Көмірсутекті шикізаттарды пайдаланудың экология-экономикалық мәселелері

КІРІСПЕ

1 ЛАСТАНУДЫ ЕСКЕРТУ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Мұнайды өндіру және өткізу кезінде қалыптасатын қалдықтар
1.2 Мұнай өндіру және қоршаған ортаны қорғау шаралары
1.3 Экологиялық жағдайдың ұшқындауы және оларды шешу жолдары

2 КӨМІРСУТЕКТІ ШИКІЗАТТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЭКОЛОГИЯ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Шикізаттарды өңдеу тереңдігінің экология.экономикалық нәтижеге әсері
2.2 Көмірсутегі шикізатын өндіру мен өңдеудің қоршаған ортаға ықпалын бағалау
2.3 Көмірсутекті ресурстарды өңдеудің экономикалық мәселелері

3 ЭКОЛОГИЯ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАСҚАРУДЫ ЖАҚСАРТУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Табиғатты қорғау шараларын мемлекет тарапынан басқару
3.2 Қазақстанда мұнай.газ саласының табиғатты қорғау қызметінің экономикалық механизмі
3.3 ТШО.ның қршаған ортаға әсер ету дәрежесі

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        Жоспар
КІРІСПЕ
1 ЛАСТАНУДЫ ЕСКЕРТУ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ
1. Мұнайды өндіру және өткізу кезінде қалыптасатын қалдықтар
2. Мұнай ... және ... ... қорғау шаралары
3. Экологиялық жағдайдың ұшқындауы және оларды шешу жолдары
1. КӨМІРСУТЕКТІ ШИКІЗАТТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЭКОЛОГИЯ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1. ... ... ... ... ... әсері
2.2 Көмірсутегі шикізатын өндіру мен өңдеудің қоршаған ортаға
ықпалын бағалау
3. Көмірсутекті ресурстарды өңдеудің ... ... ... ... ... ЖОЛДАРЫ
3.1 Табиғатты қорғау шараларын мемлекет тарапынан басқару
3.2 Қазақстанда мұнай-газ саласының табиғатты қорғау қызметінің
экономикалық механизмі
3.3 ТШО-ның қршаған ортаға әсер ету ... ... ... таңда – ластайтын заттар қоршаған ортаға өте көп мөлшерде
келіп түсуде, ал ... ... ... өте ... ... ... ... зиянның негізгі түрлеріне: табиғи ресурстарды ластау,
тоздыру, жою, бұзу, табиғи экологиялық ресурстарды бүлдіру жатады.
Қоршаған ... ... ... ...... химиялық,
биологиялық ластау. Химиялық ластауға мұнай өңдеу жатады. Мұнай өңдеу
барысында жанармай жағылған ... ... ... ... физиологиялық
тұрғыдан белсенді азот, күкірт, көміртегі бар газдар шығарылады, ал ... ... ... әсер ... ... қан ... ... әкеп
соғады. Сонымен бірге, су, топырақ және атмосфералық ауа ... ... ақыр ... ... мен ... өзгеруіне әкеледі.
Қазақстан 2030 жылғы даму стратегиясында ... ... ... рөл ... отыр.
Мұнай химиялық және мұнайгаз өңдеу өндірістерінің ... ... ... ... ... ... ... республикада өңдеу
объектілері шикізатты тек отын ретінде ғана ... ... ... ... ... әкеп соғады: өңдеуге алып келінген
мұнайдың жартысы ғана ... ... ... ... ... қазан отыны ретінде кетеді; жол-жөнекей газдардың көбісі кәдеге
асырылмайды., олар ... ... бұл таза ... ... ... қоршаған ортаға теріс әсерін тигізеді.
Ластануды ескерту қоршаған ортаға ластаушы заттардың түсуін қысқарту
немесе мүлдем тоқтату ... ... ... ... ... пайдаланудың
экономикалық мақсатқа лайықты әдістерінің бірі ластануды ескерту жатады.
Қазіргі кезде дүние жүзінде ... ... ... ... қарағанда
ластанудың алдын алуға тырысады. Ластаудың қайнары болып келетін өндіріс
салаларының ... ... ... тырысуының ең басты себебінің бірі,
қоршаған ортаны ... тек ... алып ... және ... ... ... барлау және өңдеу қарқынының ... ... жою ... ... оның ... ... күш салу ... практикада ластануды ескерту, табиғи қорғау кепілді
шараларының ... ... ... ... жетеді. Осы
бағдарламалардың артықшылықтары:
• Барлау және ... ... адам ... және ... ... төмендеуі;
• Қалдықтарды қайта өңдеуге және көмуге кететін шығындардың азаюы;
• Экологиялық талаптарға байланысты потенциалдық міндеттемелердің пайда
болуының азаюы, нормативтерды қатал қадағалау;
... және ... ... ... ... мен персоналдың арасындағы қарым-қатынастың ... өсуі және ... ... білімділігі.
Ластануды ескертудің табиғи қорғау кепілді шараларының
бағдарламасы – бұл ... ... алу ... анықтау және оларды
орындаудың икемді жүйесі. Қызметкерлерді үйрету және ... ... ... ... ... ... кіреді.Бағдарламаны іске
асыру кезінде қоршаған ортаның ластануын ескерту қауіпсіздік техникасы
сияқты өндірістің және оның ... ... бір ... ... керек.
Қазақстан Республикасында бүгінгі күнде экологиялық проблемалар
туындап отыр. Әр ... ... ... қоса жол ... зиян ... табиғи, соның ішінде жер ... ... ... қодануына әсер етуде. Ауаның, топырақтың, судың ластануы,
жердің азуы және оның құрғақтануы, су қорларының азайуы және тағы ... ... ... ... проблемалар туындап отыр.
Өнеркәсіп орындарының мұнай өндіру, игеруге ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта
жағдайы да аса маңызды орын алады. Жылдан-жылға өсіп келе ... ... мен ... ... әсер етуі ... ... тән ... өзі экономикалық даму перспективасына байланысты ... ... және ... ... ... ... ... геологиялық іздеуге дейін өзгерістер енгізді.
Соңғы жылдары мұнай өндірудің көлемінің өсуімен қоса ... ... да ... ... 30 жыл ... мұнай өндіру көлемі 40-60
млрд. баррельге өспек. ... ... яғни ... ... ... жуық
химиялық қосылыстардың түрлері қолданылады. Өндіру операцияларын, жөндеу,
теңіз ... ... ... ... барысында шламдық массивтер
құрылады, олардың құрамында мұнай, мұнайлы заттар және де химиялық заттар
болады.
Каспий аймағындағы мұнай ресурстарын ... ... ... алғашқы
бастамасы көптеген күрделі мәселелерді шешуді талап етеді. Аномальді жоғары
температуралар мен ... ... ... ... қосылыстарды,
шикізаттардың әрбір құрамының геологиялық ерекшілігін, яғни ... ... ... әдісін қолдана отырып, оның нәтижесін анықтау.
Бұрғылау процесі кезінде ... ... ... ... салалардың шикізат көзі болып саналатын ... ... мен ... әсер ... ... атап ... жөн.
1. ЛАСТАНУДЫ ЕСКЕРТУ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ
1. Мұнайды өндіру және ... ... ... ... практикада олардың басымдылығына қарай келесі
тізбектілікпен ластануды ескерту және ... ... ... ... қалдықтардың көлемін қысқарту аз қалдықты немесе
қалдықсыз технологияны қолдануды ... ... ... ... ... қалдықтар минималды көлемде жиналуы керек.
Персоналды экологиялық ... ... ... және ... ... қысқартуда үлкен маңызы бар.
• Қалдықтарды іске асыру. Қалдықтарды қысқарту экономикалық ... ... ылғи ... емес, сондықтан қалдықтардың пайда
болуын тоқтату мүмкін емес ... ... ... іске асыру
жағдайларын қарастыру керек. Өндірістің ішінде іске асыру дегеніміз –
ол қай ... ... ... ... ... сол процесте
қалдықтарды іске асыруды қарастырады. Бұған мысал ретінде бұрғылау
сұйықтарды қайтадан пайдалану. Өндірістік ... ... іске ... – ол ... болған материалдарды қайталап қолдануды
қарастырады. Бұл іске ... ... ... ... ... ... жатпайды.
• Қайта өңдеу қалдықтардың физикалық, ... және ... ... ... ... ... мен процестер
жатады. Өңдеуге түскен қалдықтар қауіпсіз және екінші рет ... ... ... өңдеу қалдықтардың қауіптілігін ... ... ... ... ... және орналастыруын
қауіпсіздендіреді. Қайта өңдеуден кейін ... ... ... ... ете ... ... өңдеу қалдықтарды сұрыптауды ... Жою ... ... ... орналастыру ең артықшылық әдіс
болып табылады. Орналастыру ... ... ... жүргізілуі
тиіс.
Геофизикалық барлау. Мұнай-газ кен орындары ылғи шөгінді жыныста
орналасады және көбінесе нақты ... ... ... ... ... – осы кен орындарды жер қойнауынан анықтайтын
процесс. Геофизикалық барлауда қолданылатын әдіс дистанциондық алдын ала
тексерудің ... ... ... көмірсутектің құрылымдарын
сейсмикалық толқындарды әр түрлі жыныстың қабаттары әр түрлі өткізуіне және
жұтылуына байланысты іздейді. Сеймикалық ... жер ... ... ... ... ... ... толқындар сейсмографтармен
өлшенеді. Сеймикалық толқындар детонаторланған жарылғыш заттарды кішкене
бұрғыланған ... жару ... ... ... жер ... тастау
арқылы, немесе жер бетінде тербелу ... ... ... ... ... барлау қалдықтар қалыптастыратын
операцияға жатпайды. Көлік жолдарын салу кезінде және ... ... ... ... көп ... ... ... қатар
экспедицияның алыс аймақтағы учаскелерде жұмыс істеуі кезінде қалыптасады.
Құрылыс алаңының территориясын ... ... ... қалыптасады.
Сейсмикалық профильді жасау кезіндегі ... ... ... ... белгілеу кезіндегі қалдықтар және тұрмыстық
қалдықтар. Алыс ... ... ... ... ... қалдықтарға
негізінен тұрмыстық қалдықтар және құрылыстық қоқыстар жатады.
Геофизикалық барлау жұмысына техниканы ... және ... ... болатын қалдықтар да кіреді. Бұл қалдықтарға жататындар:
майлау майы және фильтрлер, ... ... ... ... ... ... ... және топырақ пен судың майлау майларымен,
гидравликалық маймен немесе отынмен ластануы.
Бұрғылау жұмыстары. Бұрғылау жұмыстары көмірсутектерді ... ... ... ... бұрғылаудан басқа, алаңды дайындау және
жайластыру жұмыстары жатады.
Бұрғылау ... ... ... ... және түзету жатады.
Дайындауға тағы да резервтік қамба құру, сорғы жүйе құру және ... орны ... ... ... бұрғылау құрал-жабдықтарға монтажы,
электрмен және сумен ... ету үшін ... ... және ... ... алып келу, сонымен қатар тұрғын жай мен
қоймалар кешенін салу жатады.
Бұрғылау алаңын ... және ... ... ... ... Қалдықтардың көп көлемі көлік жолдарын және ... ... ... ... пайда болады. Бұл қалдықтарға жататындар
тазарту кезіндегі құрылыстық қоқыстар, және құрал-жабдықтарды жөндеу және
пайдалану кезінде пайда болатын ... ... ... ... кезінде пайда болатын қалдықтардың
көлемін азайтуға көмектеседі.
Бұрғылау қондырғысы, бұрғылау ұңғысына керекті электр-энергиямен және
құрал-жабдықтарды ... ... ... ... – бұрғылау бағанасын
(бұрғылау құбыры, екпінді штанга және ... ... ... ... және
көтеріп түсіруге (көтергіш арқылы) көмектесетін негізгі элемент болып
табылады. Бұрғылау мұнарасы бұрғылау ... әсер ... ... ... ... етеді. Көтергіш жабдық бұрғылау құбырын ұңғыдан шыққан
кезде басқарады және бекіткіш құбырды енгізу үшін пайдаланады.
Бұрғылау сұйықтары бұрғылау құбырымен төмен ... және ... ... Олар ... ... мен ұңғының қабырғасының немесе
бекіткіш құбырдың арасындағы кеңістікпен қайта үстіге оралады. Бұрғылау
сұйықтары ... ... ... және ... ... бұрғыланған жыныстың
кесектерін алып тастауға, қабат қысымын ... ... ... үш ... ... су ... көмірсутек негізінде және
синтетикалық. Бұлардың үшеуі де саздан және қоспалардан тұрады.
Ұңғыны бекіту үшін және ... ... ету үшін оған ... орнатылады. Бекіткіш бағананың үш түрі қолданылады: ... және ... ... Кондукторлық бекіткіш бағана
айналасындағы су таситын ... ... ... ... суларымен
ластануынан қорғайды. Аралық бекіткіш бағана бұрғылау ... ... және ... ұңғы ... ... ... ... бағанасы ұңғының бүкіл ұзындығында орналасады және оны
ұңғыны бітер кезде ... ... ... ... ... бұрғылау сұйықтары,
қабат сулары, көмірсутектері, ... ... ... ... ... ... жұмысын жүргізу кезінде сонымен қатар материалдардың және
құрал-жабдықтардың орамасынан қалған қағаз және пластмассалық қалдықтар көп
көлемде ... ... ... ... ... құрал-жабдықтарын
пайдалануға бергенде немесе жөндеген кезде ... ... ... ... да ... ... болады: пайдаланылған бұрғылау қашауы ... ... ... ... ... және ... қалдықтары
және тағы басқа.
Ұңғыны бітіру және күрделі жөндеу. Қабаттарда алынып ... ... ... екенін растау үшін және ұңғыны бітіру
үшін және бұрғылауды ... ... ... ... үшін ұңғының сынауы
жүргізіледі. Егер де сынау ұңғының жоғарғы өндімділігін көрсетсе, онда ... ... ... ұңғы жойылады.
Ең алдымен ұңғыда пайдалану бекіткіш ... ... ... мен ұңғы ... ... ... цементпен бітейді.
Ұңғыға қабаттағы сұйықтар түсу үшін бекіткіш мұнарада ... ... ... ... тереңдігінде үлкен емес бағытталған зарядтарды
жару арқылы жүргізіледі. Сынау жүргізген ... ... ... көп ... ... ... ... болуы мүмкін. Бұл өнімділік аймағына
өтімділік нашар болуы ... ... ... ... ... ... ... бітеліп қалуымен байланысты болуы мүмкін. Бұл жағдайларда
ұңғыны гидравликалық үзіліммен, тотығу немесе қышқылдық ... ... ... дегеніміз қабатқа үлкен қысыммен сұйық
енгізіледі, ол қабаттың шытынауына алып келеді. Содан кейін ... ... үшін оған құм ... Тотығу дегеніміз қабатқа қышқылды енгізуді
айтамыз, көп жағдайда тұзды қышқыл енгізіледі. Қышқыл еритін материалдарды
ерітіп қабаттың тесіктері ... Осы ... ... ... ұңғыға тез
құйылады. Қышқылдық ... ... – бұл ... үзілім мен
тотығудың қосылымдары.
Сорғыш-компрессорлық құбыр (СКҚ) ұңғыда қабат сұйықтары мен газды жер
бетіне шығару үшін орнатылады. Ұңғыдан ... ... мен ... ... жер ... ... тобы ... Қабат сұйығын жоғарыға
итеру үшін көп қолданылатын қарнақ сорғышы ... ... ... ... мұнарасына ілінеді.
Ұңғыны бітірер кездегі жұмыстарда қалыптасатын қалдықтарға
жататындар: көмірсутектері, ... ... ... құм, ... химреагенттер, үзілімдерде пайдаланатын ... ... және бояу ... ... ... және көмірсутектерімен
ластанған табан және құрал-жабдықтарды пайдалану және ... ... ... ... ... ... ... етеді, оны күрделі
жөндеу дейді. Күрделі жөндеуге СКҚ орнату, тотығу немесе қабат ... ... ... ... ... жаңа коллекторды қайта бітіру,
сонымен қатар цемент көпірін орнату жатады. Күрделі жөндеуге ... ... бояу және ... ... ... ... ... пайдаланылатын
сұйықтар – бұл негізінен су негізіндегі сұйықтар болып табылады.
Өндіру. Мұнай өндіруде негізгі ... ... ... жер ... шығарылады және сұйықтарды және газдарды құрайтын
бөліктер бір-бірінен ажыратылады. Ұңғыдағы сұйықтар ... ... ... болып табылады: су, газ және қатты бөлшектер. Алғашында
газ ... ... ... ... ... ... мен су ... ең
соңында сулы мұнай эмульсиясының деэмульсиялануы жүреді.
Газ ұңғы сұйықтарының бір немесе бірнеше қысым камераларынан ... ... ... ... камерасы алдыңғы қысым камерасына қарағанда аз
қысыммен жұмыс істейді. Қысым төмендеген сайын ... ... газ ... Екі ... ... алынатын сұйықтықты газдан оқшаулайды, ... ... ... ... жол-жөнекей судан, сонымен қатар
газдан бөледі. Осы этапта айырылған табиғи газ өткізу үшін өңделеді немесе
отында жандырылады.
Газды ... ... және ... тұрады. Дегидратация
газдың су жұтқыш ... ... ... ... жүргізіледі.
Сусызданудың ең жақсы құралы гликоль болып табылады. ... ... ... ... ... Гликольдің дегидратациясы
кезінде су және басқа да ұшқыш органикалық қосылыстар қалыптасады.
Кейбірде ... газ ... ... ... болады. Күкірт сутегі
уытты және адамға қауіпті, сонымен ... ... ... ... ұшыратады. Күкірт сутегін көп технологиялық процестер арқасында
алынған газ құрамынан алады, оны «күкірт сутегін алу» деп ... ... ... соң ... ... ... жол-жөнекей
су және қатты бөлшектер қалады. Су мен сұйық көмірсутектер араласпайды,
бірақта ... ... ... ... ... сұйық
көмірсутектерінен және жол-жөнекей судың бөлігінен эмульсия құрылуына ... ... ... ... суды бөлу үшін бос суды ... ... ... сұйықтықты қыздыру-деэмульгаторында қыздыру
арқылы немесе химиялық деэмульгаторлар арқылы деэмульсияланады. Эмульсияны
химиялық деэмульгатормен ... ... ... ... көп ... ... ... тұруы мүмкін, сонымен қатар газ
айырғыш, бос суды итергіш, құм бөлгіштер және сүзгіден тұрады. ... ... ... және ... сапасын жақсартады. Құм бөлгіштер артық
құмды және басқа да қатты бөлшектерді алып тастайды.
Алаулар жинау жүйесінің бойында, әр ... ... ... ... ... ... жағу мақсатымен немесе қауіпті жағдайларда пайдалану
үшін. Алаудағы жанбай ... ... ... ... жағу үшін ... ... ... қалыптасатын алғашқы қалдық ... ... ... ... ... ... қалыптасатын басқа да қалдықтар –
олар құм, көмірсутегімен немесе жол-жөнекей сумен ластанған кен, ... ... ... ... ... және ... газ
тектес қалдықтар, сонымен қатар пайдаланумен және құралды жөндеумен
байланысты қалдықтар. ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Парафинді ұңғыдан механикалық алу немесе ыстық мұнайды айдаумен, ... ... ... ... ... қыздыру көмегімен алынады. Осы
жолмен алынған парафин қалдықтар қатарына қосылады.
Қоршаған ... ... ... ... ... келесілер:
• Алдын-ала жоспарлау. Алдын-ала жоспарлау іс-әрекеттің барлық кезеңінде
қолданылады: ... ... ... ... ... іске
асыру процесінде және объектіні пайдаланудан шығару кезінде. Алдын-ала
жоспарлау қалдықтарды басқарудағы талаптарды өзгертуіне әсерін тигізуі
мүмкін.
2. ... ... және ... ... қорғау шаралары
Қазақстан Республикасында бүгінгі күнде экологиялық мәселелер ... Әр ... ... ... қоса жол көліктерінің экожүйеге
зиян ... ... ... ... әсер ... табиғи қорларды
тиімсіз қолдануына әсер етуде. Ауаның, ... ... ... ... және оның ... су қорларының азайуы және тағы басқалары
мемлекет алдында үлкен экологиялық мәселелер туғызады.
Табиғи қорларды ... ... ... әр ... жалпы ұлттық
өнімнің 20% жоғалып отыр. Яғни бұдан көретініміз ... ... ... қауіпсіз, экономикалық тиімді жаңа технологияларды әзірлеп,
ендіру керек. Бүгінгі күні биосфераның ... ... ... өсіп келе ... ... арасында үлкен қайшылықтар туындауда.
Қазіргі кезде Батыс Қазақстан аймағы ресми түрде ... ... деп ... да, ... ... даму ... ... қарамастан отын-энергетикалық қорларды игеруге байланысты. Бірақ
мұнай мен газ ... ... ... ... ... ... ... қиындықтар туындауда, яғни Каспий ... ... ... ... ... кен ... бар ... су басу
қаупі бар, бұл дегеніміз егер ... ... ... ... 26 м ... олар су ... ... Барлық аймақтар мен теңіз үшін ... ... қиын ... ... ... ... ... үйлерді және
бірнеше балық шаруашылығын, ауыл шаруашылық жерлерінде болуы мүмкін. ... ... ... мен ... ... ететін өте қажетті
объектілерді қорғау үшін шұғыл шараларды қолдану ... ... ... ... 26 м ... тек ... ... шаруашылық объектілеріне нұқсан келмейді, бұл кезде Каспий
аймағында орналасқан Ресей Федерациясы, Азербайжан, Түркмен ... де су ... ... ҚР ... ... ... ... Каспий
аймағына келетін нұқсанның бағалық санын көрсетті. ... ... ... салаларын қосқанда шығын көлемі 770 миллиард теңгеге жуық.
Бұдан бір ғана қорытынды шығаруға болады. Өндірістік күштердің дамуы,
әсіресе жаңа игеріліп ... ірі ... бар ... ... ... ... сонымен қатар жаңа өндірістерді салу
экономикалық өсу дәрежесімен тығыз байланысты болу ... бұл ... ... ... бар және ... ... Мұндай байланыстылық жақсы
көрсеткіштерді беру мүмкін, себебі, негізге келтірілген қорлардың ... ... ... ... ... ... ... алады.
(Өндіретін және өңдейтін салалардың қарым-қатынасы, кешендендіргіш, нақты
өңдейтін салаларға қосалқы өндірістің ... ... ... ... мен ... қолдану, жеке өнімдерді тасымалдау бағыттары). Бұл
өз кезегінде транспорттық мәселелердің маусымдық шешілуін қажет етеді, яғни
құрылыс артериялары (мұнай-газ құбыр жолдары, ... жол және ... ... ... ... мақсатында өзге де ... ... ... ... ... ... ... шикізат
қорларын шаруашылықтарға ... ... ... ... ... құрады. Отын-энергетикалық орталықтың құрылуы
айналым процесінің ... ... ... ... ... ... ... аймақтар тартылады. Сонымен ... ... ... ... ... ең алдымен транспорттық
магистральдар, мұнай-газ кен орындарына ... ... ... жеткізу қамтамасыз етіледі. Бұл ... ... ... ... ... ортасына өте тез әсер етеді. Каспий аймағы
үшін анықталған ... ... ... ... ... Ең ... ... топырағы қабатының бұзылуы және ... даму ... су ... ... және ... ластануы; мұнай өнімдері және басқа да заттармен ... ... бар ... ... ... ... өте қауіпті, егер
географиялық ерекшеліктерін есепке алсақ, судың ... ... ... ... қоршаған ортаның ластануының ... ... зиян ... ... ... (күн радиациясының көтерілуі, жауын-
шашынның аздығы, температураның жоғарылығы, ... ... ... ... ... ... аздығынан 500 мың гектарға жуық жер ... тап ... 200 мың ... жуық ... ... ... ... бар.
Қоршаған ортаның ластануы санитарлық-эпидемиологиялық ахуалдың
нашарлығы, ... ... ... ... жұмыстарының
нашарлығы және басқа да факторларға байланысты тұрғындардың денсаулығының
төмендеуі күрт өсіп ... ... ішек ... ... ... ... ... тыныс органдарының ауыруы, түбіркүлез және ... ... көп ... жылдары мұнай өндірудің көлемінің өсуімен қоса Каспий ... да ... ... 30 жыл ... ... өндіру көлемі 40-60
миллиард баррельге өспек. Өндіру кезінде, яғни ... ... ... жуық ... қосылыстардың түрлері қолданылады. Өндіру
операцияларын, жөндеу, ... ... ... ... ... шламдық массивтер құрылады, олардың құрамында мұнай, мұнайлы
заттар және де ... ... ... ... ... мен ... ... физика-химиялық құрамының
өзгеруіне әсер етеді. Теңіздің көптеген ... ... ... ... ... заттар судың үлкен көлеміне жайылып, таралып
кетеді. Сонымен ... ... және ауыр ... ... ... ... ... сапасын төмендетеді, жоғарғы қабатының ... ... 15 ... ... ... ... ... заттардың
түзілуіне себепші болды, яғни құрамында бактериясы бар ... ... ... ... ... тірі ... ... оттегісіз ортаның
түзілуіне әкеледі. Егер ... ... ... ... 1978 ... м ... 2,5 мг/л ... болса, ал 1998 ж. 800 тереңдікте оттегі
мүлдем болмаған.
Каспий ... ... ... ... ... атап өткен
жөн. Мысалға феномен 9 есе ластану белгілі ... көп. ... ... ... ... ... бөлігі қорық болып табылады, яғни ... ... ... және ... ... ... ... экономикалық потенциалын оның табиғатының әр
алуандығымен түсіндіруге болады.Теңіздегі ... әр ... ... ... орын алып ... ... ... итбалығының өзі бұл су
қоймасының байлығының дәлелі.
Каспий теңізінің жоғарғы дәрежесі сақталып қана ... ... ... ... ... азайтуға, табиғи қорларды
тиімді қолдануға бағытталған жұмыстарды атқару арқылы көбейту керек.
Каспий теңізінің ... ... және оның ... ... және газ кен көздерін зерттемей игеру, ... ... ... ... нәтижесінде теңіздің табиғи қорына кері
әсерін тигізуі мүмкін.
Экологиялық жағдайдың төмендеуі, мұнай және газ ... ... ... шараларын орындамастан игеру, соңғы жылдары Каспий ... суда ... ... ... әкеп ... ... мен ... қорығының аймағында мұнайды барлау жұмыстары жүргізіліп
жатыр. Бұл жерлерге мұнай және газ құбырларын салу жобасы ... ... кері ... ... ... ... ... әдебиеттерде кеңінен таралған.
Олардың құрылу көздері, зиянды қалдықтардың таралу жолдары, олардың
қоршаған ... және ... ... ... ... ... қорғау
шаралары мен ластанудың алдын алу туралы мәліметтер берілген.
Каспий аймағында ... ... ... өз ... бар,
техногенді әсердің интенсивті күшеюімен қоршаған ортаның ластануы. Оларға
мыналар жатады:
- көмірсутекті ... ... ... ... кен ... ... ... өндірілетін флюиданың аномальді жоғары қысымы (550-900 атм.);
- мықты бұрғылау және құрылыс техникаларының қажеттілігі алуан түрлі
үлкен жүк көтергіш ... ... әсер ... ... ... әсер ... ... көмірсутекті шикізаттарды
тасымалдауға арналған арнайы үлкен көліктік жүйені құру;
- техникалық құралдар мен кәсіптік ... ... ... ... төмендігі.
Кен орындарын игеру және барлық технологиялық процестердің дайындығы
табиғи ортаның бұзылуының себебі бола ... ... ... ... мұнайлы және бұрғылау шламы, тұрып қалған сулар, ... пен азот ... газ ... және тағы ... ... ... ... жататындар: мұнай ... ... ... ... ... ... шығуы, мұнай-газ
құбырларының бұзылуы, ұңғы жабдықтарының, көліктік жүйенің және ... ... мен ... ... ... тазартылмаған суларды
жерге, су қоймалары мен ағынды суларға төгу.
Мұнай-газ өнеркәсіптерінің табиғи ... ... ... әр ... ... ... топырағы қабатын сақтау басты ... ... ... мен газды кен орындарында өндіру кезінде ауыл-
шаруашылық жерлерге ... зиян ... ... ... ... 500-800 ... жерлерде өсімдіктердің 70-80% жойылады, ал радиусы 100 м болатын
жерлерде өсімдіктер мүлдем өспейді. Бұрғылау құралдары мен ... ... ... де ... өсуі ... емес. Бұрғылау белгілерін
ашық күйінде жүргізген кезде, жер қабатының ... ... ... ... ... ... ... пайда болады. Топырақтың ластануының
салдарынан топырақтың құнарлығы жойылып ... ... ... ... ... ... адам мен ... тағам арқылы кері әсерін тигізуі мүмкін. Егер өсімдіктердің көп
мөлшері газды алаңдардан радиусы 2-3 км қашықтықта орналасса олар ... ал ... 200-250 м ... ... олар ... ... ... жер бетіндегі және жер астындағы суларға орасан зор
нұқсан ... ... ... ... келу қаупі әсіресе ... ... ... ... ... және кейбір кен орындарын
су басу кезінде байқалады. Теңіз суының ... және ... ... улы
газдармен ластануы планктондар мен теңіз флорасы мен фаунасының жойылуына
әкеледі. Аз мөлшердегі мұнай тірі организмдердің нерв жүйесін ... ... әр ... потологиялық өзгерістер болып, балдырлардың өсуі мен
дамуын төмендетіп, ... ... ... ... ... ... 800 мг/м3 ... фитопланктондардың өмір сүруі
нашарлап, балдырлардың оттегін ... ... ... ... ... әр ... кері ... тигізеді.
Мұнай мен газды өндіру көлемінің ... ... ... процестердің
күшеюіне, қосалқы жағдайлардың, яғни тамақтандыру ... ... ... ... ... ауруға шалдығуын зерттеу нәтижесі
бойынша бұлшықет ағуыздарының ... ... және ... ... ... ... алмасуының бұзылуы, ұрық қабығының
нашарлауы және тағы басқалары белгілі болады.
Табиғи ортаның ... ... зор ... ... ... мен ... өнеркәсіптер. Ауаға зиянды заттардың 70% мұнай-газ өндіру
кешендері жібереді. АҚ ... және ... ... миллион м3 жуық мұнайға серік газдарды жағады. Ауа ... ... ... ортасына қауіпті технологиялық процестер мен ... ... құру ... ал ... барысында талап етілген
абсолютті орындамау – қоршаған ... ... бір ... Атмосфераға
ұңғыларды тазалау, тәжірибе жүргізу уақытында көптеген мөлшерде ... ... ... Адам үшін бұл ... қоспалар ішінде ең
қауіптісі және әртүрлі ауруларды туғызатыны күкірт пен мыс қоспасы. Одан да
қатерлі атмосфераға алдын-ала ... ... ... ... ... болған қоспалар.
«Тенізмұнайгаз» АҚ-ң ... ... ... күкіртсутегі, көміртегі оксиді, күкірт диоксиді және
көмірсутегі, азот ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер, жануарлар дүниесі мен адамдарға, сондай-ақ
құрылыс ... ... және ... ... ... 1 – «Тенізшевройл» объектілерін құру кезіндегі зиянды ... ... ... ... аты ... ... ... жердегі |
| ... ... |
| | ... ... |
| | ... |тәуліктік |
|Күкірт сутегі |3,0 |0,008 |0,008 ... ... |10,0 |0,5 |0,05 ... диоксиді |2,0 |0,085 |0,04 ... ... |20,0 |5,0 | ... (бутан бойынша) |300 |200 | ... |0,8 |9 10-6 | ... ... (органикалық емес)|0,6 |0,5 | ... ... газ ... орнында қоршаған ортаға қауіп
тудыратын құбылыстар жиі орын ... ... және ... ... күкірт сутегімен (құрамы 4% дейін) күкірт ангидридімен, азот
диоксидімен, көмірсутектермен ... су ... құру ... балық
шаруашылығына зиян келтіру, сонымен ... ... су ... ... ... қоймайды.
Атмосфераны ластаудың негізгі көзі болып қыздыру ... ... газ ... қолданылатын қыздырғыштар. Атмосфераны күнделікті
ластайтын ... ... ... ... ... ... кезде қолданылатын алаулар мен қоймалар бар. Солардың ... ... газ ... ауа бассейнін бүлдіруде шешуші рөл атқаратын
және ... 97% азот ... ... шығаратын бұл – тазаланған газды
қабатқа қайта толтыратын компрессор болып ... Атап ... ... экономикалық жағдай параметрлеріне қауіп ... ... ... ... ... шараларын қарастыру керек.
Атап өтілген факторлардан басқа ... ... ... ... соңғы онжылдық ішінде Каспий теңізінің ... тек қана ... ... ... экологиялық қауіпті
туғызады. Теңіз ... ... тек қана ... ... ... зиян ... ... территорияға келген зиянды анықтау ірі
әлеуметтік-экономикалық және техникалық мәселелерден тұратын көп ... ... ... ... ... ... ... үшін экономика,
жер ресурстары, пайдалы қазыналардың негізгі қорынан зиянның жалпы ... ... ... ... ... шығындар – біруақыттық және ... ... жаңа ... қорын әлеуметтік-тұрмыстық және мәдени-
ағартушылық объектілерін, денсаулық сақтау, сауда бөлімдерін қайта ... ... ... ... ... тіркеуге кеткен шығын көлеміне дейін
көбейтілуі керек. ... егер су ... ... ... ... орны
бар болса және ол жерден көп мөлшерде нақты бір өнім ... тиіс ... онда ол ... ... жабу үшін ... ... ... басқа аймақтан
импорттау немесе геологиялық зерттеулер жүргізу ... ... ... ... ... ... ... табу керек.
Шығындарды экономикалық тұрғыдан бағалау критериі ретінде авторлар
шығындарды толтыруға кететін қосымша ... ... яғни ... ... ... шығуы, өндіріс объектілерін құру, әлеуметтік
сала, көлік және байланыс салаларына кеткен ... ... ... ... әр ... қорғаныс объектілері, соның ішінде
мұнай өндірілетін жерлерді су алудан сақтау үшін ... ... ... ... аймақты су алудан ... ... ... ... өз ... бар, ... ... шаруашылық
объектілер, тұрғын пунктері бұдан да бұл процестен өткен.
Осыған байланысты шығындарды анықтау ... ... ... ... мен ... ... ... қосу нәтижесіндегі
мәліметтерге негізделеді. Соған қоса мұндай мәліметтерге су алған аймақтар,
ол жердегі тұрғындар, өндірістік, су және ауыл ... ... ... ... ... ... объектілері жайлы
мәліметтер кіреді.
Шаруашышық объектілері мен аймақтарға ... ... ... ... ... анықталады:
- көмексіз қалған және басқа ... ... ... көшіру
мүмкіндігіне ие емес (әлеуметтік және өндірістік инфрақұрылымының
құрамына кіретін өнеркәсіптік және ауылшаруашылық ... ... ... өзіндік құнын шығару. Есеп жүйесінде бұл
көрсеткіштер жаңа орындарда кәсіпорындардың құрылысының ... ... 20%-ын және ... ... 30%-ын құрайды;
- қалпына келтірілмейтін негізгі қорлардың орнын жабуға ... ... жеке ... ... ... іске ... керекті капитал
салымдарының көлемі есептелген: (өнеркәсіптік ... ... ... мен ... ... және
т.б.);
- жоғалтқан заттардың орнын толтыру үшін шығарылған өнімдердің шығару
қуатын арттыру үшін ... ... ... қосымша шығындар көлемі есептелген (жаңа қазба орындарын құру,
импорт және т.б.), яғни жоғалтқан табиғи ... ... ... газ және ... шикізат, құрылыс материалдары, қара және
түсті металдар, т.б.).
Атап көрсетілген шығындар мен ... ... қосу ... ... ... мүмкіндік береді. Каспий теңізі аймағындағы жағдайға
байланысты шығындар мен аймақтың ... ... ... ... 3-кестеде көрсетілген.
Кесте 2 – шаруашылық объектілер мен ... ... ... ... ... ... белгісі 26 м |теріс белгісі 25 м |
| ... |қос. ... ... |қос. |бар |
| | ... | ... ... |0,04 |1,6 |1,64 |0,04 |1,6 |1,64 ... өндіру |21,5 |3770,0 |3791,5 |21,5 |3770,0 |3791,5 ... |0,1 |1,19 |1,29 |0,1 |1,19 |1,29 ... |0,2 |0,2 |0,4 |0,3 |0,3 |0,6 ... |0,01 |0,01 |0,02 |0,02 |0,02 |0,04 ... шаруашылығы |0,06 |- |0,06 |0,04 |- |0,04 ... ... |16,5 |- |16,5 |16,5 |- |16,5 ... ... |- |1,17 |1,17 |- |1,17 |1.17 ... |38,41 |3774,41 |3812,6 |38,5 |3774,3 |3812.8 ... ... ... мен ... пунктеріне келтіріліген
шығындар оларды қайта тіркеуге ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі алынады.
Көмірсутегі ресурстарына қызығушылық нақты мақсаттар мен мәселелердің
жиынтық көлеміне қарай басқа мемлекеттер мен шетел ... ... ... ... ... ... ... алу, тесуге, өндіруге, шикізатты тасу, технологиялық құрал-
жабдықтарды, аппаратураны ... үшін ... ... ... АҚШ, ... ... Грузия және басқа да мемлекеттер, сондай-ақ
дүние жүзінің ірі компанияларының («Шеврон», «Бритиш Петролеум», ... ... ... және тағы басқа) қызығуы тегін емес - өз қол ... ... мен оны ... ... ең көп ... кім ... Сонымен қатар олар әр түрлі коммерциялық пайда табудың ... ... ... ... ... өндіруде өз үлесін қосса, жаңа мұнай
өндіру орындарын құру немесе оны ... әрі ... ... мұнай
тасымалдау көлігін құру және танкерлі флот құру ... ... ... бір ... ... ... ресурстарын және соған жататын
аймақты игерудегі мәселенің негізгі аспектісі бұл мұнай өндіруде және ... ... ... ... ... ... ... ортада экологиялық тепе-теңдік сақтау.
Экологиялық тепе-теңдікті бұзатын және экологиялық ... ... ең ... ... ... ... ... теңізі жағалауының
оңтүстік батыс, солтүстік және ... ... ... тесу ... ... ... мөлшерде сорып алу. Ал ... ... ... ... дивиденд алу үшін шетел инвестицияларының ізінен
қуалау ... ... ... сақтауға кепілдік бермейді.
Мұндай деуімізге дәлел болатыны ... ... ... ... ... масштабтағы жұмыстарға тарту. Ал оларда
келісімдердің өзінде аймақтың экологиялық қауіпсіздігі жайлы ... ... сол ... ... ... ... ауытқыған жағдайлар болған.
Ал мұның өзі эколого-экономикалық жағдайға әкеп соқтырады.
Келтірілген мәселелер – ... ... ... ... ... АҚШ-та да кездескен. Экологиялық тұрақтылықты сақтау мақсатында
президент және конгресс тарапынан қазу және ... ... ... ... ... (тексеру) жүргізу туралы шешімдер қабылданды. Бұл
тексерулер техникалардың тозуымен пайда болып жатқан ... ... ... ... ... жер асты ... ... 5 миллиард тонна
мұнайға жететін 1,4 миллион км2 федералды территориялар ... ... жәйт ... жалпы дәлелденген мұнай қоры 3,6 миллиард ... ... ... ... 300-310 млн. т. ... қараудан АҚШ көмірсутек потенциалы жағынан алда келеді. Сонымен
бірге, мұнайды сырттан ... ... өзі ... ... еді.
Соған қарамастан, қайраңды зоналардағы көмірсутек ... ... млн. т. ... ... де, ... шығанақ, Калифорния, Аляска
жерлеріндегі мораторийлер экологиялық тұрақтылықты ... ... ... саясат.
Қазіргі күні Каспий жағалауындағы, теңіз астындағы мұнайды игеруде
басқарудың көп ... алу үшін ... ... ... мұнай өндіру
мен одан пайда алуға өте жедел шешім қабылдау керек. Қабылданған шешімдер
барлық ... ... ... келмейтіндей етіп жоғары
мемлекеттік деңгейде меморандум, конвенция (келісім) құжаттар ... ... ... ... ... келісім түзілгеннен
кейін қағидасын бұзушылық та болып тұрады. Мысалы, ... мен ... 1997 жылы ... мұнай игеру жайлы келісім жасалған ... ... ... ... ... ... ол келісім орындалмады.
Бірінші келіспеушіліктердің келіп шығуы мемлекеттер арасында заңды
келіспеушіліктердің Каспий теңізі аймағына байланысты келіп ... ... ... ... ... шешілмеуі сол қоймалар мен ... ... ... жеке ... ... ... себептен: олар арасындағы
қатынасты шиеленістіреді.
Атап өту керек мұндай келіспеушіліктер Кеңес дәуірінде болған ... ... ... ... ... анықталғандықтан мұнайды өндіретін
орындарды іздеп табу, оны өндіру және игеруге байланысты шығындарға және
пайдаға қатынас ... ... ... ... ... қазіргі күні
Каспий жағалауындағы ... ... ... ... өкіметі құлағаннан кейін Каспий бассейнімен байланысты саяси-
экономикалық жағдай шиеленісе түсті, себебі жоғары мемлекеттік ... жж.) ... ... тек қана Иран мен ... ... ... Ал 5 мемлекет сол уақыттары тез ... ... ... ... ... жасанды аралдар жасаумен айналысуға бет бұрды.
Көпке созылған тартыстар бара-бара Каспийді теңіз деп, әлде көл деп
санауға ... ... ... және ... ... ... жүзілік
заңдарға қарасақ өзінің шешу жолдары бар. Бірақ мәселенің шешілмеуінің
себебі ... ... ... ... ... ... пікіріне қайшы келмейтіндей етіп алға қоюға ұмтылмағандықтан.
Соған қарамастан, ... ... ... ... ... ... барлығын иеленуімен бірге оны ... ірі ... ... ... ... жаңа ... өндіру жерлерін ашу
саясатын жүргізуде.
Кавказ мемлекеттерінің – ... ... ... ... ... ... мұнай өндіруді қарқындандырудағы қатысуы тегін емес, себебі
1995-1997 жж. ... ... ... ... көмірсутек шикізаттары
сол Кавказ елдерінен соңынан Турциядан өтуі ... Бір ғана ... ... қаншадан-қанша пайда алып келеді. Ал транзитпен бірге қойылатын
шарттар мен тарифті айтпасақ та болады.
Ешнәрсеге ... ... ... өз ... ... ... өз ... анықтау шараларын көріп жатыр. Осы ... ... РФ ... екі ... ... ... Каспий теңізін бөлу бойынша
келесі жағдайлар шешілді: Каспий түбі жағасынан бастап тең ... ... ... ал үсті ... ... ... теңізіндегі критикалық және жалпы жағдайды есепке ала отырып,
Каспийдің климаттық жағдайын, ондағы тірі табиғатты есепке ала ... ... ... алу ... емес пе деген ойға келесің. Және бұл ... ... ... де ... ... ... ... іске асыруды аймақтық кешенді бағдарлама жасап,
оның негізі табиғатты дұрыс ... және ... ... ... ... ... ... төмендегі мәселелерді шешуге болар
еді:
- мемлекеттердің бірігуі арқылы минералды-шикізаттарды өндіру мен
іздеуге арнайы ... өту ... ... ... ... орнату (су асты) және пайдаланудың құқықтық режимін
жасау, ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің биологиялық көптүрлілігін сақтау, қоршаған ортаны
қорғау және мұнай ... ... ... ... ... аймағындағы мемлекеттердің бірігіп қатынас жасауының дамуы сол
аймақтың экологиялық жағдайын, құнарлы жерді пайда етуге және ортаны жедел
және жоспарлы ... өз ... ... ... ... ... ... шығып, тек қана Қазақстан
үшін емес басқа да ... ... ... ... ... шаруашылықтың кешенді және экологиялық қауіпсіздігін дамытуға
басымдылық беру керек.
Соған байланысты шешілетін ... өте көп: ... ... ... және экономикалық шектік мөлшерде жылдық ... ... ... тереңдігі, өнеркәсіп саласында құрылымдық өзгеріс
жасау
3. Экологиялық жағдайдың ұшқындауы және оларды шешу жолдары
Өнеркәсіп орындарының ... ... ... ... ... ... ... сұраныстың өсуімен бірге қоршаған орта
жағдайы да аса маңызды орын алады. Жылдан-жылға өсіп келе ... ... мен ... ... әсер етуі ... ... тән ... өзі экономикалық даму перспективасына ... ... ... және мұнай өнеркәсібі саласында территорияны
таңдаудан бастап ... ... ... ... ... жағдайларда экологиялық апат бұл ... ... ... алуында мұнай өндіру объектілерін басқа жерге көшіртпеудің
бір себебі. ... ... ... ... қосылып кетуі
өнеркәсіптердің қоршаған ортаны ... ... ... қиындастырады. Шамасы теңіз сулары мен атмосфера мұнай өндіру
арқылы, іштен жану двигательдерінде мұнайда пайдаланудан ... ... сол ... ... ... ... керек.
Мұнай саласындағы қоршаған ортамен байланысты көптеген мәселелер
көбіне, шикі ... ағып ... ... мұнай өнімдерін кемемен
тасымалдау ... ... ... ... пайдаланылатын және барлау
ұңғыларының салдарынан туындайды. Сол үшін ... ... ... ... ... алу мақсатында көптеген жұмыстарды атқара алады:
кенеттен ... ақса тез ... ... ... қамтамасыз ететін
қондырғы орнату, яғни бұл қондырғы тек мұнайды ... ... ... ... ... да ... алады.
Мұнай бизнесіндегі өндіру сатысы, әсіресе теңізде өндіруде қауіпті
жағдайлардың алдын алу мақсатында бірнеше запорлық клапандар мен ... бұл шара ... ... ... ... ағып кетпеуі үшін
жасалады, қысымның күтпеген жерден ... ... ... ... ... ... ... ұңғылар орнату, арнайы бұрғылау
қосылыстарын қолдану, ... мен ... ағып ... жол ... ... ... зиянды заттардың түспеуін қадағалау. Осындай
қондырғылар, ... ... ... ... ... ... ... су
асты құбырларында да орнатылады.
Халықаралық компаниялар мұнай және мұнай заттарын ... ... ... құю» ... ... ... теңіз суына жүк
бактарын жуады. Сәйкесінше бұл жуынды ... ... ... ... ... ... ... Жаңа мұнай жүгі қалдық
мұнайдың үстіне құйылып, белгіленген портта тасталады.
Мұнайды сату көлемі ... ... ... ... ... мен ... ... экспортталуы мен пайдалануының
өсуі қауіп-қатер тудырып отырғанын байқады, яғни тасымалдау құралдарының
дамуы әлемдік рынокқа әсер ... ... ... ... қауіпті тәуекелге
баруды талап етеді, себебі, қақтығысулар, жарылыстар мен ... ... ... ... ... ... байланысты қазіргі кездері
қоршаған ортаның ластануына себепші болуда.
Теңіз суының мұнаймен ластануымен ... ... ... ... ... қатар мұнай ... мен ... ... ... ... ... ... туралы
келісімдерге қол жеткізілді, бұл іс-шаралар қиындықтар ... ... ... ... ... ... ... барысында ашық
теңізде күтпеген ... ... үшін ... ... бұл ... ... ... керек. Сонымен ... ... ... ... білсе, нәтижесінде теңіз ... ... ... ... еді, осыған байланысты шығындар мөлшерін
айтарлықтай азайтуға да болады.
Бұл салада әр ... ... ... жөн, және өзінің әсер етуі
жағынан ... ... да, ... қиын ... ... ... 2002 жылдың қысқы мерзімі ішінде болған Каспий теңізіндегі оқиғалардың
алғашқысы, Түркменбашы портындағы танкерде ... 2 мың ... ... кезіндегі паромдағы авариямен байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тасымалдау өте қауіпті
екенін дәлелдейді және ... ... ... ... ... пен компаниялар арасында қарама-қайшылықты тудыратын мәселе
атмосфераның ластануы, яғни көмірсутектерді заводтарда, электростанцияларда
арнайы ... ... ... ... ... ... ... жоюда көптеген жұмыстар атқарды. Бірақ ... ... ... ... ... ... тапқан жоқ, мысалға күкірт
диоксиді, азот окиді, жанбай қалған ... ... ... ... және ғылыми-техникалық прогресс
қоршаған ортаға әсер етуде, табиғи қорлардың азаюына әкелуде, адамдардың
денсаулығына кері әсерін ... ... ... табиғатты қорғау іс-
шараларының орындалуына көңіл бөлмейді және ... ... ... ... ... өсуі ... зардаптарға және бір жақты
экологиялық саясаттың енгізілбеуіне де әсерін тигізіп отыр.
Табиғат қорларын жақсы қолдану, пайдалы ... ... және ... тек ... аумағында жасалатын экологиялық реформа ... ... ... ... жетістіктерге жетуі табиғатты
дұрыс қолдануына байланысты, оларға берілген еркіндік ... ... ... еш нәтиже бермейді. Осымен байланысты табиғатты қорғау
туралы сұрақты ... ... ... ... ... жаңа ... жағдайда табиғатты қорғауды жақсарту үшін жағдай
жасау керек.
Нәтижесінде табиғатты ... ... ... ... ... кең ... қоғамның дамуына және қоршаған ортаға
кешенді әсер етуіне байланысты. ... ... ... ... ... ... табиғатты қолдану түріне өту керек
дейді.
Интенсивті табиғатты қолданудың басты себептері болып: ... ... ... ... ... ресурстарын сәйкесінше дұрыс
әдістермен қолдануы; шаруашылық қызметтерінің ... ... ... ... ... ала ... және ... алдын ала алуы; локальді табиғи
ортадан пайдалы ... ... ала ... ... ... ... ... қалу; табиғи қорларды шаруашылықтарда қолдануда ғылымға
негізделген және экономикалық бағытта ... ... ... ... кешенді жетістіктер, пайдалы қазбаларды өндіру барысында
шығындарды ... ... ... ... ... және
прогрессивті технологияларды қолдану.
Табиғатты қорлардың интенсивтілігі ... ... және оны ... үлкен капиталды шығындарды талап ... ... ... ... ... ... етеді, әсіресе өндіруші
кәспорындарының толығымен жеке меншікке және өздерін өздері ... және де ... ... ... бағалылықтарды қолданғандары
үшін бюджетке белгіленген төлемдер төлеп, табиғатты ... ... ... жүргізіп, қоршаған ортаға тигізген ластанулар мен табиғи
қорларды ... емес ... ... ... ... жауып,
табиғатты қорғау туралы заңда көрсетілген баптар бойынша материалды жауапты
болады.
Экономикалық бағалаудың тиімді капитал салымдарының ... ... ... ... іс-шараларына бағытталуы олардың
қорытынды нәтижелеріне байланысты. Сонымен, егер өндіргіш күштер ... ... ... ... тиімділігі – қорларды кешенді,
экономды (алдымен ... ... сулы және отын ... ... – пайданың өсуімен анықталуы мүмкін, яғни қосымша
заттар немесе материалды ... ... ... алынған, онда екінші
бағыт бойынша экономикалық тиімділік әсіресе шаруашылық саласының табиғат
іс-шараларына тигізетін ... ... және ... алу – ... екі ... байланысты. Біріншіден, іс-шараларды екінші бағыт
бойынша жүргізу қосымша пайда табу мақсатында ғана емес, ... ... ... мен ... қоршаған ортаға стандартты қызмет етуі
(мысалы, судың тазалығы, ауа мен жердің тазалығы, қалыпты ... ... тағы ... және де ... табиғи қорлардың ескіруін барынша
тоқтату. Екіншіден, көрсетілген іс-шаралардың нәтижесі бірден көрінбейді,
ол тек уақыт өте, жүйелі ... ... ... ... ... ... ... деп есептеліп кеткен, яғни қоғамның табиғи ... ... ... шығын түріне қарай мүмкін болатын немесе фактілі (нақты)
шығындар болып бөлінеді, қандай да бір ... мен ... ... әсіресе табиғаттың кері өзгерулерінің салдарынан келеді. Қазіргі
кезде шығынның бірнеше аспектілерін бөліп ... ... ... әлеуметтік, әлеуметтік-экономикалық,
психологиялық, моральді-этикалық және эстетикалық.
Экономикалық шығынды бағалауға және атап өтуге болады, себебі ... ... ... ... және ... қорлардың мүмкін болатын немесе
фактілі шығындары әр түрлі ... мен ... ... ... ... алу үшін маңызды болып табылатын қызметінің ... ... ... ... және ... ... ... шығынның көптеген түрлері бар. Олардың қатарына:
шикізатты, материалды және отын-энергетикалық ... ... ... ... және ... ... және ауыл ... өнімдерді
дұрыс ала алмау, жұмыс күшінің жетіспеушілігі және олардың жұмысқа шықпауы,
табиғатты рационалды емес қолданудың салдарынан төленетін ... ... ... ... мен оның ... ... мақсатындағы шығындар,
ескі ғимараттарды жөндеуге ... жаңа ... ... жұмсалған
шығындар және тағы басқа.
Экономикалық шығын өндірістік ... ... ... және орман шаруашылығында, транспорттық және тағы басқа) және өндірістік
емес (ең ... ... ... және ... ... салаларында
ұлттық пайданың алынбағандығын көрсетеді, ал өндірістік емес ... ... ... және ... ... ... ... етеді. Сол
үшін экономикалық шығынның талап интегралды көлемі қоршаған ... ... ... ... емес ... ... ... шығынға әкелуде және алынбай қалған табиғи ... ... және ... орта мен адамдардың денсаулығына келтіретін кері әсерлерді
жою.
Жыл бойы ... ... ... емес ... ... ... ... көлемі қоршаған ортаның ластанған
көлеміне, табиғи қорларды шаруашылық, айналымдарына көп ... ... ... ... қалған және серік заттар, технологиялық
тастандылар және құрамы ... ... үшін ... ... байланысты.
Оны нақты экономикалық шығынның сомасы ретінде анықтау керек, яғни белгілі
аудандағы әр түрлі шаруашылық салаларына келтіретін шығын:
Y=y1+y2+y3+y4+y5+y6+y7,
(1)
Мұндағы Y – ... ... ... ... қоғамның
табиғатты рационалды емес қолдануының салдарынан ... у1 – ... ... ... у2 – ауыл шаруашылығына; у3 – су шаруашылығына;
у4 – орман шаруашылығына; у5 - ... у6 – ... ... шаруашылықтың басқа да салалары.
Табиғатты рационалды емес қолданудың салдарынан келетін экономикалық
шығынды есептеу, әр түрлі ... ... ала ... мен ... жүргізіледі, яғни ол шаруашылық қызметін нәтижесін бағалау ... ала ... ... ... және ... ... ... Сол себепті, әдістемелік әдебиетте ... ... алды ... (YА) және ... (Yф) ... шығындарды
бөліп қарастыруды жөн көрді. Себебі кез-келген өндірістік объектіні салу
барысында өндірістік жағдайлар үшін ... ... ... ... ... өңдеу үшін немесе қайта қалпына келтіру үшін
қосымша ... ... ... ... ... бағалау» көлемін мына формуламен анықтауға болады:
Ув=Ц+Пв,
(2)
Мұндағы, Ув – рационалды емес ... ... ... ... Ц – шаруашылық айналымына қосқан табиғи қорлардың бағасы (құны); Пв
– қоршаған ортаның ластануы және ... ... ... қолданбаудың
салдарынан келетін мүмкін болатын шығындар.
Фактілі экономикалық шығын (Уф) сәйкесінше оның да көлемі анықталады.
Оның айырмашылығы, (2) формула бойынша егер (Пв) ... ... ... (Ув) ... ... ... немесе (Уф) фактілі шығынды анықтап
алсақ, табиғатты ... ... ... ... ... яғни
алдын-алу шығынын анықтауға болады. Мына формула бойынша:
Уп=Ув-Уф,
(3)
Алды алынған экологиялық шығынның көлемін анықтай ... ... ... ... ... кері ... азайту және іс-
шаралардың экономикалық жағынан тиімді екенін көре ... ... ... қолдану қазіргі өндірістік жүйемен, табиғатты қолдану
қазіргі өндірістік жүйемен, табиғатты қорғау ... ... ... ... тиімді қолдану жеткіліксіз, ол тек ... ... ... ... ... ортаға түспеуін қарайды. Ал ... тек ... ... ... ... қана қоймайды, басқа жерлерге
жіберілуі мүмкін.
Сол үшін экономикалық тиімділікті ... ... ... ... ... ... нәтижесінде алынуын табиғатты
қорғау іс-шараларының экономикалық нәтижесінен қорларда ... ... ... бөлу ... ... ... екі бағыттың
қайда басталып, қайда аяқталатынын анықтау өте қиын.
Осыдан табиғатты интенсивті қолданудың экономикалық нәтижесі ... екі ... ... – қорларды кешенді пайдалану және табиғатты қорғау
қызметінің сомасы ... ... Рпо – ... ... ... ... ... – қорларды рационалды қолдану және материалды өндіріс заттарының
экономикалық нәтижесі.
Бізге табиғатты қорғау, алдын алу ... ... (Уп) ... біз (3) формуланы былай жаза аламыз:
Рип=∆ХД,
(5)
Бірақ, егер ... ... ... мен бірлестіктер жеке
меншікке және өзін-өзі қаржыландыруға ... ... ... ... тек ... ... төлеп қана қоймай,
табиғи қорларды пайдаланғандары үшін, қоршаған ортаға тигізген шығындарды
жабу үшін де ... ... ... (4) ... мынандай болады:
Рип=Уп+∆ХД-ВУ,
(6)
Мұндағы ВУ – қоғамның экономикалық ... ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғау іс-шаралары арқылы
шаруашылық пайдасын азайтуға көмектеседі.
Табиғатты интенсивті қолдануының экономикалық ... ... оның ... ... және толық экономикалық
тиімділігімен соммаланады. Және де, егер ... ... ... ... ... бірлестіктермен анықталса, онда ол шаруашылық
тиімділігі арқылы ... ол егер ... ... ... ... ... халық шаруашылығымен есептесе, онда ол
жалпы ... ... ... ... ... ... ... (Эип) (7-ші) формула
бойынша көрсетуге болады, себебі кәсіпорын және бірлестік, жаңа шаруашылық
жағдайында қызмет ... ... ... және қоғамға келетін
экономикалық шығындарды өтеулері тиіс. Сонда интегралды ... ... ... ... ... ... ... территориялық-өндірістік
кешен толық шаруашылық экономикалық тиімділік ретінде сол ... ... ... ... кіру ... ... ... ШИКІЗАТТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЭКОЛОГИЯ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1. Шикізаттарды өңдеу тереңдігінің экология-экономикалық нәтижеге әсері
Каспий аймағындағы мұнай ресурстарын игерудің қазіргі кездегі алғашқы
бастамасы көптеген ... ... ... талап етеді. Аномальді жоғары
температуралар мен ... ... ... ... қосылыстарды,
шикізаттардың әрбір құрамының геологиялық ерекшелігін, яғни «іс-әрекетін»
зерттеу, ... ... ... қолдана отырып, оның нәтижесін анықтау.
Бұрғылау процесі кезінде құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету көзі ... ... ... жағдайдың нашар дамығандығы, басты
кешенді салалардың шикізат көзі болып ... ... ... мен ... әсер ... ... атап өткен жөн.
Жалпы аймақ бойынша бұл мамандық басты табыс көзі болып ... ... ... ... ... болып табылады, тіптен барлық
аймақтар да жақсы қарқынмен ... ... ... өндіру
базасында бір-бірімен тығыз байланысты өндірістер арасында ... ... ... ... ... кәсіпорындары Орал-Ембі аймағы, Маңғыстау,
Атырау мұнай өңдеу зауыты және химиялық комбинаты, ... газ ... ... ... ... Маңғыстау мен Кұлсары (немесе Атырау ... ... ... ... өз ... негізделетін жалпы мұнай-
химиялық кешені ретінде қарастырылады.
Әрине, қазіргі жаңа жобаларды орнату және оларды жеке ірі ... ... ... ... ... газ ... ... дамуына әсер ететін материалдар жоқ деп айтуға болмайды. Мұндай
шешімдер бар. Бірақ, өңдеушілер ... ... ... қарастырып,
өндіріспен байланысты (немесе экономика салаларымен) жүргізіліп ... және ... ... сырт қалуда. Тамырланып кеткен іс-
қағаздардың жүйесін жасау, жеке шаруашылық ... ... ... ... ... тепе-теңдікті қажет етеді, қайта
есептеуді талап етеді, нәтижесінде ... ... ... ... даму деңгейі нашарлап, алдын-ала ... ... үшін ... ... өседі.
Жаңа аудандар мен аймақтардағы пайдалы қазбалардың ірі қорларын игеру
барысында олардың пропорционалдығы мен тепе-теңдігін анықтап, экологиялық
мәселелеріне ерекше ... ... ... ... ... ... даму ... өндіріс процестерінің
объектілерінің жобалары (отын-энергетикалық мұнай кешендерінің құрамы),
көбінесе табиғатты қорғау іс-шараларының ... ... ... екенін
дәлелдейді. Осыған байланысты белгіленген ... ... ... ... азаяды.
Бірақ, болашақта қосылатын жаңа кәсіпорындардың қызметі арқылы
табиғатты қорғау ... ... ... он есе жаба ... қатар қызметтердің нақты көрсеткіштері бойынша, үлкен өндіріс
орындарын салумен байланысты өңдеу жобаларындағы технологиялық ... ... үшін өте ... ... ... бола ... жобалар Тенгиз
мұнайлы жобасы, Қарашығанақ, Астрахань газ конденсатты кен көздері. Соңғысы
екі жыл бойы жаңа Астрахань газ ... ... ... ... етіп ... Қысқа мерзімнің ішінде технологияның нашарлығынан,
күкірт сутекті ұстап қалатын мықты ... ... ... су және жер ... сонымен қатар адамдардың денсаулығына
зиян ... ... ... ... ... жабылып қалды.
Көптеген миллиондаған шығындар шаруашылық саласында еш пайда әкелмеді, ал
келтірілген зияндар ... ... ... ... және ... деталін жөндеу тек кен орындарын
өндіруге, яғни жоғары сапалы шикізаттары бар жерлерге бағытталған ... ... ... Соңғы жылдары Каспий аймағы кешендерінде әр ... ... Бұл ең ... ... бен Жаңажол мұнайы және серік
газ, Қарашығанақ газ ... ... ... құрамында көп
мөлшерде: күкірт сутегі және меркаптандар; бұзашы мұнайы құрамында ванади
және никель темірлері бар, ... ... ... кері ... ... аппаратураға, құбырларға, құрал-жабдықтарға да әсерін тигізуі
мүмкін.
Қарашығанақтағы ... ... және ... ... ... (тез) өте жеңіл шешімді талап етеді, яғни ... ... ... газ өңдеуші зауытына жіберілу керек делінген.
Ал кен орындарын игеру мәселелері – шетел ... ... ... ... шешілді. Техника-экономикалық процестің (жеңіл)
жүргізілу жүйесінің жеңілдігінен аймақтық ... ... ... ... мәселелері тыс қалып қойды. Бірақ, дәл осы аймақта ірі сұйық
және газ тәріздес көмірқышқылдарының ірі ... ... ... ... қатар тұр, мемлекет пен аймақ көлеміндегі тиімділікпен ... ... ... ... ... ... мұнай-газ
құрылымдарын (Батыс Сібір, Маңғыстау, Бұзашы, Теңіз, Қарашығанақ, Астрахань
кен көзі) тез ... ... өзі ... және ... ... ... көптеген қателіктерді анықтады.
Сурет 1 – Жобаға сәйкес Қарашығанақ кенорнында өндірілуге тиіс шикізаттарды
мына көлемде алу ... ... өнім ... 15 ... 2,3 ... ... бір жағдайда өссе, екіншісінде – төмендейді. 30
жыл бойы қолданыстағы кен орындарындағы өндіріс көлемінің азаюы жаңа ... ... ... мына ... де ескерген жөн: Орынбордағы газ конденсатының
көлемінің азаюы қарапайым жағдайларға ... ... ... өскендігін анықтайды. Мұндай жағдай біріншіден шикізатты өңдеуді
қажет етсе, яғни қосылыстардың сапасына ... ... ... ... ... ... ... әсер етуін түсіну үшін, бірінеше
өңдеуге түскен қорлардың көрсеткіштерін алып қарастырған жөн.
1. Орынбордағы газ кен ... ... (0,056%) ... бар, ал
Қарашығанақта ол мүлдем жоқ. Гелийдің бар ... және оны таза ... ... ... ... ... зауытында (ОГЗ) бүгіннен бастап ... ... ... ... іздеуді талап етеді. Себебі Қарашығанақ
газында ондай элемент мүлдем жоқ. Егер ... ... ... ... ... екі зауытты алар болсақ, онда шикізатты жылдық өндіру
көлемі 20 млрд. м3, ОГЗ-да 25 ... м3 ... жаңа ... ... ... ... ... болып табылатын пайдалы қазбалардың аздығы
гелийді максималды алу мен оның мүлдем жоғалып кетуіне әсер етеді.
Бұл іс-шараның ... ... ... бүгінгі күнде біздің
экономикамыздың кең көлемде қолдануға дайын еместігінде, әлі де ... аз ... ... керек деген ойдың сақталуы. Бірақ дамыған
мемлекеттерде ... ... ... ... кең көлемде қолдану
қалыптасқан (космос, машина жасау, құралдарды жасау) сол ... ... үшін кен ... газ конденсатты қосылыстарды кешенді түрде
тиімді қолдану ... ... ... 20-25 ... м3-қа дейін өсіреді.
Мұндай шешім шикізаттарды кешенді түрде ... ... ... ... ... толық алуды. Көрсетілген газ көлемін ОГПЗ-да өңдеп ОГЗ-ға
жіберу керек. Егер жақсы қарқынмен өндіріліп (40-44 млрд. м3 ... ... ... 20-24 ... м3 газ ... ... нәтижесінде гелий бөлініп
шықпайды. Шығын көп, егер ... ... көп ... газ ... ... ... бейімді екенін ескерер болсақ. Нәтижесінде
шығын пайданың деңгейіне тең ... ал ... ... ... ... 2 ... ... 20 жыл қолдану үшін сәйкесінше белгілі көлемде қорлар
болу ... ... ... ... өндіру көлемі 400-500 млрд. м3 болады,
сол ... ... өнім ... (1990 жылы 44 млрд. м3-тан 2010 жылы 13,2
млрд. м3-қа ... ... кен ... 550 млрд. м3 көлемінде
өндіруді талап етеді. Мұндай көлемде өндіру мүмкін. Егер қорларды алуды ... ... онда ... ... қор ... 1270,5 ... м3 болады, ал
қалдығы – 726,0 болады. Сол ... ... жер ... ... өндіру
көлемі 20-25 млрд. м3-ге тең болатын газ өндіріп шығарылады.
2. ОГӨЗ келіп түсетін екі кен орындарының газ конденсаттарының ... ... әр ... сол ... ... мен ... ... Салмағы мен қосылыстар құрамы ... ... ... ...... ... және көмірқышқыл газы. Осы факторге
әсер ететін басты жағдай ол технологиялық ... ... ... ... ... ... ... қатар, шикізат қосылыстарын үнемі қолдану өңдеу барысында,
нәтижесінде МӨЗ-де қиындықтарға әкеп тірейді, себебі сапалық және ... тез ... ... ... бөліп шығаратын автомобиль
бензиніне және ... ... әсер ... ... ... ... (қымбат тұратын) бағалы катализаторлар арқылы іске ... ... ... ал ... ... ... өзгеруі ең
алдымен олардың қызметіне әсер етеді: оларды қолдану ... ... ... ... ... (пайда ұлғайып) оларды тұтыну үшін пайда
ұлғаяды.
Көрсеткіштердің шикізат факторларын ең алдымен олардың сапалық ... ... Сол ... ... ... ... сөз ... қорларды кешенді және рационалды қолданылуын ескеріп, экономды
көрінетін ... ... ... ... ... ... ... олардың
негізінде жаңа кен көздерінен көмір сутек ресурстарының қосымша көлемін
қабылдауға қабілетті ... ... ... ... түсініктеме
жатыр. Бірақ, пайдалы қазбалардың қоры ауданында өңдеудің жаңа өндірістерін
құруға мүлдем назар аударылмайды.
Бұндай жағдайда біз тек қана бір ... ...... ... көзқарас мәселелерді кешенді түрде шешу позициясынан әлеуметтік-
экономикалық даму және ... ... ... ... мүмкіндік бермейді. Ескі концептуалды жағдайларға негізделген
өндіргіш критерийді орналастырудың заңды, дәстүрлі варианттарын іске ... ... ... ... ... ... ... алу
көзінен тыс аудандарда белгіленеді.
Табиғи ресурстарды пайдалануда біржақты бағыт – ... ... ... іске ... сомалы түрде баруымызды ... ... ... ... ... ... білдіреді және
олар келесі позицияларға жіктеледі:
- жер ... ... ... ресурстарын жоғалту. Мұндай өндіру
саласында ... ... ... ... ... газ өндіруде – 30-40%-
ды құрайды. Мұнай және газ ... ... ... деңгейі
нәтижесі бар тәжірибелерде анықталған. Ол ... ... жаңа ... ... ... ... ... жоқ болған жағдайында іске
асады. Жаңа кен ... ... ... ... өндірістік өңдеуге
дайындалған, ереже бойынша осы стадияға өте тез ... ... ... ... ... Оның нәтижесі болып,
кен көзін өңдеудің технологиялық ... ... ... ... параметрлерінің өзгерісі болған жағдайлардағы өткен уақыт периодының
нәтижесінде жаңарады. Үлкен зиян келтірмеу үшін кен ... ... ... ... сәйкесінше мамандандырылған ұйымдарға
рекомендация құрастыруға тапсырма беру керек. Шикізатты игеру ... оны ... ... ......... өңдеу жүйесі бойынша
кешенді технологиялық құралдарды құру, ... ... ... ету, ... ... жұмыс сенімділігіне бағытталуы тиіс. Өнімді
көкжиектерден шикізатты ... ... кен ... ... ... ... шешімдерінің уақтылы қабылдануы жер қойнауының өзінде
жоғалтуларды қысқартады.
- ресурстарды ... емес ... ... ... ... ... және газ ... өңдеу кезінде алынатын ашық майлар,
кокс және тағы басқа өнімдерден басқа өздерінің фракционды құрамында ... ... ... ... ... Оның ... ... өңдеудің тиімділігі төмендейді, өнімнің жекелеген түрлеріне ... ... ... ... ... ... ... кен көздеріндегі мұнай құрамынан ванадий, никельдің өндірістік
концентрациясы, күкірттік қосылыстар табылған. Әр түрлі министрліктер ... ... ... ... ... ... ... стадиясында, яғни олардың көп бөлігі қайта өңдеу
процесінде жоғалып кеткен кезде іске асады. Қайта ... ... ... ... ... ... ... беретін отандық
технологияларды қолданудың ... ... ... ... ... ... өңдеу процесінде шикізатты жоғалту. Қазақстандық мұнай
еліміздің басқа да кен ... ... ... зауыттарда өңделеді.
Бұндай тәжірибе шикізатты рационалды және ... ... ... ... ... ... төмендеуіне әкеліп соғады. Сондықтан
отандық кәсіпорындарда мұнайды айдау процесіндегі нақты отындық мақсаттарға
бағытталатын ауыр қалдықтың шекті ... ... ... Ресей Федерациясында
– 41%, Қазақстан Республикасында - 44% құрайды. ... ... ... ... ... ... бұл ... 8% болады. Бұл отандық
мұнай ... ... ... ... ретінде мазутты пайдаланатын екінші
ресурстардың дамуының ... ... Оны ... тарту қосымша ашық мұнай ... ... және ... ... отын, керосин), парафиндер, химия ... ... ... ... ... шығаруға мүмкіндік береді.
Мұнай өңдеу саласының тиімділігін арттыру үшін шикізат ... ... ... ... ... ... ... салыстыруды мысалға келтіруге болады: деструктивті процестердің
кеңінен қолдануы ...... және ... ... ... және тағы басқа – АҚШ-тың мұнай өңдеу
саласындағы автомобиль ... ... 44-47% ... ТМД ... ... ... ... мұнай және газды қайта ... ... ... ... ... ... ... және табиғи газдың құрамында өнімнің
бұл түрі шағын көлемде ғана ... ... ... ... қайта
өңдеудің бас схемасының болмауына байланысты этап, пропан, бутан жеңіл
көмірсутектерінің фракцияларын ... ... іске ...... ... болды. Нәтижесінде қажетті технологиялық
өндірістердің арқасында жоғары сапалы отын, полиэтилен және ... ... ... өте ... ... ... ... ары қарай пайдаланудың экономикалық пайдасы бар. 1 тонна
этанның ... 100 ... ... 1200 ... ... ... қазіргі уақытта жеңіл көмірсутектердің кең фракциясы 1 тоннасына 66
бірлікке бағаланып отыр.
Экономикалық пайда мөлшері ... ... кең ... ... көмірсутектерді толығымен пайдалануға байланысты болады.
Мұнай-химия өндірісінің (полиэтилен, ... және тағы ... ... ... кәсіпорындар бастапқы шикізатпен қамтамасыз
етумен қатар жеңіл көмірсутектер, әсіресе С4 (бутан) ... ... этил ... ... ... ... алу мүмкіндігіне байланысты
сұранысқа ие болып ... ... бұл ... маңызы әлемнің
көптеген елдерінде этил майын ... ... ... ... ... өсіп отыр.
Осы аталған көзқарастардың барлығы шикізатта болатын компоненттердің
барлығын шығарып алуға қабілетті ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың бағдарламысының жоқтығын
дәлелдейді.
Аталған жоғалту ... ... ... ... ... ... жалпы шаруашылық позициясынан жоғары
тиімділікпен қамтамасыздандыру, ... ... ... ... рөл ... қайта өңдеу өндірісін интенсификациялауының
факторлары болып табылады.
Бұрынғы Кеңес дәуірінде әр ... ... ... ... ... ... Маңғыстау, Бұзашы, Теңіз, Қарашығанақ, Астрахань
кен көзі) тез ... ... өзі ... және ... эксплуатациялау
периодында жіберілген көптеген қателіктерді анықтады.
Біріншіден, әр бір ... ... ... газ, ... ... ... ... шеттеліп қалады. Ал ол болса кен көзін өңдеудің
барлық (бүкіл) уақыт аралығында шикізатты өндірудің үлкен ... ... ... және салыстырмалы тиімділігін көрсетеді.
Екіншіден, тәжірибе көрсеткендей кен ... тез ... ... ... кешенді түрде қолдануға тартылған өндірістер және
өндіру саласын құрайтын потенциалының арасында ... ... ... шаруашылық көп көлемдегі өнімнің кең ассортиментімен
толық қамтамасыз етілмейді. Ішкі ... ... ... талап
ететін бұйымдармен ғана емес, сондай-ақ кең көлемде ... ... ... баяулатады.
Сәйкес қайта өңдеу өндірісінің, көліктік артериялар (мұнай, газ және
өнім құбырлары), инфрақұрылымының ... ... ... ... индустриясының кәсіпорындары) және ... ... ... тар ... игеру тәжірибесінің
жалғасатынын көрсетеді. Сондықтан мұнай және газ кен ... ... ... ... ... оны ... ... физика-химиялық
ерекшелігін, өнімнің маңызды үлкен ассортиментін алу мүмкіндігін ескермей,
қысқа мерзім ішінде көп ... ... ... игеру болып табылады.
Егер де жоғары бағалы ... ... жаңа ... ... көптеген миллиард салымдарын
талап ... ... ... ... мемлекет тұрғысынан
қарастыратын болсақ, онда ... ... ... ... жету принципіне негізделген, қатаң және ... ... ... ... ... ... және ... және жобалау институттары, жергілікті ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, салааралық
маңызы бар мәселелерді кешенді түрде шешу үшін ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның қуатын оптимизациялау, өндірісте өндіргіш
күштерінің дамуы үшін қажетті тізімді негіздеу, шикізат ресурстарын ... мен ... ... ... ... ... экономикалық
тиімділігін арттыру принципін нақты жағдайларда қамтамасыз ете алатын ең
нәтижелі жолы ... ... ... ... ... ... экономиканың әр түрлі салаларының ... ... ... ... ... сипатқа ие даму бағдарламаларында көптеген
әлеуметтік-экономикалық, техника-технологиялық, экономикалық ... ... ... ... ... ... және ... ресурстардың үлкен қорын игерудің жаңа аймақтарының
шаруашылығының ... және ... ... тек қана ... және
территориялық мүдделердің сақталуы нәтижесінде мүмкін болады. Ал олар өз
кезегінде ресурстардың ... ... ... ... кәсіпорындарға
түсу көзі болып табылатын аймақтың материалды өндіріс саласының барлық
мүдделерін ескеруге негізделуі қажет.
Болашақта мұнай, газ, ... ... ең ірі ... ... Каспий маңы мұнай мен газ ... ... кен ... игеруде бірлескен іс-әрекеттің жоқтығы мысал бола
алады. Кешеннің дамуы әр түрлі бағытта жүруі ... ... ... бір-
бірінен түбегейлі айырмашылығы бар, іске асыруды қажет ететін ... 3 ... ... ... ... саласы дамиды. Өсу көлемінде шығарылатын шикізат,
оны қолданудың кешенділігінің төмендеуіне әсер ... ... ... ... түрде шығарылады. Шаруашылық ... көп ... ... ... даму
мәселелерінің аспектілері қалдық принципіне негізделе отырып, жүзеге
асатынын ... ... ... осы жағдайларда бірқатар ... ... ... ... ... ... ... өндірістердің
қалдықтарын қолдану сферасы «жаңарту» бағытымен жүре алмайды.
2. Өндірістің көмірсутек шикізатын өндіру мен өңдеумен байланысты сала
потенциалының қалыптасуы. Бұл бағыт ... ... ... ... ... ... ... сай келмейді. Бұның кемшілігі вахталық
жұмыс түрі болғандықтан көп әртүрлі шешімдердің қабылдануы.
Бұл тәсіл Каспий ... ... 5-7 ... дейін керек, өйткені
аймақтың халық ресурстары осы қиын ... ... ... ... ... ... қатар жергілікті халық арасында
білікті кадрлар жүйесін 2-3 ... ... ... ... ... ... және ... өндірістердің өндірістік және әлеуметтік-күн-
көріс инфрақұрылымдарының өсуімен байланысты аймақтың өндіруші күштерін
кешенді ... ... ... осы ... ... экономикалық
секторлардың бірқалыпты дамуына жетуге, қорларды кешенді және ... ... Бұл ... ... ... көрсеткіштер
жүйесіне негізделеді, соның ішінде ең ... ... ... ... ... ... капиталды салу және негізгі
қорды пайдалану, табиғатты ... ... ... ... ... ... ... шикізаттар дегеніміз жаңа
сақтауларда өз үлестерін пайдалануға үлкен жағдайлар жасайды. Алғашқы екі
ерекшеленген түрде ... ... ие ... ... ... ... ... қалыптасқан салалардың бірі болып, жеке меншікке ... ... ... комплексі деп саналады. Сонымен қатар қажетті
шешімдерді, көптеген топтардың сұрақтарына мазмұынан ...... ... технологиясы аймақтық экологиясына байланысты зиянсыздықпен жұмыс
істеуін ... ... ... ... ... ... шешім қабылдайтын концепциямен қатар шешім қабылдануы қарастырылған.
Оның негізіне шынайы алғышарттары ... ... ... ... ... және ... ұзақ мерзімде жаңа тас өсімдерін
өндіруші ... және ... ... ... ... ... ... шикізат ресурстарын үнемді де тиімді ... ... ... бірі болып отыр. Жеңілдетілген түрде пайдалы қазба байлықтарын
шаруашылық аймақтарында тиімді пайдалану болады.
Негізгі концепцияның әлеуметтік-экономикалық жағына көп көңіл ... ... өте тура екі ... дамыту бағытын таңдайды.
Ашылған ірі мұнай, газ ... ... ... ... жұмыс істеуі күшейіп, айтарлықтай сатыға жетіп, жұмыс
зоналарының күшеюіне алып ... ... ... қоймасына сақтап практика
жүзінде қолдануға мүмкіндік берілді.
Мұнай-газ кешендері қосымша мұнай-газдың ... ... ... алып ... отыр. Оның ерекше өзгертулер ... ... ... байланыстылықтары су шикізатының өндірілуімен тығыз
араластырады. Бірақ кешендегі сақталынып жатқан ... оның ... ... ... ... ... ... шикізатқа пайдалану жаңа
шикізат аймақтарын алуға мәжбүр болып отыр.
Қазіргі таңдағы шаруашылыққа қаулы қабылдап республика маңайларында
да қалыптасқан ... ... да ... ... ... ... ерекше маңызды болып отыр. Бұл процеске байланысты қазіргі таңда ең
басты бастамасы болып, өнеркәсіптердің бір-бірімен байланыстылықтары ... ... ... Сонымен қатар оның өсімі мен өнеркәсіптік
байланыстар өз ... ... ... ... ... ... ... өндіріліп жатқан
Батыстағы ... ... ... ... ... өтіп
жатқандықтарын қарастыратын болсақ ... ... ... ... ... аймақтарда көптен шығарылып
өндірілуде.
Маңғыстау мен ... ... ... ... ... ең ... шығарылған тоннасы мен қазіргі кездегі
шығарылып жатқан ... ... ... сырт ... сатылуда. Ерекшелеп
айтып өтетініміз ол маңғыстаулық мұнай тазартуға мына ... ... ... ... ... ешқайсысында ерекше
қасиеттерін шығарып ... ала ... Оны ... ... одан ... ... ... өнім өндіре алмайды.
Бұзашындық мұнайды негізінен Қаламқас және Қаражанбас кен өндіру
орындарынан өндіреді. Ол ... ... кең ... ... ... ... аса ірі махачкалалық технологиялармен тазартылады.
Ал оған қанағаттанбаған куәгерлер өнеркәсіптік салаларға апарып металдардан
тазарту өткізеді. Сонымен қатар ванади мен ... ... ... ... және 3.1*10-3 ... ал ... мұнай құрамынан оның
кондициясының жоғарылығы арнайы өндіретін ... ... ... ... мұнай қорлары ұзақ уақыт бойы өнеркәсіптерде
тазартылуда жүреді. Көмір сулары ресурстарының шикізаттары ... ... ... Оның бұл күйі кен ... ... ... ... алады.
Ерекше атап айтатын болсақ жоғары сапалы әмбебап майын алады. Бұл ... ең ... ... мен ... Уақыттың өтуіне байланысты
қазіргі таңда қоймадағы ... ... ... ... бастады. Бірақ
қажетті өнімдерді өндіру қандай уақытта болса да, жаңа ... ... ... ... бір ... ... бір сұрақ туындап отыр ол, Каспий маңындағы
мұнайды өндірумен қатар, сол аймақтарда ... ... ... да кендерді
тиімді де ұтымды пайдаланып, қазынаның тағы бір кірісі етіп көрсету ... ... ... ... сақтауда тұрған мұнай-битумдық
жыныстар (МБЖ) және жоғары сапалы мұнай (ЖСМ) сақталынуға алынған. Бұлардың
бәріне қарамастан бейбітшілік және отандық ... ... ... Кейбір аймақтарда МБЖ тек бір мақсатпен ғана өндіреді ... алу үшін және жол ... ... ... үшін ... ... МБЖ және ЖСМ көп компонентті ресурстар қатарларына
жатады. Оларды түбіне дейін тазартудан өткізетін ... одан ... және ... ... және ... ... мен металдар
алуға болады. Сондықтан бұл ... ... үшін оны ... қажет осы
ресурстарды алу үшін қайта өндіретін технологияны орнату қажет және оны әр
бір шикізат ... ... ... қара және ... ... жер ... ... кейін
химиялық шикізат көп көлемде қолданылуына тиіс. Ал ары қарай геологиялық
жұмыстар жүргізілмейді.
Барлық белгіленгендердің барлығы сол аймақтарда ... ірі ... ... ... ресурстарын алып қояды. Оларды тек қолданысқа өте
қажет жағдайларда және шикізат ... ... мен газ ... ғана беріледі. Бұл жайлы кешенді куәландыратын жоспарында
айтылған.
Каспий маңындағы мұнай-газ кешенінің ... ... ... ... ... экстенсивті тұрғысында дамып,
экономикалық шығындарды ... және ірі ... ... ... ... аз ... әкелгені көрініп отыр.
Каспий аймағындағы жағдайды талдайтын ... ... ... ... ... ... ... қарайды. Олардың болжауы
бойынша бұл жерлердің барлығы азық-түлік мол ... бірі ... ... ... ... ... өнеркәсіптің және қоршаған
ортаның шаруашылықтың күшеюіне алып келеді.
Каспий маңындағы НГК объективті жағынан ең ... ... ... да экономикалық тұрақтанумен альтернативті жолмен қалыптасқан
рационалды және ... ... ... ... ... ... ... айтылғандардың ішінен ең басты сауалнаманың қалыптасуы және
Каспийдегі НГК-ның дамуы өз қиыншылықтарын көрсетті. Негізгі қорытысында,
жоспардың ... осы ... ... бір ... келді, салт-дәстүрлік
тәсілмен келе жатыр. Ұзақ уақыт өткенімен де ешқандай ... мен ... ... мен ... ... ең басты мәселесінің бірі болып
отыр. Осындай жағдайда кешенді ... ... ... ... ... ... экологиялық территориялық
ерекшеліктері болады.
Жоспарланған құжаттар ... ... ... топтардың
сауалдарына жауаптар іздейді. Ірі аса қажетті ... ... ... көп ... ... бірі ... өңірінің МГК қалыптстыру мен дамытудың мәселелерін ... ... ... да бар. Оның ... ... ... ... бағдарламалары мен оның басты бағдарламаларына
талдау жасау ... ... ... іске ... ... ... арасындағы уақыт жағынан ... ... ... ... дейін ескі, дәстүрлі әдіспен жүзеге ... ... ... де іске асырылуы көзделген мәселелер жинтығының жалаң ... ... ... ... аумақтық мүдделер, шикізатты толық пайдалану,
аумақтың экологиялық ерекшеліктері ескерілмейді.
Бағдарламалық құжаттарды жасау алдында зерттеу ... ... ... ... ... ... үшін ... қажетті талаптар шешіледі.
Әсіресе мұның мемлекеттік маңызы бар ірі көлемді бағдарламаларды ... ... бар, ол ... нақты жүзеге асырылатын және кезектен тыс
шешуді қажет ететін көптеген мәселелерге жекелеген ... іске ... ... тағы да ... ... ... ... бір
экономикалық әлеуеттің жасалуы процесінде танылатын осы ... ... ... ... ... ... берілмейді.
Алайда зерттеу сатысында барлық проблемалар, оның ... ... ... ... ... анықтап алған жөн, ал содан ... ... ... бейтараптау тетігін табу керек. Өндірістік күштерді
дамытудың бағдарламаларын жасау жаңа ... ... ... ірі ... ... аудандарында қажетті өндірістерді құру
алдындағы қажетті кезең болып табылады. Атап айтқанда ... ... аса ... ... ... бастамашыл зерттеулер
жүргізіледі, мұның өзі түйінді ... ... ... даму
тұжырымдамасын негіздеуге және аяқталу кезеңі ретінде ... ... ... ... үшін ... іске асыру
мерзімдерін ұсынуға мүмкіндік береді.
Жекелеген өнеркәсіп салаларын – ... ... ... ... ... ... ... және де
ресурстар бойынша теңгермешіліктің элементі болатын ... ... ... ... ... ... еді, ол аймақты
дамытудың барлық экономикалық әрі экологиялық ... ... ... негіз де болар еді.
Көп салалы шаруашылық кешенінің тиімділігін арттыру өндірігіш күштерді
дамыту мен орналастырудың салалық, салааралық және ... ... ... ... ... жәрдемдеседі. Басқаша айтқанда,
бағдарламалық көзқарас барлық аймақтық кешенді ... және ... қол ... ... ... кез келген аймақтың өндіргіш күштерін дамытуды нақты жоспарлау
кезең-кезеңімен қатаң ... ... мен ... атап ... ... ... аса маңызды аймақтық проблемалар бойынша ғылыми-зерттеу ... ... ... ... іске ... тұжырымдаманың ғылыми негіздерін әзірлеуге;
4) өндіргіш күштерді дамыту болжамының нұсқаларын талдап ... осы ... ... ... ғана ... ... ... үкімет қаулысы шығарылады, ал содан соң ... ... ... ... Көмірсутегі шикізатын өндіру мен өңдеудің қоршаған ортаға
ықпалын ... он ... ... ... ... минералдық
шикізаттар мен отын-энергетикалық ресурстарды ... күрт ... ... ... ... көмірдің, қара және ... ... ... ірі кеніштерін игеруді енгізу өндірісінің
табиғи көлемінің өсуі анықталды.
Кез ... ... ... ... жағдай атмосфераға зиянды
заттардың ... ... ... ғана емес ... ... ағатын сарқынды су болатын қосылыстардың мөлшерімен
өлшенеді. ... ... да бір ... ... ортаның элементтеріне
әсер етуімен өзгешелігі болады. Сондықтан атмосфера ауасына , су, ... ... ... ангедридтің уыттылығы деңгейінің ... ... мен ... көрсетіп отыру өнеркәсіп және ... да ... ... анықтау кезінде бұлжымас шарт болуға тиіс.
«Табиғат қорғау шараларын жүзеге асырудың ... ... және ... ... ... ... ластануымен
келтірілетін экономикалық залалды бағалаудың ... үлгі ... ... ... ... ... ... кең ауқымда
түрленіп отыратын аса ... ... ... берілген. Мысалы, егер
1,0 көрсеткішінде ... ... ... ... ... ангедридінің
мәні 22,0, көмірсутегінің мәні – 54,8, фенол –310, жұп балқытқыш кышқылы
мен ... ... да газ ... қосылыстары –980, ванадийдің бос тотығы
(тозаң) –1225, меркаптандар 2890, марганец пен оның ... ... ... органикалық емес ... – 10 ... ... ... емес ...... бірге бірмезгілде үймектер мен аумақтық ... ... ... ... ағын ... ... қалдықтары арта түсті. Бұл, өз кезегінде, экожүйенің
жай-күйіне күшті ықпал жасады, осы ... ... ... ... аумақтарда бірқатар ингредиенттер бойынша шекті мөлшері ... ... ... ... ... ... кен өндіру, оның
ішінде Мұнай-газ өндіру ... көп ... бойы ... ... ... ... шикізат ресурстарын қазып алу ... ... ... ... одан әрі жалғаса ... ... ... ... ... қазындыларды кешенді пайдаланудың
төменгі деңгейін, оларды өңдеу нәтижесінде алынған ... ... ... ... (ТПК) аз ... атау ... ... Нақ
осының астарында өндіріс қалдықтарының, технологиялық ысыраптың,
қоршаған ... орны ... зиян ... әр ... ... ... шығарындыларының барған сайын көбейе түсуінің
себебі жатса керек.
Жасалған қорытындының көрнекі ... ... әр ... ... ... ... ... коэффициенті ескерілетін
көмірсутегі шикізатын және оны ... ... ... ... ... бола ... (кесте-3).
Кесте 3 – отын мен оның ысырабын салаларда тұтыну, мың. т.ш.т.
|Шикізат түрі, |ҚР ... ... ... ... ... |
|отын | | ... | ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... 0,2-0,3 |305 ... |304 |243-213 |16 |13-11 ... ... |3241 ... |788-525 |379 |227-152 ... 0,4-0,6 | | | | | | ... ... |2103 ... |107-94 |7 |6-5 ... | | | | | | ... |5700 ... |648-553 |270 |214-183 ... | | | | | | ... ... |4400 ... ... |318-200 |
|0,27-0,54 | | | | | | ... ... |917 |724-550 | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... х |3,1-2,2 ... |
|баламасы, ккал | |1х1013 |0,4-0,6 |х1013 | |х1013 ... | | | | | | ... ... ... | ... ... | | | | |0 | ... ... | | | | | | |
Е с к е р т у:- ... ... ... кезінде 1999,2004 жж. отын-
энергетика теңгерімінің орташа деректері пайдаланылған.
3-кестенің мазмұнынынан мынаны байқаған жөн-күкіртсутегі ресурстарының
ысырабы ... ... ... ... ... жекелеген
аймақтар бойынша да жоғары болғаны соншалықты, оларды тиімді пайдаланудың
қандай да бір ... ... ... қажеті жоқ. Бұл жағдай тек мына
деректі ғана тап ... іс ... ... ... тең ... ... ... барлау мен өңдеуге жүзеге асырылған ... ... ... іс ... ешқандай да қайтарым бермейді. Ол ол ма,
құрылымында табиғат қорғау құрамы да ... ... ... ... сипаттайтын тұрақты деңгейін тұрақтандыруға
жәрдемдеспек ... ... ... ... (технолгиялық
циклдердердің тиянақсыздығы, табиғат қорғау сипатындағы негізгі жабдық,
агрегаттар мен аппаратуралар ... ... және ... ... іске ... қоса алғанда, ... ... үшін ... ... болып табылатын әрбір сатыдағы ысыраптың
мөлшеріне ... ... ... ... қосылыстардың барлығы республиканың жекелеген аймақтарында
мейлінше көп ... ... ... ... ... ... атап айтқанда, Ақтөбе облысында өндірілетін шикізат
бар.
Өткен он жыл ... ... ... аймағында ірі мұнай-газ конденсаты
кешендерін ашу ерекше алаңдаушылық туғызып ... Сала үшін ... ... ... кешенде орналасқан бұл кеніштердің көмірсутегі кен
қабаты мен ... ... ... ... бар. ... ... ... игеруге енгізілген құрылымдардан қазылып
алынатын мұнайдың, конденсаттың, газдың барлық ... ... ... ... ... ... және шикізаттың асқан уыттылығы
құрамында күкіртсутегінің, ... ... ... ... және ... ... кешендерін, Қарашығанақ мұнай-газ
конденсаты кешенін игеріле бастауының өзі ... ... ... ... айқын көрсетуге мүмкіндік жасады. ... жер ... жыл ... ресурстарды қазып алудың деңгейі әлі де
болса ірі көлемге жете қоймаған кезде, ал өндіру процестері жарақтандырылып
отырған жабдық, ... ... мен ... ... ... деңгейіне жеткілікті дәрежеде жоғары үлеспен ... ... ... ... отырған және кез келген күтпеген
жағдайлардың туындауынан толық кепілдік болуға ... осы ... ... де ... ... ... сипаттайтын тұрақты деңгейлердің
біртіндеп нашарлай түсуі байқалады.
Мұнай-газ өндіретін және өңдеу өнеркәсібі, көлік ... ... ... ... елеулі көзі болып табылады,
өйткені көмірсутегі ... ... ... ... ... қатарына
жатады, ал оларды атмосфераға немесе су ... ... жиі ... ... әкеп соқтырады.
Мынаны айтудың өзі де жеткілікті: атмосфераға ... ... ... ... экологиялық залал мұнай өңдейтін
кәсіпорындарда ... %-бен ... ... ... ... ... ... үй-коммуналдық және тұрмыстық қызмет ... және ... ... және ... да ... ... ... заттардың әсерінен келтірілген залалдың
мөлшері 4-кестенің деректерімен ... 4 – 1 т ... ... ... ... негізгі жалпы
шығарындылармен келтірілетін залал
|Зат ... ... ... ... ... %|
| |кг/т | ... |8,7 |82,0 ... ... |1,5 |5,2 ... ... |0,15 |1,7 ... ... мен |1,51 |10,5 ... | | ... заттар (тозаң) |0,1 |0,6 ... |10,99 |100,0 ... ... ... көп ... шоғырланған жоғары уытты
қоспалары жоқ мұнайды ... ... ... ... ... жаңа
мұнай кеніштерінде табиғи газ тәрізді де нақ осындай аймақта ... ... ... ... ... ... көп ... Осымен байланысты осы көмірсутегінің әсері әрбір ... ... - оны ... ... ... мейлінше жоғары болады.
Демек, қазірдің өзінде қоршаған ортаның тұрақтылығына ... ... ... тасымалдау мен өңдеудің барлық буындарында
сенімді ... ... ... ... ... ... ... басты бағыты
көмірсутегі ресурстарын ұтымды әрі кешенді пайдалану болуға ... ... ... ... осы түрін кешенді пайдалану
көрсеткіштері ... ... ... ... өңдеу мен мұнай-химия бұдан да
жақсы бола түсер еді. Бұзылған құрылымдық процестер үлес ... ... жаңа ... ... ... ... май материалдарының,
полимерлік шикізаттың, әртүрлі фракциялардың аздап алынуының себебі болып
отыр, осының ... ... өнім ... Ал ... ... ... дейін үлкен ысырапқа ұшырауымен сипатталып келеді. Бұл
туралы мына бір ... те ... бола ... ... ... ... ... өнім алу үшін негізгі шикізаттың сапалы түрі-отын мазутының үлесі
әлі де болса 40-45%. Мазутты ... ... мен ... ... осы ... ... ... қолданудың жақсы нысаны емес. Сонымен
бірге, оны ... ... ... ... ... ... әсіресе отын ретінде құрамында ... ... ... ... ... кезде теріс әсерін тигізеді.
Сондықтан мұнайды, табиғи газды, конденсатты ... ... ... егер барлық өңірлер, экономикалық ... ... ... ... көшу ... ... бұл ... қатаң түрде күн тәртібіне қойылып отыр. Бұл ... іс ... ... атап ... ... өндіру саласына
экономикалық және экологиялық тұрғыдан және көмірсутегі ... ... көп ... алу және ... ортаны қалыпты жай-
күйінде сақтау жөніндегі негізгі талаптар ... ... ... ... ... жолы ... құрамды кенді толық қазып
алу және олардағы қалдықтар ... ... ең аз ... ... ... ... өнімге айналдыру болып табылады.
Ал әзірге, мұнай ысырабының жоғары мөлшеріне ие бола ... ... оның ... ... ... қоюда және мұнайды-мазут өңдеудің
ауыр ... ... ... аяқтай отырып, біз іс жүзінде
қолда бар басым ... ... тек ... ғана ... ... ... ... жағдай жер қойнауының газ тәріздес
өнімдерін пайдалануда да ... Газ ... ... ... ... ескі мұнай кеніштеріндегі нашар кәдеге жарату
себебінен болып келді. Жер ... газ ... да ... ... өзі ... ... себептермен байланысты болып жүр. ... ... ... ... ... ... ... табиғатқа орны толмас залал келтіреді. Мұнайды кәсіпшілік дайындау
кезінде жеңіл көмірсутектерінің ... ... ... 0,8-1,2 ... ... ... ... аз ысыраптар жағадайында ... 0,1%) ауа ... ... 1 м3 -не ... ... 300 ... ... көмірсутегінің 7,5 х 109 м3 мөлшері ... ... ... ... ... ... ысыраптары газ тәріздес ресурстарды барынша кәдеге
жаратуға және ... ... ... пайдалануға бағытталған
қажетті шаралар жасауды шапшаңдатуды ... Бұл, ... ... ... ... газ, кондансат өздерінің құрамында
көптеген заттар мен ... ... ... да аса ... ... ... ... бөлудің орасан зор экономикалық және
экологиялық маңызы бар. ... ... ... және ... ... ... мен никельдің қосылыстары, Теңіз,
Қарашығанақ, Жаңажол кеніштеріндегі күкірт пен оның ... ... ... газдағы қосылыстары жатады.
Каспий теңізі қайраңындағы басталып отырған ... ... ... ықтимал салдарынан едәуір алаңдатушылық туғызып отыр.
Біріншіден, олар ... ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктер дүниесі үшін, өңірдің ... үшін ... ... да ... ... ... ... өзі,
тіпті оның құрамында ілесе жүретін ... ... ... да қоршаған орта үшін елеулі түрде қауіпті болып табылады.
Терең ... ... ... тәжірибесі мынаны көрсетіп жүр: оардың
көмірсутектері көптеген күкіртті ... ... ... жою ... ... қиындықтармен де байланысты болады.
Әлемнің басқа өңірлеріндегі бұрғылау жұмыстары кезіндегі авариялық
жағдайлардың орын ... ... ... талдай отырып қайраңды
аймақтағы мұнай-газ ресурстарын игеру жобаларын ... ... ... ... ... ... ... болатын Каспийге мұнайдың
ағулары жағдайында шапшыма атқылаулары мен басқа да ... ... ... ... қорқыншыты ештеңе бола ... ... ... ... ... ... солтүстік Каспийдің
мұнайы өте жеңіл болуына сенімділігі болып табылады, ... ... ... оның жартысы буға ұшып кетеді; ... ... өте ... да ... ... ... ... процесіне
ұшырайды.
Осы атап көрсетілген жәйттан мынаны аңғарған жөн: шын ... ... ... ... ... байланысты
объективті түрде болатын нақты ... ... ... болуы сөзсіз.
ТШО БК-ның мұнай-газ ресурстарын игеру ... ... ... ... бұдан бұрын да аз айтылған жоқ. ... оның ... ... ... ... ... 53,4%-ы ... болып отыр.
Алайда, осыған қарамастан, мемлекеттің тиісті органдары оған 1998 ... ... ... ... ... екі ... астам
арттыруға рұқсат етіп отыр.
Мынадай сұрақ қою да орынды: ал жаңа технологиялар ... ... ... ... және ... ... ... берілген ілеспе құрамаларды іс жүзінде толық кәдеге жарату жайы
қайда қалған? ... ... ... ... кеткені үшін
айыппұлдарды көп мөлшерде алу, орны толмас процестің ... ... ... ... бұзылуына жеткілікті өтем бола қояр
ма екен?
Шетелдік компаниялардың қоршаған ... ... ... ... ... ... да атап ... тұра алмаймыз: бұл тектес
бұзушылықтар іс жұзінде ... ... ... ... өңірлерінде
байқалады. Тіпті Қазақстанның мұнай саласына жақында келген «Харрикейн
Құмкөл ... өзі ... ... ... ... отырған
кәсіпорындарының қатарына жатқызылуы мүмкін. Осы компанияның ... ... күні ... ... кен қабаты қысымын ұстап тұру
әдістерін қолданбастан ... ... ... қабаттарда жатқан мұнайдың
тұрақты деңгейлерін уақытынан бұрын нашарлауы салдарынан елеулі қорлардың
ысырабына жол ... ... бір ... ... ... ... шырақ алауларда жанып жатыр, мұның өзі энергия көздерінің
бағалы ... ірі ... ... ... оны ... және
тұрмыстық мақсаттар үшін үлкен тиімділікпен пайдаланған да ... ... ... ... ... ... және басқа да қосылыстардың
түсуі салдарынан ... ... ... ... да дәлелдейді.
Айтылып отырған материал Қазақстанның мұнай-газ комплексін дамытуға
қатысқан шетелдік компаниялардың әрекетін ... және ... алуы ... жол берілмейтін әрекеттер ретінде сипаттайды.
Бұл бағытта, бәлкім, мұнай саласында ... ... ... ... ... ... ұқыпты пайдалануға тікелей
бақылау жасау міндетіне ... ... ... ... жеткіліксіз
пәрменді жұмыс әлі де жүргізілмей отырса керек. Бірегей ресурстарға
мұндай ... ... осы ... ... бөлігі осылайша
жер қойнауында қала ... және ... ... ... ... жол берілген өрескел бұзушылықтар салдарынан ... ... ... ... кешенді пайдалану жөніндегі ... ... тағы да ... ... жуық ... осы ... ... өндіру жаңа құрылымдарда қосымша қабаттарды іске ... күрт ... ... Бұған бүгіннен бастап әзірлену керек, ол
үшін оларды өнеркәсіптік ... ... жаңа ... ... ... себебі болмауға тиіс.
Пайдалыныла бастауы 80-ші жылдардың бастауында тұрған Жаңажол ... ... ... ... ... ... Алынатын шикізаттың
сипатты ерекшелігі өнімді көлбеу қабаттың кен жатқан тереңдігіне қарай
0,41-0,58 ... ... ... ... ... ... ... жоғары құрамы болып табылады. Өндірілген
өнімді сұйық және газ тәріздес құрамдарға бөлу процесінде ... ... ... ... күрт ... бұл ... үшін ... қауіп болады. Ерекше ... ... бола ... ... ... көлік комуникацияларымен
байланысқа түскен жерлерінде барлық сатысында да ... әсер ... ... газбен бірге көтергеннен кейін күндізгі жер ... ... ішкі ... және ... ... шикізатты
дайындау объектілерінің, сепарациялаудың, өңдеудің құралдары түседі.
Жаңажол кенішінде күкіртсутегін кәдеге ... ... ... жөніндегі
құрылыстардың тхнологиялық кешені көмегімен жүзеге асырылады, оған газды
N2S-тен тазарту ... ... ... қыздырып заласыздандыру
арқылы меркаптандардан газды тазарту қондырғысы, күкірт алу ... ... ... су ... ... ... сіңіру арқылы жүргізіледі. Процестің негізіне тарелкалы
абсорбердің жоғарғы ... ... ... ... ... ... байланысы принципі алынған. Бұл процесс ... ... ... ... ... көздері болмайды. Алайда,
қысымның артуы мен күкіртті тазарту қондырғысының ... ... ... ... N2S газы бар ... шығарынды болуы мүмкін.
Газды меркаптандардан тазарту сілтілі ... ... оның ... принципі абсорберде айналысқа түсетін
ерітіндімен ... ... ... алу болып табылады. Күкірт өндіру
үшін ... ... ... газы бірқатар технологиялық
қондырғылардан өте отырып, конверторға ... онда ... ... мен ... ... арасында Клаус реакциясы
жүреді. Осында ... ... ... ... ... қоймасына түседі, ол
шырақ алаңдар түрінде болады, бұлардың мөлшері ... ... ... анықталады. Кікірт қосылыстарының өнімінің белгілі-бір
түрлеріне айналуының көрсетілген технологиялық ... 1-ші және ... ... ... ауаға түсетін зиянды заттардың көп
мөлшерін көрстеді. ... алу үшін тек бір ғана ... ... оны ... деңгейін тек 94%-ға жеткізуге мүмкіндік беретінін
айтсақ та ... ... ... ... газ ... бірге «кетеді»
және іс жүзінде әбден тазартуға жатпайды. Кәдеге жаратудың ... ... ... ... газ ... жабдығының жүмыс істеген
жылдары ішінде елеулі залал келтіруі мүмкін еді. ... ... салу мен іске қосу ... ... ... ... ... асыру «соңғы лектегі газдарды» ақырына дейін тазарту
қондырғысының технологиялық схемасын ... ... ... өзі күкірт
алу деңгейін 99%-ға ... ... және ... ... ... ... елеулі түрде қысқартады.
Алайда тіпті кәдеге жаратудың ... ... ... және ... орта үшін ... деп ... ... құрамында күкірт қосылыстары, атап айтқанда күкіртсутегі
жоғары шикізатты өңдейтін ... ... ... ... ... да жатады) кәсіпорындар бірқатар дәйекті процестерді – Скот,
Сульфрен ... ... ... ... ... алу 99,6-99,8
% -ға дейін жеткізіледі.
Атмосфераға ... ... ... ... басқа бір көзі
жентек күкірт қоймалары болып ... ... іс ... экожүйенің
жекелеген элементтеріне зиянды заттардың өтуі үшін ... жоқ. ... ... қоймаға қою процесінің өзі ... зор ... ... ... Оның ... ... бәсекелестіктің
күрт төмендеуі, бағаның төмен болуы, ... ... оның ... шақпақ
күкірт алумен салыстырғанда жентек күкіртті жөнелту жұмыстары машақатының
артуы есебінен ... ... ... ... ... Одақтың
тысқары жерлерінде, Достастықтың барлық мемлекеттерінде үлкен сұранысқа ... ... ... өнім өзінің тұтыну ... ... ... оны ... тобы шектеулі болып ... ... ... көрсету керек: бұл тәріздес ... ... ... және
жуықтағы 3-5 жылда салынатын өндірісте де ірге тебуде.
Газ өңдейтін кәсіпорындардың барлығына іс ... ... ... ... ... ... ... тізбесі өзінің қуатына
қарамастан , олардың ... ... ... ... ... ... сутегі шикізатын пайдалану тиімділігі мен ... емес ... ... ... зерделеуге арналған
зерттеулерде онша қауіпті емес қосылыстардың ... ... ... тиімділіктің пайда болуы фактісі анықталады, мұның өзі ... ... бар ... қосылыстардың, жаңа заттардың пайда болуына
әкеп соқтырады.
Кесте 5 – мұнай-газ өнеркәсібі объектілерінен атмосфераға
бөлінетін зиянды ... ... ... әсер ... шоғырлану, мг/м3 |
| ... ең аз | |
| ... | |
| ... | |
| | ... ... ... ... жол |
| | ... ... мөлшері |
| | ... | |
| | | ... ... ... мекендер |
|1 |2 |3 |4 |5 ... |180000 |235 000 |300 |2000 ... |96000 |12500 |300 |200 ... |65000 |86000 |300 |200 ... |48000 |62000 |300 |200 ... ... |38000 |50000 |300 |5 ... қос |480 |1200 |5 |0,085 ... | | | | ... |1250 |12500 |20 |3 ... | | | | ... |165000 |410000 |78500 |9800 ... ... | | | | ... |90 |1460 |10 |0,05 ... | | | | ... |300 |6000 |5 |1 ... |20 |2000 |1 |9 х5-6 ... ... |30 |300 |6 |- ... |230 |4620 |10 |0,008 ... |100 |700 |20 |0,2 ... |500 |5000 |4 |0,15 ... |10 |20 |1 |- ... | | | | ... ... бұл ... кез ... ... ... ... заттардың ауқымы мұнай-газ ... ... ... ... ... зор ... ... бастапқы ластағыштар (кесте-6) атмосфераға таралуы
нәтижесінде ... және ... мәні зор ... ... ( ... және азот ... озонды, үштотықты күкіртті
және т.т.) ... 6 – ... ... ауысуы кезінде
ШРК-нің өзгеруі
|Бастапқы ластағыш |Қайталама ... ... мг/м3 |
| ... | |
| | ... ... ... қос ... ... |10 |1 ... | | | ... қос ... қышқылы |9 |5 ... ... ... ... |0,5 ... | | | ... | | | ... қос ... үш |10 |1 ... ... | | ... ... |0,8-1,0 |0,1 |
| ... | | ... ... ... ... қорытындылар жасауға мүмкіндік
береді:
1. Мұнай және газ кәсіпорындарының барлық ... ... ... ... адам және ... да ... үшін ... неғұрлым уытты және қауіпті заттардың
түзілістерімен араласады.
2. Қайталама ... ... мен ... ... ... ... құрылымы мен қасиеттерін елеулі түрде ... ... ... мен ... ... ... кезде егжей-
тегжейлі зерттелуге тиіс.
3. Қайталама ластағыштардың санитариялық-гигиеналық және экологиялық
үлкен маңызын ... ... ... ... зерделеу
жөніндегі зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Жаңажол кенішінің көмірсутегі шикізатын өндіру мен өңдеудің
ықпалын бағалау кезінде негізгі ингредиенттердің ... ... ... ... ... алу ... ... есептік деректерге
сүйену керек, қосымша ... ... және ... ... ... ... ... пайда болған теріс әсердің мөлшерін қосу
керек.
Алдағы уақыттағы ... ... ... ... ... ... ... асыру қажеттігін туғызып отыр, ... ... ... ... әрі ... ... ... Бұл есептіліктің мәні, бір жағынан, ... ... ... ... ... анықтауда болса, онымен
бірге бірыңғай технологиялық тізбектегі әр түрлі буындардағы ысыраптармен
де байланысты ... ... ... ... ... жер бетіне
шығарғаннан кейін ... ... ... ішкі ... ... ... сатыларында, пайдалану мен ... ... ... кетеді. Алайда нақты ысыраптар 8-кестеде берілген
олардың ... жыл ... ... ... ... кетеді. Ең алдымен
мынаны атап көрсету ... әлі де ... ауыр ... ... мол болып
қалып отыр, ол ... отын ... ... жүр. Мұнайды
мейлінше ұтымды ... ... ... бұзылған құрылымдық
процестерді кеңінен енгізу одан ең көп ... ... ... өндіріп алуға мүмкіндік береді, ... ... ... ... ... ... (көрсетілген процестер болмаған жағдайда
) ең аз мөлшерге жеткізу керек.
Кесте 7 – ... ... ... шикізатының жылу шығару
қабілетінің есебі және ресурстардың ысырабы (1999 ж. деректер бойынша)
|Шикізат ... |Әр ... ... ... ... |
|түрі |жиынтық ... ... т ... |
| ... ... ... |
| ... | | |
| ... | | |
| | ... ... ... 2,0 | |
| | ... |1 0 % |%, ... | |
| | |1-2,5 %, | |20 % | |
| | ... | | | |
| | ... 20 %| | | ... |24х 103 ... ... ... |
| | |х1013 | |013 |1,44 х1013 ... |8,4 х1013 |0,084-0,21 |0,084х1013 |0,17-0,21х|0,34-0,5 х1013|
| | |х1013 | |1013 | ... газ |14,6 х1013 ... ... ... | |х1013 | |1013 | ... газ |4,2 х 1013 |0,8 х1013 |0,04 х1013 |0,84-1,05х|1,89 х 1013 |
| | | | |1013 | ... |51,2 х1013 | | | ... | | | | ... | | | | | ... | | | | | |
Е с к е р т у – газ ... ... жылу шығару қабілетін есептеу
кезінде 1000 м3 1 т-ға тең болады.
Келтірілген есептерде осы ... ... 20%-ға тең ... Бұл ... өнеркәсіптің осы саласының мүмкіндіктеріне
сәйкес келеді. Келтірілген есептердің жиынтық ... ... ... ... береді: Батыс Қазақстанның мұнайгаз өндіретін
және ... ... ... ... ... ресурстарының
ысырабы негізгі шикізаттың 6-8 %-ы болады.
Мейлінше объективті болу үшін ... атап ... ... іс ... ... ... ... салаларында қолданылатын өңдеу өнімдері
де толық пайдалынылмайды. Авто – авиа ... ... ... ... жағар майлар , отындық мазут және т.т. ... ... ... ... ... ... ... ортаның жай-күйінен көрініс табатын тұрақты
деңгейлерге ... ... ... ... ... ... бір қыры. ... ... ... ... салалары экожүйеге елеулі қауіпті болып табылатын салаларға
жатады. ... ... ... ауыр металдар
қосылыстарының шығындылары мен тіршілік әлеміне ... ... ... ингредиенттер жылдан жылға әртүрлі ... ... ... олардың бастылары отандық өнеркәсіптің дамуының көптеген
ондаған ... ... ... ... ... отыр: оның себебі- сапасы
жоғары емес өнім шығаруға және ауыр ... ... ... ... ... ... ... кешенді пайдаланудың
қанағаттанғысыз деңгейі. Сала жай-күйінің осындай ... ... ... ... ... бері өзін ... келеді.
Соңғы жылдары су бассейнінің, су ресурстарының, өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... елді мекендер (Орынбор және Астрахань облысының, ... ... ... жақын маңдағы поселкелердің және басқаларының)
тұрғындарын ... ... ... көшіріп қондыру сияқты тіпті
шұғыл шаралар қабылдануда. Бұл ... тым ... ... ... ... ... ... байланысты
олардың ысырабының экологияға жаппай ықпалы болып отыр.
8-кестеде келтірілген есептік көрсеткіштер өндірілген өнімнің жылу
сыйымдылығы, ... ... ... жалпы мөлшеріндегі
ысыраптың үлестік құрамы ... ... ... ... ... ... ... септер тізбегінде ерекше назарды ақша ... ... ... ысырабы мөлшеріне аударған жөн. Егер
республика бойынша 90-шы жылдары ол 4,6-5,4 ... ... ... ... ... алғанда Батыс Қазақстан өңірі бойынша бұл ауытқу елеулі
дәрежеде – 9,5-48,2 ... ... Бұл тек ... ... ... ғана ... ... бірге, бастысы экологияға елеулі
түрде әсері болғанын да көрсетеді. ... ... ... ... ... мұнай-газ өндіретін жыл сайын орын алып келген осы
өлкенің аудандарында көмірсутегі ресурстарының 0,7-0,9 кг ... ... оның ... ... ... ... ... ортадағы жануарлардың және өсімдіктер дүниесінің жай-күйі үшін
қауіптілерінің шоғырлануының өсе түсуіне әкеп соқтыруда.
3. ... ... ... экономикалық мәселелері
Ірі шетелдік фирмалар, компаниялар көмір сутегі ресурстарын терең
өңдеуге бағытталған технологияларды жасаған ... ... ... ... ... туралы қорытындыға келді. Бұл орайда көмірсутегінің
ресурстары аз ... ... отын ... ... ... ... Басты назар нақты фракцияларды - ... ... ... бөлуге аударылды, олар гидрокрекингтің,
өзгерістері, алкилдеудің, поли және ... ... ... іс жүзінде кез-келген өндірісте ... ... жаңа ... шығуын қамтамасыз етеді. Ірі
көлемде қаржы қаражаттарының бөлінуі өзінің ... ... ... принципті түрде ... ... ... оларда көп тоннажды өнімдер өндірілді, олар ... ... ... ... ие болды. 1940 жылдардың орта шенінде ... ... ... ... ... – Гурьев МӨЗ-ы пайда болуы
кезінен ... және өнім ... және ... ... ... ... ... мұнайдан алынатын көмірсутегінің түр-
түрі негізіне отынның ... ... - авто және ... ... ... ... Шикі мұнайды пайдаланудың нақ ... ... ... ... ... дайын өнімдердің
қатарында елеулі үлесті (40-42 %) ауыр ... ... ... ол ... ... ... салдарынан және оны басқа ... ... ... тиімсіздігінен ол қарапайым ... ... ... - ... стансаларында, қазандықтарда жағылды.
Көмірсутегінің әр түрлі фракцияларына бай ... ... ... нәтижесінде олардың алдына мұнай-газ ресурстарын
тікелей өндіретін аудандарда мұнай-химия ... ... ... ... ... салу міндеті қойылды. Атап айтқанда,
Маңғыстаудағы кешенді, ... ... ... ... ... ... тәріздес көмірсутектерін өңдеу зауытын, Құлсары поселкесіне жақын
маңындағы мұнай-газ-химия кешенін ... ... ... ... ... Осымен байланысты мынаны атап көрсетудің және ... ... да ... бар: басқа өңірлерде Қазақстан шикізатын өңдеу
үшін жаңа қуаттар құру қаражатты қайта бөлумен ... ... ... ... ... ... ... ұлғайту болып
табылды. Осының ... ... ... елеулі бөлігі өңдеу орнынан
«басқа жаққа құйылды», дегенмен де олар іс жүзінде ... ... ... ... ... үшін ... ... Маңғыстау мен Бозашы кеніштерін игеру және жер ... ... ... Ресейдің бірқатар зауыттарына тасымалданған кезде
осында мұнай өндіретін ірі орталықтарды ... ... ... ... де нақ ... ... оның флюидтері толықтай
Орынбор зауытына жөнелтілді.
Көптеген мемлекеттер үшін ... ірі ... ... көзі ... көмірсутегі шикізатын соншалықты ақылға сыйымсыз пайдалану
мұнай өңдеу мен мұнай-химияны дамытудың ... ... ... орын ... ... ... дәлелдейді.
Осы деректің өзі ... ... ... ... ... ... ... жатқан тауарларды неғұрлым тиімді сатуға
бағытталған өзара қатынастар ... ... ... ... немесе өнімінің халықаралық рынокке түсуі сәтін еш жақындата
қоймады.
Суретте келтірілген ... ... ... ... 12 млн. ... мұнай кенішінде сұйық және газ тәріздес бөліктерін бөлуден кейін
алынған ... ... үшін ... ... мөлшерлері
туралы түсінік береді. Жеке дара ... ... ... ... ... синтетикалық талшықтар мен
материалдар ... ... ... ... түрінде 300 мың т дейін
полиэтилен, соншалықты полипропилен, 400 мың т ... ... ... ... ... ... әрі кешенді пайдаланудың бұл мысалы
химия бағытындағы жаңа мұнай-газ ... ... ... ... ... бағдар бола алады, олар үшін ... ... ... ... ... бола ... үшін олардың технологиялық схемаларының ... ... ... процестері болуға тиіс. Олардың өнімдері этилен және
пропилен, каталитикалық ... ... ... ... ... қалыпты бутанның (бутадиен) дегидрогенерациясы болып табылады.
Көмірсутегі ... ... және ... елдерде
тұрақты түрде өткізіліп тұратын конъюнтуралық-экономикалық ... ... ... кезеңіне оған сұраныстағы жалпы жағдайды ұсынуға және
қалыптасқан үрдісті анықтауға мүмкіндік береді, осының ... ... ... ... жасалады.
Тиімді коммерциялық нәтижелерге жетудің нақты болашақтары бүгінде
бастапқы шикізат ресурстары ( ... ... ... және ... ... ... ... бойынша өңдеу процестеріне қатысқан
жағдайда айқын көрінеді. ... ... ... ... ... кешен бола алды, оның негізгі ресурсы Теңіз кенішінің өнімі
болуға тиіс. Онда алынатын ... ... ... ... болашақта Король
алаңы қорының көлемі де, бірқатар онжылдықтардың ішінде оның ... ... т ... ... түсуін ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бастапқы
мұнай айдау ... ... ... ... ... схемасына немесе көмірсутегі ... ... ... байланысты өндірстің түпкі нәтижелерінің сан
жағынан және ... ... ең кең ... ... ... мүмкін
(8-кесте).
Мұнайды тек терең өңдемеу ... ғана ... ... ... ... ... сыртқы рынокта шикі мұнайды
сатудан түсуі мүмкін табыс ... ... ... береді.
Есептік деректерден көрінгендей (1-4 нұсқалар) ... ... ... 1 және 2 ... ... өңдеуге түскен мұнайдың
көмегімен алынған өнімнің жиынтық құны 1,3 есе, ал 3 және 4 ... – 1,16 есе ... ... 8 – ... өңдеу нұсқаларының коммерциялық нәтижелері
|Мұнай өнімі ... ... мың. т ... ... |
| | |млн. ... ... ... ... |6000 |732,0 ... | | ... өнім ... нұсқалары ... | | ... ... |1308 |225,0 |
| ... |756 |130,8 ... ... |1584 |269,2 ... ... |1338 |220,8 ... |1002 |90,2 ... | |936,0 ... ... | | ... бензині |1308 |225,0 |
| | | |
| | | ... ... |2340 |397,8 ... ... |1338 |220,8 ... |1002 |90,2 ... | |933,8 ... | | ... ... |1308 |225,0 |
| ... |756 |130,8 ... ... |1584 |269,2 ... |2340 |224,6 ... | |849,6 ... | | ... ... |1308 |225,0 ... отыны |2340 |397,8 ... |2340 |224,6 ... | |647,4 ... ... деректер тағы да бір рет сөзсіз эконономикалық
артықшылықтарға ... ... ... ... бұл ... экономикасына мұнай-газ кешенін ... ... ... ... ... терең өңдемеудің жағдайында да алады.
Мұнай-газ өнеркәсібінің өңдеуші саласын ... ... іске ... ... дейін, бірқатар министрліктердің қызметкерлері айтатындай,
ол кезде таза қаржылық сипаттағы нақты алғышарттар жасалады ... ... ... ... ... керек. Бұл арада тағы да мынаны ... жөн: ... ... ... ... ... ... да
көптеген ондаған жылдарға созылып ... ... ... шикізатты
пайдаланудың отын бағытына бағдарланған өңдеу ... ие ... ... ... ... ... саларларын айқын аңғарып
та отырмыз: өңдеуге түскен мұнайдың тек ... ғана ... ... ... бөлігі қазандық отын ретінде жағуға жіберіледі.
Келтірілген нұсқалардың әрқайсысында мұнайды бастапқы өңдеудің, ... ... ... алудың келесі неғұрлым терең процестері үшін
негізгі ... ... ... өнімдер қатысады. Әңгіме ... ... ... ... ... ... Оларды құрылымдық жағынан
бұзылған ... ... ... ... проблемаларды шешу керектігіне
байланысты олардан бөлінетін ... ... ... ... ... де ... егер ... газойл каталитикалық крекинг процесінде
фракциялық бөлініске жіберілетін болса, онда қосмша 800 мың т ... ... ... ... ... ... 180 млн. ... сомасына
512 мың т автобензин және 526 мың т ... ... ... ... ... Сонымен бірге осы нұсқалардың әрқайсысы ... жеке ... ... т ... ... ... кең ... жеке бөлінеді, мұның
өзі қосымша жиынтық экономикалық нәтижені 16-20 млн. долларға арттырады.
Вакуумдық газойл мен ... ... ... ... ... ... ... шығуын бір нұсқа
бойынша 235 млн. долл., астам жалпы сомаға 1200 мың т ... ... ... ... бір ... бойынша жалпы ... ... млн. ... қосымша 524 мың т жермай және 900 мың т ... ... ... ... ... ... өңдеу нәтижесінде алынған мұнай
өнімдері құнын ірі мөлшерде бағалау Қазақстан ... ... ... ... ... және ... ... шапшаң құруға басты
артықшылық беру қажеттігін кәміл дәлелдеп отыр.
Осыған ұқсас нәтижелер ... ... ... да ... ... айтылған жәйттарды қорытындылай және ... ... ... ескере отырып көмірсутегі шикізатын кешенді пайдалану алғашқы
жақын келуде мынаны атап көрсету ... ... ... ... ... ... ... 200 долл. болады, ал шикі мұнайдың сату
бағасы жақсы ... ... ... үшін 120 ... ... ... жүр.
Егер өзімен бір мезгілде өндірілген ілеспе газдан ... ... ... ... ... ... ... бағасы
толық болып шықпайды. Жер ... ... ... газ ... мұнайдан гөрі онша ... ... ... ал мұнай-химия
өндірістері үшін - айтарлықтай шикізаттық , ... ... ... Жоғары газ факторы арқасында алынатын ілеспе газдың ... ... ... жартысы болатындықтан тиісті ... үшін ... бар ... базасының шынайылығы еш ... ... ... ... ... ... оның ... ақшалай баламасын есептеуге мүмкіндік береді ол мәні жағынан
әр түрлі өнімдер ... ... ... ... ... ... ... болады.
Есепте Теңіз мұнайының 6 млн. т бөлініп алынған ... ... ... ... екі ... - ... БК ... жұмыс істеп тұрған зауыт, оның қуаты екінші технологиялық ... ... екі есе ... және ... бірнеше жыл бұрын сатуға
ұсынылған «Теңізполимер» БК ... ... ... салыстыру
мынаны көрсетті: соңғы жобаның нұсқаларының кез келгені елеулі дәрежеде
бүгінде қолданылып отырған ... ... ... өңдеуден алынатын
экономикалық нәтижелерден асып түседі.
Ол жобалық ... ... ... өнім қазіргі уақытта отандық
мұнай-химия кәсіпорындарында да, сондай-ақ ... ... да ... ие ... ... ... өзі оның жоғары бәсекелестік қабілетін
көрсетеді.
Орасан зор ... және газ ... ие бола ... ал ... кез-келген мемлекетте ең күрделі ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік
береді, Қазақстан осы артықшылықты іске асыра алмай келеді.
Мемлекеттің экспорт әлеуметін арттыру үшін ... ... ... ... ... өңдеу өндірістерін ... ... ... ... салу үшін ... ... ... валюта қаражатын қажет етеді. Сондықтан шикізатты сатудан
кейін белгілі бір ... ... қол ... ... ... иеленушілер (мемлекет, компания, консорциум)
сол арқылы ... ... ... және сыртқы рыноктың ... - ... ... ... ... жеңілдік ережелерін
белгілеуді іске асыру үшін пайдалана отырып, оны ... ... ... 9 – ... ... ... газын өңдеудің
салыстырмалы коммерциялық нәтижелері
|Шикізат, өңдеу ... БК ... ... ... | | |
| ... ... ... ... |
| |мың т ... млн. |мың т ... млн. |
| | ... | ... ... газы (шикі)|2940 |250,0 |2940 |250,0 ... ... | | | | ... ... | | | | ... этан |478 |52,6 |- |- ... ... |226 |69,0 |- |- ... ШФЛУ |404 |60,6 |- |- ... |816 |81,6 |1076 |107,6 ... | | | | ... ... газ |1194 |100,4 |214 |18,4 ... ... | | | | |
| ... |- |- |840 |840,0 |
| ... |- |- |760 |760,0 |
| ... |- |- |1250 |1250,0 ... | | | | |
| ... |- |- |740 |888,0 |
| ... |- |- |840 |1008,0 |
| ... |- |- |1250 |1500,0 ... ... |362,2 | | |
| ... |- |- | |1854,0 |
| ... |- |- | |1894,0 |
| ... |- |- | |2876,0 ... ... ... Қазақстанның экономикалық даму стратегиясында
шикі мұнайды сатуға әлі де ... ... ... ... ... экономиканы дамытудың мұндай бағыты мұнай- газ өндіру саласында
кезекті бір серпінге ... ... еді, ... ... ... бұрынғы
деңгейіне қалдырған болар еді, оның әлеуетін ... ... және ... ... мен ... арасындағы неғұрлым қолайлы тепе-теңдікті
құруға, көмірсутегі ресурстарына ие болып отыруға кез келген ел ... ... ... ... қалыптастыру ( жанар-жағар
материалдарды, жеке дара көмірсутектерін және басқа да өнімді ала ... ... ... материаладарын, синтетикалық қосылыстар,
шайырлар, еріткіштер және т.т. ала отырып мұнай-химия) бір ... және ... ... ... ... ... ... жүйесін дамытудың негізгі тәртіптейтін шарты бірқатар соңғы
жылдар ішіндегі Қазақстан ... ... мен ... ... жай-күйі болып табылады. Ірі мұнай-газ кешендерін
салу ( ... ... ... ... ... ... мен
мұнай-химия) елеулі инвестицияны қажет етеді. ... атап ... Осы ... ... процестерге негізделген зауыттың құны АҚШ-
тың жүздеген миллион доллары тұрады. Мысалы, ... ... жеке дара ... және ... ... құрамдары бар бірқатар ... ... ... ... объектінің қуаты жылына тұтыну ресурсы 2,5-4,0 млн ... ... ... салу ... 800-870 млн долларға
түседі.
Тек бір ғана ... ... үшін ... ... ... да жадағай мемлекеттік бюджеттен бөліне де қоймайды,
бұл ... ... ... ... және ... ... бірнеше жобаларды қаржыландыру туралы айтып жатудың қажеті де
жоқ. ... ... ... көмірсутегі шикізатын кешенді
өңдеудің бағдарламасын іске асырудың жолдары мемлекеттік қаржыландыруды
да, ... ... ... ... салу үшін ... бос
қаражаттары бар әр ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы « мұнайдың орасан зор қорлары » ... ... ... ... ... ... жағадайларда ендігі жерде
оның егемен мемлекет болып ... тік ... ... ... ... толықтырудың ықтимал көздері қатарынан бірден-
бір мүмкіндікке ... - әлі де ... шикі ... таза ... ... ... ... бірлесіп кеніштерді игеруге келісім-
шарттар жасасуға артықшылық беріледі.
3 ЭКОЛОГИЯ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАСҚАРУДЫ ЖАҚСАРТУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Табиғатты қорғау ... ... ... ... ... ортаны қорғауды мемлекеттік басқару – қоғамды
әлеуметтік басқарудың бір ... ... ... ... мақсаты –
экологиялық бағдарламалардың, жоспарлардың және ... ... ... ету, ... ... ... ... табиғи қорларды
тиімді пайдалануды және салалардағы заң ... ... ... ... мен ... ... ортаның қолйлы болуына жағдай жасау.
Қоршаған табиғи ортаны басқаратын ... ... ... Министрлер Кабинеті, Орталық атқарушы органдар және жергілікті
өкілді органдар ... ... ... ... ... ... саласындағы атқаратын қызметіне жататындар:
- мемлекеттік экология саясатының ... ... оны ... ... ... және ... шараларды әзірлейді;
- табиғатты ... ... ... ... ... экологиялық бағдарламалар әзірлейді, оларды Қазақстан
Республикасы Президентінің бекітуіне ұсынады;
- қоршаған ортаның сапасының нормативтері мен шаруашылық және өзге де
қызметтерге қойылатын экологиялық ... ... мен ... ... ... ... сақтандыру жургізу тәртібі мен ережесін
белгілейді;
- табиғатты пайдаланушыларға рұқсат алу қажет ... ... ... ... және осы ... беру тәртібін
белгілейді;
- қоршаған ортаны қорғау, табиғат пайдалануды басқару және бұл салада
мемлекеттік бақылау жасау міндеттерін ... ... ... орнандардың тізбесін бекітеді, олардың қызмет тәртібін
айқындайды;
- халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асырады және т.б.
Қазақстан Республикасы ... ... ... және оны ... ... оның ... органдарының атқаратын
қызметтеріне төмендегілер жатады:
- қоршаған табиғи ортаны қорғау мен табиғатты пайдалануды басқарудың
экономикалық тетігін іске ... ... ... ортаны қорғау саласында біртұтас мемлекеттік ғылыми-
техникалық саясат жүргізу;
- мемлекеттік экологиялық сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу;
- қоршаған табиғи ортаны пайдалану мен қорғауға және ... ... ... жүргізуге мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру;
- табиғатты қорғау қызметін белгілейтін ережелерді, нормативтерді,
стандарттарды әзірлеу және ... ... ... ... ... ... ету, олардың
бұзылғаны үшін экономикалық және ... ... ... ... арасында экологиялық білімді насихаттау ісін ұйымдастыру және
оған басшылық жасау;
- қоршаған табиғи ортаны қорғау мен ... ... ... ... ... және халықаралық
ынтымақтастыққа қатысу және ... ... ... ... ... ... мен ... саладағы заңдардың негізгі арқауы және ... ... ... ... табылады. Бұл салада басқарудың іс-жүзіне
асырылуы мемлекеттік және қоғамдық құрылымдардың ... ... ... іс-әрекетіне, қызметіне және ... ... ... ... ... қамтылуына байланысты болады.
Бүгінде экологиялық қауіпсіздікке және оны тұрақты дамытуға өту
Қазақстанның стратегиялық дамуының бірден-бір ... ... ... ... ойы мен ... – қоғам мен қоршаған ортаның ... ... қол ... сол сияқты қолайлы экологиялық ортаны
тұрақтандыру болып табылады.
2030 жылға дейін қоршаған ортаны жақсарту жөнінде төрт басымдық
бағыттар ... ... ... ... ... ... жасау.
2. Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануды іске асыру.
3. Түрлі жануарлар мен өсімдіктер әлемін ... ... ... ... беру.
Ұзақ мерзімді стратегия төрт кезеңге бөлінген:
- бірінші кезең – ... ... ... ... ... – 2001-2010 жылдар аралығы;
- үшінші кезең – 2011-2020 жылдар аралығы;
- төртінші ...... ... ... кезеңдердің өз мақсаттары және оларды іс ... ... ... ... ... ... өсуі және ... үшін
мемлекеттің табиғи байланыстарын сапалы әрі жоғары нәтиже көрсете ... ... ... басты мәселе болып табылады. Зерттеулер нәтижесі
бойынша қорларды ... ... ... ... ... азайуына әкеп соқтырады.
Сонымен қатар шикізатты алу дәрежесінде жаңа технологиялармен ... ... ету ... ... ... ... ... болып табылады. Дегенмен, ... ... ... ... ... көп ... бөлініп, өндірістік процесстердің
бірін-бірі ауыстыру тенденциясы күрделене түседі.
Мемлекет алдында ... ... ... ... ... өсуін қадағалау тапсырмасы тұр. Яғни, қатысатын басқару
ұйымдарының түрлері мен ... ... ... ... ... ... мақсатында жауапкершілікті көтеру және оларды ұқыпты пайдалану. Бұл
жұмыстардың күрделілігі қазіргі ... ... ... сферасындағы
процестерде табиғатты қолдану басқару жүйелерінде өзіндік жеке ... ... ... ... Бұл ... ... әкеп соқтырды.
Жаңа экология-экономикалық жобалар әр ... ... ... ... үшін Қазақстанның экология-экономикалық даму
концепсиясын құрастыру керек. Бұл барлық өндірістердің және ... ... ... мен ... ... өзгертуін талап етеді.
Экология-экономикалық даму концепсиясын құрастыру барысындағы басты міндет
табиғат ресурстарын қолдану мөлшерін ... ... ... ... ... ... экономикасында табиғи қорларды
пайдалану мен экономикалық ... ... ... ... ... ... мәселе табиғи қорларды қолдану ауқымында және өнімді
өндірде ... оның ... ... саны ... сол үшін ... ... дамуын қамтамасыз
ететін рационалды жол қорларды сақтау болып ... ... және ... үшін ... рационалды сақтау - әлеуметтік-экономикалық даму
және ... ету ... ... және ... жол ... ... ... дұрыс мақсатта бөлетін, терең ... ... ... сүйенсек қорларды бөлуді қадағалап отыру мүмкін емес, сол үшін
назарды шикізат ... ... ... ... ... ... ... (ШРРҚ) жалпы өткізу
стратегиясының басты принципі болып ... ... ... басқару
және қорларды рационалды тұтынуға кепіл беретін ... ... ... ... ... ... арқылы мемлекет қорларды
рационалды қолдану стратегиясын жүргізеді, яғни: ... ... ... ... нормативті-құқылы қамтамасыз етуі; қаржы-несиелік қолдау;
ақпаратпен қамтамасыз ету; инфрақұрылыммен қамтамасыз ету; экологиялық және
экономикалық білім беру, ... ... ... ... ... ... қолдану мақсатында ғылыммен
қамтамасыз ету.
Біздің мемлекетіміздегі нарықтың механизмінің қызмет етуі, ... ... ... ете ... Сол үшін ШРРҚ процесін
қолдану барысында ішкі күшті, яғни басқаруды күшейту ... ... ... қолдануды басқару барысында, басты мақсатты түсінген
жөн, яғни экономикалық ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы өндіріс пен өңдеу пайдасын
арттыру ... ... және ... тұтынушы қоғамның ... ... ... басқармасы келесі тапсырмаларды орындау үшін басқару ... ... болу ... ... ... ... дамуы;
- өндіріс орталықтарында технологиялық тиімді және жаңа жабдықтарды
қолдану;
- аз және қалдықсыз ... ... ... ... ... ... өндіріс процестерінде шикізаттар мен құралдарды жан-жақты және кешенді
мақсаттарда ... ... ... ... бұл ... ... ұйымшылдық, өндірістік-техникалық және экономикалық жағынан
тиімді орындау керек.
ШРРҚ жүйесіне әсер ... ішкі ... ... ... ... ... әлеуметтік;
5. ғылыми-техникалық прогресс;
6. инфрақұрылымның жағдайы;
7. бәсекелестіктің дамуы және т.б.
Әсер ету ... ... ... бөлуге болады:
1. әлеуметтік-психологиялық;
2. техника-технологиялық;
3. экономикалық;
4. әкімшілік-құқылық;
5. ұйымшылдық.
Қазақстан реформасын ... ... келе ... ... дәл
осы модельдегі басты параметрлерді атап көрсетті. ... ... әлі ... ... және ... ... қатары тұр.
Экологиялық қауіпсіз және берік дамуға өту қазіргі кезде ... ... ... ... ... табылады. Қазақстан Республикасының
Үкіметі 1998 жылдың сәуір айында халықтың ... ... ... ... ... ... іске ... қамтамасыз ету үшін табиғи
ортаны қорғаудың ... ... ... ... ... ... ... республикалық бюджеттің ерекше есебі болып саналады.
Соңғы жылдары Қазақстанда республикалық және жергілікті бюджеттер
табиғатты қорғау шараларының бірден-бір көзі бола ... да, ... ... жойды. 1997 жылдың республикалық бюджет туралы Заңы, ... ... ... ... ... ... қорғау қорындағы қаржының
бір бөлігі (60%) табиғатты қорғау жөніндегі басқару ... ... ал ... (40%) ... ... ... ... мен
объектілерді қайта жабдықтауға бюджетпен жұмсалады.
Қорлардың дербес ... ... ... бір ... мақсатсыз
пайдалануға әкеліп соқтырады. Мысалы, 1995 жылы қаржы органдары ... ... тек 45%, 1996 жылы – 34,7%, ал 1997 жылы не бәрі 19,2% ... ... өзі ... ... қорғауға қаржы бөлу механизмінің тиімсіз
екенін көрсетеді.
Осыған орай, «Қазақстан Республикасында қоршаған ... ... ... сәйкес және мемлекеттің бірыңғай экологиялық ... ... ... даму ... іске ... ... ... Үкіметі қоршаған ортаны қорғаудың мемлекеттік қорын құрды
және қорлардың басқарушы органы ... ҚР ... ... және ... министрлігі белгіленді. Сол сияқты «Мемлекеттік қор жөнінде ... ... ... қорғау жөніндегі» облыстық (қалалық) қорлардың типтік
ережелері бекітілді. Сөйтіп, бұл қорлар заңды тұлғалар ... ие ... ... ... қорларының қаржылары басқа қаржылардың
көздерін есепке ... мына ... ... ... ... ... сапасын жақсартуға және халықтың экологиялық
қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған бағдарламалар мен ... және ... ... ... қатысуға;
- ғылыми-техникалық зерттеулерге, ресурстарды сақтау және
экологиялық таза технологияны ... ... ... қоршаған ортаның сапасын жақсартуға ... ... ... ... ... ...... пайдаланушылардың іске асыруымен
құрылыстар, жабдықтар, табиғат объектілерін қайта жаңартуды қаржыландыруға;
- мемлекеттік экологиялық сараптаманы қаржыландыруға;
- ... адам ... және ... ... басқа да
қолайсыз ықпалынан болған зияндардың орнын толтыру мақсатында азаматтарға
компенсациялық соманы белгіленген тәртіп бойынша төлеуге;
- ... ... ... ... атқарушы органдардың
материалдық-техникалық жабдықтарын нығайтуға;
- ... ... және осы ... ... ... ... ... аппараттарын ұстау және олардың материалдық-
техникалық базасын жақсартуға;
- ауыртпашылық апатының салдарын жою және ... ала ... ... ... ... ... беруге жұмсалады.
Қоршаған ортаны қорғаудың Республикалық қоры жергілікті қорлардың
аударған ақша қаражаты есебінен ... ... ... ... ... ... ортаны ластағаны үшін ақы түрінде табиғат
пайдаланушылардан түсетін, ... өтеу ... ... ... ... ... ортаны қорғау туралы заңдарды бұзғаны үшін
салынған айып-пұлдардан, аң мен балық ... ... ... алынған өнімді сатудан түскен қаражаттан, сондай-ақ, ҚР заңдарына
қайшы келмейтін өзге де ... ... 2001 жылы ... ... ... ... мұнай-газ саласына жұмсалған шығын 28,6 млн. ... ... ... ... сол жылы ... ... мөлшері 2,546 млн.
долл.
Кесте 10 – қоршаған ортаны қорғауға жұмсалған ... ... $ ... % ... ресурстары |381900 |15 ... ... |25460 |1 ... ... |789260 |31 ... ... алдын алу |432820 |17 ... ... ... |76380 |3 ... ... ... |25460 |1 ... |254600 |10 ... ауа |560120 |22 ... ... ... ... ... рационалды қолдану
үшін кешенді қарапайым іс-шараларын өңдеп және ... ... ал ... ... ... ... ... болу керек.
Қазақстанның мұнай және газ кен орындарын игеруде әр бір ... ... ... ... ... сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық мәселелері бар.
Экологиялық жағдайдың көлеңкелі жерінің бірі ... ... ... ... ... ... мен газды өндіру жұмыстарының және де ... ... ... ... ... ... өндіру мен өңдеу барысындағы табиғатты қорғауға ... ... ... ... ... ... ... мұнай-химиялық
өндірістерді газды қалдықтарынан тазарту, тұрып қалған суларды ... ... ... және ... заттармен ластану мониторингі және
тағы басқа.
Мұнай-газ кешендерінің ... және ... сай ... қосымша іс-шараларды атқармақ: экономика-
экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... кететін шығындарды анықтау, ұйымдық инфрақұрылымның
дамуы мен оған сәйкес дәрежені құру, мамандарды ... ... ... ... ... ... ресрустарын тиімді басқару
жұмыстарынан шығатын негізгі қиындық – бұл басқару ... ... ... ... ... үшін ... төлем ақылар Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... «жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Салық және
бюджетке ... ... да ... ... ... ... кодексі) және
тағы басқа. Әр бір қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... Бекітілген нормативтер зиянды
заттардың шекті ұйғарымды мөлшерде шығарылуы ШҰШ немесе тасталуына ... Әр бір ... ... ... және ... ... қарай шекті-ұйғарымды жағдайға жету үшін уақыты ... ... ... ... үшін ШҰШ (ШҰТ) ... ... Әр жылдағы нормативтік деңгейлер аймақтық немесе
республикалық табиғатты ... ... ... ... ... лимиті арқылы белгіленген алымдар алынады.
Белгілі аймақтағы кәсіпорынның зиянды заттарды шығаруына байланысты
белгілі уақытта төленетін лимит мына формуламен ... ... ... ... Зt – ... ... Т дейінгі t – жылындағы шығын
көлемі, ластаушы заттардың алдын алу мен тосқауыл қоюы үшін өте маңызды.
Сонымен қатар аймақ аралық бағдарламаларды ... ... ... табиғатты қорғау іс-шараларына жеке қорларды қолдану көзделмейді);
МПt– ластаушы заттардың тасталуына келтірілген лимит, яғни аймақтың t –
жылындағы ... ... және ... ... ... ... негіз т/жыл болып табылады.
J – кәсіпорынмен t жылында келтірілген жылдық ластаушы заттардың
лимиті мына формуламен анықталады:
x
МПjt=∑KimПijt
(9)
t=1
Мұндағы Кi – ... ... i-ші ... ... ... Ол былай анықталады:
Ki=ПОКj
(10)
Мұнда mПijt – i-ші ластаушы ... ... ... t-жылындағы
кәсіпорынның натуралды түрдегі өлшемі.
t-жылындағы j-ші кәсіпорынның ластаушы заттарды шығаруын көбейткені
үшін көрсетілген лимитті мына формуламен анықтаймыз:
Пji=P*MПjt
(11)
t-жылындағы j-ші ... ... ... ... ... көрсетілген лимитті мына формуламен анықтаймыз:
Пjt=P*Kp*∆m
(12)
мұндағы Kp – төлемдерді қысқа мерзімде алу, ... ... ... ескеріледі.
Мұндағы П – коэфициент болып табылады, және де ол ... ... ... және оның лимитін анықтайды:
П=Mфjt/MПjt
(13)
Шығару көлемінің ұлғаюына байланысты лимитті мына формула бойынша
есептейміз:
∆m=Mфij-MПij
(14)
Ластаушы ... ... ... ... ... ... және нормативтен тыс шығарылған заттардың қосындысы арқылы
анықталады. ... атап ... ... ... ... көлемі ластану
көлемінен жоғары болу ... ... ... ... ... қиындықтар да туындайды, сол үшін ... ... ... алу ... шығындарды да анықтауы керек, ... ... ... белгілі бір шығындар арқылы іске асады. Бұл шығындар ереже
бойынша шыққан өнім бағасынан әрқашанда жоғары ... ... ... басқару әдісін есепке алсақ және
экология cферасын – қорларды қорғаудағы ... ... ... арқылы, жалпы атап өткенде, табиғатты ... ... ... ... ... байланысты.
Табиғатты қорғау мақсатында шығындарды үнемдеу, қоршаған ортаның
бұзылуына әкеп ... ... ... алдын алу табиғатты қорғау
қызметін шығынға әкеледі. Кәсіпорындардың көз ... ... екі ... ... ... керек, яғни: екі түрлі шығынның рационалды қатынасы
қандай? Сол үшін ... ... ... ... жобалау мен
қолдану барысында жүзеге асыру жұмыстарын экономикалық жағынан білген жөн.
3.2 Қазақстанда мұнай-газ саласының табиғатты қорғау қызметінің
экономикалық механизмі
Табиғатты ... ... ... ... экономикалық механизмге
тікелей байланысты. Қазіргі жағдайда табиғат ... ... ... ... ... қамтиды:
- салық саясаты;
- демеуқаржы және жеңілдік несиені;
- табиғатты қорғау міндетіндегі тездетілген амортизациялық қорларды;
- ластаушы құқықты сату;
- айыптарды;
- ... және ... ... үшін ... ... қызметіндегі экономикалық ынталандырудың маңызы
– табиғатты қорғауды іс жүзіне асыруда кәсіпорындардың тікелей ... ... ... нақтылы шаралары объект деңгейіндегі
негізгі ынталандыру:
- еңбекақы;
- сыйлықтар;
- материалдық жауапкершілік ... ... не ... деңгейінде – баға, табыс, материалдық
ынталандыру қоры.
Қоршаған ортаны қорғаудағы ынталандырудың жүйесінде баға ... орын ... ... ... ... ... кеткен шығындар
неғұрлым көп болса, ... ... ... құны ... таза ... Сондықтан, табиғатты қорғау жұмыстарына кететін шығындарды барынша
азайтқан жөн. Ол үшін қоршаған ортаны ластандыруды ... ... ... болдырмау, олардан алынатын төлемдерді қысқарту және т.б. Әр ... ... ... ... іс-шараларын салыстыру үшін есептеу
әдісін қолдануға болады, ... ... ... тиімділігі
салыcтырмалы түрде қарастырылады: таза дисконттық ... (ТДП) ... ... құн ... ... ... (ПИ); инвестиция пайдасының ішкі
мөлшері (ИПІМ) және ... ... ... ... ... ... ... экономикалық зиян кешенді
көлем және зиянның сомасы ретінде анықталады. МНП объектісінің ... бас ... ... ... ... У – МНП объектісінен бас тартқандағы ... ... зиян ... У1 – ... бас ... өз ... У2 – мәжбүрлі
тұрып қалуынан шеккен зияны, У3 – ... ... ... ... ... ... У4 – ... ортаның ластануынан келген зиян.
Барлық сәйкес келетін зиянды заттарды анықтау мұнайды бөлу ... ... ... ... көзі ... ... Есеп айырысулары
кезінде шығындарды жабу үшін, ластану салдары арқылы жұмысқа ... құны ... Зиян ... ... ... негізделген ластаушы
заттардың жиналу мөлшеріне және іс-шараларды ... ... ... ... отырған әдістеменің көрсеткіштері бойынша бұл әдістеме мұнай
құбыры объектісінің магистралды ... ... үшін ... ... арттыру мақсатындағы іс-шараларды экономикалық тиімділігі
жағынан ... ... ... әдістер мен құралдарды авариялық
жағдайда экономикалық тиімді бағалау және ... ... ... ... ... ластануы және тағы басқа.
Берілген әдістемені практикада мұнай ... ... ... ... үшін ... негізделуінде, мұнай құбырларының
магистральді объектілерінің жобаларын және ... ... үшін ... болады.
Тәуелсіздік алғаннан кейін және Қазақстан Республикасының нарық
жағдайына ... ... ... әдістері кеңінен
тарала бастады.
Экология-экономикалық механизм мұнай-газ саласындағы келесі негізгі,
басты элементтерден тұратынын атап ... ... ... және ... ... нарықтық бағасының жүйесі;
- мұнай-газ қорлары мен одан өзге заттардың ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыру;
- мұнай-газ қорларын игеру кезіндегі экологиялық жағдай мен қоршаған
ортаны ластағаны үшін төленетін төлемдер ... ... ... ... мақсатында қорлар құру;
- ішкі мұнайға және алғашқы өңделген өніміне салық салу;
- минералды шикізат қорларын арнайы экономикалық жағынан тиімді ... ... ... ... республикалық басқару органдарының
ат салысуымен атқарылуы керек. Басты атап ... ... атап ... жүйелер қазіргі кезде толық қызмет ете алмауда, оған басты
себеп, ... ... ... ... ... ... экология-экономикалық басқару механизмінің
артықшылығы болып, ... ... ... оның ... ... оптималдылығы. Мұнай-газ ресурстарының экология-
экономикалық ... ... ... және ... тәуелді екі жүйеден
тұрады. Бірінші топқа минералды қорларды ... ... әсер ... ... яғни ... даму жүйесі; қорларды
қолданудағы маркетингтік жүйе; шаруашылық келісімдерінің ... даму ... және де ... ... ... ... мен олардың қолданылуы.
Индустриялық-иновациялық саясатты жүзеге асыру ... ... үшін ... мен ... жер ... пайдаланудың
қоршаған ортасын сақтау талаптарымен теңгерілетін экологиялық экономикаға
көшудің кезеңі басталуда.
Дамыған елдердің экологиялық стратегиясы ... ... ... қызметінің жәйттары» баяндамасында ашып көрсетілген, ... ... атап ... ... ... түсетін шетелдік
капиталдың негізгі тасқыны тек экономикалық және ... ғана ... ... экологиялық мақсат тұрғысынан шикізат салаларына ... ... ... ... ... да табиғи ресурстарға
айтарлықтай ауыртпалық түсіріп, қоршаған ортаны ластайды.
Шекарадан тыс ... ашық ... ... ... стратегиясын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... оның өлшемдері келісім -шарттарда,
өнімді бөлу туралы келісімде, ұлттық (барлау, ... ... ... компаниялардың инвестициялық жобаларында көрініс
табуы керек. Қоршаған ортаны қалпына келтіру үшін ... ... ... үшін ... ... анықтау мониторингі,
бақылауды тұрақты түрде ұйымдастыруды, инвестициялық жобаларды жобалау
кезінде деректерді ... ... ... ... өзі шетелдік
инвесторлар ұшін мұнай-газ кеніштеріне тартудың қарқынын төментетпеуге
және ... ... ... ... жер ... ... ... тиіс.
Қазақстан Республикасындағы қоршаған ортаның жай-күйі қанағаттанғысыз
болып қалып отыр, ауаның, ... пен ... ... ... теріс әсер етеді, өнеркәсіп және ... ... , су ... ластануын жеделдетеді.
Елде ескірген технологиясы бар өндірістің болуы ... деп ... ... ... ... ... ... эмиссисы жуық уақытта бола
қоймайды. Сондықтан индустрияны, қала құрылысын, инфрақұрылымды дамытудың
кез ... ... ... талдап шешу кезінде табиғи
құрамдастардың ... ... және адам ... ... ... қоршаған ортаға әсерін бағалаудың осы ... ... ... түрде бағалау керек.
Экономика мен экологияның өзара мүдделерін барынша жақындату үшін:
жоғары технологиялық өндірістерді ... ... ... пайдалану
жөнінде мейлінше оңтайлы өндірістерді құру; өнімнің өміршең ... ... ... ... мен іске ... және ... залаладар үшін төлемдерді жетілдіру керек. Шикізаттар
мен қалдықтарды кешенді ... ... ... ... ... құру бәсекеге қабілетті өнім өндіруге, бағалы ... ... және ... бір ... ... ... ... береді. Осымен байланысты мұнай-газ кеніштерін игеру
мен өңдеу жөніндегі инвестициялық ... ... ... ... негіздеудің үш өлшеміне жауап беруге тиісті.
1. Жобаның қаншалықты техникалық (отандың және шетелдік ... ... ... ... ... ... шығындарды ескере отырып мемлекет пен инвестор
қандай экономикалық тиімділікке қол ... Осы ... ... ... асырудан экологиялық зардаптарды
азайтудың деңгейі қандай?
Экономикалық проблемаларды шешуді барынша есепке алатын жоба
көмірсутегі ... ... ... кешенді инвестициялық жоба
ретінде сипатталуы ... ... ... ... ... ұзақ ... және 10-40 ... есептелетін болса, онда кешенді
жобалардың тиімділігін анықтаған кезде уақыт факторы назарға ... 2 – ... ... ҚР шет ... ... сала бойынша келіп түсуі
Еліміздің инвестициялық саясаты ірі ... ... ... ... тауар өндіру және қызмет етуді жоғары тиімділікпен нарық
қатынастары субъектілерінің сұраныстарына сәйкес ұлғайтуға бағытталуы тиіс.
Қазақстан тәуелсіздікке қол жеткізген ... ... ... ... ішкі экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және
инвестициялар жөніндегі саясатты белсенді жүргізе бастады. Қазіргі ... ... ... оң ... ... ... Мысалы,
2004 жылы Қазақстан жан басына инвестиция тарту көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық саясаты ірі салымдарын қаржыландыру ... ... ... және ... ... ... тауар
өндіру мен қызмет ... ... ... ... ... ... сәйкес ұлғайтуға бағытталуы тиіс.
Жеке инвесторлар мемлекеттік инвесторларға қарағанда коммерциялық
табысты көбейтуге өте құштар. Олар тауарларды және ... ... ... ... арттыруға, өндірістің түрлі жобаларымен
нағыз тиімділерін пайдалануға тырысады. ... ... да, ... өндірісті дамыту белсенділігін қолдай отырып, мемлекет
тарапынан ... ... ... ... атап ... ... ... беру, кедендік пошлиналар жағынан едәуір жеңілдіктер беруге тиіс.
Қазақстан ... 1998 жылы ... ... ... ... бағдарламала қабылдады. Бұл бағдарламаға қаржылық
секторды, құқықтық реформаны, ... және газ ... су ... көлік, шағын және орта бизнесті қолдауды ... ... ... мемлекетте шетел инвестицияларымен (қаржыларымен)
жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... кезде
мемлекетте инвестициялық тапшылық аса күрделі проблемалардың бірі болып
отыр. Осыған ... ... және ... ... уақытша
ынталандырудың қажеттігі туындап отыр. Нарықтық экономиканың жаңа кезеңінің
мақсаттарына тек шетелдік инвестициялардың белсенді түрмен қатысуы мен ... ... ... ... ... ғана қол ... өйткені қор
жинайтын ішкі көздер.
Қоршаған ортаны қорғау әр ... ... ... ... ... ортаға жағымсыз антропогендік ықпалын азайтуға және
жоюға бағытталған іс-шаралар ... ... ... ... сала ... ... ... – бұл табиғаттың өзіндік жағдайын сақтау немесе
бұрынғы сипатын қайтадан қалпына ... ... ... ресурстарды
ысырапсыз пайдалану үшін мемлекеттік жүйедегі қоғамдық шара.
Табиғатты қорғауға байланысты қоғамдық қатынастарды реттейтін
құқықтық ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Экологиялық қауіпсіздіктен қорғаудың тиімді жүйесі, сонымен бірге
ол адамдардың және ... ... ... ... ... ... ... саналады. Табиғи ортаның тіршілікке қолайлы ... ... ... және ... дамуына әсер ететін қажетті шарт.
Экологиялық ахуалдың төмендеуі адамдардың тұрмыс ... ... ... экологиялық дағдарыстың қауіп-қатерінен құтылу, барлық
елдер мен халықтардың жан-жақты күш салуымен ғана мүмкін ... ... ... ... ... ... ... бірқатар
саяси, экономикалық, экологиялық, әлеуметтік және басқа да факторлардың іс-
әрекеттеріне әділ сүйенеді.
3. ТШО-ның қршаған ... әсер ету ... ... ... ... ... ... қорғауды ұмытпау
керек. Бұл факторсыз өндірісті өсіру мүмкін емес, сондықтан осы ... ... ... ... ... болып
табылады. ТШО жалпы республикалық мұнай көлемінің 33%-ын ... және ... ... ... ... ... ... үлес қосып жатыр.
Сурет 3 – ТШО-ның мұнай өндіру көлемінің өсімі (млн.тонна)
Қазақстан ... ... ... ТШО ... бірі болып табылады. Оның табыстары қазіргі кездің өзінде
бүкіл елдің ... оң ... ... және оның болашақтағы өрлеуіне де
салмақты үлесін қоспақ.
Мемлекет бюджетіне ТШО-дан түсетін ... ... ... ... ... 2001 жылы ... экономикасына ТШО-дан тікелей
төлем және қазақстандық кәсіпорындар қызметіне ақы ... 1,037 ... ... ... ... ... 2002 жылы бұл көрсеткіш 0,916 млрд. АҚШ
долларын құрады. ... ... ... ТШО ... ... тұрғысында
көптеген жобаларды жүзеге асырған. ... ... ... ... жоспары» деген атпен ұзақ мерзімді ... ... және ... ... ... ... ... жоқ
полигон салынды. Қалдықтарды өңдейтін орталық ... ... жаңа ... ... ... нормативтік құжаттары бойынша белгілі- бір
өңірдің экологиялық жағдайы табиғи ортадағы (ауадағы, ... ... ... ... ... ... ... «Қоршаған
ортаны қорғау туралы» Заңында табиғатты пайдаланушы меншігіне қарамастан
табиғи ортаның жай-күйіне ... ... яғни өз ... ... ... ... ... деп көрсетілген. Бұл тұрғысында
«Теңізшевройл» өзінің құрылған кезінен (1993 ж.) бері ... ... ... жалғастыруда.
Мониторинг үшін оның бағдарламасы жасалды, ол бақылаушы органдармен
келісіледі. Бағдарламаға қоршаған ортаның барлық ... ... ... ... суы, ... ... кеніштің өзінің
топырағы) енгізіледі.
Теңіздегі өндірістік ... ... ... ... мұнай және
газ өнеркәсібінің кеніштері мен кәсіпорындары кеніштерінің салыстырмалы
көлемдері бойынша да ... ... ... жатады: олар -
атмосферадағы ауаның, үстіңгі қабаттағы және ... ... ... ... ... ... ... өндіріс
қалдықтарының сипаттары мен оларды ... ... ... және ... ... аластау, олардың қызмет аймағындағы
өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне ықпалы. Басқа мәселелермен қатар Теңіз
кенішін ... ... ... сулары сапасының Қазақстанның қатаң
стандарттарына сәйкестігіне ауаның жай-күйіне ұдайы талдау ... ... ... ... ... байқау ұңғымаларын бұрғылауды көздейді.
ТШО-ның Бас директоры Том Уинтертонның көрсетуі бойынша 2000 ... мен 2003 ... ... ... ... ... қауіпсіз жұмыс істеуін ғана емес, сонымен ... ... ... елді ... ... ... ... ниетімен өзінің парызы деп есептейді.
Ластағыш ... ... ... ... ... алғанда) атмосфераға, жер бетіне және су көздеріне кең ... ... ... Нормативтік-заңнамалық экологиялық
нұсқауларды қатаң түрде орындау шығарындылар ... ... ... жүргізуді, әрбір көзі бойынша түрлері мен көлемдеріне қарай
оларды ... ... ... ... ... бар ... үшін шығарындылар әсерін үлгілеуді жүзеге асыруды талап етеді.
Содан соң ластаушы ... ... түрі үшін ... ... ... ... ... пайдаланғаны үшін ақы ластаушы
заттың түріне және шығарындының нақты ... ... ... ... кез ... арту ... табиғатты пайдаланғаны
үшін ақының артуына не айыппұл санкцияларына әкеп ... Кен ... ... ТШО ... ... бірнеше түрін шығарады, бұл ретте
ТШО табиғи ... ... ... ... ... тапжылмастан
қалдықсыз өндіріске ұмтылуда.
ТШО өнімдерінің негізгі түрі – ... ... ... ... ... (ілеспе газдан) тауарлықгаз (құрғақ табиғи газ
және сұйытылған газдар – пропан мен ... ... ... Теңіздің шикі
мұнайының құрамында өте көп мөлшерде ... ... ... ... өндіріледі. Соңғы жылдары жобалануы мен ... ... ... ... ... басталған нысандар мен қондырғылар
іске қосыла бастады. Дәл осы нысандардың арқасында ТШО өнімділікті ... ... ... ... ... барлық өнімнің сапасын халықаралық
талаптарға сай жақсартуға және ... ... ... ... ... төмендетуге қол жеткізді. Теңіз мұнайы өзінің жоғары сапасының
арқасында ... ... ... сұранысқа ие. ТШО-ның тауарлық мұнайы
өте «жеңіл», яғни көмірсутектің жеңіл молекулалардан ... бұл ... ... үшін ... ... ... отынын және басқа да өнімдерді
өндіру жұмысын жеңілдетеді.
2000 жылға дейін (тиісті жаңа нысандар іске қосылғанша) ТШО ... ... сапа ... ... кей ... ... ие
болмады. ТШО тауарлық газдың бір бөлігін алдын ала зиянды қомпалардан
тазартып алып, ... ... ... ... Бұл өз ... ... шығарындылардың көбеюін туғызды. 2000 жылдан бастап ТШО (шамамен
тәулігіне 10 млн. текше метр) жоғары сапалы құрғақ (табиғи) газ ... ... ... де ... ... 2002 жылы 3,8 ... метр ... газ ... және ... 2001 ... ... шикі
газдың да барлық көлемінен тауарлық газ – пропан мен ... ... ... жаңа ... мен ... іске ... Бұл ... сапасы
әлемдік стандарт талаптарына келтірілді, нәтижесінде газды ... ... да, ... елдеріне шығаруға да мүмкіндік туды. 2002 жылы
қазан ... ... ... мен бутан өндіру көлемінің ең жоғарғы
көрсеткішіне қол жеткізілді – ол айына 65 мың ... ... 24000 ... мұнайды күкіртсутектен тазарту барысында ТШО ... өнім ... ... (S) ... Ол да өз алдына халықаралық рынокта сұранысы
бар бағалы шикізат өнімі болып табылады. Кенорнын игеру барысында ТШО ... ... ... ... (7 ... ... ... ол
қоршаған ортаға мүлдем қауіпсіз қатты блок түрінде сақталуда. Күкіртке
деген ... ... ... ... ... сату ... сұйық түрде) оны өндіру көлемінен кейін қалып ... ... ... шешу ... ТШО ... және түйіршікті
күкірт өндіретін қондырғылардың құрылысына 60 ... АҚШ ... ... ... ... ... қабыршақ күкірт тұтынуға жетізу үшін арнайы
жабдықталған қажет ... ол ... де, ... да ... Түйіршік
күкірт ашық темір жол вагондарымен тасымалданады.
2004 жылы қараша айында қазақстандық-канадалық бірлескен жоба – ... ... ... ... ... бірінші өнеркәсіптік қондырғы іске
қосылды. 2005 жылы түйіршік күкірт өндіретін ... ... ... өнім ... ... күніне 2200 тонна.
Ал ТШО-ның жаңа жобалары мен технологияларына келетін болсақ,
кәсіпорын өндірістің қоршаған ортаға әсер ету ... ... ... ... және кәсіпорынның қуатын жүйелі ... ... ... ... ... Мысалы, Екінші Буын Жобасы (ЕБЖ). Қазіргі
кезде ТШО Теңізде құны 2,5 ... ... ... жаңа озық ... орасан зор жобасын жүзеге асырды. Бұл зауыттың іске ... ... ... мен ... жалпы көлемі жылына шамамен 7 миллион
тоннаға өсті. Ең жаңа технологияларды ... ... ... өнім сапасын
жақсартуға, сонымен бірге шығарындылардың үлес салмағын азайтуға мүмкіндік
береді. ... 2006 жылы ... және бір жыл ... ... ... ... жобасы (ГАЖ). ТШО қазіргі ... ... ... ... ... яғни мұнай мен газ жер қабатындағы бұрыннан бар
қысыммен ұңғыдан өздігінен шығады, бұл ретте сорғылардың қажеттігі жоқ. ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, алайда жер
қабатындағы табиғи қысым азаяды. Сондықтан, жер ... ... ... ... ... газ ... сияқты қайталама өндіру әдісін
табысты қолдану арқылы мұнай қайтарымының одан да жоғары ... ... ... ... ... ірі ... және жаңа ... озық технологиялардың іске қосылуы ... ... ... жағу
тежірибесін толықтай тоқтатуға жақындап келе жатқанына септігін тигізуде.
ТШО қазіргі кезде сенімді жабдықтармен мониторинг жүргізеді. Бұл – ... ... жеке ... ... шағын құралдар. Бұл ... ... ... үздіксіз өлшейді және күкіртсутек
концентрациясы ШРК-ға жақындаған кезде жарық және дыбыс дабылын береді.
Сонымен қатар бұл ... жыл ... ... ... ... ... ... ортаға тигізетін әсерінің дәрежесін төмендету
болып ... ... ... ... ... қаржы жұмсауда.
2000 жылы ТШО осы ... $234 ... ... ... Бұл
жобалар қатарына: ГӨЗ-дің газ тазарту және ауаға тарайтын ... ... ... ... ... суды ... есебінен су тұтынымын азайтуға мүмкіндік берген жаңа кәделеуіш
қазандық орнату; газ тазарту жүйесін ... ... ... 12-
бағдарламаны жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... және оларды өткізуге ... ... ... ... газ ... азайды.
Экологиялық жобаларға бөлінетін осындай инвестициялар 2007
жылдың бюджетіне де енгізілді. Жобалар қатарына ірі ... ... ... ... ... ... ... ақаба суды тазартатын жаңа
қондырғы салу және атмосфералық ауаның сапасын ... жаңа ... ... 9 ... 12 ... ... 2006 жылы табиғи ресурстарды
басқаруды жетілдіру туралы семинар өтті. Бұл семинарды ... ... ... АҚШ ... ... ... Қызметімен
қаржыландырылды. Семинардың тақырыбының аты «Теңіз мұнай-газ ... ... ... ... ... ету: АҚШ минералды ресурстар
Қызметінің үлгісі». Бұл семинардың өткізілуі Қазақстан мен АҚШ ... ... ... ... табылады. Семинардың басты
мақсаты қазақстандық мамандарды теңізде ... ... ... және ... ... ... кезінде қоршаған ортаны қорғауда басқа елдердің
тәжірибелерімен таныстыру.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... Осыған орай мемлекеттік құрылымдар мен мұнай-газ компанияларының
басты ... ... ... ... кезінде, қоршаған ортаны сақтау
және қорғау болып табылады. Бұл семинарға қатысуға шақырылғандар: ... ... ... ... және минералды ресурстар министрлігі,
ҚР төтенше жағдайлар ... ... ... мұнай-газ компаниялары –
«ҚазМұнайГаз», «ҚазТрансОйл», «Теңізшевройл», тағы да тұрақты даму үшін
Қазақстандық табиғи пайдалану ... да ... ... ... ... ... ... Университетінің және Т.
Рысқұлов атындағы Қазақ Экономика ... ... ... ... ... қазу және өндіру кезінде қоршаған ортаның
жағдайының анализі, сонымен қатар жою жұмыстарын ... ... ... ... қоршаған орта жағдайының анализін ... ... ... басқарудың және оның ... ... ... экологиялық бағдарламалары талдау мәселелері, сонымен қатар
мынандай қоғамдық сұрақтар да ... ... және ... ... ішінде теңіз флорасы мен ... ... ... әсер ... ... және адамдар
ресурстарына қалай әсер етеді, осының ішінде коммерциялық балық ... ... ... және ... ... ... көңіл
бөлген сұрақтар, мұнай төгілісіне қандай іс-әрекеттер ... ... ... ... ... жою ... ... қатар американдық
тәжірибені қазақстандық жағдайда қолдану мүмкіндігі.
Осындай семинарлардың өтуі қазақстандық ... ... ... қана ... оны өз ... ... сонымен қатар
қоршаған ортаны қорғауға және сақтауға және болашақта қате жібермеуге нақты
мүмкіндік береді. Бұл ... ... ... ... ... таныстырды.
Каспий аймағының отын-энергетиканы игеру дәрежесі біріншіден шикізат
қорларын шаруашылықтарға бағыттаса, ... ... ... ... құрады. Отын-энергетикалық орталықтың құрылуы
айналым процесінің дамуына ықпал етеді. ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар өндірістік
инфрақұрылым жоғары ... ... ең ... транспорттық
магистральдар, мұнай-газ кен ... ... ... және
шикізаттарды жеткізу қамтамасыз ... Бұл ... ... игеру
интенсивтілігі аймақтың қоршаған ортасына өте тез әсер етеді. Каспий аймағы
үшін анықталған экологиялық ... ... ... ... аймағындағы мемлекеттердің бірігіп қатынас жасауының дамуы сол
аймақтың экологиялық жағдайын, құнарлы ... ... ... және ... ... ... жақсартуға өз әсерін тигізер еді.
Аймақтық мәселелердің маңыздылығынан келіп шығып, тек қана Қазақстан
үшін емес ... да ... ... маңызды болғандықтан барлығы
жабылып шаруашылықтың кешенді және экологиялық қауіпсіздігін ... беру ... ... ... ... өте көп: ... қазба байлықтарды
экологиялық және экономикалық шектік мөлшерде жылдық өндіру көлемін
анықтау, ... ... ... саласында құрылымдық өзгеріс жасау.
«Экология» деген ұғымның мән-мағынасы өте зор. Ол құбылыстың табиғи
қалпын сақтаумен, сол үшін ... ... ... ... ... ... ... жерінің кең байтақ даласын, табиғатын аялау, күту,
құрметтеу өзіміз үшін, алдағы болашаққа нық сеніммен қадам басу үшін керек.
Ол ... ... ... ... ... ... негізі. Ендеше
Табиғат-Ананы сақтау, мәпелеу – ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. «Научно-техническое развитие нефтегазового комплекса» Т.П. ... ...... 2003 г.
2. «Нефть и газ» №4. Казахстанкий институт нефти и газа – ведущий научно-
исследовательский и ... ... в ... ... ... Азербаев, А.С. Айдарбаев – Алматы 2004 г.
3. Закон «Об охране атмосферного воздуха», проект закона, июль 2001 ... ... ... ... ... среды при разработке нефтяных и
газовых месторождений на суше, Американский институт нефти, 2001 ... ... ... ... ... среды, Москва
Недра 2003 г.
6. «Нефтегазовый комплекс ... ... ... и ... О.И. ... О.Ао ... А.С. ...
Алматы 2003 г.
7. «Научно-техническое развитие нефтегазового ... К.А. ... ...... 2004 ... ... – море нефти, море проблем» Н.К. Надиров – Алматы 2003 г.
9. Нефтяное законодательство РК К.С. Мауленов – ... 2002 ... ... ... ... недр при разработке твердых полезных ископаемых,
нефти, газа, ... вод в РК, №1019 21 июля 2002 ... ... ... и ... ... Н.К. Надиров – Алматы 2001г.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 107 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Көмірсутегілік шикізатты өндірудің технико- технологиялық ерекшеліктері111 бет
Отандық шикізат негізіндегі көмірсілтілі реагенттерді қолданып, сазды бұрғылау ерітінділерін модификациялау63 бет
Отандық шикізат негізіндегі көмірсілтілі реагенттерді қолданып, сазды бұрғылау ерітінділерін модификациялау туралы61 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
«МаңғыстауМұнайГаз» акционерлік қоғамы21 бет
Айналым қаражаттарын қаржыландыру12 бет
Ауа әгі4 бет
Батыс Қазақстанның экономикалық ауданы28 бет
Бензин8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь