Қазақстандағы инфляциялық процестерді басқару және болжау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ СИПАТЫ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАҒДАРЫС КЕЗІНДЕГІ ИНФЛЯЦИЯМЕН КҮРЕСУ ЖОЛДАРЫ
1.1 Инфляция мәні. Әлеуметтік.экономикалық салдары және түрлері...5
1.2 Макроэкономикалық ұдайы өндіріс жүйесіндегі инфляция. Филлипс және Лаффер қисығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3 Инфляциямен күресу жолдары және әдістері. Инфляцияға қарсы саясат ... ... .26

II ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІ БАСҚАРУ ЖӘНЕ БОЛЖАУ
2.1 Инфляцияны Қазақстандағы ерекшеліктері мен себептері және онымен күресу шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.2 Инфляциялық процестерді басқарудағы банктік жүйенің рөлі және Ұлттық Банктің жүргізген саясаты ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.3 Инфляцияны болжау және оның көрсеткіштері ... ... ... ... ...46
2.4 Қазақстандағы экономикалық саясат және инфляция ... ... ..42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...........3
I. ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ СИПАТЫ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАҒДАРЫС КЕЗІНДЕГІ
ИНФЛЯЦИЯМЕН КҮРЕСУ ЖОЛДАРЫ
1. Инфляция ... ... ... және
түрлері..........................................................
...........................5
2. Макроэкономикалық ұдайы өндіріс жүйесіндегі инфляция. Филлипс
және Лаффер
қисығы.............................................16
3. Инфляциямен күресу жолдары және ... ... ... ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІ БАСҚАРУ ЖӘНЕ БОЛЖАУ
1. Инфляцияны Қазақстандағы ерекшеліктері мен ... және ... ... ... ... ... ... жүйенің рөлі және
Ұлттық Банктің жүргізген саясаты..............................37
3. Инфляцияны болжау және оның көрсеткіштері...................46
4. Қазақстандағы экономикалық саясат және ... ... ... ... қатынасқа ауысуы ақшаның ... Ақша ... ... ... ... құру ... және теориялық зерттеулерде негіз болып тұр. Сондықтан да
экономикалық баспа өз ... осы ... ... ... ... ... ... Нарықтық қатынастар
шаруашылығында инфляцияны жасанды тежеу күрт төмендейді. ... ... ... ... ... қабылдау, кейбір шешімдердің ... ... ... ... және ... ... ... тәжірибесі бір орталықтанған жоспарланудың ұзақ жұмыс
істеуі, әдетте, материалдық және ақша ағымдарының тиімділігінің бұзылуына
әкеледі.
Қазіргі ... ... ең бір ... проблемалардың бірі - инфляция
деп атауға болады. Инфляция процесінің ... ... алып ... бой ... өте ... толғандыратын экономикалық мәселелердің
бірі болды.
Инфляция тек Қазақстанның проблемасы ғана емес, ... ... ... ... ... ... отыр ... инфляция Ресейде №1
экономикалық проблема болып табылады). Нарықтық ... ... ... ... ... жақтары инфляция болып
табылады. Тиімді нарықтық шаруашылық құру мақсатында жүйелік қайта құрылу
процесі жүріп ... ... ... өсу ... өте ауыр ... да, мен осы дипломдық жұмысымның тақырыбын инфляцияға
арнадым.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... барынша талдау жүргізіп, соның ішінде, ... мен ...... ... ... ... ... анализ жасалынды. Одан әрі ... ... ... мен жұмыссыздықтың өзара байланысын Филлипс қисық сызығы
арқылы көрсеттім. Бөлім соңында экономикалық дағдарыс кезіндегі ... ... ... ... аталып өтілген. Мысалға, инфляциямен күресу
жолдарының бірінші кезектегі ... елді ... ... ету;
- халық шаруашылығының күйзелген инвестициялық өндірісін қайта құрып,
қалпына келтіру;
- кәсіпорындарды жөнге келтіру;
- тұтыну нарығын тұрақтандыру;
- мемлекеттік саясатты ... ... ... ... екінші бөлімде, инфляцияның Қазақстан ... ... ... ... және оған ... ... Банкі
қандай шаралар жасағандығы жайлы және соңғы кездегі ТМД ... өсуі мен ... ... деңгейде екендігін кесте түрінде
көрсеттім. Сонымен қатар инфляцияны болжау туралы қарастырылған. ... ... ... ... ... жылдан бастап, қалай
өзгереді, қандай жағдайда болғандығы және оған Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... ... тұрақтылыққа қалай
жеткендігі жайлы қарастырылады.
Бұл дипломдық жұмысты жазу мақсатым ... ... ... ... ... оны ... мен ... ашып көрсету, Қазақстанның 1991-ші жылдан бастап инфляциямен
күрескен жолдары және қалай қазіргі жағдайдағы инфляцияға жеткендігі ... ... ... ... рыногындағы баға деңгейі мен баға динамикасы,
яғни азық-түліктік тауарлар мен азық-түліктік емес тауарлар және ... ... ... жәйлі 1999-2004 жылдардағы статистикалық
мәліметтер көрсетілген. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы ... – 2005 ... ... ... ... ... ... деңгейінің көрсеткіштері туралы қосымша материалдан көруге болады.
1 ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ... ... ... ... ... ... ЖОЛДАРЫ
1. Инфляцияның мәні. Әлеуметтік – экономикалық салдары және түрлері
Соңғы уақытқа ... ... ... ... ( ... ... «inflatia» - қампию, қабыну ) деген ұғым капитализмнің кеселі
ретінде орнықты. Құн заңы әрекетімен анықталатын ... ... ... ... ... Инфляцияның себебі, әрекет ету
механизмі, көрінуі және оның зардаптарымен күресу ... ... ... елде ... ... Инфляцияның басты ерекшелігі – қоғамдық
ұдайы өндірістің барлық факторларына байланысты сан ... ... ... да, ... жағдайларда (мысалы, соғыс, революция ... ... ... экономиканы дамыту үшін) мемлекеттік шығындарды
қағаз ақша шығарумен ... ақша ... күрт ... қағаз
ақшаның құнсыздануына әкеп соқтырды. /1, 172 б./
Инфляция адамзат тарихындағы жаңа құбылыс емес . Оның бай ... ... ... ... ... ... үшін ... соғыс
доллардың құнсыздануына әкеп соқтырды. Франция 1789-1794 жылдары революция
кезінде өндірілген қағаз ассигнаттар 7 ... 883 есе ... рет ... ... ұғым ... Азамат соғысы кезінде 1861-1865
жылдары ақша орнына қолданылған күміс кесек (450 млн. доллар) шығарылуына
байланыста қолданыла бастады. Ал ... ... екі ... доллардың сатып
алу мүмкіндігі 60 %-ке дейін төмендеді . ХIX ғасырдың бас ... ... ... ... ... жылдағы Француз революциясы.
Әсіресе, Бірінші дүниежүзілік соғыстан Германияда инфляция жоғарғы қарқынға
жетті. 1923 ... ... ... ақша ... ... 496
квинтиллион рейхсмаркаға жетіп , ал ақша массасы ... есе ... Осы ... ... ... ... бұрыннан келе
жатқан феномен (айрықша құбылыс) ... ... / 2 , 67 ... ... дегеніміз не? осы сөздің басын ашып алайық. Инфляцияның
мәні – ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар жиынтығы, басқаша айтқанда айналыстағы ... ... ... ... ... ... кетіп, осының
нәтижесінде тауарлармен қамтамасыз етілмеген ақшаның пайда болуы инфляцияны
білдіреді. Инфляция қоғамдық ұдайы өндірістегі диспропорцияның көрінісі. Ол
мемлекеттің ... мен ... ... салдарынан кездесетін кез-келген
экономикалық формацияға тән құбылыс. Инфляция ұлттық табысты экономиканың
салалары ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектілері арасында қайта бөлуге
тірейді.
Инфляцияның жалпы әдеттегі анықтамасы – ... ақша ... тыс ... ... . ... ... бағаларының өсуінен
көрінгенімен , ол тек ақшаға ғана тән ... ... ... Ол ...... құбылыс, оны тудырушы нарық шаруашылығының түрлі
саласындағы ұдайы өндіріс сәйкестігінің бұзылуы. Қоғамдық ұдайы өндірістің
пропорциясын стихиялық реттеу, соның ішінде ақшаның қор ... ... ... ... ... ... ... алтын
монометализмі жағдайында инфляцияның созылмалы ретінде дамуына кедергі
жасалды. / 3, 407 б./
Инфляцияның түбегейлі ... ... ... және тауар өндірісі
аясында болғанымен , оған елдегі саяси жағдайлар да әсер етеді.
Инфляцияға әсер ететін ... ... ... ... ақшаға
сұраныстың тауарлы ұсыныстан жоғары болуы нәтижесінде ақша ... ... ... яғни ... ... жою ... ... тыс
ақша шығаруға байланысты айналыстағы ақша массасының көбеюі; халық
шаруашылығындағы ... ... ... ұлттық валютаның қозғалысын
шектеу және т.б. факторлар.
Екінші топқа тауарлар бағасын және ... ... ... ... ... Олар : ... ... өндіріс ... ... ... шығындылығы, мемлекеттің
экономикалық ... , оның ... ... және баға саясаты, сыртқы
экономикалық іс-шаралары және с.с. факторлар.
Шын ... екі ... ... бір-бірімен тығыз байланысып,
тауарлар мен көрсетілген қызметтің бағасын өсіріп, инфляцияға ... ... ...... ... күрт өсуі. Осы
көріністі американдық ғалым және публицист Дж. Гелбрейт «ақшаның ... » деп ... ... ... ... – айналымдағы ақша массасы
теңдігінің бұзылуы. Мұндай диспропорция, біріншіден, ... ... ... ... ... массасының аздығына
қарамастан, ... өз ... өтеу ... ... ... ... болады.
Инфляциядан кешенді себептердің негізінде пайда болады және ... ... ... ... саналады: мемлекеттік бюджеттің тапшылығы,
оны азайту мақсатында мемлекеттік бағалы қағаздар немесе жәй ... ... ... ... айналмайтын, адамзат еңбегінің
мақсатынсыз шығындарына жол беретін мемлекеттің өндірістік емес шығындары,
әсіресе әскери шығындар.
Сұранысты ... ... ... ... және ... ... өсуі, бірқатар өндірушілердің өз өнімдеріне, олардың тұтыну сапасын
арттырмай-ақ жоғары баға қою және ... ... өнім ... ... ... үстемдік жағдайы , жалақының өсуінің еңбек
өнімділігінің өсуінен ... және ... ... Бұл ... ... тапшылығының тұрақты ұдайы өндірілуіне және жиі-жиі
артық ақша эмиссиясына (эмиссия – айналысқа ақша және ... ... ... ... ... болу ... – біріншіден, мемлекеттік ... ... ... мен шығыстардың тепе-теңдігінің болмауы.
Ол мемлекет тапшылығынан көрінеді. Егер тапшылық Орталық ... ... ... ... онда айналыста ақша массасы
көбейеді.
Екіншіден, осындай жолмен, әдіспен ... ... ... да ... инфляциялық өсуі болады. Әсіресе,
экономиканы милитаризацияландырумен ... ... ... ... соғыс мақсатына бейімдеу. ... ... ... мұнда азаматтың өнім шығаратын ресурстар
пайдаланады, мұндағы жұмыскерлер тек сұранысты көбейтеді, ал ұсыныс ... ... ... әскери мақсатқа пайдалану – қоғамдық байлықты
текке шығынға ұшыратады. Әскери шығындар мемлекеттік бюджеттің тапшылығының
себептерінің бірі болып ... және осы ... өсуі ... ... ... ... және ... қарыздың ұдайы өсуіне
әкеп соғады.
Үшіншіден, ақша айналымының дұрыс болмағандығынан , яғни айналымдағы
ақшаның көлемі , саны ... ... ... Бұл ... банкінің
айналымға ақшаны тым көп шығарғанның салдарынан болады.
Төртіншіден, баға ... өсуі ... ... ... ... ... нарық – олигополиялық нарық. Ал
олигополист(жетілмеген ... ... ... ... ... ... бағаның жоғарғы деңгейін ұстап тұру үшін өндіріс пен
тауар ұсынуды қысқарту арқылы, ... ... ... ... ... жүргізетін нарықта бағаның төмендеуін болдырмау үшін олигополия мен
монополия икемді тауар ұсынысына қарсы болады.
Бесіншіден, жалақының өсуі, ол ... ... ... ... ... онда баға және ... ... Филлипс қисық сызығы
жұмыссыздықтың, инфляцияның, бағаның, жалақының өсуінің жылдық қарқынының
өзара қатынастарын бейнелейді.
Алтыншыдан, өндірістің ... ... ... бұл бағаны
жоғарылатады. Мұның екі бағыты бар:
1) Экономиканың шығындылық сипаты(бұрынғы КСРО). Жоспарлау ... ... өз ... ... ... ... ол бағаны
өсіреді.Сондықтан, өнімді шығару үшін, қымбат материалдарды пайдаланады.
2) Материалдық шығынның өсуі ... ... ... ... ... пайдалы қазбалардың қымбатқа түсуі, шахтаның тереңдігі,
жер қабатының ... ел ... ашық ... оның ... ... ... ... «импорттық» инфляцияның қаупі туады.
Келесі себебі, инфляция өзін-өзі қолдау қасиетіне ие болады. Бұл қасиет
инфляциялық күтімдерден ... ... ... ... мемлекеттерде
кездеседі. Бірақ бұл процестегі әр түрлі ... ... ... шарттарға тәуелді болады. Сөйтіп, екінші дүниежүзілік соғыстан
кейін Батыс Еуропада инфляция көптеген тауарлардың ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
шығындар, баға-жалақы ара қатынасы, инфляцияны басқа мемлекеттерден көшіру
және т.б. факторлар негізгі рөл атқарады. ... ... ... ... ... ... ... әкімшіл-әміршіл жүйенің әсерінен
экономикада ... ... ... ... негізгі белгілері
әскери уақыт тәртіптемесінде ұзақ уақыт дамуы, жалпы ұлттық табыста әскери
шығындардың шамадан тыс ... ... ... өндіріс аясынан айналысқа құйылады, себебі
айналым аясының жылдамдығы ... ... ... ... ол инфляция
әсерін күшейтеді: несиені, өндіріске салынатын инвестицияны және ... ... ... ... ... екі ...... және сатуға; ақша массасын және айналым жылдамдығын өзгертуге
әсер етеді.
Инфляция - өндіріс ... ... ... салаларының бір-
бірімен үйлесімсіз ... және ... ... саясаты мен
коммерциялық банктердің іскерлігінің икемсіздігі салдарынан туындайтын
күрделі, әрі көп факторлы ... ... ... ... әр алуан, өзара қайшылықта болады және
мынадай жағдайларға әкеп соғады. Біріншіден, ол ... ... пен ... әр ... топтарымен, экономикалық және әлеуметтік институттар
арасында қалай болса ... және ... ... ... ... ... жеке сектордан (фирмалардан, үй шаруашылықтарынан) мемлекет
тарапынан қайта бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... инфляциялық салықпен өтеледі. Осыны нақты
ақша ... ... ... ... Ол ... автоматты
түрде төленеді, өйткені инфляция ... ақша ... ... ... ... ақша ... құнының төмендегенін көрсетеді.
Табысты мемлекет пайдасына бөлудің келесі жолы, ол- ақша басып шығаруға
монополиялық құқықтың болуынан ... ... ... ... ... ... ... мен оларды басып шығаруға ... ... ... деп аталады. Ол мемлекеттің басып шығарған
ақша үшін ... ... ... ... тең ... Сенъораж халықтың
өздерінің ақша қалдықтарының нақты ... ... ... жағдайдағы
инфляциялық салыққа тең болады.
Белгіленген табыстары бар ... ... ... ... төмендеуінен шығынға ұшырайды. Индексацияланған табыс алушы
топтар табыстарды индексациялау жүйесі ... ... ... сақтап қалуға
мүмкіндік бергенше инфляциядан қорғана алады.
Процент ставкасы өзгермей тұрақты болса, ... ... ... ... ... қарыз алушылар ұтады. Шығындарын
азайтуды көздеп, банктер қарыз процентінің ставкасын ... ... ... жасалатын инвестиция көлемін төмендетеді. Бұл ситуация
ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... және ... түседі.
Екіншіден, инфляцияның жоғары қарқыны және баға құрылымының күрт
өзгеруі ... мен үй ... ... ... ... ... жүргізуде болжамсыздық пен пайда өседі. Инвестициялар
қысқа мерзімдік сипат ала бастайды, инвестицияның ... ... ... үлесі төмендейді және спекулятивтік операциялардың үлес салмағы
өсе түседі. Болашақта бұл жағдай ұлттың тұрмысын, ... және ... ... ... қоғамның саяси тұрақтылығы төмендейді, әлеуметтік шиеленіс
өседі. ... ... ... ... жаңа құрылымына көшуге жол ашады.
Төртіншіден, экономиканың ашық секторындағы баға өсуінің шамамен ... ... ... ... ... ... Бұның
нәтижесінде импорт өседі, экспорт төмендейді, жұмыссыздық көбейеді ... ... ... мемлекеттік бюджеттің құрылымы өзгереді және оның ... ... ... ... ... және монетарлық
саясат жүргізуге мүмкіндігі шектеледі. Бюджеттік тапшылық және ... ... ... ... қамтылмаған жағдайда қызмет ететін
экономикадағы орташа инфляция, халықтың ... ... ... ... ... ... және ... да жақсы еңбек етуін талап етеді.
Нәтижесінде жылжымалы инфляция бір мезгілде ... ... ... оның ... ... ... стагфляция жағдайында инфляцияның жоғары дәрежесі үлкен
жұмыссыздықпен ұштасады. Елеулі инфляция жұмыспен қамтуды өсіруге ... ... ... бір ... ... ... және
жұмыссыздықтың, екінші жақтан, арасында тікелей өзара байланыс болмайды
Сегізіншіден, әр түрлі тауарлардың ... ... және ... ... ұқсас емес бағытта жылжып отырады./ 4, 51 б./
Инфляция тұтыну бағалары индексі арқылы өлшенеді. Баға ... ... ... ... ... деңгейін анықтайды.
Баға индексі – инфляция теңдігінің болмауын немесе болуын көрсететін
көрнекті және бас ... ... ... баға индексін келесі формула
арқылы көрсетуге болады.
(1)
Мұндағы: АЖТҚБ- ағымдағы жылдағы ... ... ... ... ... ... қоржынының бағасы.
Тұтыну бағалары индексінің үш сандық мәні болуы мүмкін:
- баға индексі 100%-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады;
- баға ... ... ... ... 140 %. ... ... жылдағы
бағаны базалықпен салыстырғанда 1,4 есе өскен, яғни ақша ... баға ... ... ... айталық 80%-ға тең , яғни ... баға ... ... ... ... 20%-ға төмендеген. Бұл
дегеніміз дефляцияның болғанын, баға деңгейінің ... ... ... пен ... ... ... ... көрінеді.
Мұндағы негізгі себептер :
- Мемлекеттік тапсырыстың ұлғаюы, әскери шығындардың ... яғни ... ... ... ... ... ... ақша
баламасы айналыс үшін артық болып қалады, мемлекеттік бюджет тапшылығы және
ішкі қарыздардың өсуі, яғни ... ... және орта ... шығару есебінен бюджет тапшылығын жабу, ... ішкі ... ... Импортталған инфляция, яғни шетел валюталарын сату барысында тауар
айналымына қажеттіліктің үстіне ... ... ... ... Ауыр ... ... өте көп мөлшерде инвестиция жұмсау.
- Несиелік экспанциялау, яғни елдің орталық банкінің ... ... ... ... ... ... ... Толық жұмыспен қамтылған кездегі ... ... өсуі ... ... ... жұмыс істеуі, кәсіподақтар
әрекетінің нәтижесінде еңбекшілердің сатып алу қабілетінің ... өсуі және тағы ... / 5 ,44 ... ... ... жұмыспен қамту толық ... ... ... ... ұсынысымен жауап бере алмай қалады.
Басқаша айтқанда төлем қаржыларының көбеюі шектелген тауар ... ... ... ... жалпы деңгейі өседі.
Инфляция формасы бойынша бірнеше түрге бөлінеді:
Инфляциялық процестің сипатына қарай : ашық, басылыңқы және инфляциялық
шошыну(шоктік ... ... үш ... ... ...... ... ұсыныстан басым, артық болуы салдарынан,
әр уақытта бағаның еркін өсуі ... ... ... ... ... ... Баға ... деген үмітпен,
тұтынушы барлық ақшаларын жинақтап, қорлай бастайды, ол ... ... ... ... ... ... еті үйреніп, оларға баға еш
уақытта төмендемейді деген ой туады, енді тек ... ала ... ... ... ... ... керек. Дегенмен, өз өмір-тұрмысын
төмендетпес үшін, тұтынушы табысының денін күнделікті тұтыну тауарларына
жұмсайды. Ол ... ... ... ... ... ал бұл ... ресурстарды азайтады, инвестицияны, өндірісті,
ұсынысты ... /4 ... ... ... ... ... мен бағаның өзара байланысында
жатыр. Шығын инфляциясы – оның спираль(серіппе) ...... ... ... ... ... нақты табысын азайтады, ал
оны болдыртпас үшін, жалақыны жоғарлату керек. Бұл ... ... ... ... Бұл жағдай шығын инфляциясын тудырады.
Егер өскен сұранысты өндірушілер, өндірісті қанағаттандыру үшін
мүмкіншілігі болмаса, ... пен ... ... сәйкессіздігі инфляцияны
ұлғайта береді. Ол бағаны, мемлекеттің шығынын ... ... ... тағы да басқа мемлекеттік шығындар) өсіреді. Бұл құбылысты сұраныс
инфляциясы ... ... ...... ... салықтың деңгейін,
процентін өте жоғары бекіткен уақытта, өндірушілердің өнімді көп шығаруға
ынталығы төмендейді, олар бағаны көтеруге мәжбүр ... ... ...... ... ... ... бақылау
және реттеу жүргізіледі. Бақылау әдістері әр түрлі, ... ... ... жалақыны бұрынғы деңгейден өзгертпей ұстау, болмаса ... ... ... ... ... ... жалақының өсу деңгейін еңбек
өнімділігінің өсуінен асырмау. Бұл рынок ... ... ... ... қажетті деп есептеледі, егер олар экономикалық негізделген ... ... зиян ... ... ... ... ... инфляция) – ол тауар тапшылығында, өнімнің
сапасының ... ... ақша ... ... ... көрінеді. Басылыңқы инфляция, ақшаның жалпылама төлем қабіліті бар
құрал және тауарлар мен қызметтерді бөлу ... ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдік баң тепе-теңдік
батап отыруды мемлекетпен қолдау нәтижесінде пайда болады. Бұл жағдай ... бері ... ... тән ... ... / 1 ... ... (шоктік инфляция) – бір мезетте баға кенеттен өсіп
кетеді. Ол ақша айналымына, салық салу ... кері ... ... Бұл
да егер экономикалық инфляция күтілген болса, халық өз ... ... ... ... ... ... ұмтылады, қызмет
көрсету шығындарын шамадан тыс көбейтеді, ... ... ... Қоғамдағы шын қажеттілік бүркемеленеді, шаруашылықтың қалыпты
жағдайы бұзылады. Бағаның тұтқиылдан шарықтауы ... ... одан ... ... ... ... Егер бағаның тұтқиылдан өсуі «инфляциялық
күту» басталмаған жағдайда орын алса, онда халықтың бағаның ... көз ... ... болады. Бағаның күрт өсуі қысқа мерзімді құбылыс , ол
«төмендейді» ... ... ... ... ... алу қабілеті бар
сұраныс ретінде ғана ақша жұмсайды, көбірек сақтап, жинауға ... ... ... ... ... ... оны төмендету мақсатында
өзінің тепе-теңдік қалпына келеді.
Экономикадағы қамтитын аумағына байланысты ... ... және ... ... ... ... инфляция – мұнда баға бір ғана елдің ... ...... ... ... немесе ғаламдық экономиканы
түгелдей дерлік қамтиды. / 6 , 221 б./
Бағаның өсу қарқынына байланысты: ... ... және ... ... ... үш ... бөлінеді.
Баяу инфляция – бұл кезде баға жай өседі де ақша ... өз ... ... яғни жылына 10%-ке дейін өседі. Халық та, мемлекет те
төтенше жағдайға тап ... ... ... ... ... қалыпты құбылыс деп есептеледі. / 1 ,175 б./
Экономикалық теория, мысалы: кейнсшілер, мұндай инфляцияны экономикалық
даму үшін оңды жағдай деп, ал ... ... ... ... деп ... ... ... инфляция өндіріс пен сұраныстың
өзгерген жағдайларына қарай бағаларды түзеп отыруға мүмкіндік береді. / ... б. ... ... бұл ... баға жылына 10-20%-тен 200-300%-ке дейін
өседі. Соның ... ... өсіп ол ... одан әрі ... ... Ал бұл ... үшін ... салмақ. Мұндай баға қарқыны біршама
ауыр әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... байланыстырылады. Ақшаның затқа, тауарға
айналуы тездетіледі, бұрынғы дәрежелі процентпен қарызға ақша берілмейді.
Ұшқыр ... ... - бұл ... ... ... саны ... өсуі ... қарқында болады, яғни 500%-тен 1000% -ке ... одан да ... ... ... Баға мен ... ... алшақтап ,
бай адамдардың тұрмыс тіршілігі қиындай бастайды. Экономикалық тарих ұшқыр
инфляцияның таңқаларлық мысалын келтіреді. ... 1985 жылы ... 1990 жылы ... -ті ... ... инфляция дер кезінде тоқтатылмаса, онда ол экономикалық
жүйенің құлауына әкеп соғады.
Халықаралық ... ... ... ... ... ... оны ... ішіндегі – аса ұшқыр инфляция ... деп ... ... пен ... ... тоқырауы) жағдайындағы
бағаның инфляциялық өсуі стагфляция деп аталады. / 2 , 70 б./
Сонымен қатар ... ... ... екі ... ... сұраныс
және шығын(ұсыныс) инфляциясы.
Сұраныс инфляциясы. Экономикада кейде ұсынысқа қарағанда сұраныс
шығындары ... ... ... ... ... ... ... жауап
бере алмайды, өйткені барлық ресурстар қамтылған. Бұл артық сұраныс бағаның
өсуіне әкеледі және ... ... ... кескін
Аралық кескін ... ... Q ... Нақты ішкі өнім және жұмыспен толық қамтылғандар
Баға деңгейі және жұмыспен толық қамтылғандар. Жиынтық шығын көбейген
кездегі баға деңгейі ... ... ... өсе ... ... ... қосымша шығындар таза инфляциялық болады.
1-кескін. Бұл кескінде жиынтық шығын көгсетілген, яғни тұтыну бағасының
шығындары, ... ... ... және таза экспорт өте аз,
өйткені жалпы ішкі өнім ең жоғарғы деңгейінен төмен ... ... ... ал ... ... ... ... көбейген кезде экономика екі кескінге жылжиды. Толық
жұмыссыздықпен қамтамасыз етілу деңгейіне келеді, содан ... одан да ... ... ... сайын материалдық ресурстар көбейеді. Болашақта
жалданған жұмысшылардың саны көбейген сайын, әр жұмысшының ... ... ... ... азая түседі. Нәтижесінде жұмысшыларға байланыста
шығындар ... ... орай ... өседі. Ал жұмыспен толық қамтамасыз
етілуге жақындаған кезде, фирмалар біліктілігі төмен ... ... Бұл ... мен бағаның көтерілуіне ықпалын тигізеді.
3-кескін. Бұл ... ... ... ... ... ете
алмайды. Ішкі өнімнің шынайы көлемі өзінің ең жоғарғы деңгейіне жетеді,
алдағы сұраныстың ұлғаюы тек қана ... ... алып ... ... өте
жылдам өсе бастауы мүмкін, өйткені жиынтық сұраныс ортаның тауар ... ... ... ... ... ... 2-ші ... инфляциясы 3-ші кескінде сұраныстың таза инфляциясына айналады.
Шығын инфляциясы немесе ұсыныс инфляциясы. Шығын көлемі ... ... ... ... де ... ... болуы мүмкін. Жиынтық
сұраныстың артпағанына қарамастан, соңғы жылдары баға деңгейі өсті.
Орташа шығындарды мынадай тәсілдермен ... ... ... ... ... ... ... өнімнің көлеміне бөлу
керек, яғни:
Орташа шығын = ... ... өсуі ... ... ... қысқартады, ал
фирмалар өндіріс көлемін қазіргі баға деңгейімен ұсынуға ... ... ... ... ... ... мен ... ұсынысы азаяды. Бұл
ұсыныстың азаюы баға деңгейінің өсуіне әкеп соғады. ... ... ... ... ... ал ... инфляциясы кезінде бағаның өсуіне
сұраныс әсер ... / 7 , 45 б. ... ... ... ... ... пен жиынтық ұсыныстың
арасындағы сәйкестіктің жойылуының ... ... ... ... сандық
теориясының айырбас теңдеуіне сүйене отырып, жиынтық сұранысты ... мен оның ... ... ... деп, ал жиынтық
ұсынысты ... ... ... ... мен баға ... деп ... ... Жиынтық сұраныстың өсуін тудыратын,
ақша массасының көбеюінің бірнеше себептері болады : ... ... ... ... ... тапшылығын «баспа станогі» арқылы өтеу,
несиені көбейту тәртібі, инвестициялық бум, ... ... ... және ... бағаның өсу қарқынына, ұтымды бейімделуіне ... ... ... және ... ... ... ... – бағалар орташа және тұрақты болып өседі.
Басқа макроэкономикалық ... ... ... ... тауарлардың бағасы секіріп өседі және бұл
бір мезгілде жүрмейді, ал ... ... ... ... ... және сыртқы факторлар тудыратын жүйеге ықпал ететін ... ... ... инфляция және экспортталған инфляция
болып бөлінеді. Елдің валюта курсы қатаң сақталып тұрған жағдайда импорттық
тауарлардың бағасының қандай ... да ... елге ... ... инфляция түрлерінің бір-бірінен ерекшелігін атап ... ... ... ... қазіргі инфляция біраз ерекшеленді. Егер
инфляция бұрын бір жердің ... ... ... ... бұл ... бүкіл жерін қамтиды. Егер инфляция бір мезгілде ғана ... , ... ол көп ... ... ... құбылыс.
Инфляцияның басты ерекшелігі – қоғамдық ұдайы өндірістің ... ... ... ... ... ... ... бүкіл шаруашылық механизмінің ... ... ... ... ... ... ... Филлипс
және Лаффер қисығы
Инфляция макроэкономикалық теңсіздіктің екінші формасы болып табылады.
Елде мемлекеттің ... ... (ММК) – ... ... ... елде ... ашық көрініс береді: айналыстағы ақшаның артуы
әсерінен нарықтық бағаның ... ... ... ...... ... ... инфляция жасырын түрде дамыды.
Оның көріну формасы ретінде ... ... ... қара ... ... ,
тығып сатуды айтуға болады.
Экономиканың түпкілікті қайта құрылуында жасырын, басылыңқы инфляция
ашық формаға өтеді. ... ... ... ... ... ... көтерілуімен байланысты болады. Алайда ол ашық инфляцияға
өткенде белгілі мәнде алғашқы инфляцияға ... шара ... ... ... ... ... ұдайы өндіріс тепе - теңдігін ... ... ... тұрақтандырады. /8 , 196 б./
Инфляция тудыратын себептерге байланысты үш түрге бөлінеді:
1) Сұраныс инфляциясы;
2) Ұсыныс ... ... ... ... ... оның өсу ... нарық бағасының өсуіне
байланысты.
Р LAS ... ... ... ... ... өндіріс факторын пайдалануға жақын ... ... ... ... жұмысбастылығын табиғи деңгейге дейін көбейту үшін
және қоғамда табыс өндірісін көтеру үшін мемлекет айналыстағы ақша массасын
ұлғайту арқылы ... ... ... ... ... ... AD1 ... жоғары оңға AD2 қисығына қарай жылжиды. Кірісті
өндіруінің тепе- теңдігі жұмыссыздықтың табиғи нормасы ... У1 ... ... ... ал ... Р1 ... Р2 –ге ... Мұндай бағаның инфляциялық
өсуі жұмыссыздықты табиғи қалпына келтіріп, қоғамдық ... ... ... ...... ... оның ... жоғары солға
жылжуымен көрсетіледі. Бұл кезде тауар мен қызметтердің шығарылуы қоғамдық
өндіріс ... ... ... ... ... ... ... Оны сурет-3тен көруге болады.
P ... ... ... ... ... деңгейінің шекарасынан тыс жағдайда
болса, онда жұмыс күшіне және басқа факторларға бағаның өсуі ... Бұл өз ... ... шығынды көтереді. AS1 қисығы ұсынысы жоғары
солға AS2 қалпына ... ... ... өсуі Р1 –ден Р2 –ге дейін
орын алады. ... бұл ... ... ... ... ... көрінетін тұрғындардың еңбек жұмысбастылығын және қоғам
табысын өндіруді ... ... ... ... ... және осындай
қалыпты инфляцияда ұдайы өндіріске қауіпті ештеңе жоқ.
1973- 1975 жылдары ... ... ... мұнайға әлемдік бағаның
көтерілуімен байланысты дамыған елдер экономикасының төмендеуі кезінде
байқалды. Мұндай бір ... ... пен ... ...... атқа ие ... пен ... нарықта тығыз байланыста болады./ 9 , 256 б./
Ағылшын экономисі Артур Филлипс 1958 жылы ... ... ... ... өсуінің арасында байланысты көрсететін сұланыс ... ... ... ... ... ... ... қолдана отырып, 1950–1960 ... ... ... ... мен ... деңгейінің арасында кері ... ... ... ... соң бұл ... ... экономистері П.Самуэльсон
мен Р.Солоу, Филлипс қисық сызығының инфляция мен ... ... ... яғни ... жоғарылату арқылы екіншісін төмендетуге
болады. Осындай байланыстың себебі: ... ... ... ... деңгейде орналасқан, ал бұл бағалардың өсуін бәсеңдетеді. Қисық
бойынша, ... ... 2,2 – 3% - гі ... ... ... күрт төмендеуіне әкеліп соққанын анықтады. ... ... ... ... күресуде пайдалана алады, кейін бұл
тұжырымды ... ... ... ... ... Р.Солоу мен П.Самуэльсон Филлипс қисығының экономикалық
саясатты талдау үшін түрлендіру жасады. Олар ... ... ... тауарлық бағалар деңгейінің өсуіне немесе инфляцияға ауыстырды.
Бұл қисықтың көмегімен жұмыспен ... ... ... ... ... ... ... тепе – теңдікті есептеуге болады.
Р
Р2 ... ... ... U3
U1
Сурет-4. Филлипс қисық сызығы
Егер үкімет U1 жұмыссыздық деңгейін ... ... ... өсуі ... ... ең жақсы (табиғи) деп қарастыратын болса, онда инфляцияны А
нүктесінен ... сол ... ... ... ... ... (4-
сурет).
График мемлекеттің төменгі деңгейдегі жалған ... ... ... көрсетеді.
Осылай инвестицияны көбейте отырып, үкімет ... ... ... ... ... бола ... ал ол ... орындарының көбеюіне
алып келеді.
Жұмыссыздық мөлшері U2 ... ... ... сонымен қатар,
инфляция деңгейі Р2 – ге дейін өседі. Бұндай айла экономиканың «тым қызып
кетуіне» және ... ... ... Бұл ... ... ... мемлекеттің бюджеттік шығындарын азайтуды және басқа да шараларды
енгізуді мәжбүр етеді. Бұндай қайтарымды әрекеттердің ... ... Р3 ... ... ал ... U3 деңгейіне өседі.
Экономикалық реттеудің бірнеше реттік тәжірибесі, бұл тәсілдің қысқа
мерзімде қолдануға болатынын көрсетті. Өйткені ұзақ ... ... ... ) ... ... деңгейіне қарамастан, инфляция өсе береді. Бұл
көптеген себептермен түсіндіріледі. Бұл себептердің арасынан ... ... ... ... ... ... шарттардың бұрынғы қабылдамаған шарттардан жақсы
емес екендігін түсінбегенше , жұмысбастылық өседі. Жұмысшы адамдар ... ... ... ... ... қиял ... , жұмысбастылық бастапқы деңгейіне түседі.
Сонымен, жұмыссыздықтың ұзақ мерзімді қысқаруы болмайды, ал инфляция
қалады. Бұл өзара байланысқа ... ... ... ... М.Фридмен
назар аударды. Ол жұмыссыздықпен ... ... ... ... ... ... қарсы болған. «Тік Филлипс қисығын» М.Фридмен
тұрғызды. Егер үкімет жұмыссыздық ... ... ... ... күтімдер мен жалақыға талаптар көтеріледі. Бұл жағдайда Филлипс
қисығы жоғары қарай жылжиды. Тағы да ... ... ... ... ... және ... ... талаптары да
көтеріледі. Филлипс қисық сызығының жоғары қарай жылжуы жалғаса береді.
Жұмыссыздықтың кез – келген деңгейінде, ... ... ... ... ... Ол «тік Филлипс қисық сызығында» көрсетілген (сурет-5):
Р
С
Р1
Р В ... U1 ... «Тік ... ... ... қарқында болғанда, Филлипс қисығын жұмыссыздықпен
күресуде ... ... ... ... кенет күйзеліс кезінде
орындалмайды: Инфляция ... ... ... ... өсуімен
қабаттасады. Басқаша айтқанда, Филлипс қисығымен орнатылған ара ... ... ... орындалмайды.
Сонымен, Филлипс қисығы көрсеткен ... пен ... ... ... тұрақсыз болды. Тек солай, 1960-1970-ші ... ... ... ... ... өсті. Осы уақытта
индустриалдық мемлекеттердің экономикасы стагфляцияға тап болды, яғни ... ... ... ... ... пен ... ... кездесті.
Жұмыссыздықтың инфляцияға айналуының болжамсыз салдарынан экономикаға
қауіпті туады. Осы жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... елдерінің көпшілігінің басшылары,
жұмыссыздықтың табиғи деңгейінде ... ... ... – бұл экономикада толық жұмыспен қамтылу
деңгейіне сәйкес келетін жұмыссыздардың бөлігі» / 10 , 395 ... ... ... ... ... ... зерттеудің қорытындысы Филлипс қисық сызығын толық растады.
Сол жылдары көптеген елдердің экономикасында жұмыспен ... ... ... ... одан әрі ... және ... ... шаралардың орындалуы бағаның өсуін шапшаңдатты және керісінше
инфляцияның қарқыны төмендеген сайын жұмыссыздық өсе түсті.
Филлипс қисық сызығына көзқарастың екі ... бар ... ... ... Филлипс қисық сызығы - ... заң ... Бұл ... ... мен ... ... бір мезгілде
болмайды деген. Мемлекеттік реттеудің ... әр ... ... қисық сызықтың әр қилы нүктелеріне сай келетін, инфляция мен
жұмыссыздықтың ұштасуының қандайына болмасын жетуге ... ... ... ... ... және төмен жылжуға болады. Қандай нүктені таңдап
алу керектігі, болып ... ... ... және ... ... ... қисық сызығы туралы екінші бағыт – инфляция мен жұмыссыздықтың
өзара байланыстарының ... және ... ... ... орынды темпі берілген инфляция жағдайында, ... ... ... ... жетуге болады.
ХХ ғасырдың 70-80-ші жылдардағы инфляция мен жұмыссыздықтың динамикасын
талдау бұлардың арасындағы байланыстың өте ... ... ... ... кездерінде баға және жұмыссыздық бірдей қосарласып
өсті. Осындай ... ... ... ... бір ... ... ... немесе слампляция (инфляция мен кенеттен
келген экономикалық құлдыраудың ұштасуы ) деп ... Осы ... мен ... ... ... ... ... екі
қорытынды жасауға мүмкіндік береді: Филлипс қисық сызығы оңға ... ... да, енді ... ... ... ... ... сәйкес келеді немесе осы құбылыстардың арасында байланыс ... 11 ,317 ... ... ... . ... ... себептерінің бірі
тереңде, оның үшінші формасы құрылымдық инфляциядан көрінеді.
ХХ-ғасырдың ... ... ... ... ... бірден экономиканы
мемлекеттендендіру жүргізілді. Бұл кезде табыстың ... ... ... ... ... ... бюджет қаржының
өнеркәсіптік жеке монополиялық капитал топтары арасында бәсеке затына
айналды. Бір ... ... ... ... және ... ... жатқан қысымдарға санасуға мәжбүр болды. ... ... ... ... ... ... өз үлесін алмаққа
ұмтылған, ұлғайып келе жатқан бюрократия қабаты көрінетін рөл ... ... ... ... созылмалы тапшылығы орын алады.
Мемлекет қарызы көбейеді.
Жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныстың ара қатынасымен реттеп отыратын
өндіріс ... –да ... ... e4 E3 ... e3 ... ... ... Y0 ... ... ... пен ... ұсыныстың ара-қатынасы
Көріп отырғанымыздай әрқашан Е1,Е2,Е3,Е4 нүктелеріндегі жұмыссыздықтың
табиғи ... ... ... ... ... ... және үзіліссіз
ауытқулар е2 ,е3, е4 нүктелеріндегі тепе- теңдік емес өндіріске ... тепе - ... жету ... ... инфляциялық өсу болып
табылады.
Ақша ұсынысын жасау мен одан соң өндіріс шығынын ... ... ... ... ... ... макроэкономикалық ұдайы өндіріске енгізді.
Басқарылатын қалыпты инфляцияға келтіретін өндіріс тепе – ... ... ... жиі ... ... ... қисық сызығына
негізделген тұжырым.
Инфляциялық салық. Лаффер қисығы
Тәжірибе жүзінде барлық елде дерлік ... ... ... ... ... жаңа ақша ... бұл ... салудың ең
ыңғайлы тәсілі. Ақшаны шығарудан түскен ... ... деп ... ... ... үшін мемлекет ақша ұсынысын ұлғайтады. Ал бұл ақша
мемлекеттің бір нәрселерді алуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... етсе , ... қалар бөлік соғұрлым азаяды, ал, ол өз
кезегінде халықтың кедейленуіне әкеледі. Ақша санының толықтырылған қосымша
эмиссиясы ... ... Осы ... М ... ... белгілі
бір мерзімге көрсететін болсақ:
M=G-T
(3-4)
G – мемлекет шығындары;
T – салық түсімдері.
Мемлекет жаңа ақша басып шығарғанда ... ақша ... ... Бұл ... ... бағасының өсуіне әкеледі. Бұл құбылысты
экономистер инфляциялық ... деп ... / 12 , 285 ... түскен табыс әр елде әр түрлі. Мысалы : ... ... ... ... ... 10%. ... Латын Америка елдеріндегі
негізгі табыс көзі екендігі сирек құбылыс емес.
Анализ көрсеткендей инфляциялық ... ... ақша ... ... Егер:
М - экономикадағы ақша көлемінің массасының бастапқы көрсеткіші болса;
П – инфляция деңгейі.
Онда: қоғам өз байлығының ПМ мөлшерін жоғалтады, яғни ... ... тең. Ұзақ ... ... (П) ақша ... өсу ... ... :
Р=
(5)
болғандықтан инфляция деңгейін:
П=
(6)
түрінде көруге болады. Бұдан шығатыны ... ... ... ... ... : ... ... тең екендігін
көрсетеді.
Мемлекеттік монополистік капитал системасындағы инфляция барлық қоғамда
салық салудың өзіндік бір формасы ретінде болады.
Инфляциялық ... (IT) ... ... ... ... ... ... айырмашылығының Р
– Р-1 жекелікке тура пропорционалды.
Олардың ағымдағы деңгейі (Р), ақша массасы (М), ал сатып алу ... ... ... салық динамикасын Лаффер қисығы арқылы көрсетуге болады
(Сурет-7):
t
90%
75%
50%
25%
10%
0
T
T1 T2 ... ... ... ... ... массасы, ордината белгілі бір пайыз қойылым.
Лаффердің ... ... ... ... ... белгілі бір
деңгейіне дейін (50 %) салық сомасы өседі. Бірақ одан кейін графикте ... 75%-да ... ... ... ал 90%-да ... ... ... қойылымы белгілі шекараға дейін көтерілуі табысты
өндіруді ұлғайтуға деген түрткі әлсірейді. Бұдан соң ... ... орын ... Ал ... ... ... ... алынуы
мемлекеттің трансакциондық шығындарын бірден көбейтіп жібереді.
Бастапқыда инфляция баға өсуі ... ... ... ... ... өседі. Алайда максимум деңгейіне жеткен кезде ол ... ... ... ... ... бұл инфляцияның орта
қарқынынан гиперинфляцияға ауысып бара жатқанын білдіреді. Ол кезде ... ... ... ... Бұл ... ... да бюджет
тапшылығын жабу көзі ретінде шегі бар екендігін байқатады.
Инфляциялық инерция, инфляциялық күтулер
Инфляция тудырған себептерге байланыссыз, ол осы себептерге өз ... ... де ары ... ... ... Бұны ... инерция деп
атаймыз.
Бұл жерде екі түрлі фазаны алып қарастырған жөн:
Инфляцияға алғашқы себептер ... ... ... ол кең қанат жайып,
біртіндеп осы саламен байланыстыбасқа салаларды да қамтиды. Мысалы : ... ... ... 3 ... өсуі ... ... және ... химия
өнімдерінің бағасына көрініс берді. Одан соң осы өнімдерді пайдаланатын,
оның ... ... ... ... ... қымбаттады.
Содан біртіндеп бұл толқын ... ... ... және ... ... ... Бұндай толқындардың бір реттік әсері, әдетте төмендеп
өшуі байқалды. Экономика осы толқынға ... ... бұл ... ... ... ... соң ... өшуі қайтарымсыз. Осындай жағдай
экономиканың іштей тепе- теңдікке ұмтылуынан туындайды. / 13 , 221 ... бұл әдіс ақша ... ... ... ... ... болса, онда инфляция инерциясы туындайды да алғашқы импульсті
толықтай өшірмей ары қарай белгісіз уақытқа созылуына жағдай жасайды.
Инфляция инерциясынан ... ... ... ... ... ... және ... рестрикциясын қолдануға бола ма? Экономикалық
теория бұл сұрақты өзінің оптималды деңгейінен ... да ... ... ... ... ... орын ... қолданып зерттеді. Нәтижесінде
тұрақтандырудың үш фазалық моделі пайда болды. / 13 , 304
Бірінші фазада бағаның өсу қарқынына ... баяу ... ... ... Осы кезде ақша массасының өсуі толықтай тоқтатылады.
Нәтижесінде сұраныс қисық сызығы төмен ... Бұл ... ... ішкі ... ... ... ... инфляция жағжайындағы жаңа тепе –
теңдік орнауы керек ... ... ... инерция ары қарай жалғаса береді. Сонда сұраныс
қисығы өсе береді. Нәтижесінде стагфляция туындады. Нақты өнімнің өсуі ... ... ... ... ішкі өнім ... оптималды деңгейінен төмендеп
кетіп, дағдарыс жағдайы орын алды.
Үшінші ... ... пен ... төмендеуінің әсерінен
инфляция күтімімен біртіндеп өтіп, экономика тепе- теңдік ... ... ... ... ... қорытындысын инфляция минимумына
жету немесе жою экономиканың құлдырауынсыз мүмкін емес. Бұл ... ... ... өте терең сипатта болмайды, ал оған ... ... ... тез ... ... ... айтады, ал кейнсшілер
: «инфляциялық инерция қысқа мерзімде ... және ... ... болады » деген қорытынды айтады. / 12 , 305
1.3 Инфляциямен күресу жолдары және ... ... ... ... ... ... – бұл шаруашылықта ақша мен тауар жиынының
арасындағы айырманы қысқарту. Ол үшін ... ... тепе – ... ... әдістерді қолданады.
Инфляциямен күресудің бірінші кезектегі шараларына:
1) Елді азық–түлікпен қамтамасыз ету. Бұл ... ... ... кезектегі шарты болып табылады. Мемлекет азық-түліктік
істі реттеу үшін ауыл шаруашылық меншігінің барлық түрлеріне көмек ... және ... мен ... ақша ... емес ... ... ауыл ... кәсіпорындарына астық өтеу есебімен несие ... ... ... ... алар ... ... және сонымен қатар ауыл
шаруашылық өндірісінде шикізаттың тұтынған, тауар ... ... ... етілген бағалар деңгейін орнату және азық-түліктік
тауарларды ауыл ... ... ... ... сауда жүйесін
құру.
2) Табыс туралы мемлекеттік саясат құрып, оны жүзеге асыру.
3) Экономиканың жұмыс ... ... ... ... ... инвестициялық өндірісін қайта құру. Бұл мақсатта ең ... тез ... және ... ... кәсіпорындардың
банктік шоттарда аммортизация сомасын және меншік айналымының ақшалай
қаражатын қайта құру қажет.
4) Ұзақ ... ақша ...... ... ... ... ақшаның жыл сайын өсуіне қатаң лимит беру. Бұл ақша
саясатын қатаң түрде ... Банк ... ... ... ... банктік жүйесін орталықтандыру керек. Ол үшін коммерциялық және
инвестициялық банктердің; ... ... ... салаларды,
кәсіпорындарды басымдылықпен және жеңілдікпен несиелендіру бағыттамасын
міндетті түрде ... және ... ... ... мерзімін сақтау.
5) Дағдарыс кезінде ішкі нарықты қорғау, оңтайлы (рационалды)
мемлекеттік ... және ... ... қызметін бақылауды енгізу
керек. Барлық экспорттық операцияларды орындаған ірі ... ... ... ... ... механизмін күшейту, осы арқылы
бағаны төмендету, ол ... ... ... Инфляцияға қарсы маңызды элементтердің бірі қаржыны сауықтыру және
халық шаруашылығын тұрақтандыру, ... көп және ... аз ... ... ... ... ... .
Бұған халық тұтынатын тауарларға бағаның өсу ... ... ... ... ... ... болады. Сондай-ақ шетелдік несиелерді
де пайдалану маңызды. Бірсыпыра шетел ... ... ... ... және ... дамытуда инфляция салдарын баяулатады.
Сондықтан бұл салалардың дамуына айрықша көңіл бөлу ... ... ... ... ... өзін өзі ... ... көшіру қажет.
Бір сөзбен айтқанда, инфляция халықтың әл – ауқатының деңгейіне теріс әсер
ететін нәтижелерді азайту керек. / 1 , 178 ... ... ... ... ... үшін әр түрлі әдіс- тәсілдер
қолданылды, яғни бұл ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... арқылы реттеу мақсатымен барлық экономикаға ... ... ... ... ... – бұл ... саясаты шеңберінде жүргізіледі.
Табыстар саясатын шартпен екі бағытқа бөлуге болады: жалақы мен бағалардың
өсу ... ... және ... тікелей бақылау жүргізу. Осыларды
қолдану арқылы нақты ... мен ... ... ... ... ... тиісті ережелердің жиынтығы ... ... баға мен ... ... өсуінің максималдық шегі пайдаланылады.
Жалақы ставкаларының өзгерістері ... ... ... ... өсу қарқынымен байланыста болады; ... ... ... ... ... өтеу үшін ... ... мәні мынада: жалдамалы жұмыскердің табыстары тікелей реттеледі, ал
пайда - жанама түрде баға ... ... ... ... ... саясатының дискриминациялық дәрежесі жоғары ... ... ... және ... ... гөрі жалақыға бақылау жүргізуді
тиімді деп санайды. Практика жағынан ... ... гөрі ... ... ... ... ... тауарлар топтарының саны көп
болады.
Табыстар саясатының бір вариантына әлеуметтік ... ... ... ... өсуі мен ... арасында тұрақты компромисс орнату үшін
үкімет ірі кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... болмасын дискуссия туғызады. Осы
саясаттың қарсыластарының айтуы бойынша, кәсіпкерлер мен ... ... ... ... (барынша көп пайда табу) ... ... ... олар ... белгілеген нысаналарды өз еркімен
орындамайды.
Бағалардың өсуіне шек ... ... ... әдіс, ол буып-түйілген
дайын өнімдердің сапасы мен ... ... ... ... ... бақылау жүргізу нарықтық қызметті дұрыс атқаруына, ресурстар ... ... ... ... ... саясатының
жақтаушылары бойынша, егер кәсіпкерлер мен жұмыскерлер ... ... күші де, ... ... деп ... онда ... инфляциялық күтімдерді сөндіруге көмек береді.
ХХ ғасырдың 60-шы ... ... ... ... жүргізілген
табыстар саясатының тиімділігі күткендей болмады. Сондықтан 70-ші ... ... ... ... ... ... оны ... бас тартты.
Бағаны реттеудің жанама әдістеріне монетарлық және фискалдық саясаттың
«дефляциялық» шаралары жатады. Алғашқыда олар циклға қарсы саясат ... ... ... банк ... ... байланысты ақша
массасының өсуіне, берілетін несиенің көлеміне, есепке алу ... және ашық ... ... ... ... ... міндетті
резервтерінің нормасына бірте- бірте шектеу енгізеді.
Айналымдағы ақшаның көлеміне шек ... ... ... ... арқылы жиынтық сұранысты азйтуға тырысады: мемлекеттік сатып ... ... шек ... ... ... ... ... және
жанама салықтарды өсіріп аммортизациялық реттейтін ережелерді нығайтады.
Сонымен қатар инфляцияны жоюдың ең бір ... жолы ... ... ... – ол ... ... ... орнына жаңа валютаны
енгізу әдісі. Мысалы: 1920 жылдары ... ... ... ... ... рейхсмарка құнсызданып, 1924 жылы енгізілген жаңа
маркаға 1:1 трлн. ескі рейхсмаркаға ... ... ... ескі марка жойылды.
Реставрация – ол ақша өлшемінің бұрынғы алтын құрамын қалпына келтіру
әдісі. Мысалы, Англия I-ші ... ... ... 1925-1928
жылдардағы ақша реформасы кезінде фунт ... ... ... ... ... ... Ал II-ші ... соғыстан кейін
реставрация – ревальвация ретінде доллармен салыстырғанда ... ... ... ... арқылы жүргізілді.
Девальвация - ақша өлшемінің алтын құрамын төмендету. Ол ... ... ... АҚШ ... ... ... ... ресми
курсын, оның алтын құрамын төмендетті. ... екі рет ... оның ... ... 1971 жылдың желтоқсанында ... ... 10%-ке ... – ол ... сызу» әдісі, яғни баға масштабын
ірілендіру. Мысалы, КСРО-да 1961 жыдың 1-ші қаңтарынан бастап баға ... есе ... 1961 жылы ... жаңа 1 ... ескі 10 ... 1988 жылы ... ... жаңа ақша өлшемі–1 нокрузадо
бұрынғы құнсызданған 1000 крузадоға эквивалентті болды.
Қорыта ... ... ... әдістері – мемлекеттің экономиканы
реттеудегі жүргізетін іс – рекеттерінің жиынтығы болып табылады.
Мемлекет экономикадағы тепе-теңдікті орнату үшін ... ... ... ... » ... арқылы реттеудің балама төмендету
стратегиясын қолдануы мүмкін.
Негізінен инфляцияны тежеудің екі негізгі стратегиясы бар:
1) ... » ... ... ... деңгейі баяу, ешбір
құлдыраусыз азайтуды көздейді;
2) «салқын сәтсіздік» ...... өсу ... ... тез арада кемітуді мақсат етеді. Үкімет екінші ... ... ... ... / 10 , 358 ... ... деңгейі 10% делік. Үкімет оны 2%-тен ... ... Бұл ... ... 1979 жылы ... ол 1982 ... ... 1980 жылдардың орта шенінде ... ... 4% ... 3%-ке төмендеді. Ол кезде экономика 1980-1982 жылдары үлкен
тоқырауды бастан өткерді.
Осы мәселелерге байланысты Үкімет ... ... ... ... ... ... Ол ... стратегиясы мен «салқын
сәтсіздік» ... еді ... ... ... ... өнім ... Градуализм саясаты.
Бұл суретте саясат инфляция деңгейін біртіндеп ... 3%-ке ... ...... ... ... төмендетеді.
Градуализм саясатында ақша өсуінің мөлшері шамалы азайып, жиынтық сұраныс
қисық сызығын төмен (DAD –DADI – ға) ... ... ... ... (SAS) ... ... қисық сызығымен (Е-ден Е1-ге) ілгерілей
түседі. Осыған ... ... ... ... ... ... ұсынымның қисық
сызығы төмен (SASI- қа) жылжиды. Ақша өсуінің аздаған қысқаруы ... ... ... ... ... ұсыным қисық сызығы тағы да төмен
жылжиды, бұл процесс осылайша қайталана береді.
Мезгіл жетіп, инфляция төмендеген кезде - өнім ... Е ... ... ... Әйтсе де жұмыссыздық жоғары күйінде қалады.
«Салқын сәтсіздік» саясаты
Инфляция(Р) ... ... ... ... ... ... сәтсіздік» саясаты
Бұл суретте (Сурет-9) инфляцияны жедел төмендету ... ... ақша ... әжептеуір қысқартылады.
«Салқын сәтсіздік» саясаты инфляция деңгейін тез төмендететін болады.
Бұл ақша өсуін ... ... ... ... ... қисық сызығын
DAD- тан DADI –қа жылжытып, экономиканы Е-ден ... ... ... қисық сызығы түзу болғандықтан, құлдырау орын алады.
Сонымен инфляция деңгейі біршама ... ... және ... ету ... (сурет-8-де көрсетілгендей) өсе бастайды.
Экономиканы ... ... ету - ЕI ... ... ... осы ... екі ... бір-бірінен айырмашылықтарын атап
көрсетсек:
- Градуалистік ... ақша ... ... ... ... де, ... ... қамтылу деңгейіне таяу болады, бірақ
бұдан инфляция баяу төмендейді;
- ... ... ... ... ... ақшаның өсу мөлшерін
біршама төмендетіп, ... ... ... стратегиясында саясат қалайда инфляцияны
төмендеткісі келетінін ... ... ... ... ... ... уақыт қажеттігі туындайды. Халық «салқын сәтсіздік» ... ... ... таяу ... жойылады деген ықтималдықтың өзі инфляцияны
баяулатып, ... ... ... қисық сызығын төмен жылжытады.
Ықтималдық саясаты - халықтың ... ... ... ... ... осы екі ... ... балама жолын график түрінде
көрсетсек (сурет-10)
m ... ... ... ... түсімдері ... ... ... қисық сызық) мен «салқын сәтсіздік»
стратегиясын (астыңғы қисық сызық) салыстырудың балама жолы.
Бұл суретте «салқын сәтсіздік» ақшаның өсу ... күрт ... кең ... ... ... ... ... тудырады. Градуалистік
саясатта аз мөлшерлі жұмыссыздықты және инфляция мөлшерін аздап қысқартады.
/ 10 , 360-361 б./
Кейбір елдерде ... ... оны ... бір жолы ... Бұл ... көбінесе баға және табыс саясаты жүргізіледі, ... ... ... бар, ... барлығының мәні баға мен номиналды
жалақыны қалпында ұстап тұру. Бағаның ... ... ... ал оны еңбек
өнімінің өсуімен байланыстырады. Бұл кезде сұраныс өседі. Тек ... ақша ... ғана ... ... ... ... баған тұрақты
ұстау шығынды азайтады. Демек сатушылар инфляцияны ... ... ... ... ... ... ... келтіреді. Олардың
айтуынша баға мен табысты ... алу ... ... инфляциялық
күтімді ушықтырады. Бұл әдіс тек инфляциядан белгісіз бір ... ... ... ал ол ... ашық ... ... ету қаупін туғызады. / 8 ,
303 ... ... ... төмендету мақсатымен валюта саясатының
инсрументтері пайдаланылуы мүмкін: ... ... ... шек ... ... ... көтеру.
«Дефляциялық» шаралардың тежеу жасайтын әсері алдымен экономикалық
өсуді баяулатты және жұмыссыздықты өсірді, ал ... ... ... Стагфляцияның (бағаның жалпы деңгейінің өсуі өндіріс қысқаруымен
бір мезгілде болады) ... ... ... ... ... ... мәжбүр етті.
Стагфляциямен күресудің неоклассикалық бағытының балама жолдары бар.
Оның мәні: инфляцияны төмендетуде қандайда ... ... ... ... осы және ... процестерді қолдан шығарып алмауды
көздеу керек.
Үкімет үшін инфляцияға қарсы саясат жүргізудің екі бағыты болады: бірте
– бірте ұзақ ... ... ... ... оны ... жүргізу, яғни «естен
тандыру терапиясы»(шоктік терапия).
Барлық жағдай елдің көлеміне, оның ... ... ... ... ... және шарттарына, өзгерістерді халықаралық қаржы
мекемелерінің қолдауына, ел ішіндегі әлеуметтік – саяси жағдайға ... ... ... ... инфляцияға қарсы шаралар тек
«шоктік терапияның» монетаристік әдістері қолданылды. ... біз ... ... / 11 , 318-321 б./
2 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... мен себептері және онымен
күресу жолдары
Қазақстандағы инфляция барлық ТМД елдері сияқты ел экономикасының
мемлекеттік-монополияланған ... ... ... өту ... ... ... ... себептерін нарыққа өтуге ... ... ... іздестіру керек. Олардың ең бастысы –
шаруашылықты басқарудың жоспарлы – бөлу жүйесі. Ол ... ... ... ... ... ... – ақшалық
үйлесімсіздіктің тууына мүмкіндік жасап, ... ... ... шеккізді. Әсіресе:
- ұлттық өнімді жинақтау қорына және тұтыну қорына бөліп, соның
негізінде ... ... ... ... – жабдықтарды өндіру және тұтыну тауарларын өндіру
салаларында;
- мемлекеттік баға ... ... ... ... кірісі мен шығынында;
- несиелік және қаржылық ресурстарды қалыптастыруда байқалады.
Қазіргі инфляцияның бір ... - ... ... біздің
экономикада ондаған жылдан бері байқалуда, оның түпкі себептері:
Біріншіден, бұрынғы Кеңес Одағының 20-шы жылдар ... ... ... құрылымдарды жоя бастауы;
Екіншіден, бұрынғы Кеңес Одағының экономикасында көп жылдар ... ... яғни бір ... ... ... ауыр ... жедел қарқынмен дамыса, екінші жағынан, тұтыну
құралдарын өндіретін салалар жәй ... Ол ... – ауыл ... жеңіл және басқа өнеркәсіп салалары.
Үшіншіден, бұрынғы Кеңес Одағының ұлттық табысының жартысына жуығы
жинақтау қорына кетсе, ал ... ... ... ... ол – ... ... ... бұрынғы Кеңес Одағында ұлттық жиынтық өнімнің (ЖҰӨ-нің) 25-
30%-ті ғана тұтыну қорын құраса, өркендеген елдерде ол көрсеткіш ... ... өте ... яғни ол ... табыстың 1/3 бөлігін құрады, ... ... ... ол 2/3 ... ... ... 1992 және 1993 ... Орталық Банк коммерциялық
банктерге 120%-ке несие берген. Ал ... мен ... және ... 240-300%-пен несие берген. Банк ... ... ... (2-2,5 есе) есебінен коммерциялық ... ... күш ... ... пайда тауып отырған.
Сөйтіп, біздің елде инфляцияны тудыратын ... көп ... ... ... ... - әкімшілік экономика жағдайында ол басылыңқы
сипатқа ие болды. Шындығында да ... баға ... ... ... заттарының бағасын тұрақты қалыпта ұстауға мүмкіндік
берді. Көптеген ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың
өзгерістерін есептемей тұрақты қалыпта немесе төмен деңгейде ... ... ... мен ... ... ... олардың құнымен
салыстырғанда әлдеқайда көп ауытқуына әкеп соқтырды.
Өндірушілердің өнімінің сапасын жақсартып, оның өз ... ... ... Нәтижесінде жылма – жыл сауда орындарында тауарлар ... ... ... ... ... ... (списание) отырды. Осының
бәрі «жабық» инфляцияның айғағы.
Қазақстанда 1992 жылдан бастап нарықтық өзгерістер аясында ... ... ... ... ... кенет көтерілуіне, сонымен бірге
инфляцияның қарқындап өсуіне әсер етті. Сөйтіп регистрациялық кейде ... ... ... ... ... жаңа ... – ақшалық масса немесе
жаңа жасанды құн жасалды. Яғни ұлттық валютаны ... ... ... ... ... ... ұлттық валютаға ауысқанын
аңғартты. ... өзі ... ... несиелеу, кәсіпорындар есептерінің
жеделдігін кепілді түрде қамтамасыз ету ... ... ... ... – ақ қолма – қол баға құрылымындағы несие үшін пайыз
қойылымының ұлғаюына, ал пайда мен ... ... ... қысқаруына жол
ашты.
1993 жылы айналымдағы ақша массасы 6,3 есе, ал баға 21,7 есе ... ... ақша ... мен инфляция қарқыны әрқайсысы 845% және 125%-ке
өсті; осы ... 1995 жылы 216% және 160% ... Ал 1996 жылы ... өсу ... одан әрі ... инфляцияның біртіндеп төмендеуін
байқатты.
1994 жылдың 1-ші жарты жылдығында өте қысқа ... ... ... ... онша елеулі болмаған жағдайда теңгенің айырбас бағамы 2
есеге жуық төмендеді. Сонымен қатар теңгенің ... ... ... ... ... дәрежесінде қала берді, бірақ оның валюталық нарықтағы
сатып алу қабілеті 2 есеге құлдырады. Тауар және ақша ... ... ... орын ... ... ... ... тепе – тедік аластату идеясы
енгізілді. Қазіргі уақытта Еуропаның көптеген ... ... ... ... деңгейі бір мәнді шамадан аспайды. АҚШ, ... ... ... үшін бұл ... ... ... ... Егер
инфляция 10% - тен асса, бұндай жағдай ұлттық апат болып саналады.
Шығыс Еуропа елдері – Чехия, ... ... ... ... ... ... соң (1990-1991), көп уақыттан бері инфляцияны 35%-
тен төмен ұстап отыр. 1993 жылы бұл елдермен Эстония мен Латвия теңесті.
Өте ұзақ ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерi болды. 1993 жылы инфляция деңгейi 2,4-2,9% құрады.
1-кесте. ТМД ... ... өсу мен ... ... ... өсу ... |Инфляция ... | | |
| |1991 |2000 |1991 |2000 ... |0,7 |7,5 |107 |1,5 ... |-11,7 |3,5 |274 |-0,5 ... |-1,2 |2 |94,1 |168 ... |-20,6 |3 |79 |4,4 ... |-13 |8,2 |78,8 |13,2 ... |-5 |85 |85 |18,6 ... |-5 |6,5 |92,7 |20,7 ... |-7,1 |5,1 |112 |24,2 ... |-4,7 |20 |103 |10 ... |0,5 |1 |82,2 |30 ... |11,6 |3 |91 |28 ... ... ... ... ... ... 1994 жылы
қаңтар айында өткен жылдың инфляция ... ... % ... ... ... қолданғандықтан , 1994 жылдың сәуір ... ... ... ... басу ... үш тәсілді ұсынады: либералды,
орташа қатаң және қатаң. Бұл тәсілдердің өзіне тән артықшылықтары ... бар. Біз үшін ең ... ... ... ... болып табылады.
Қазіргі уақытта инфляцияға қатысты осы әдісті ... мен ... ... ... 1994 ... ... инфляция деңгейі айына 5-6%-ке дейін
төмендеді.
Инфляцияның ... ... және 1994 ... бiрiншi жартысында
валютаны айырбастауды тұрақтандыруға бағытталған ақша-несие саясаты
болжалды ... ... жоқ. ... ... ... ... ... инфляцияның жалны индексi 534,3% құрады. Ал азық-
түлiк тауарлары 6 есе қымбаттады.
Әлемнiң ... ... шын ... бiрнеше жылдық пайыздар
деңгейiнде орналасқан. Мысала, Жапонияда 10 ... берi ол 0-ге ... ... бұл ... ... жылдары өте жоғары деңгейде
орналасқан. (3-кесте)
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... 109,7%-ға дейiн бiр жарты
жылдықта төмендегенi бiрiншi рет тiркелдi. Сатылған және ... ... ... ... ... ал кейбiреулерi төмендедi.
2-кесте. Инфляция деңгейi және шын мөлшерлеме.
| ... ... ... ... шын |
| ... ... ... |мөлшерлемесi |
| ... ... ... % | |
| ... орташа | | |
| ... % | | ... | | | ... ... |54,5 |49 |5,5 ... ... |39 |32,7 |6,3 ... ... |32,2 |21,5 |10,8 ... ... | |25,8 |8,4 ... | | | ... ... |35 |20,9 |14,1 ... ... |29,7 |10 |19,7 ... ... |20,8 |5 |15,8 ... ... |18,8 |9,3 |9,5 ... аталған себептерге байланысты инфляцияны тежеу үшін бірнеше
шараларды жүзеге асыруға болады:
- ... ... ... саясат құрып, оны іске асыру;
- Нарықтық механизмді күшейту, осы арқылы бағаны төмендету;
- Бюджеттің ... ... оның ... ... ... ... ә) шығындарды азайту.
- Салық жүйесін ... ... ... пайыздық қойылымын
төмендету - өндірістің дамуына күрделі қаржы алуға мүмкіншілік
тудырады, жұмысшылардың саны ... жеке ... ... ол ... қорландыруға, жинауға әкеледі;
- Сұраныс пен ұсыныстың сәйкестілігін қамтамасыз ету. ... баға ... бұл ... ... ... ... тәжірибесі инфляцияға қарсы ... ... ... ... және ... баға ... ... өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы
өнімдеріне баға ... ... ... ... ... / 2 ,78 б./
2.2 Инфляциялық процестерді басқарудағы банктік жүйенің рөлі және ... ... ... жылдың 15-ші қарашасы Қазақстан үшін мемлекеттік, елдік атрибуттың
ең ... ... бірі ... ... қастер тұтатын тарихи күн. Бұл
күні ақша айналымына өзіміздің ұлттық валютамыз – теңге ... ... ... ... ... – ақша тегершінін егемен мемлекетіміз өз қолына
алады. Бірақ теңгенің ... ... ... ... жолы аса
күрделі болды. Егер Кеңестік сомның құны бүкіл 1993 жылдың өн бойында екі
еседен ... ... ... ... ... ... ... айдың ішінде
ғана ұшырап үлгерді. Осының ... ... зор ... ... ... ... алу ... жоғалтылады. Өз кезегінде бұл
ақша қаражатын банктердің есеп шоттарында сақтап және шоғырландырып отырған
тұрғындардың ... мен ... ... қорларына салқынын тигізді.
Ұлттық валютаны енгізгеннен кейін сомдық инфляциялық потенциал ... ... ... ... ауысты. Сондықтан да ... ... ... инфляциялық баю әдістеріне көшумен ерекшеленеді. Мұның
өзі экономиканы несиелеу, ... ... ... ... ... ... ету жөніндегі жұмысының щұғыл нашарлауына сондай-
ақ қолма-қол емес валютаның жұмыс қабілетінің несие ставкасы казақстандық
баға құрылымындағы ... үшін ... үлес ... ... , ал пайда
мен еңбек төлемінің үздіксіз қысқаруына жол ... ... бір ... ... қол теңгенің аударылымдағыға котировкасын (дисэквивалентін)
құрауда пайда табу ... ... ... ... нәтижесінде олардың
курсының ара қатынасы кей уақыттарда 1,5:1 ... ... ... ... ... ... ... несиелеу,есептерді
қамтамасыз ету және кепілдендіру жөніндегі міндеттерін орындауды тоқтатты,
кәсіпорындардың есептік мүмкіндіктерінің зәрулігін (дефицитін) туғызды ... ... ... ... ... үдетіп ұлғайту үшін қолайлы
орта қалыптастырды. ... ... ... ... ... ... ... қатар шаруашылық объектілерінің қолдарындағы өз
ақшаларын пайдалану құқықтарын шектеді.
Банк ... ... ... рефорық ортаға антиэкономикалық
феноменнің – банк ... ... ... ... ... ... енгізілуін қамтамасыз етті. Банктік пайыз қойылымына шек
қоймай, мемлекеттік кәсіпорындағы деңгейі 30%-тен аспауға ... ... ... ... ... бастады. Дәл осы уақытта ... бұл ... ... дейін асып түсті. Осынау экономикалық
қайшылықтар 1996 жылы 40-60%-ке жетті және осы кезге ... ... банк ... ... жіберу орын алып отыр. Өйткені, ... ... ... банк несиелерін тарту, әдетте, өндірістік
кәсіпорындар балансындағы шығындардың көбеюіне әсерін тигізді. ... ... ... ... , табыстарды және берілген
несиелерді алу ... ... есеп ... ... мен ... асырушыларынан есеп айырысу қатынастарының
субъектілеріне айналды.
Баланс ... ... ... ... ... алу тетігіне,
материалдық емес жасанды негізде инфляциялық процестерді ... ... құн ... теріс бағытты нығайтудың құралына айналды. Нарықтық
ортада мемлекеттік ... ... ... ... тиімсіз өндірістік
қорларды директивалы индексациялау өмірде жоқ құнды ... ... іске ... әкеліп соғады.
Экономиканы инфляциялық қыздырудың идеологиясы әсіресе өндірістік
салада ... ... ... ... фискалды салық құралдары
жиынтығымен бірге өндіріске ... орта ... іс ... өмір ... ... ... ... бастады. Көлік, энергетика,
отын, шикізат салаларындағы пайданың елеулі бөлігі түпкі өнім ... ... ... жасалған құнның материалдық негізін жасанды құннан айыра
білмеушілік Қазақстан экономикасын қанауды ... елді ... ... және қоғамдық тұтынушылық сұраныстың күйзелісіне
жетелейді.
Макроқаржыгер – ... ең ... ... сатып алу қабілетінің өте
нашарлығы 1995 ... ... ... бұрынғы жылдармен салыстырғанда
инфляциялық құралдың (инфляциялық серіппенің) тиімділігін ... ... ... ... бір ізге ... ... функцияларын
сақтаған бұл тетік (механизм) сонғы жылдары ширыға, шоғырлана жұмылып,
халықтың басым бөлігін ... ... және ... қызметі саласынан
ығыстырып, қоғамның тиімді жіктелуін қамтамасыз етіп келеді. / 14 , 24-29
б./
Теңге құнын еркін ... ... ... ... Үкімет осында пайда
болуы мүмкін теріс ... ... ... ... қосымша
шаралар қолданды. Мұндай шаралар ретінде Үкімет пен ... ... ... ... қадамдары болды:
1- 1993 жылдың сәуір айының 2-сі күні Үкіметтің шығарған ... ... ... ... ... алу үшін жеке адамдарға 1% көлемінде
салық мөлшерін енгізді;
2 – Жеке ... ... ... ... валютасын шығару мөлшері
10000 АҚШ доллары көлеміне дейін шектеліп отыр;
3 – 1999 ... ... ... 22-сі күні ... ... ... ... сәйкес 1999 жылдың сәуір айының 2-сінен бастап
кәсіпорындардың тауар, жұмыс және қызметі экспортқа шығарудан ... ... ... ... бір ... міндетті түрде сатуы жөніндегі
нұсқауы енгізілді. Бұл нұсқауға сәйкес міндетті түрде ... ... ... ... ... мөлшерін өкілетті банктер арқылы валюталық
биржаға сатуы керек;
4 – 1999 жылдың сәуір ... 5-і күні ... ... ... ... ... ақша салған жеке адамдарға 9 ай ... ... ... ... алмаған жағдайда ол ... ... АҚШ ... 88,3 ... құны бойынша конвертациялауға,
ал кәсіпорындарға теңгелік депозиттерін 9 ай ішінде банктен ... ... 30% ... сомасын конвертациялауға мүмкіндігі туады.
Ұлттық валюта енгізгеннен Үкімет пен Қазақстанның Ұлттық Банкі толық
дербестік алғаннан кейін, қатаң ... ... ... Ақша – ... арқылы инфляцияның динамикасына әсер етті. Ол туралы ... ... 1991 жылы ... ... ... ... ... болды, ал 1993 жылдың соңында 2265%, 1994 жылы 1258%. 1995 ... Банк ... ... дейін төмендетуді жоспарлаған, 1995 жылы
қаңтар айында инфляция деңгейі 8,9% болды, ақпанда 6,7%, ... 5%. ... бұл ... ... – 42,6%, 24,2%, ... ... /15 , 24-
29 б./
Шетел үкіметтері мен ... ... ... ... бойынша сынайды, себебі бұл құбылыстың ... ... және ... ... ... ... болып
табылады. Мүмкіндігінше ұзаққа созылған уақытта бағалардың өсуі неғұрлым аз
болса, соғұрлым экономика тұрақты және болжамды болады.
Инфляция тең ... ... ... ... ... ... ... курс. Ол сыртқы ... ... ... ... ... қалған тауарлар бағаларына, яғни
инфляция деңгейіне әсер етеді. Ал ... ... ... ... ... ... тура ... төлем балансы да ... әсер ... және оны ... ... ... ... несие ресурстарының жоғарғы мөлшерлемелері инфляциялық
процестердің белсенді ынталандырушылары ... ... Ең ... фактор -
өндірістің құлдырауы . Осы себептен бюджеттік тапшылық туындайды. ... ... ... ... ... ... мен ... өтеу есебінен
құралады. Бюджеттік тапшылық жалпы ... ... ... ал ... кез-келген эмиссиялық ену инфляцияға
әкеледі.
Инфляцияның негізгі факторларын айтып, инфляциялық процестерді реттеуде
банктік жүйенің ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету;
- төлем балансының тепе – теңдігін қамтамасыз ету;
- пайыздық мөлшерлемелер деңгейін реттеу;
- ақша сомасының деңгейін реттеу;
- ... ... ... ... ... ... ... жетіп, Ұлттық Банк ... ... ... қоя алады: экономикалық өсу қарқынының жоғарылауы,
ортақ бағалар деңгейінің тұрақтылығы, жалпыға бірдей жұмысбастылық, ал ... ... ... экономикамыздың тұрақтылығына әкеледі. Әрине ол үшін
Үкімет пен Ұлттық Банктің өткізілген шаралардың ... ... ... керек.
Үкіметтің мәлімдемесі бойынша теңге ... ... ... ... ... ... нашарлауына байланысты. Өткен ... ... ... ... ... ... нарықтардың
жағдайына теріс әсер етуі Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің былтырғы
жылдан бері дағдарысқа қарсы әрекеттер жасауына ... ... Ол үшін ... ең ... ... ... өсу қарқынын алтын-валюта ... ... ... ... / 16 ,2 б./
Қазақстан Ұлттық Банкінің ақша - ... ... ... ... ... ішкі және ... ... қамтамасыз
ету болып табылады. Ұлттық Банк айналымдағы ақша сомасының көлемін реттеуі
республика аумағында ... бен ... ... және ... ... ... асырады. Банк Үкіметтің мемлекеттік қарызына ... ... және ... ақша айналымы, несие, банктік саладағы
саясатын әзірлеуді әртүрлі жүргізеді. Осының бәрі Қазақстан экономикасының
даму және оның ... ... ... ... жетуге
көмектеседі. / 17 , 32 б./
Теңгенің тұрақтылығын сақтау үшін ... ... ... ... ... ... мен ... сыртқы қаржы нарықтарындағы
жағдайды ескере ... ... ... ... ... ... жүзеге асырып келе жатыр. Қазақстан Ұлттық Банкі банктердің
сенімділігі мен олардың ... ... ... ... ... ... ... қадағалауды жетілдіруге және ьанктердің халықаралық
стандарттарға көшу бағдарламасын іске асыруға ... іс – ... ... / 18 , 2 ... Ұлттық Банкі қатаң ақша – несие саясатын жүргізуді ... ... және оның ... ... ... іс- шараларды
жүзеге асырады, төлем балансын ... ақша – ... ... жүргізіп
отырған бюджеттік – салық саясатымен және зейнетақы ... ... ... ... ... ... Банкі әлемдегі өзгерістерге
лайықты түрде жауап беретін болды, ол үшін әлемдік қаржы нарықтарының жәй ... ... ... ... ... ... Банкi теңге енгiзген күннен бастап қатаң ақша-несие
саясатын жүргiздi. ... ... ... және ... ... осы ... негiзi болып табылады (3-кесте).
3-кесте. Қазақстандағы инфляция деңгейі мен валютаның құнсыздану
көрсеткiштерi берiлген(пайызбен)
|Жылдар ... ... ... валютаның құнсыздануы |
|1994ж. |1158,3 |759,9 ... |60,3 |17,9 ... |28,7 |15,37 ... |11,2 |2,83 ... |2,4 |5,9 ... ... ... – бұл сұраныс пен ұсыныстың арасындағы байланыстың бұзылуы
және де ... ... ... ... ... бағаның
өсуiне әсер етуi деп ... ... ... күрделi әлеуметтiк-
экономикалық құбылыс болып табылады.
Инфляция кезiнде:
- Алтынға қарағанда ақшаның құнсыздануы;
- Тауарға қарағанда ақшаның құнсыздануы;
- Шетел валютасына ... ... ... баға ... ... ... Баға ... базалық кезеңге
қарағанда, бағалардың жалпы деңгейiн анықтайды.
Баға индексi – инфляция тереңдiгiнiң болмауын немесе болуын көрсететiн
көрнектi және бас ... бiрi. ... ... оның ... өзгеретiндiгiн немесе алдыңғы жылмен салыстырғанда ... ... ... өзгеретiндiгiн көрсетедi. Инфляция қарқынын
есептеудi келесiдей түрде табуға болады:
(9)
мұндағы: БУ-базалық уақыт; АЖ-ағымдағы жыл.
Инфляцияны ... ... ... ... ... iске ... ... баланстандырылмаған экономика жағдайында тек тұтыну бағасының
индексiнiң инфляцияны баяндауға жеткiлiксiз. ... ... ... ... ... еске алу ... Бұл ... инфляция
индексін (jи) мына формуламен анықтауға болады:
jи= jр * Кж.и. ... jр – ... ... ... – жасырын инфляция немесе ... ... ... ... инфляция коэфиценті былай анықталады:
(11)
мұндағы: (Ск – қанағаттанбаған сұраныстың өсуі;
jg – ... ... ... ... – тауар айналымы және қызмет көрсету индексі.
Инфляция индекссіз (jи) ... ... ...... табыс
және бағаны пайдалануға негізделген әдіс болып табылады:
(12)
мұндағы: jт – табыс индексі;
jш – шығын индексі;
jр – баға ... jш = jт ... онда jи = jр ... яғни егер шығындар ... ... ... ... онда инфляция тұтастай баға динамикасымен
анықталады.
Егер jш< jт ... онда ... ... ... ... ... әсер
етеді.
Ал егер jш > jт болса, онда бағаға қарағанда ... ... ... әдіс жуық ... ... Ең ... оның – Орталық жоспарлау
ұйымдарындағы халықтардың ақшалай табыстары мен ... ... ... және тағы ... ... ... ... массасының өзгеру мәліметтеріне сүйене отырып инфляция деңгейін
болжауға ... Ақша ... ... ... шығатыны (Ma V
= PQ) баға деңгейі былай ... Р – баға ... – ақша ... – ақша айналысының жылдамдығы,
Q – нақты тауарлар мен қызметтер көлемі.
Демек, бағаның өсу ... (jр) – ақша ... ... (jм), ... жылдамдығы индексі (jv) және нақты жалпы ішкі ... ... ... ... ... ... әсерінен болатынын ескерсек, онда болжау
есептерiн көпфакторлы модельдер негiзiнде ... ... ... ... ... ... мен оған әсер ететiн
факторлар арасында корреляциялық ... ... ... ... ... және ... ... инфляцияға болжау
жүргiземiз. Көпфакторлы модельдiң жалпы түрi келесiдей:
(15)
Негiзгi факторлардың iшiнде атап өтетiндер: валюта курсының өзгеруi,
ақша ... өсуi, ... ... ... ... ... Сонымен бiрге әр фактор бойынша уақыттық лагты ескеру қажеттi.
Егер жағдай өзгерсе ... лаг ... ... ... ... ... ... факторлардың бiрi болып табылады. Инфляция мен
оның факторларының арасындағы байланысты бiлу, ... ... ... ... және ... ... басқаруға мүмкiндiк бередi
Әлемдік тәжірибеде кең ... ... ... ...... негізделген инфляция деңгейін есептеу болып табылады.
Негізгі мәліметтер бойынша инфляцияға әсер ... ... ... ... уақытта, яғни ағымдағы уақыт пен болжанған уақытта анықталады.
Оған келесі факторлар ... ақша ... ... ... (жәрдем
ақшалар), жақын және алыс шетел мемлекеттеріндегі экспорттық және импорттық
бағалар.
Инфляция деңгейін есептеу әдістемесінің схемасы төмендегі кестеде ... ... ... ... ... ... ... ... ... % |
|1. |Ағымдағы уақыттағы ... |J’ ... ... |
| | | | ... ... ... ... |АТ | |
| | | | ... ... ... |СБ | |
| | | | ... ... ... өзгеруi. | ... |
| | |ИБ | |
| | | | ... ... ... ... |ЭБ | |
| | | | ... ... ... ... |ПҚ | |
| | | | ... ... ... инфляция. | | ... t ... ... (t+1) – ... ... И – ...... ТӨҚ – таза өнім қалдығы.
Әр факторларда оның ... ...... мен ... Одан ... ... ... жасалған уақыттағы сәйкес келетін
факторлардың абсолюттік мәнін, жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) ... және ... ... ... болжанған уақыт пен ағымдағы уақыттың пайыздық
өзгеруін салыстырып, көбейтеді. Әр факторлар бойынша ... ... және ... ... әсер ететін факторларға байланысты
инфляция ағымдағы уақыт пен ... ... ... ... / 19 , ... б./
2.4 Қазақстандағы экономикалық саясат және инфляция
Экономикалық саясаттың ... ... ... инфляция процестеріне
анализ жасау.
Қазақстандағы өтпелі кезеңдегі экономикалық саясаттың бағыттарын
анықтау ... ... ... ... ... салық салуды жоғарғы
деңгейінде және жылдам несиелік экспанциядағы бағаны либеризациялау (қаңтар
1992 ж.); ток тасушыларға (энергоносители) бағаның ... ... цен ... ... 1992 ж.); ... валюта кеңістігін құру
(қараша1993 ж.); өте қатаң ақша – несие саясатына өту (тамыз 1994 ж.); ... ... ... ... ... жеңілдететін, салық салу деңгейін
төмендететін және кәсіпкерлікке ынта (стимул) беретін (маусым 1995 ж.) ... ... ... ... ... өтуі ... 1999 ... барлығы экономиканың институтционалды қайта ... жаңа ... ... ... ішкі экономикалық қызметтің ары
қарай либеризациялануы негізінде жүргізілген.
Экономикалық саясаттағы әр ... ... ... ... ... бар. ТМД мемлекеттерінде, соның ішінде Қазақстан тәжірибесінен
қарап, әртүрлі қатаңдық деңгейіндегі ақша – ... ... оның ... көрсетті. Қазақстандағы 1993-1994 жылдары жүргізілген жұмсақ
ақша – несие саясаты республикадағы бағаның гиперинерциялық ... ... ... ... төмендеуі бірге жүрген жоқ. Кәсіпорындарға
эмиссиялық ... 18 ... ... құрады. Ақша массасы осы кезеңде ... ... ... 1993 жылы ақша ... ... ... ... 838% құрады, бұл алдыңғы жылдың көрсеткішінен 2 еседей жоғары
болды. 1994 жылы бұл ... ... ... қала ... сәл төмендеді
(663%). Бұл саясаттың нәтижесі бойынша тұтыну ... 1993 жылы 22,7 ... ал 1994 жылы 12,57 есе ... ... ақша ... өсуі баға ... процесін компенсациялауға кетті.
Ақша эмиссиясы кәсіпорындарға банкроттықтан құтылу болды және ... ... ... ... Бұл ... ... ... бұдан да
жоғары деңгейіне еш өзгеріссіз алып келді. Ақша массасының өсуі ... ... ... ұлғайтуға үш себептің әсерінен стимул бермейді.
Олар:
1) Монополизацияның жоғарғы деңгейі, бұл монопольды бағаның құрылуына
әкеледі.
2) Әкімшілікті ... ... ... ... шек ... бұл барлық өндіріс факторларын дефицитке, экономиканың
технологиялық артта қалуына алып келді.
3) Еркін ... ... ... ... ... мүмкіншілігінің жоқтығы.
1994 жылдың ортасында өз бастауын алған өте қатаң саясат қаржылық
тұрақтылыққа бағытталған. ҚР-ның ҰБ-нің ... ... 1995 ... ақша массасының көлемі 10%-ға өсті, ал 1996 жылдың
қаңтар–желтоқсанында ... ... бұл ... ... ... ... боды. 1994 жылы және 1995-1996 жылдардың
екінші ... ... ... ... белгілі бір тұрақтылық
деңгейіне жеткендігі және гиперинфляциядан өткендік, мемлекеттік бюджет
дефициті төмендегендігін куәландырады. 1994 ж. ... ... ... өсу ... 32%-дан, осы жылдың екінші жарты жылдығында 15,4%-
ға дейін дейін төмендеді және 1995ж. қаңтар – ... ... ... ... алғанда инфляция 1995 жылдың қаңтар–желтоқсанында 108,9%-
дан 103,6%-ға дейін ... Бұл ... ... ... ... жалғасын тапты. 1996 жылы ТБИ алдыңғы жылмен алғанда 128,7%-ды құрады.
Жалпы 1996жылы ... ... ... орта ... бағаның өсуі 2,1%-
ды құрады, ал 1995жылы – 4%, 1994 жылы – 23,5%, 1993 жылы – 29,7%, ... – 33% ... ... ... нәтижесі төлем қабілетінің төмендеу кризисі
және инвестициялық және банктік қызметтің кризисіне алып келді. 1994 ... ... ең ... ... ... –24,6%, өтеу мерзімі
өтіп кеткен кәсіпорындар мен ұйымдардың ... ... ... 24,7 есе ... ал ... ссуда – 9,4 есе өсті.
1995 жылы тамызында банкротқа кеткен ... ... ... ... ... 46% ... Ал 1997 жылы ... кәсіпорындар мен ұйымдардың барлығының 50%-дан көбі
шығынға ұшырады. 1996 ж. олардың саны 20%-ға ... өте ... ... ... ... ... ... біз
қаржылық тұрақтылықтың тек форма екендігін байқадық.
Экономикалық ... ... ... ... ... реттеудің екі тұтқасы бар. Олар ақша – несие және бюджеттік–салық
реттеу құралдары. Ақша – несие ... ... ... ... реттеу және ұлттық валютаның айналым ... ... ... өзгеруі және банктік жүйені бақылаудағы кейбір әдістер. Салық –
бюджеттік және фискалдық саясаттың құралдары келесі: салық ... ... ... ... Осы екі құралдардың бірігуі елдегі
макроэкономикалық ... ... ... ... және ... дамуын қанағаттандырады, көбінесе инфляция мен жұмыссыздықтың өсу
қарқынының тұрақсыздығын реттейді.
1998 жылы сәтті басталды. Осы ... ... ... ... 4%-ға ... және ЖІӨ-нің 1,9%-ға өсуіне жеттік. Егер 1998
жылдың бірінші жартыжылдығында өндіріс көлемі өсуінің әлсіреуін ... жыл ... өнім ... ... ... ... ... Сонымен, 1998 жылдың аяғында ЖІӨ 2,5%-ға төмендеді, өнеркәсіптің
құлдырауы 2,1% құрады, елдегі төлем балансы төмендеді – экспорт бір ... ... ... балансының кері сальдосы құрылып, ол 1801,0 млн.
АҚШ долларын құрады, бұл 1997 ... ... үш есе ... 1997 ... 627,2 млн. долларды құраған. /20,2 ... ... ... ... ... өзіндік сұраныс
келесі формула бойынша анықталады:
ЖІӨ = G+C+I+Xn ... G – ... ... – жеке ... – инвестиция;
Xn – таза экспорт.
1998 жылғы көрсеткіштерден келесідей көрініс аламыз:
- бюджет кризисі салдарынан мемлекеттік шығындардың 70 ... ... ... ... пен ... жеке ... төмендеуі салдарынан,
жеке тұтыну 15 млрд. теңгеге төмендеді;
- экспорттың бірден қысқаруы салдарынан және Қазақстанның ... ...... ... Оңтүстік – Шығыс Азия елдері және басқа да
елдерімен импорттың өсуі ... таза ... 140 ... ... ... ... деңгейі инвестицияның 20 млрд. теңгеге өсуіне алып
келді.
Жоғарыда көрсетілген ... біз 1998 жылы ... ... ... ... ... байқадық, бұдан экономиканың құлдырауы 8-10%
құрады. 1998 жылы болжанған ЖІӨ көлемі 2005 ... ... ... ... көп ... ... шаралардың қиындықтары 1998 жылдың ... әсер ... ... ... ... ... нәтижесіне
тез арада бейімделе алмады, бірақ олар ауыр салмақпен 1999 ... ... ... ... 1998 ... айналымдағы қолдағы ақша
көлемі 26%-ға төмендеді және 1999 ... 1 ... 68,7 ... ... ... ақша құны ... ақша массасы көлемінде 1 қаңтарда жыл
басымен салыстырғанда 7,7% -ға төмендеп 46,7% ...... ... осы ... ... ҰБ-тың басшылары
инфляцияны төменгі ... ... ... және ұлттық саясаттың
тұрақтылығын қанағаттандыруды түсіндіреді. Бірақ ақша ... ... ... ... ... ... және ... қатар екінші
деңгейлі банктердің ... ... ... ... сенбеуі болып
табылады. Бұл туралы сәл кейінірек айтамыз. Ал енді ... ... басу ... ... айтайық . / 20,3 б./
1993 жылы ... ашық ... ... ... алып ... ... әртүрлі себептерге байланысты 1994
жылдың басына дейін мемлекеттік басқару органдары ... ... ... ... ... жоқ.
Ұлттық валютаны енгізгеннен кейін, елімізде ақша – несиелік реттеу
құралдарын эффективті қолдануға ... ... ... ... Монетарлық
және фискалдық реттеудің құралдарын білікті түрде қолдану ... ... 1995 жылы – 60,5%, 1996 жылы – 28,7%, ал 1997 жылы – ... ... ... ... әкелді.
Бұл жетістіктер инфляцияның табиғи құбылысы емес, ол еліміздегі жүріп
жатқан ... және ... ... ... ... біз ... ... деңгейлі инфляция салдары экономикадағы ақша массасының
ұсталымсыз өсуі және ... ... ... ... ... отырған
бюджет тапшылығының жоғарғы деңгейі әсер етті.
1994 ... ... ... ... ... ... ... өзгеріс пайда болды. ҰБ экономикада ақша массасын ұстауда
өте қатал саясат жүргізе бастады, ал ... ... ... ... бір ... ... ... арқылы жеке секторға
бежеке секторға бее мемлекет қызметкерлері санын ... ... бұл ... ... ЖІӨ-нен алып қарағанда 4% деңгейінде болды.
ҰБ-тың 2-деңгейлі банктерге байланысты саясаты мынаған алып ... ... ... ... өз орнына ... ... ... ... мемлекет пен экономика толықтай
зардап көретін, ... ... ... мен ... ... ... жасайды. Банктердің мұндай қызметі нақты
экономика секторынан ... ... алып ... ... ... құралдары
жетіспеушілігі мен төлем қабілетсіздігін қоздыра түседі, ұлттық ... ... ... ... ... ... әкеледі және де
өндіріс саласына инвестиция ағымын төмендетеді. Өндіріс сферасында бәрінен
де көп банктік ... ... ... салдары кіші және орта
кәсіпкерлікке әсер етеді, олар ... ... ... ... ... ақша – ... реттеу құралдарын қолданып экономикадағы
ақша ұсынысын көтеруге болады, бірақ ақша ... ... ... айрылмау керек. ҰБ-тің жақсы ойластырылған ақша массасын
қолдануды және 2-деңгейлі банктердің ... ҰБ ... ... реттеу саясатының жүруінен, инфляцияның өсуінен қашу мүмкіндігі
толықтай негізді болады.
1999 ж. жалпы ... ... ... ... алдыңғы
жылдардағы дүниежүзілік кризис салдарынан кейінгі. 1999 ж. басында ... үш ... ... ... ... нарықтың бұзылуы, ол Қазақстанның экспорттық тауарларының
негізгі тұтынушысы болып табылады. Бұл экспорттан табысты төмендетті.
Сонымен ... ... ... ... ... төмендеді, одан
тура және портфельдік инвестициялардың ағымы төмендеді.
2) 1999 ж. шикізат ресурстарына деген баға соңғы он ... ... ... ... Дүниежүзілік конъюктураның шикізат нарығына ... ... ... қара және ... металл өндірісінің үлкен мөлшерінің
болуы түсіндіреді.
3) Дамушы нарықтан капиталдың ағып кетуі Қазақстан өкіметінің толықтай
белгіленген «көгілдір ... ... ... ... ... ... белгілеуімен негативті тенденцияға қарсы қою
мақсатында Қазақстанның ... ... ... айналым курсын еркін
айналымға жіберді. Бұл шикізат ресурстарына бағаның өсуімен қатар ЖІӨ-нің
өсуіне алып ... ... пен ауыл ... ... ... қатар еліміздің төлем балансының жақсаруына алып келді. ... ... ... бұл ... басқа да қызметтермен қатар ҚР-на
ТМД ... ... ... ең ... ... ... ... туғызды ./ 21,2 б./
1999 жылдың екінші жартысында Қазақстан ... ... ... сонымен қатар мұнай экспорты көлеміне ... ... ... ... ... ЖІӨ ... ... бұл алдындағы күтімнен асып түсті. Өнеркәсіп
өндірісінің көлемі 2,2%-ға өсті, ал ауыл ... ... ... Ауыл ... саласындағы көрсеткіштердің өсуі негізінен қолайлы
ауа-райы ... ... ... саласының 66%-ға өсуіне
байланысты.
Нақты сектордың жеткілікті түрде интенсивті дамуы ... ... ... да әсер ... ол ... жүзіндегі және де ТМД елдеріндегі
жұмыстың күшеюі, Қазақстан экспортыныңстан экспортыныңдегі дүниежұзілік
бағаның ... ... ... ... және де ішкі ... ... 22,6 ... жылдың сәуірінен қазан айына дейінгі кезеңде теңге девальвациясы
59% құрады, бұл ... ... ішкі және ... нарықтағы
бәсекелестігін қайтаруға мүмкіндік алды. 1999 жылдың желтоқсанында теңгенің
айырбас бағамының нақты эффективті ... 1998 ... ... 26,6%-ға төмендеді және 1996 жылғы баға паритетіне
салыстырмалы ... ... ... ... жоғарғы қарқыны экспорттың физикалық көлемінің
өсуіне елеулі әсерін тигізді. Егер ... ... ... ... ... ... ... нарығындағы бағаның өсуі әсер етті, ... ... ... ... теңге курсының өзгеруіне әсерін тигізеді. ТМД
елдеріндегі экспорт неғұрлым төменгі бағамен жүзеге ... және ... осы ... ... ... ... шығындарды тек 1999 жыл үшінші кварталдың аяғы мен төртінші
кварталында жабуға мүмкіндік береді.
Қолданған бағыттың теңге бағамына неғұрлым ... ...... төмендеуінен көрінді. Импорт көлемінің қысқару тенденциясы 1999
жылдың барлық мерзімінде сақталды. Импорттық тауарларға ішкі сұраныстың
төмендеуі және сыртқы нарықтағы бәсекелестіктің ... ... ... ... ... кеңеюін тоқтатты және 1999 жылдың екінші
жартысында сауда операциясының қолайлы балансына жетуіне алып келді. 1999
жыл қорытындысы бойынша сауда балансының профициті 340 млн. ... ... ... операция есебінің дефицитін 1998 жылғы көрсеткіш 1236 млн.
доллардан 236 млн. долларға дейін қысқартуға ... ... 1999 жылы ... ... саясатын өзгерту бәсекелестік
жағдайының құлдырауы кезіндегі шығындарды ... және ... ... ... реттеуге мүмкіндік берді.
2000 жыл бойы теңгені жоғарғы девальвация деңгейінде ұстап тұру, ары
қарай ТМД ... ... баға ... ... ... ... береді. 1998 жылы ресей рублінің құлдыраған девальвациясы ресей
өнеркәсіптерінің бәсекелестігіне елеулі зиянын ... және бұл ... 2000 жыл бойы ішкі ... ... ... ... ... жүргізуге мүмкіндік берді. Теңгенің ресей рубліне
қарағанда арзандауы 2000 жылы 8,5% ... ал ... ТМД ... салыстырғанда рубльдің нақты эффектілі айырбас бағамы 7,6%-ға
төмендеді.
Ал 2000 жыл ... ... ... ... ... қымбаттауы байқалды, бұл эвроның айырбас ... ... ... ... нақты эффектілі айырбас бағамы индексі, ТМД ... ... 1999 ... ... ... ... Бұл ... экспортерларының бәсекеқабілеттілігін көрсетеді. Жалпы
2000 жылы Қазақстанның негізгі 20 сауда ... ... REER ... ... ... ... саясат 1999-2000 жылдары экономиканың ... ... ... ... және ішкі ... өнімді өндірудің дамуына жол
ашты. Импортталған тауарлардың қымбаттауы сұранысты ... ... ... ... ... алып келді. Тұтыну импортымен салыстырғанда
бұдан ... ... ... ... шикізаттар мен аралық
өнеркәсіптік тұтыну тауарларының кіру көлемінің өсуі байқалды ./ 22,7 ... ... ... ... ынталандыру және сұраныстың тиімді
нақты теңгенің арзандауының жиналғанымен сәйкес ... ... ... ... ... ... ... өнімнің
физикалық өсу көлемі қазба байлықтарды алу саласында ғана емес, сонымен
қатар ... ... мен ... ... өндіруде де байқалады.
Қазақстандағы ЖІӨ өсуі 2000 жылы 9,6% құрады, айта кететін бір жайт ... ТМД ... ... ... өсу ... ең ... 14,6% ... табылады. Ресей кәсіпкерлерінің сұранысының төмендеу
кризисі кезінде азап ... қара ... мен ... рудасын алу
салаларындағы физикалық өндіріс көлемінің кәдімгідей өсуі байқалды. Тұтыну
тауарлары өндірісі де ... 2000 жылы ... ... өндіру көлемі 1999
жылы салыстырғанда 8,9%-ға ... ал ... және ... ... өсті.
Экспорттық ұсыныстардың өсуі 2000 жылы сауда балансы профицитінің
рекордты жоғары көрсеткішіне 2,8 ... ... ... ... ... және
ағымдағы операциялар есебі 1,1 млрд. доллар құрады. Мемлекетік табыстың
өсуімен қатар, тура ... ... ... келуі өзіндік
экономикалық ресурстардың айырбас курсын балансты ұстауына және ... ... ... жеткілікті болды.
Сыртқы сауда айналысының 42%-дан көбі ТМД ... ... ... Өз кезегінде ТМД елдеріндегі импорттың жартысынан
көбі Қазақстанда өндірілетін тауарларға келеді. Бұлар ... ... мен ... ... ... ... сезімталдығы, айырбас
курсы тербелісінен ... баға ... ... өте ... ... баға ... ұстауды қанағаттандыратын курстық
саясаттты жүргізуғ, импорттық ауысу саясатын табысты өткізудің ... ... ... ... ... ұстау Қазақстанның Ұлттық Қорын
қызметтендіруге әкеледі, бұл ... ... ... кең көлемде
ағылып келуінен қорғайды. Және де экономиканың «қызуынан» қорғайды және
дағдарыс жағдайында тұрақтандыру ... ... ... мен евроның курсының тұрақтылығының сақталуы теңгенің
жеткен ... ... ... жоғарғы қарқынының ұсталуының
салдарынан сақтауға мүмкіндік ... 1999 ... ... ... ... ... өсуінен
(11,3%) кейін, теңгені девальвациялау нәтижесінде инфляцияның бірқалыпты
төмендеуі байқалды. Егер 1999 жылы ... ... 17,8м ... онда ... оның ... 9,8% ... төмендеу тенденциясын ескере келе, Ұлттық Банктің 1999-
2000 жылдары 6 рет қайта қаржыландыру ... ... және ... ... екі есе ... ... 12,5%-ға дейін. Сонымен қатар басқа да
жекелей ставкалар төмендетілді: ... ...... ... ... ... ... – 27%-дан 21%-ға, «репо» ... ...... 19%-ға ... ... ... ... көрсеткіштері.
Қазақстан Республикасының статистика ... ... ... ... инфляцияның сандық мәндері алынды: 1996 жылы
– 28,7%, 1997 жылы – 11,2%, 1998 жылы – 1,9%, 1999 жылы – 17,8%, 2000 ... 9,8%, ... – 6,4%, 2002 жылы – 6,6%, 2003 жылы – 6,8%, 2004 жылы ... ... инфляцияны қарастырмастан бұрын біз 2002 және ... ... шолу ... ... 2002 жылы ... ... ... тауарларының қымбаттауы – 7,1%, оның ішінде жеміс-жидек –
36%, күріш – 26%, балық – 8,4%, ет және ет ... – 8,3%, қант пен ... ... ... төмендеп, сүт – 1,7%-ға төмендеген.
Жеміс-жидектің бағасының көтерілуі болмағанда Ұлттық ... ... ... ... ... ... еді ... емес тауарларға келсек, бұлар 6,3%-ға өскен, оның ішінде –
киім – 8,7%, ыдыс – 7,9%, ... пен ... – 7,5%, ... – 7,4%, аяқ киім ... көтерілген. Ақылы қызмет көрсету – 5,8%, оның ішінде, ... ... ... – 6,4%, ... ... ету – 8,2%, ... ... – 7,3% көтерілген. Ұлттық Банктің болжауы келді, яғни
инфляция 5-7% ... ... ... ... ... жыл ... 9%-дан 7,5%-ға төмендетуге мүмкіндік берді ./ 23, 4 б./
2003 жылы инфляция бірқалыпсыз ... ... Егер ... айда ... ... 2,8% ... онда ... үш айда инфляция 3,8%
құрады. ... ... ... ... деңгейі соңғы рет 2000 жылдың
төртінші кварталында байқалған, ол 4% ... 2003 жылы ... ... 6,8% ... ол ... ... деңгейінен 6,6% аздап көп болды.
2003 жылғы ... ... ... әсер еткен, тұтыну
тауарлары мен қызметінің жеке түрлерінің бағаларының қымбаттауы. 2003 жылғы
инфляцияның ... ... ...... ... ... ең көп әсер еткен ұн және оның өнімдерінің қымбаттауы,
және соның салдарынан мемлекет бидай ... алу ... ... Нан –
11,3%, ұн – 26,2%, дәндер – 34,2% ... ... ...
22,3%, жұмыртқа – 13,3% өсті. Азық-түлік емес ... баға – ... ... ... ... ... салдарынан. / 24, 2 б./
Ұлттық Банктің бағалауы бойынша жеміс-жидектерге баға өспегенде 2003
жылы инфляция деңгейі 5,8% ... еді. ... ... осы жылы ... ... құрылымында баға адам таситын транспорт қызметінің
тарифі – 9,4%, білім беру мекемелері – 8,9%, ... ...... ... үй ... ... 5,1% қымбаттады, соның ішінде
газбен қамтамасыз ету – 9,6%, ... ... ету – ... ... ... ... ақы және басқа да факторлардың
қымбаттауына қарамастан орташа жылдық ... ... ... ... және 2003 жылы оның деңгейі 6,4% құрады, ал ол 2002 жылы
– 5,9% болған.
Ал 2004 жылы инфляция 6,7% ... ... ... ... деңгейі жыл соңындағы есептеулердің 6-7%-ы шегінде салыстырмалы
түрде ... ... ... ... ... құрылымы бойынша неғұрлым жоғары деңгейде азық-түлік
тауарлары – 7,4%-ға қымбаттады, азық-түлікке жатпайтын ... ... ... көрсетулерге бағалар мен тарифтер тиісінше 6,2%-ға және 5,9%-
ға көтерілді.
2004 жылы инфляция динамикасына тән ... ... ... ... және қызмет көрсетулерге бағаның өткен жылдардағыдай
ерекшеленген «лидерлерсіз» іс ... ... ... атап ... ... басқа, теңге енгізілген сәттен бастап барлық ... ... ... ... төмендеуінің орнына есептік жылдың жазғы
айларында оның көтерілгендігі байқалды.
2004 жылы инфляция орташа алғанда ... ... Оның ... ақша ... ... ... ... арналған негізгі бағыттарында және ҚР-
ның ... ... ... ... ... ... ... айқандалған болжам бағдарларының шегінде ... ... ... ... ҰБ ақша – ... ... жүргізу кезінде базалық
инфляцияның көрсеткіштерін бағдарға алады. ҚР-ң ҰБ Басқармасының қаулысына
сәйкес базалық инфляция есебі екі ... ... ... және оны ҚР-
ң Статистика жөніндегі агенттігі жүзеге асырады. Базалық инфляция есебінің
бірінші әдістемесіне сәйкес ... ... ... және көмірге бағаны алып тастау, ал екінші әдістеме бойынша –
ТБИ-ден ... ең ... ... ... 5 ... және ... төмендеуін көрсеткен 5 компонентті алып тастау көзделеді.
Ақша – несие саясатының 2004-2006 жылдарға ... ... ... ... 2004 жылға арналған базалық инфляцияның
болжамы, 1 ... ... ... ... құрайтынын ескере отырып, өткен
жылдың қорытындылары бойынша тұтастай алғанда ... ... ... ... ғана ... ... /26 ,2 ... жылдық есебі. 2005 жылдың 20 сәуірінде ел Президенті 2004 жылы
ҰБ-тің жылдық есебін тыңдады. Президент ҰБ-тың 2004 ж. ... ... қоса ... ... ... ... ... шығындарын өсіру
арқылы тұтыну бағаларының өсуін ... ... ... және мұнымен қатар жоғары экономикалық белсенділіктің
сақталуын атап өтті.
Мемлекет ... ҰБ ... ... басқа да тапсырмалар қойылды.
ҰБ Үкіметпен бірігіп теңге курсының Қазақстан экономикасына әсеріне
комплекстік зерттеулер жүргізеді./ 24, 2 б./
Қазіргі ... ... ... ... ... ... мен
валюталық бақылау» Заң жобасындағы, ... ... ... ... алып ... шек қоюын сақтау туралы ұсынысын Президент
қолдады. Бұл норма көлеңқелі экономикамен ... және ... ... ... мен ... қамтамасыз ету мақсатында енгізілген
болатын.
Ішкі қарыздың өсуі Қазақстанның экономикалық дамуына мүмкін негативті
әсері мен ... ... ... ... ... ... реттеу жүйесін құру көзделді.
Сонымен қатар, ҰБ-қа қаржы ұйымдары мен қаржы нарығын қадағалау мен
реттеу ... ... ... ... ... ... ... сұрағына жұмыс істеу берілді.
Ағымдағы жылдың бірінші кварталында Қазақстанда жылдық тұрғыда жоғарғы
инфляция деңгейі байқалды. ҚР-ның статистика ... ... ... 2004 ... ... ... тұрғыда инфляция 6,7%
құраса, ал 2005 ж. наурызының аяғында ол 7,1%-ға дейін өскен.
2005 жылдың бірінші кварталындағы баға ... 2004 жылы ... ... ... анықталды, оларға шығын инфляциясын,
сұраныс инфляциясын және де ... ... ... ...... саясатының құралдарының инфляцияға кешігіп әсер етуін
ескерсек, 2005 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... ... инфляция көрсеткіштеріне әсерін тигізген
жоқ. Есептеулер бойынша, инфляцияға ... әсер ету ... 2005 ... екінші жартысынан да күтіліп отыр.
Осыған байланысты ҚР-ның ҰБ-ның басшылары 2005 жылдың 1 мамырынан
бастап ... ... ... ... ... 7,5% ... орнатып
қойды ./ 24, 3 б./
2005-2007 жылдардағы ақша – несие ... ... ... ... 29 қаңтарында ҚР-ның ҰБ-нің басқармасымен 2005-2007
жылдарға деген ҚР-ның ҰБ-ның ақша – ... ... ... ... ... дамуындағы үш сценарлық вариант қарастырылды және
негізгі ретінде мұнайға деген жоғарғы баға ... ... ... ақша – ... ... ... ... инфляцияны
еліміздің 2005-2007 жылдарға деген әлеуметтік-экономикалық дамуының ... ... ... ... ... ... табылады. Онда
инфляция 2005 жылы – 4,9%-6,5% аралығында, 2006 жылы – ... ал 2007 жылы – ... ... ... ... қойылған мақсатқа жету үшін ҰБ ақша – несие саясатының нарығына
әсер ету ... ... және ... ... оны қатаңдатады. Ақша
– несие саясатын қатаңдатудан ҰБ-тің жекелей ставкаларының ... әсер ету ... ... ... ... табыстылықты реттеу мақсатында қысқа мерзімді
ноталар жіберілді, бірақ олардың айналым ... ... ... Бұл ... шығын ликвидтігінің негізгі ... ... ... депозиттері болады. / 27, 2 б./
Шығынның ликвидтілігі проблемасының өткірлігін төмендету үшін және
банктердің ликвидтілігін әлдеқайда икемді реттеу үшін ... ... құру ... сай ... ... ... ... резервтер қажеттілігінің нормативтерін сақтайтын
болатын банктердің құрылымдық міндеттемелерін ... ... ... және де ... орындалу тәртібі де
қарастырылады және эффектілі ақша – ... ... ... неғұрлым
оптималды нұсқасы тамалды нұсқасы таұнымен қатар, ашық нарық операциялары
кеңейеді, өзіндік бағалы қағаздар портфелін көбейтуде ... ... жаңа ... ... ... да ... қолданылды.
Сонымен қатар, ҰБ қаржы секторы түріндегі зейнетақылық активтерді
есептеудің методологиялық ... ... және ... бір шаралар
қолдану үшін олардың ақша – несие саясатына әсер етуін қарастырады.
ҰБ ... ... ... ... ... ... ... еркін
жүзу жүйесінде сақтауға тиіс.
Валюта жүйесін ары қарай либеризациялауға бағытталған саясат ... 2007 ... 1 ... бастап валюта операцияларын лицензиялау
толығымен тоқтатылады. Бұған қоса, «экономикалық қызу» ... ҰБ ... елге ... ... ... ... және қажет болған жағдайда
пайда болған тәуекелділікті төмендетуде ... ... ... да ... ... эффективті және сенімді қызмет етуін
қамтамасыз етуге, олардың тұрақты қызмет етуін қамтамасыз етудегі ... ... ... ... жаңа ... ... ... негізінде Ұлттық банкаралық төлем карточкалары жүйесін дамыту
бағдарламасын орындаудағы болашақ шаралар ... ... келе алға ... мақсат барынша толық қарастырылды деп
ойлаймын. Оның ішінде инфляциямен ... ... ... мен оны жүзеге
асырудың тәсілдері қарастырылды. Соның ішінде Филлипс қисық сызығы, ... пен ... ... ... тура ... байланыста еместігі
тәжірибе жүзінде көрсетілді.
Инфляцияға жанама және тура саясаттардың ерекшеліктері, қалай қолдану
жолдары, ... қай ... және тағы да ... ... ... жауап бердім деп ойлаймын. Әрине бұлардың бәрі- ... ... ... ... көз-қарастарды, теорияларды,
тәжірибе жүзіндегі ... ... ... кең ... ... жерде ең басты мақсаттар біршама ашылды деп ойлаймын.
Алдыңғы бөлімдерде қарастыры өткеніміздей, инфляциядан халықтың негізгі
бөлігі қорлық көреді, яғни жұмысшылар, ... және тағы да ... ... ... Болжанбаған, күтілмеген инфляция жинақтардың
иеленулеріне зиян келтіреді. Ол ... ... ... ... ... ... Жылжымайтын мүлік иелері немесе кейбір қаржы активтерін
ұстаушылар, инфляциядан ұта ... ... ұтыс ала ... ... инфляция
қаржы активтер құнсыздануы мүмкін, ал жылжымайтын мүліктің ... ... ақша ... ... алушылық қабілетін төмендетеді, атаулы
табыс инфляциядан артта ... онда ... ... ... немесе өмір сүру
деңгейі төмендейді. Инфляция табыстарды қайта бөледі, тіркелген табыстарды
алушылар табысты ... ал ... ... топтарына молайтты.
Қорыта айтқанда, инфляцияның әлеуметтік – экономикалық салдары ... әсер ... ... аз ... көп зиян ... оның халық
немесе мемлекет үшін, әрине зардабы ... ... ... ойымша инфляция
процесі болған кезден емес, оның алдын алып, қандай себептерге байланысты
екендігін анықтап, оған қарсы шаралар жасау ... ... ... Б.Жүнісов, Ұ.Мәмбетов, Ү.Байжомартов.-Нарықтық экономика негіздері.
Алматы: ... ... ... 1994ж. ... ... ... ... банктер, валюта қатынастары Алматы «Экономика»
2000ж. 328 б.
3. ... ... ... ... Е.Байжұмаев,
С.Досқалиев, Ж.Жәйшібекова Экономикалық теория негіздері Алматы
«Санат» 1998ж. 479 б.
4. Сейтқасымов Ақша ... ... ... ... 2000ж. ... С.Б.Мақыш Ақша айналысы және несие Алматы: «Қазақ ... ... ... ... ... ... Москва: «Банки
и Биржи» 1997г. 271стр.
7. Мамыров,Тілеужанова Макроэкономика 2002ж.
8. С.И.Ивашовский Экономика: микро и макроэкономика Москва: «Дело» 1998г.
360 ... ... ... ... 2 ... ... «Дело-Сервис»
1999г. 416 стр.
10. Р.Дорнбуш, С.Фишер. Макроэкономика(қазақша басылымы) Алматы «Білім»
1997ж. 575б.
11. С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров Экономикалық ... ... ... 2002ж. 464 ... В.Ш. ... ... Москва:«Центр» 1998г. 384стр.
13. Меньшиков. Новая экономика. Москва: Между Станислав 1994г. 398стр.
14. М.Имашев «Қаржы және аудит»1998ж.
15. Қаржы-қаражат №6 1998ж. 185б.
16.Столичное ... ... ... в ... 30
апреля
17. Ақиқат//Жұмыссыздық... ел қасіреті. № 8,1996ж. 205б.
18. Түркістан «Қазақстандағы инфляция жағдайларын жақсарту мәселелері»
2001ж. 9-15 ... ... и ... ... под ... Г.А.Кандауровой. Минск ООО «Интерпрессервис» ... 2001г. 384 ... ... М.М., ... А.И. Статистический анализ тенденций и
колебаемости. Москва: «Финансы и статистики» 1983г. 206 ... ... ... ... ... 1971г. ... ... справочник //Финансы Республики Казахстана. ... ... ... ... ... ситуации на финансовом рынке. 2003г. №1,
январь 2-3стр.
24. Банки Казахстана//О ... ... на ... ... 2004г. ... ... Банки Казахстана //О текущей ситуации на финансовом рынке.2005г. №1,
январь 2стр
26. ... ... ... ... на ... ... 2005г. ... 2-3стр
27. Статистическии бюлетень «Социально-экономическое положение Республики
Казахсана за январь-декабрь 1996г.» Алматы НацСтатАгент. 1997г. 44 стр.
28. Статистический ежегодник Казахстана // Цены и ... ... ... / ... в цифрах // Бағалар және тарифтер.
2003-2004г. 455б.
30. Агентства РК по статистике: от 1 февраля 2005г. ... / Э-17. Об ... ... в РК в январе 2005 года
31. Агентства РК по ... от 1 ... 2005г. ... ... / Э-28. Об ... ... в РК в ... 2005 года
32. Агентства РК по статистике: от 1 апреля 2005г. Экспресс-Информация
№06-2А-7 / Э-40. Об ... ... в РК в ... ... ... - ... ... бойынша 1999 - 2004 жылдарға аналған баға
индекстері(пайызбен)
|  |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... ... ... желтоқсанына ... ... ... |109,8 |106,4 |106,6 |106,8 |106,7 ... ... |120,6 |112,8 |108,8 |107,1 |107,1 |108 ... емес |119,8 |106,1 |104,5 |106,3 |106,9 |106,5 ... | | | | | | ... ... қызмет |109,9 |107,1 |103,5 |105,8 |105,9 |106 ... | | | | | | ... ... |157,2 |119,4 |85,9 |111,9 |105,9 |123,8 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |131,8 |116,4 |98,2 |101,9 |107,5 |122,7 ... өнімді сатып | | | | | | ... ... ... | | | | | | ... ауыл |124,8 |124,9 |108,3 |97,7 |131,7 |104 ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... баға ... |106,7 |106,5 |108,8 |104,5 |103 |100 ... |110,2 |107,9 |111,6 |106,3 |104 |102,4 ... бағасының | | | | | | ... | | | | | | ... ... |109,5 |122,7 |104,1 |108,7 |110,2 |111,4 ... ... | | | | | | ... жеткізілімдер |108,9 |122,2 |79,2 |137,1 |111,8 |148,8 ... ... | | | | | | ... ... |115,5 |140,8 |116,8 |112,6 |126,1 |126,3 ... ... | | | | | | ... ... ... ... ... |113,2 |108,4 |105,9 |106,4 |106,9 |
|азық-түлік тауарлары |107,4 |116 |111,5 |106,8 |107 |107,3 ... емес |109,8 |111,5 |105,6 |105 |106,8 |106,2 ... | | | | | | ... ... ... |108,5 |108,5 |104,8 |104,8 |105,1 |105,9 ... | | | | | | ... ... |118,8 |138 |100 |100 |109,3 |116,7 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |105,3 |128,2 |104 |102,1 |104,9 |114,5 ... ... сатып | | | | | | ... ... ... | | | | | | ... ауыл |108,3 |133,3 |118,9 |100,1 |106,3 |127,1 ... өнімі | | | | | | ... ... | | | | | | ... баға индексі |105 |108,7 |107,6 |106,3 |103,5 |104,2 ... |107,3 |111,6 |109,4 |108,6 |105,1 |105,3 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |109,5 |119,6 |106,5 |108,9 |112,6 |104,9 ... ... | | | | | | ... жеткізілімдер |93,9 |130,7 |102,9 |95,4 |120,5 |136,7 ... ... | | | | | | ... ... |167,6 |133,3 |129,8 |110,1 |125,1 |124,3 ... ... | | | | | | ... ... ... ... ... на 2004 ... / 28, 205-
210стр. /
Қазақстан цифрларда /Казахстан в ... ... / 29, 299-306 б. ... - ... ... баға деңгейі мен баға динамикасы
1999-2004 жылдар аралығындағы тұтыну тауарлары мен қызмет көрсету бағалары
және тарифтерінің индексі (пайызбен (%))
|  |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... ... ... ... ... ... мен |117,8 |109,8 |106,4 |106,6 |106,8 |106,7 |
|көрсетілген қызметтер| | | | | | ... ... және |122,9 |103,4 |104,7 |102,1 |111,1 |108,5 ... ... | | | | | | ... және ет ... |116,9 |121,7 |117,8 |108,3 |104 |112,3 ... және ... |111,7 |111,5 |117,9 |108,4 |106,4 |110 ... | | | | | | ... және сүт өнімдері|111,6 |109,6 |111,4 |100,2 |107 |110 ... |122,8 |122,8 |98 |102,7 |113,3 |120,3 ... май және тоң ... |97,3 |111,7 |104,7 |102,4 |101,3 ... және |133,6 |138,7 |117,9 |136,1 |122,3 |105,9 ... | | | | | | |
| Қант және ... |124,2 |100,2 |106,7 |100,3 |103,3 |
|өнімдері | | | | | | ... ... |134,2 |105,3 |106 |103,2 |103,7 |103,2 ... ішімдіктер|117 |101,6 |100,3 |101,7 |101,4 |102,6 ... ... |142,4 |115 |100,8 |101 |100 |99,2 ... және аяқ киім |113,4 |106,8 |107,2 |108 |106,7 |106,6 ... |113,5 |107,4 |107,3 |108,7 |107,1 |106,9 ... |109,6 |107 |107,3 |105,1 |106,7 |104,6 ... тігу және оны |104,8 |102,3 |106,6 |105,9 |103,8 |106,1 |
|күту | | | | | | ... киім ... |114 |105,8 |107 |107,1 |105,8 |104,3 ... | | | | | | |
| ... үйді ... |107,3 |107,8 |103,8 |106,2 |105,6 |103,7 ... және комуналдық| | | | | | ... ... | | | | | | ... үйді ... |97,5 |100,2 |102,3 |100,8 |102,4 |105,9 ... | | | | | | |
| ... үйді ... |105,3 |105,5 |107 |103,9 |105,7 |105,7 |
|және оған қажетті | | | | | | ... | | | | | | ... ... |108,9 |106,9 |105 |108,1 |105,2 |100,7 |
| ... ... |108,1 |109,3 |102,8 |106 |105,8 |106 ... және ... | | | | | | ... да ... | | | | | | |
| ... бен ... |113,8 |104,7 |104,9 |104,7 |103,7 |102,8 ... | | | | | | |
| ... ... |106,1 |106,5 |104,3 |105,2 |104,8 |105,8 ... | | | | | | ... ... |120,2 |104,4 |103,5 |104,9 |103,7 |102,8 ... ... | | | | | | |
| Ыдыс және үй |104,9 |107,3 |110,1 |107,9 |106,8 |105,7 ... | | | | | | ... және ... |139,9 |98,8 |103,5 |103,5 |103,2 |102 ... | | | | | | ... ... |108,1 |105,1 |101,8 |105,9 |103,3 |103,6 |
| ... ... |109,2 |104,5 |100,2 |105,1 |101,5 |101,2 |
|және ... | | | | | | ... | | | | | | |
| ... ... |106,5 |106,1 |107,8 |106,1 |106,3 ... | | | | | | |
| ... |130,2 |106,3 |104,6 |106,7 |103,9 |101,8 ... ... алу | | | | | | |
| ... ... |165,9 |107,1 |90,7 |105,6 |118,2 |120,3 ... | | | | | | ... |120,8 |100,2 |100,5 |101,4 |101,3 |113,3 |
| ... ойын-сауық|117,8 |104,7 |103,4 |104,7 |103,7 |104,2 ... ... | | | | | | ... мен ... |106,2 |107 |107,5 |106,5 |105 |
| ... |106,4 |103,4 |103,3 |103,7 |102,7 |103,1 ... | | | | | | ... беру |120,3 |103,3 |104,4 |108,6 |108,9 |110,7 ... ... ... ... ... на 2004 ... / 28, ... /
Қазақстан цифрларда /Казахстан в цифрах. 2003-2004ж. / 29, 299-306 б. /
Қосымша – В
1999-2004 жылдарындағы тұтыну тауарлары мен көрсетілетін ... ... ... ... туралы көрсеткіштер (кезең соңына,
теңгемен)
|  |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... ... товары) және сусындары, 1 |
|килограмға ... еті |193 |237 |277 |303 |316 |351 ... еті |209 |256 |310 |348 |381 |424 ... еті |191 |229 |296 |311 |290 |349 ... еті |204 |240 |273 |287 |298 |305 ... шұжық |315 |325 |279 |384 |398 |444 ... ... |385 |457 |477 |491 |545 ... | | | | | | ... ... |87 |98 |121 |131 |142 |161 ... майы |372 |352 |353 |363 |396 |402 ... ... |129 |119 |153 |163 |162 |164 ... | | | | | | ... литр |44 |47 |54 |51 |56 |54 ... |402 |453 |525 |531 |567 |597 ... |57 |80 |78 |82 |80 |81 ... |537 |578 |630 |653 |680 |699 ... ... |37 |40 |41 |39 |48 |54 ... ұны | | | | | | ... ... |44 |45 |49 |51 |58 |64 ... ... ... | | | | | ... |67 |66 |62 |81 |77 |81 ... |27 |26 |25 |31 |35 |31 ... |79 |76 |92 |104 |110 |111 ... литр |294 |297 |292 |297 |302 |311 ... емес ... ... ... бір ... ... ... |1571 |1764 |2008 |2267 |2507 |2668 ... | | | | | | ... ... |749 |931 |1110 |1300 |1424 |1534 ... | | | | | | ... |152 |177 |204 |233 |259 |273 ... | | | | | | ... ... |1496 |1802 |2211 |1457 |2686 |2881 ... ... |586 |730 |798 |885 |959 ... ... |740 |888 |1074 |1203 |1336 |1481 ... адам |3139 |3545 |4194 |4576 |4740 |5030 ... | | | | | | ... ... |2761 |3046 |3544 |3975 |4162 |4452 ... | | | | | | ... |976 |1069 |1228 |1339 |1447 |1547 ... | | | | | | ... сабын,200 |25 |25 |25 |26 |88 |28 ... | | | | | | ... 51 см. |30354 |32021 |32197 |32715 |32900 |33436 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |1955 |2345 |2642 |2899 |2966 |2908 ... қызмет көрсету ... ... |382 |377 |388 |402 |408 ... ... | | | | | | ... газ, ... |6,26 |6,81 |7,32 |7,42 |7,41 ... | | | | | | ... газ, |632 |770 |808 |830 |941 |1060 ... ... ... | | | | | ... үйді ... |17,04 |7,26 |6,77 |6,93 |7,35 |
|ұстау, шаршы ... | | | | | ... |1471 |16,07 |1587 |1697 |1751 |1778 ... Гкал | | | | | | ... сумен |80,93 |89,22 |89 |101 |107 |97,88 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |28,7 |20,23 |21 |24 |28 |26,75 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ішінде |15,74 |17,31 |17,4 |17,61 |19,44 |21,67 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |363 |354 |353 |353 |362 |428 ... | | | | | | ... айына | | | | | | ... |160 |170 |181 |204 |214 |237 ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... ... ежегодник Казахстана на 2004 года. / 28, 205-
210стр. /
Қазақстан цифрларда /Казахстан в ... ... / 29, 299-306 б. ...... ... ... ... – 2005 жылдың қаңтар,
ақпан, наурыз айларындағы инфляция деңгейінің көрсеткіштері.
2005 ... 1 ... ... ... ... ... айы ... Республикасындағы инфляция
деңгейі
Тұтыну баға индексі - қаңтар айындағы жалпы инфляция деңгейін өткен
аймен (2004 жылдың ... ... - 100,7%) ... 100,8% ... ... мен ... ... бағалар мен
тарифтер 1%-ке өсті, ал азық-түліктік емес тауарларға баға индексі 100% ... ... өсуі ... айда ... тауарлардың ішінде: жас балық
- 1,5%-ке; жұмыртқа - 1,7%-ке қымбаттады. Сүт ... баға ... ... - 1,5%, сүт – 1,4%) ... Ет және ет ... баға
деңгейі 0,7%-ке; ал колбаса өнімдері – 1,2%-ке; шошқа мен құс еттері- 0,9%-
ке; қой, сиыр және жылқы еттері ... ... ... ...... ... – 4,8%-ті құрады. Жануарлар майы және ... ... ... нан – 0,4%-ке өсті. Ал жарма - 0,2 %-ке төмендеді.
Қысқы ассортименттегі сыртқы ... мен аяқ ... ... Теру ... ... издания)1,6%; жуу құралдары 0,8%;
құрылыс материалдары және тұрмыстық бұйымдар – 0,5%; ... бен ыдыс – ...... ... ... 6,1%; ал ... отын мен ... баға
1,5%-ке төмендеді.
Жолаушылар тасымалдаушы көліктерге төлейтін жол ақылар (теміржолға-
7,8%; автомобильдерге – 1,1%; әуе ... – 0,8%) ... ... ... ... – 1,7% - ке ... ... – үй саласында
бағалардың өсуі 1%-ті құрады, соның ішінде ... ... ... және ... 2%; ... жабдықтау – 0,9%; орталық жылумен қамтамасыз
ету- 0,8%; ... ... – 0,7% ... / 30, 1-4 ... – Г.2
2005 жылдың 1 наурыз айынан бастап
2005 жылдың ақпан айы бойынша
Қазақстан Республикасындағы инфляция
деңгейі
2005 ... ... ... ... баға ... ... ... салыстырғанда
100,6% - ті құрады.
- азық–түліктік тауарларға бағалар 0,9% - ке ... ... емес ... ... өсуі ... ... ал ақылы қызмет көрсетуге бағалар мен тарифтер 0,4%-ке ... ... жыл ... (2005 ... ... айын 2004 жылдың желтоқсан
айымен салыстырғанда) тұтыну тауарлары мен қызмет көрсетулердегі ... ... ... ... ... тауарлар-1,9%; азық-түліктік
емес тауарлар 0,1%; ақылы қызмет көрсету – 1,3%.
Азық-түліктік тауарлардың ішінде: ... – 7,5%; жас ... ... Сүт ... баға ... ... ... – 1,1%, сүт
– 0,7%) өсті. Ет және ет ... баға ... 1,2%; ал ... ... қой еті -0,9%; ... еті -2,6%; сиыр еті – 1,4%. ... еті ... Бақша өсімдіктері – 6,4%-ті; жемістер – 4,5%-ті құрады. Жануарлар
майы мен майлар 0,2%-ке өсті. Ал жарма - 0,3 %-ке; ... – 4,4%; ұн ... ... мен аяқ киімдер 0,6%; жуу құралдары, құрылыс материалдары ... ... – 0,3% - ке ... ... 4,9%; ... отын –
1%, мазутқа баға 1,3%-ке төмендеді.
Тұрғын – үй саласында бағалардың өсуі 0,4%-ті ... ... ... ... – 0,4%; ... жинау және шығару 1,9%; сумен жабдықтау
– 0,9%; орталық жылумен қамтамасыз ету- 0,3% болды. Жолаушылар тасымалдаушы
көліктерге ... жол ... ... -1,3%; ... –0,1%) 0,3%-
ке төмендеді. Шаштараз қызметіне бағалар – 1,1% - ке қымбаттады. / 31 , ...... ... ... ... ... жылдың наурыз айы бойынша
Қазақстан Республикасындағы инфляция
деңгейі
2005 жылдың наурыз айында тұтыну баға ... ... ... 100,6% - ті құрады.
- азық–түліктік тауарларға бағалар 0,8% - ке өсті;
- азық-түліктік емес тауарларға бағаның өсуі 0,3%-ті құрады;
- ал ... ... ... бағалар мен тарифтер 0,5%-ке өсті.
Кезең бойынша жыл басында (2005 жылдың наурыз айын 2004 ... ... ... ... ... мен ... ... мен тарифтер 1,9%-ке қымбаттады, азық-түліктік тауарлар-2,7%; ... емес ... 0,4%; ... ... ...... тауарлардың ішінде: картоп – 7,4%; жас балық ... ... ... ... – 5,9%-ті; жемістер – 2,9%-ті құрады. Ет
және ет өнімдеріне баға деңгейі 1,2%; ал колбаса ... -1,3%; қой еті ... ... еті -1,7%; сиыр еті – 1,4%; жылқы еті 1,5%-ке өсті. Ал ... ... %-ке; ... – 5,2%; ұн – ... сүт ... ... емес ... тобына бағалардың өсуі- 0,3%-ті құрады.
Киімдер мен аяқ киімдер 0,4%; құрылыс материалдары – 0,6% - ке ... 1,4%; ... отын – 2,5%, ... баға ... ... және ... қызмет ету бағасы 0,6%-ке қымбаттады, соның
ішінде: газбен жабдықтау – 1,5%; мусорларды ... және ... 2,2%; ... – 1,6%-ті құрады. ... ... ... ... ... 0,5%-ке (теміржол -0,3%; автомобильдік – 0,5%; әуе көлігі –
0,2%) қымбаттады. Денсаулық сақтау ... ... - 0,5%; ... ... – 0,4%; ... және қонақ үйлер - 0,3%-ке өсті. Байланыс
қызметіне баға индексі-100%-ті құрады. / 32, 1-4 ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Рекреациялық туризмді жоспарлау және ұйымдастыру30 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь