшін
кейінгі жолды 3-4 рет ... ... рет ... ... ... ... ... 50 мл дейін 80% спиртпен жеткізеді.
Бөліп ... ... ... ... ... ... және ... заттар болады. Сондықтан да аминқышқылдарын осы
қоспалардан тазарту қажет. Ол үшін ... ... ... ... шыны ... ... құйып үстіне көлемі жағынан ерітіндіні үш
есе хлороформды құяды да, жақсылап ... шыны ... ... ... ... ... күні шыны ыдыстың үстіңгі ... ... ... ... Онда ... бар. ... кейін колбаға 50 мл
су қосып араласытрады. Біраз ... ... да, ... су қабатын
аминқышқылдарының ертінідісіне қосады. Осы әдісті үш рет қайталайды.
Аминқышқылы бар ертіндіні жақсы тазарту үшін ... ... ... ... ... ... ... жұқа фарфор табақшасына құйып, су ... ... ... ... ... ... 0,5 мл 10%
изопропил спиртімен шая отырып, таза колюаға ауыстырады да ... ... ... дейін жеткізеді. Осындай жолмен алынған аминқышқылдарының ертіндісін
қағазды хромотографияға сіңіртеді.
Қағазды хромотографиялық бөлудің екі жолы ... ... ... ... қарай таралу процесі;
2. Еріткіштің төменнен жоғары қарай таралу процесі.
Бір жеке ... бөлу үшін ... ... ... ... ... ... процесі, ал төменнен жоғары қарай таралу
процесі органикалық қосылыстарға ... ... екі ... ... ... бір ... және
екіөлшемді хромотография. Бірөлшемді хромотография кезінде қағаздағы
еріткіш тек қана бір ... ал ... ... екі ... бір ... ... ... процесінен кейін кептіріп, оған
перпендикулярлы ... ... ... ... ... ... ... арнайы қағаз қолданылады. бұл қағаз басқа ... ... ... тазалығы мен белгілі бір қалыңдығына және тығыздығына
байланысты болады. Қағазды хромотографияда еріткіштің қозғалу жылдамдығы 1-
2 см қағазда 1 ... ... ... ... ... ... ... қағаз қолданылатын. Олар: №1, 2, 3, 4. Әр ... ... ... Бұл ... ... ... ... және №2 қағаздар тез немесе жылдам өтетін, ал №3 және №4 ... ... баяу ... деп ... ... ... кезінде қатты
немесе тығыз жабылатын камера қажет. Бұл камера тат ... ... ... жасалынады. Ағашты камераның іші майлы бояумен ... ... жағы ... ... ... ... қабырғалары әйнектен
жасалынады. Себебі қағазды хромотография әдіс кезінде ... ... көру үшін ... ... ... ... ... ерітіндісін қағазға
түсіру үшін микропипеткалар, ал қағаз қою үшін ... ... ... нүктесінің диаметрі 0,5-1,0 см аспауы ... ... ... ... ... нүктенің көлемі ұлғайып,
хромотограмма нашарлайды. Соңғы уақытта хромотографиялық қағазға ... үшін ... ... ... ... ... үстіңгі жағы шыны
немесе пластинкадан тұрады.
Аминқышқылдарының жақсы таралу үшін ерітіндіні ... ... ... ... 3 см ... нүкте түрінде тамызу керек. Ерітінді тамызылған
қағазды камера ваннасына бекітеді. Егер еріткіш сағатына 1,5-2 ... ... ... ... 50 см ... ... ... кезде хромотограмманы камерадан еріткіш фронты қағаздың төменгі
шетіне жеткенде шығарады. Егер бөлінетін заттың Rf мәні 0,6-0,7 ... ... ... үшін ... тағы 10-12 ... қоб ... көп ... қағаздан бөлме температурасында ауа ағынымен
немесе 40-600С температурада ... ... ... ... ... ... орналасуын оларды 0,2% ацетондағы
немесе бутанолдағы нингидрин ерітіндісімен бүркіп анықтайды.
Аминқышқылдырының Rf ... ... ... ... Rf саны тұрақты емес, ол ... ... ... ... ... ... ... хромотографиядан бұрын
сәйкес қағазды, аминқышқылының ... және ... ... ... зерттелетін аминқышқылының Rf мәнін тексеріп алу қажет. Осыған
байланысты аминқышқылының стандартты ертінділері ... ... ... ... ... тамызған кезде
олардың құрамы 15-20 мкг аз болмауы және нүктенің диаметрі 2,5-6,0 ... ... ... ... ... ... н-бутанол-сірке қышқылы-су
(4:1:5) жүйесі құйылған ... ... ... ... ... қағазды
камерадан шығарып, 0,2% ацетонның нингидриндегі ерітіндісімен бүркіп,
кептіргіш шкафта 1050С ... ... ... қағаздағы
тамызылған аминқышқылының ертіндісінің ... ... ... жүріп өткен ара қышықтықты Rf есептейміз.
Аминқышқылының құрамын анықтау. Сандық анықтау үшін изопропил ... ... ... ... Осы ... ... ... аминқышқылдарын ерітетін еріткіштер ұсынылған жоқ.
Сондықтан бірнеше ... ... тура ... Оның ... жақсы
нәтиже беретіндер: н-бутанол-құмырсқа қышқылы-су ... ... ... ... ерітіндісі (рН=12,0), н-бутанол-сірке қышқылы-су
(300:60:140). Кейде аминқышқылдарының хромотографиясы үшін бір ғана еріткіш
н-бутанол-сірке қышқылы-су (4:1:5) ... ... ... бөлігін
қолданады. Сондықтан аминқышқылын анықтаған ... ... ... ... ... ... ... үшін бірөлшемді
хромотография пайдаланылады. Хромографиялық қағазға зерттелелетін ерітінді
тамызылып, бұған қоса аминқышқылдарының стандартты ерітінділері тамызылады.
Содан ... ... бір ... камераға құйып, қағазды камераға бекітеміз.
Сонымен қатар аминқышқылын анықтауда тек бірөлшемді хромотография емес
екіөлшемді ... да ... ... хромотография
аминқышқылдарын идентификациялауда маңызы зор [39].
Аминқышқылдарының құрамын анықтау үшін негізгі екі ... ... ... ... ... және аминқышқылдарының мыс
туындыларының нингидринмен әрекеттесуі нәтижесіндегі боялу қарқындылығын
анықтау арқылы жүргізілетін әдістер.
Бірінші әдісте ... 0,02% ... ... ... 5-7 ... 800с ... кептіргіш шкафта
кептіріледі. Түзілген аминқышқылдарының нүктелерін карандашпен белгілеп,
қағаздан ... ... ... ... Осы пробиркадағы аммиактыан бөлу
үшін 1 мл 0,1н КОН ... ... ... кептіріледі.
Содан кейін пробиркаға 1 мл 0,2 н цитраттың ... ... ... 0,4 мл 5% ... ... және 2 мл 0,0002 М ... КСN ... пробарканы 30 минут қайнап ... су ... ... суда 10 ... ... ... түсті сұйықтықты
мөлшерлеп градуирленген пробиркаларға құяды. Пигемнт қалдығын қағаздан ... ... ... рет ... ... пробиркадағы
сұйықтыққа осы спирттен 100 дейін ... ... ... ... 570 нм ... ... ... ерітіндісімен салыстырады. ... ... ... ... ... дайындайды. Бақылау ерітіндінің
оптикалық тығыздығы 0,12-0,16 аспау қажет.
Екінші әдіс бойынша ... 0,5% ... ... ... Өңделген хромотограммаларды 16 ... ... ... ... мен глицеринде ұстайды. Содан кейін боялған
нүктелерді немесе дақтарды хромотограммадан ... ... ... ... 75% этил ... ... ... ерітіндісін құйып,
қараңғы жерде 1 ... ... ... кейін ерітіндіні
Фотоэлектроколориметрде көк түсті фильтрде анықтайды. Егер ... ... ... ... ... көк ... егер фенолдың
фосфатты буферлі ертінідісі пайдаланылса, жасыл фильтр қолданылады [34].
Осы әдісті ... ... ... ... ... анықтауға
болады.
Оптикалық тығыздығын анықтағаннан кейін мына формула бойынша
аминқышқылдарының мг/% ... ... Еоп – ... ... ... (белок
гидролизатындағы немесе материалдан бөліп алынған аминқышқылдары бар қоспа
сұйық) оптикалық тығыздығы;
мг NH2 ... – 0,2 мл ... ... 20 мг – 2 мл-де
х - 0,2 мл-де,
V –қағазға сіңірілген (тәжірибелік) ... ... мл – ... ... ... ... ... – стандартты сұйықтың оптикалық тығыздығы
Формуладағы қысқартатындарды қысқартқаннан кейін:
7-кесте
Әртүрлі аймақтарда өсетін топинамбур өсімдігінің сабағы мен
жапырағындағы аминқышқылдарының мөлшері
|№ |Шикізат ... |ФЭК ... % |
| | ... | ... ... ... |0,050 |38,46 |
| |обл, ... | | |
| ... | | |
| ... ... |0,040 |30,76 |
| |обл, ... | | |
| ... | | ... ... ... |0,30 |23,07 |
| |обл, ... ауд)| | |
| ... обл, |0,020 |15,38 |
| ... ауд) | | ... ... ... |0,080 |61,53 |
| |обл, ... | | |
| ... | | |
| ... (Алматы обл,|0,075 |57,69 |
| ... ауд.) | | ... ... ... |0,020 |15,38 |
| |обл, ... ауд.) | | |
| ... ... ... |19,28 |
| ... ауд.) | | ... |Жапырақ (Алматы қ,|0,035 |26,92 |
| ... ауд) | | |
| ... ... қ, |0,045 |34,61 |
| ... ауд) | | ... ... өсетін топинамбур өсімдігінің
сабағы мен жапырағындағы аминқышқылдарының мөлшері
3-диаграммада көрсетілгендей күздік ... ... ... ... ... ... Алматы облысы Панфилов
ауданында аминқышқылдары көп мөлшерде, ... аз ... ... ... ... ауданы күздік топинамбурының жапырағында
аминқышқылдары 38,46%, ... 30,76%. ... ... ... ... Алматы облысы Сарыөзек ауданы ... ... ... ... 15,38%. ... ... заңдылығы
сабағы→жапырағы бойынша артады.
3) ... ... ... ... ... ... жапырағында
61,53%, сабағында 57,69%. Аминқышқылдардың таралу заңдылығы сабағы→жапырағы
бойынша артады.
4) Алматы облысы ... ... ... ... ... ... 19,28%. Аминқышқылдарының таралу ... ... ... ... қаласы Медеу ауданы күздік топинамбурының жапырағында 26,92%,
сабағында 34,61%. Аминқышқылдарының таралу заңдылығы ... ... ... ... аминқышқылдарының мөлшері сабағы→жапырағы бойынша
Ташкент облысы Қыбырай, ... ... ... ... және Сарқан
аудандарында байқалады. Алматы ... ... ... ... ... ... ... Қорытынды
Топинамбур, жер алмұрты құнарлы заттарға бай болғандықтан, ХХІ ғасырдың
шипалы өсімдігі деп ... ... Бұл ... ... ... ... ... әлі толық зерттеле қойған жоқ. Топинамбурды
өнеркәсіпте, медицинада және тамақ өнеркәсібінде ... ... ... өнеркәсібінде таза және арзан спиртті, ... ... ... ... ... үшін ... инулинді, ал тамақ
өнеркәсібі үшін белок пен аминқышқылдарын ... ... ... ... ... біздің дипломдық жұмысымызда топинамбурдың құрамында
белок пен аминқышқылдарына ... ... зор ... атап ... ... адам күнделікті пайдаланатын тағамдарының құрамындағы белок
пен аминқышқылдары тағамның құндылығын көрсетеді.
Адам организміне қажетті белоктың құрамында 8 ... ... ... ... адам ... ... болса, әртүрлі аурулармен
ауруларына әкеп соғады. Ал бұл аминқышқылдары тек өсімдік ... ал ... мен адам ... ... Олар ... ... аминқышқылдарын синтездейтін өсімдіктердің бір болып-
топинамбур өсімдігі жатады.
Алынған зерттеулер нәтижесі бойынша топинамбурдың ... ... ... ... ... ... келуге болады:
1) Жоғарыдағы аймақтардың күздік топинамбурының ішінде жемістерінің
құрамындағы ... көп ...... ... ... ... жемісі. Оның құрамындағы белоктың көп мөлшері бойынша ... ... ... ... ... ... ... Зерттелген аймақтардан күздік топинамбур өсімдігінің құрамындағы
аминқышқылдарының ең көп ... ... ... ... ... Бұл аудан басқа аудандармен салыстырғанда аминқышқылдарының
мөлшерінің көптігімен ... ... ... ... ... ... ... ауданы, Алматы
қаласы Медеу ауданы күздік топинамбурларындағы белок мөлшерінің таралу
заңдылығы ... ... ... ... ауданы күздік топинамбурындағы
белок мөлшерінің таралу заңдылығы өзгеше. Ал, Алматы ... ... ... ... ... ... белоктың мөлшерінің
таралу заңдылығы ұқсас, Ташкент ... ... ... ... ... мөлшерінің таралу заңдылығы өзгеше.
Сонымен қатар, күздік топинамбурдың аминқышқылдарының таралу заңдылығы
бойынша Алматы облысы Сарыөзек, Панфилов және ... ... ... ... Медеу ауданында өзгеше болатындығы анықталды. Бұл әр аймақта
өсетін топинамбурдың ... ... ... ... ... болатындығын көрсетеді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Севастьянов В.И. Исцеление в растениях. Краснодар:«Советская ... г. С. ... С.С. ... ... ... ... прмышленность», 1957. С.
187.
3.Голубев В.Н. Топинамбур – пищевой, биоэнергетический и ... /В.Н. ... Н.М. ... И.В.Волкова //Хранение и переработка
сельхозяйственного ... 1994. №5. ... М.М. ... ... при ... ... С. 288.
5.Цыганова Т.Б. Использование ... при ... ... ... Д.А. ... ... и ... сырья.1997. №2. С.12-13.
6.Прокопенко Л.С. Химический состав и питательная ценность клубней
топинамбура /Л.С. ... // ... ... 3-й ... ... конференции- Одесса,1991. С. 148.
7. Самсонова А.А. ... ... по ... ... 1992. ... ... А.С. ... – лечебно-профилактический продукт при сахарном
диабете и ожирении /А.С. Ефимов, Л.Т.Ваторихина, ... // ... 3-й ... ... конференции-
Одесса,1991. С. 128.
9. ... Н.С. ... ... и ... ... ... Кохана Б.М. Биохимия топинамбура. Кишинев,1974.С.88.
11. Голубев В.Н, Волкова И.В, Кушалаков В.Н. Топинамбур. Состав, своиства,
способы ... ... ... ... 1995. С. ... ... Ю.Г. Полифенольный состав плодов и овощей и его изменения в
процессе консервирования. Краснодар, 1988. С. ... ... К.Е, ... Б.Т, ... Б.Р. ... ... 8-21 Беттер.
14. Б.Т.Төлегенова, Қ.Е.Есмағұлов, Ә.Е.Ережепов. Өсімдік құрамындағы азотты
заттарды ... және ... ... ... ... 2003. 23-35 Беттер.
15.Кретович В.Л. Биохимия растений. Москва ... ... 1980. ... ... Дж. ... анализа белков. Москва, 1965. С.99-113.
17. Белки семян ... и ... ... Пер. с англ.
/Под.ред. Б.П.Плешкова.Москва,1977. С. 46-53,88 -125.
18. Гауровиц Ф. ... ... ... ... 1965. ... Хайс М. ... хроматография. Москва, 1970. С. 58.
20.Клименко В.Г. Запасные белки семян. Кишинев, 1978. С. 112.
21. ... ... и их ... /Сб. Под. Ред. ... С.44-49.
22.Айтхожин М.А. Рибонуклеиновые кислоты и биосинтез белка в растительных
клетках. Москва, 1975. С.23-24.
23. Ингрэм В. Биосинтез ... ... 1972. ... ... А. ... ДНК. Москва, 1977. С. 91.
25. Кретович В.Л. Обмен азота в ... ... ... ... В.Л, ... ... ДНК. Прянишникова для развития
биологической химии./Журнал общей биологии, 1956. т.17, №3. С 161.
27. ... В.Л. ... ... ... ... растениями.
39-е Тимирязевское чтение. Москва, 1980. С. 144.
28. Майстер А. ... ... ... 1961. С. 23,84, ... ... Е.Н. Шильникова В.К. Биологическая фикция атмосферного азота.
Москва, 1971. С. 79-82.
30. Пейве Я.В. Микроэлементы и биологическая фикция атмосферного азота.
Москва, 1971. ... ... Д.Н. Азот в ... ... и в ... СССР. Москва,
1945. С. 33-51.
32. Спирин А.С, Гаврилова Л.Т. Рибосома. Москва, 1971. С.19.
33. Шапвиль Ф, Энни А.Л. Биосинтез ... ... 1977.С. ... Б.П. ... по ... ... 3-е изд., и доп ... «Агропромиздат», 1985. С.3
35. http/ сайт W.W.W. cont. susu.ru
36. http/ сайт Topinambur. net.
37. http/ сайт W.W.W. vgta.vrn.ru
38. http/ сайт chem. kstu. ... ... ... лекарственных растений» под ред. ... ... ... ... 1983, С. ... ... З.С. «Биологиялық химия», Алматы, Қайнар, 1995, 35-40 б.
-----------------------
Жалпы азот
Белоктық азот
Белоксыз азот
Албумин
Глобумин
Проламин
Глютемин
Нитратты азот
Аммиакты азот
Аммиакты азот
Аммиді ... ... ... ... ... ... құрамын анықтау
Белок мөлшері,%
Белок мөлшері,%
Аминқышқылдар, мг / %

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Топинамбур өсімдігі42 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама.2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
Адам - әлеуметтендірудің жемісі10 бет
Аймақтарда автокөлікпен тасымалдауды ұйымдастыру мен басқаруды жетілдірудің тәжірибелік негіздері133 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь