Қазақстандағы оралмандардың әлеуметтік жағдайы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.6

I. Тарау Шетел қазақтары тарихи отанына оралудағы теориялық аспектілері
1.1 Қазақ иммиграциясына қатысты мемлекеттік саясат ... ... ... ... ... ... .7.15
1.2 Оралмандарды қоныстандырудың ұлттық ерекшеліктері мен бағыттары ... ..16.28

II. Тарау Оралмандарды әлеуметтік ортаға бейімдеу және интеграциялау
2.1 Оралмандарды бейімдеу орталықтары мен ортаның негізгі рөлдері ... ..29.41
2.2 Оралман жастарға білім беру және ортаға бейімдеу мәселесі ... ... 41.48

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49.50
СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.53
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттау факультеті
Әлеуметтану кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Қазақстандағы оралмандардың әлеуметтік жағдайы
Орындаушы:
4-курс ... ... ... ... ғ.к. ... ... ... » ... ... ... » ... жіберілді
« »___________2007 ж.
Әлеуметтану кафедрасының
меңгерушісі,социология
ғылымдарының ... ... 2007 ... ... ... ... тарихи отанына оралудағы теориялық аспектілері
1.1 Қазақ иммиграциясына қатысты мемлекеттік
саясат.........................7-15
1.2 ... ... ... ... мен
бағыттары..............................................................
......................................16-28
II. Тарау Оралмандарды әлеуметтік ортаға бейімдеу және интеграциялау
2.1 ... ... ... мен ... ... ... ... жастарға білім беру және ортаға бейімдеу
мәселесі........41-48
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.........................49-50
СІЛТЕМЕЛЕР..................................................................
..........................................51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... қатар алыс
және жақын елдердегі қазақ диаспорасын ерекше көңіл ... ... ... ... көшіп кеткен қандастарымыз тәуелсіз мемлекетімізге орала
бастады. Сондықтан ... ... ... ... Басқаша айтқанда,
халықаралық деңгейде «репатриат» деп ... бұл ... ... күннен күнге маңыздылығын арттыра түсуде. ... ... 30-35 ... ... тарихи Отанының сыртындағы елдерде өмір
сүруде. Қазіргі таңда ... ... 7-8 ... тарихи Отанына
оралды. Яғни оралмандар еліміздегі үлкен әлеуметтік топты құрады. Сонымен
қатар ұлттық негіздегі ... ... ... қауіптен
шығудың амалы тек оралмандар арқылы шешіліп жатыр.
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстан Республикасының Президенті 2006 ... ... – « Біз ... арнаулы орталықтарда алдын ала
дайындау , қоғамызға ... мен ... үшін ... ... көбірек
зер салуымыз керек. Басқа елдер сияқты кәсіпке баулап, тіл ... ... ... тезірек бейімделетін болады» ... ... ... ... ... шешуге бет бұратын уақыттың келгенін және
бұл мәселенің өзекті болып отырғанын білдірсе керек.
Оралмандарды елге ... ең ... ... ... ... жақсарту және депопулизациядан құтылу болып отыр. Алайда елге
оралған қазақтарды әлеуметтік ... ... ... ... ... ... күнкөрістері және баспана, жер,
азаматтық алу, оқу, жерсініп кетуі т.б. проблемаларын ... 13 ... ... ... соның 8млн жарымы Қазақстанда тұрады.
Сонда әрбір үшінші қазақ өз елінен тыс жерде өмір ... ... ... өзінің ата-бабасының тарихи жерінде отыр, бірақ шекара
сызығын бөліскен кезде басқа мемлекеттің азаматы болып шыға келді. ... ... ... ... ... қудалаудан еріксіз
отандарын тастап кетуге мәжбүр болғандар. ... ... қиын ... ... ... ... елдің тәуелсіздігінің сыйы ретінде
ұрпақтары отанға оралуда.
Қазақтар дүниежүзінің 40-тан ... ... ... ... ... ... тұрады. 2005 жылы 25 ... ... ... ... ... шет елдегі
қазақтардың саны туралы деректер келтірді: «Өзбекстанда 967200, ... ... 687800, ... 87000, Монғолияда 83000,
Қырғызстанда 42000, Түркия 20000, Ауғанстанда 28000, ... ... 10000, ... 4000, ... 3450, ... 3000, ... Литва 800, Германия 700, Эстония 700, Жапонияда 40, Бельгияда 28,
Францияда 172 отбасы, АҚШ 23 отбасы,»
Осы ... ... ... күні ... ... ... өзекті
проблемасының бірі болып келеді. 90 жылдары ұлттық саяси ... ... ... ... ... тап болды.
Он алты жыл уақыттың өзі көші-қон барысындағы ... ... ... және ... олқылықтарға толы кезең болып ... ... мен ... ... ... жинақталмағандығы көші-
қон мәселесін күрделендіріп жатыр. Қазіргі таңда ... ... 7-8%-ы ғана ... ... Онда бұл ... басы ... ... көш
бағыт қалай жүретінгігін анықтау мәселесі күн тәртібінде тұр.
Мемлекеттік көші-қон саясатын немқұрайлы ... ... күні ... ... айналып отыр. Қайталанған көші-қон үрдісі
(немесе басқа ... ... ... ... ... жиі кездесетін
жағдай. Зерттеулерге сүйенсек, оралмандардың 24%-і тұрған жерлерін ең азы 3
рет көбі 10 рет ... ... ... ... ... ... қоныстанған оралмандар арасында жиі кездеді. Оралмандарды нақты бір
жерге қоныстандыру қоныстарын қайта – қайта өзгертуге жол ... ... ескі ... сан ... ... ... шығу,
экономикадағы өтпелі кезеңнің құлдырау мен дағдарыстан шығып, келесі бір
даму сатыға ... ... ... ... ... ... даму ... біршама басқашалау. Қоныстандырудың мәдени-
әлеуметтік ... еске ала ... ... ... ... етіп ... маңызды елді-мекендерге қоныстандыруды қазіргі күні
талап етіп отырған ... ... Осы ... шешу жолы тек ... ғана ... ... ... туралы» Заңын , ұлттық көші-қон саласына негіздеп
саяси әлеуметтік көші-қон ... ... ... ... ... ие болып тұр.
Миргациялық процестерді тиімді түрде реттеуді, ел ішінде басқаруды,
дұрыс қоныстандыруды ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына кесерін тигізері анық. Сондықтан да бұл бағытта
бізге тек миграциялық заңмен ... ... ... ... ... Тарихи отанына оралған қазақтардың бүгінгі және ертеңгі
жағдайлары қандай болу ... ... ... ... ... мәселесіде
ойландырмай қоймайды. «Оралман» деген атауды ұрпақтан ұрпаққа жалғастырмау.
Қоғамдық ... ... ... ... ... ... демографиялық үлесінің азшылығы, осы мәселені
оралмандармен толтыру. Және бүгінгі, ертеңгі ... ... ... ... обьектісі: Оралмандардың әлеуметтік мәселесі болып табылады.
Бітіру жұмысының мақсаты:
• Қазақ диасорасының әлеуметтік ... ... ... ... ... репатиациялау үрдісін зерделеп,
зерттеу;
• Оралмандар елімізге келгенде тап болатын әлеуметтік мәселелері
анықтау және әлеуметтанушылық шешу ... ... ... ... ... ... оны жетілдіру жолдарын ұсыну;
• Оралмандардың қоғамдағы әлеуметтік рөлі мен әлеуметтік топ
екенін анықтау;
• Көші-қон ... ... жол ... және жою.
Бітіру жұмысының міндеттері:
• Оралмандар туралы толық ... ... оның ... БАҚ-нан,
ҚР заңдары мен заңдық актілерін, оралмандар ... ... ... ... қарау;
• Көші-қон саясатының бағытын қарастыру;
• Жиналған мәліметтер нәтижесінде оралмандардың қазіргі жағдайына
баға беру, проблемаларын ашып көрсету;
... ... ... ... Мемлекеттің оралмандарға арналған әлеуметтік саясатына, істелген
жұмыстарын сараптау, кемшіліктерін анықтау;
• Қазақстандағы репатриация үрдісінің ... ... ... ... деңгейі: Қазіргі кезде оралмандар мәселесін нақты ... және ... ... ... ... әлі ... ... қолға
алынбай отыр, дегенмен аталған тақырыпта бірқатар ғалымдардың ... ... бар. ... ... Мақаш Тәтімовтың «Дербестігіміз
демография» атты еңбегі ... ... ... ... ... ... ... институтының ғалымдары ұсынған «Қазақ диаспорасы: бүгіні
мен ертеңі» атты шығармада өте ... ... ... ... және оларды қалай сақтау туралы концепциялар ... ... С.Т. ... ... ... ... және
саясат» деген туындысында, еліміздегі көші-қон процестеріне көп тоқталған.
Дүниежүзілік қазақтар қауымдастығы ұсынған «Әлемдегі қазақтар ... ... бұл ... екі ... ... ... ... мен
оралмандардың әлеуметтік мәселесін шешу ... ... ... Зардыхан Қинаятұлының «Оралмандар олардың азаматтық құқығын
қамтамасыз ... ... ... ... ... шолу жасалды. Сонымен
қатар еліміздегі барлық аймақтарда тұратын оралмандар арасына жүргізілген
әлеуметтік зерттеулерде ... ... ... ... ... және перспекивалары», атты зерттеу жасаған ... ... да ... ... Сонымен қоса ... ... ... және ... ... ... мақаларға шолу
жасалды. ҚР-ң заңдары, Президент Жарлықтары, Үкімет Қауылдары, «Халықтық
көші-қон туралы» Заң пайдаланды. Және ... ... ... да шолу жасалды.
Бітіру жұмысынан күтілетін нәтиже:
1. Оралмандардың нақты мәселелерін анықтау;
2. ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
4. Болашақ көші-қон мәселесін зерделеп, шешу жолдарына бағыт беру;
5. Отанға келген қазақтарға моральды жағынан көмек беру;
6. Құқықтық, психологиялық ... ... және ҚР-ң ... ... ... ... байланысты оралмандарға мемлекет тарапынан жасап жатқан
әлеуметтік көмектер бар. Бірақ та сол ... ... ... ... кемшіліктер жетерлік. Осы кемшіліктерге жол бермеу және оны жою
мақсатында пайдаланғанымыз дұрыс деп ... ... ... ... ... ... қолдану;
• Азаматтық алудағы көп құжаттардың санын азайту;
• Тұрақты тіркеуді талап етпеу;
• Баспанамен қамтамас ету;
• Үй салуға жер тілімдерін беру;
... ... ... ... ... ... ... 2 пайыз грантты 10 пайызға көтеру ;
• Бейімдеу орталықтарында ағарту саласында ілім ... Осы ... т.б ... ... ... шешуді қажет етеді.
Бітіру жұмысының жаңалығы: Қазақстандағы қазақ көші-қон ... ... ... тәппіштеп, репатриаттарды әлеуметтанушы тұрғысынан
анықталды. Оралып келген қазақтарға әлеуметтік-мәдени баға беріп, оның ... ... ... ... бітіру жұмысы оралмандармен әлеуметтік ... ... ... ... Жұмыс кіріспе, екі тараудан және
қорытындыдан тұрады. Сілтеме мен пайдаланған ... ... ... ... 53 ... тұрады.
I.Тарау Шетел қазақтары тарихи отанына қайта оралту мәселеснің теориялық
аспектілері
1.1 Қазақ иммиграциясына қатысты мемлекеттік саясат
Еуразия ... ... ... ... кең ... бойы көшпенділік өмір салтының бағзы заманнан бастап қалыптасқан
көші-қон және демографиялық ... ... ... ... ... ... Қазақстанда тыс қалған жоқ. Сонымен қатар ұлтттық көші-
қон саласында ... төрт ... , яғни ... ... ... ... ... тарихи отанына көшіруді қолға алуда. Мындай
көші-қон саясаты біраз мемлекеттер басынан өткізді. Мысалы айта кетсек ... ... ... ... соң ... ... ... кеткен еврей
ұлтын репатриациялау саясатын жүргізді. Ең алдымен ... ... Сол ... ... 30 ... 2 миллион еврейді отанына көшіріп
алды. Негізгі көшіріп алу ... ... ... қорғанудың бір амалы
және ұлттық демографиялық үрдісті көбейту. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... 10 миллиондай еврей ұлты тұрады.
Шетелде тұратын еврейлер сол ... ... мен ... ... ... ... ... 1960 жылдары Францияның отары
болған Африка мемлекеттері ... ... бірі өз ... ... Осы ... Франция Президенті Де Голль мырза ... ... ... ... ... ... ... көшіре
бастады. Бұл көші-қон саясаты 2 жылда жүзеге асып, 2 ... ... ... ... ... ... ... сәтті аяқтап
жабылды.
Жалпы қазақ көшінің эмиграциялық және иммиграциялық себебін тоқтала
кетсек.
Әлемнің ... ... ... ... ... ... экономикалық, урбанизациялық, ұлттық көші-қон саясаты
болған. Көші-қон мәселесі тек XXI-ғасырда ... ... ... ... ежелден
келе жатқан процесс. Еуропа, Еуразия сонымен қатар Қазақтың ұлы даласында
сан ғасырлар бойы ... өмір ... ... ... ... ... қалыптасқанын әлеуметтік–тарихи кезеңдермен
бөліп қарастыруға болады.
1.Абылай хан ... ... ... ... шақпын-
шылығы, яғни 1723 жыл «Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұламасы». ... ... ... ... ... 1 млн 100 мың ... саны ... айтады.
2. 1750 жыл қазіргі Қытай Алтайына Жәнібек Бердіқұлұлы бастаған ... ... ... хан ... ... билікке келіспеушіліктің әсерінен
туындады. Бұхар жыраудың «керей қайда барасың » деген өлең ... ... 1864 жылы ... және ... ... ... «Шәуешек»
халықаралық шекара бөлісу келісімі жасалды. Міне осының әсерінен қазақ
ирреденттері мен қазақ диаспорасы ... ... Екі ... ... өз
мүдделері үшін жасалған келісім мүлде ... ... ... ... және ... өңірлері Қытай патшалығының еншісіне
берілді.
4. 1916-19921 жылдар аралығындағы соғыс зардаптары.
5. 1928-1932 жылдардағы ... ... ... ... мен ашаршылық
кезінде миллиондаған қазақтар бас сауғалап шет мемлекеттерге кетуге ... ... орны ... ... ... миллиондаған адам ... ... ... ... ... ... ... малын
тәркілеу себебіде қазақ эмиграциясына сөзсіз әсерін ... ... ... ... ... ... ... мен
діндар азаматтарды кеңес саясаты басты нысанаға ... ... ... Халифа Алтай бастатқан саясаткерлер сол кездегі саяси ықпалдардың
әсерінген атажұртын тастап кетуге ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында 5 млн. 50 мың
адамнан айырылған ... 1897 жылы ... ... мәліметтері
бойынша, республикамыздың қазіргі шекара аумағында қазақтардың үлесі 81%
болса, 1962 жылы бұл ... ең ... 29 ... ... [1].
1991 жылы тәуелсіздік алған кезде 36-40 пайызды құраса, 2005 жылы
қазақтардың ... 57 ... ... Яғни ... көшіп кеткендер мен көшіп
келгендердің есептей отыра анықталды.
Осындай әлеуметтік саяси-тарихи құбылыстардың әсеріне ... ... ... ... Яғни жергілікті қазақтар (Қазақстандағы) және қазақ
диаспорасы (шетелдегі қазақтар). Диаспораса грек ... ... өсу ... білдіреді[2]. Осылайша басқа жаққа кетіп, шашыранды жүргендердің
немесе шоғыр болып отырғандардың өз атамекеніне ... ... ... Ал ... ... ... ... кезде басқа мемлекеттің аумағында қалып қалған азаматтар. Олардың
атақонысы баяғыдан бері ... келе ... ... ... ... ... Алтай, Тарбағатай т.б.
Қазақстанмен жапсарлас болса да, тыс жерде саны ... ... ... және ... ... ... шашырап кеткен барша қазақ
диаспорасының 1998 жылы ... саны 5 млн. ... мың деп ... ... саны 13 ... асқан қазақ халқының 35 пайызын құрайды. Қазақтың
тыстағы осыншама мол шашырандысын салыстыратын ... ... ... ... көп, ал ... ... башқұрттардан үш еседей
артық.
Ал Қазақстандағы көші-қон саяси процестері қандай және ... ... ... ... ... іздеп көрейік. Жалпы көші-қон иммиграция
саясатын тарихи-әлеуметтік екі этапқа бөліп қарауға ... ... ... ... ... ... ... Шинжан-
Ұйғыр автономиясындағы ирреденттер мен қазақ диаспорасының үдіре көшуі. Бұл
көш ... ... басы ... Сондағы қиын-қыстау, жоқшылық заманда
қалай оларды қарсы алды. Қытайдан көшіп келген қазақтар мен қоса ұйғыр ... ... ... ... ... саны 130 мың. ... иммиграция саясатын
жүзеге асуы, көшіру науқаны сол ... ... ... демографиялық
азшылықтан құтқаруға өзіндік үлес қосты. Әрине мұндай демографиялық ахуал
өте күрделі тіпті үрей ... ... ... Қазақстанның әлеуметтік-
демографиялық жағдайын словяндар, еуропалықтар, кәрістер т.б. ұлт ... ... ... жер ... және 1952-1954 жылдары аралығында
тың игеруге келгендер 2 млн-нан астам ... ... ... Бұл
дегенінің отарлау саясатының ұлттық келбетті өзгерту немесе ұлты ... ... ... ... көріп отырмыз. Тілімізден, дінімізден, салт-
дәстүрімізден айырлып қалдық.
Қытайдан ... ... ... ... ... әр ... орналастырды. Көбі Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан және
Алматы облысына қоныстанды. Кеңес өкіметі оларға белгілі деңгейде ... Үш ... ... ... жеке ... ... берді. Кеңес
үкіметінің совхоз құру харакетіне таптырмайтын еңбек күші ... көбі мал ... ... Сол ... де ... ... Мәселен тұрғын үй, жұмыспен ... оқу ... алу, т.б. ... айта ... ... ... ... Кеген және
Ұйғыр ауданына қоныс тепкен ағайындар колхоздың өте ... ... ... де жоқ ... ... ... ... паналады [3]. Қазақ ССР
Министрлер ... ... ... ... ... үшін үкімдер мен
қауылдар шығарды. Осындай көші-қон саясатын ең ... ... ... ... ... ... совхоз, колхоз директорлары қоныс
аударушыларғы жалпы әлеуметтік жағдай жасауда ... ... ... ... жөн. Бұл ... ... жоспарсыз көші-қон саясатын
жүзеге асыруы. Үш күнде 100 мыңдай азаматты орналастыру қандай қиын ... ... ... ... ... ... ... тырысты.
Тіпті жоғалтып алған құжаттарын жасап берудің заңдарын қарастырды. Бұл
процесс жылдам және тиянақты кең ... ... ... ... үш айда миссиясын ... ... ... ... ... зор әсері болды. Ең басты ... ... ... бірі деп атап ... жөн.
Қазіргі таңда сол көпшенділердің жалпы жан саны 1млн-дай. Міне,
отарлық саясаттың этникалық азып ... ... ... ... әсер
еткен қазақ миграттары болды. Қазір ... ... ... ... ... ... қызмет етуде. Мәселен
Қазақстан халық жазушысы Қабдеш Жұмаділов, Қазіргі Қызылорда облысының
әкімі ... ... ... ... жазушы, белгілі ақындар
Марфуға Айтқожина, Оразақын Асқар т.б. көптеген интеллектуалдардың келгенін
еліміздің интеллектуалды дамуына шексіз үлестерін ... ... ... ... ... реформалау кезінде мәселен совхоз, колхоз,
зауыттар ... ... ... ... ... ... ... қоғамына тілдік, діндік, мәдени салт-дәстүрімізді өзімен ... ... Бұл да ... ... өз ... ... қалуға айтарлықтай әсері
болды. Кейбір зерттеушілердің мәліметіне жүгінсек, келген қазақ ... ... ... сақтап қалуға бірден-бір қазақ тілді ресурстар
күші болды.
1954-1962 ж.ж аралығында мигранттардың тез ортаға сіңіп кеткені ... ... ... ... ... тап ... Ол
кездерде халықтың өмір сүру психологиясы біршама өзгерістерге ... ... ... ... әлеуметтік-саяси құбылмалы өзгерістерге
қоғамның нақты мүшесі болып, Қытайдан қоныс аударған ағайындар етене сіңісе
алды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сүру салтымыз, жалпы көшпенділік процестер болған. Тарихи-әлеуметтік
көші-қон мәселесіннің ... ... ... маңызды.
Екінші шетел қазақтары тарихи отанына оралу немесе ... ... ... ... ... ... ... Сонымен көштің
басталуына Алматы обылысы, Керібұлақ ауданы атқару комитеті ... ... және ауыл ... ... ... ... ... алғашқы еңбек келісім-шарты 1990 жылы желтоқсанның
27-сі күні Сарыөзекте дүниеге келді. Содан 1991 ... 17 ... ... ... ... ұлы көш ... отаны ҚР-ның
Талдықорған облысына 72 ағайын көшіп келді. Осы көштен кейін Қазақ ... және ... ... де ... келе бастады. Бұл көштің басталуына
Монғолия Республикасының экономикалық-әлеуметтік дағдарыс пен ... да ... ... [4]. ... ... ... ... әсері болды;
жекешелендіру, жұмыссыздық, қазақ жастарының қазақша ЖОО–нда білім алудың
қазақ тілінде кеңістігінің ... ... ... басқарушылар МР-ның Еңбек
министрлігінде қызмет атқарған Жапарұлы Зуқа, Заханқызы Сағат, Тұрыспен
Аятхан ... ... ... көш еңбек келісім-шартымен басталып, одан кейін мемлекеттен ... ... 1991 жылы ... 18 күні ... ... және ... ... ауылды жерлерінде жұмыс істеуге тілек ... ұлт ... ... КСР-інде қоныстандыру тәртібі мен шарттары
туралы» мен «Азаматтарды құжаттандыру туралы» ... КСР ... 711 ... ... Бұл ... сырт ... тарихи отанына
қайта оралғысы келетін қандастарымыз үшін өте бағалы құжат болды.
Кешікпей, ... ... Н.Ә. ... ... ... ақ
тілек» атты хатты жариялады. Бұл хатта шеттелде тұратын бауырларымызды
тарихи отандарыңа қайтыңдар деген ұран тастайды. ... ... ... елге ... ... ... ... Қазақстан тәуелсіздік алған
кезден бастап, жалпы шет ... ... ... ... көшіріп
алу саясатын жүзеге асыруға кірісті. Елбасы саясатын қолдау мақсатында
Қазақстанның өнер ... ... ... ... мемлекеттерге
гострольдік сапарлар жасап, Елбасының және ... ... ... ... ... Өнер ... ... тұратын қазақтарды тарихи
отанға қайтуға ұйғарды. Бұл миссия өте ... ... және ... ... этникалық қазақтардың тарихи отанына
көшіп келуі мемлекеттің ұлттық ерекшелігін ... ... және ... ... ... ... этникалық иммиграциялық саясатын айқындауда 90-жылдары орын
алған экономикалық және ... ... ... ... ... рөл ... ... уақытта орын алған әр түрлі
репрессиялар мен ... ... ... ... жою үшін
қабылданған этникалық иммиграциялық ... ... ... ... ... де ... орын ... Осы тұрғыда қазақтардың
этникалық иммиграциясын дамыту ұлттық көзқарасты дамыту үрдісімен, ұлттық
ерекшелік пен мәдениетті ... ... және ... ішкі ... ... тікелей байланысты.
Ұлттық иммиграция саясатын жүзеге асыру үшін нақты ... ... ... ... 1992 жылы 26 ... ... «Көші-қон
туралы» заң қабылданды. Осы заңның 1 ... ... ... ... отанына көшіп келуге құқық берілді. Заң ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтін
Еңбек министрлігінің жанынан Көші-қон басқармасы құрылып елге келген
оралман ... ... ... 1992 жылы 23 ... ... ... қазақ диаспорасы өкілдерін Қазақстан ... ... ... ... ... ету
туралы» № 791 қаулысы қабылданды. Қазақстан Республикасының ... 1996 жылы ... ... ... қолдау көрсету
туралы» мемлекеттік бағдарлама жасалды. Әрине бұндай құжаттар халықаралық
ұлттардың құқықғы ... ... ... ... ... ... ... қабылдап оны іске асыруда Ресей Федерациясы
орыс диаспорасына қолдау көрсетуге мақсат қойып, ... ... ... ... ... ... және ... құқықтарын жүзеге
асыруына, ұлттық ерекшеліктер сақтауға қолдау көрсету болып табылатын ... ... ... ... ... саясат туралы» бағдарлама
бойынша жұмыс ... Ал ... ... ... ... көрші мемлекеттің
бағдарламасының көшірмесін елімізге жасауда.
Тағы бір маңызды құжат 1997 жылы қабылданған «2000 жылға дейінгі көші-
қон саясатының негізгі ... ... ... ... ... қолданысқа
енгізіліп, оралмандардың құқықтық мүмкіншілігін кеңейтіп берді. ... ... ісі ... да біздің еліміз үшін ең басты проблемаға
айналғаны шындық», Қазақ Елі газетіне берген сұхбатында.
Көші-қон ... ... ... ... үшін 1997 жылы ... көші-қоны туралы» заң қабылданды. Бұл заң ... ... ... ... қатысты бірқатар мәселелердің басын ашып
берді. Сондай-ақ осы заңның 29-ші ... ... ... 14 ... ... мен ... да атаулы көмек түрлері белгіленді. Демек,
елімізде оралмандар проблемасы осындай заңды күші бар Үкімет қаулылары ... ... ... қол ... ... ... реттеліп келеді.
Әрине, заманның жаңаруы қоғамның ... ... ... көші-қоны
туралы» Заң әлі де жетілдіре түсу, толықтыра беру қажет екендігі белгілі.
Дегенмен ... пен ... ... ... ... ... ... аясында оралмандарға, әсіресе оралман жастардың оқуына ... ... ... атап ... жөн. 1997 жылы ... ... ... Еңбек министрлігінің жанынан Көші-қон ... ... ... Агенттің басқарушы болып Алтыншаш Жағанова
ханым жайғасты.
Квота бекіту жүйесін енгізу, ... ... ... және ... ... ... министрлігінің көші-қон департаментіне
жүктелген болатын; КҚЦА-ның бас ... ... ... орналасқан, ал
оның 16 жергілікті басқарламалары 14 аймақтарда және Алматы мен ... ... ... Президентке бағынышты болды. 2004 жылы
қарашада КҚДА Еңбек және ... ... ... ... ... комитеті болып өзгертілді, бұл өз ретінде бақылау қызметінің
Президент Әкімшілігінен Еңбек және ... ... ... ... ... ... Көші-қон мәселесі мемлекеттік маңызды мәселесінің
бірі болса да, ... ... ... ... ... етіп ... Көші-қон комитетінің құзреті төмен болғандықтан да жұмыс ... тары ... ... ... комитетін Көші-қон министрлігі
қылып қайта құру керек. Міне, сонда ... ... ... ... ... ... ... оралмандармен әр деңгейде жұмыс істейтін
мемлекеттік органдар бар. ... ... ... ... ... ... ... тек қана бір органға берілмеген, ... ... ... бюрократияға орын берілген. Сонымен қоса үкіметтік емес
ұйымдар (ҮЕҰ) ... ... ... ... ... жылы Асар ... ... ұйымы құрылған, т.б.
Әр түрлі органдарда дайындалған құқықтық үрдістердің қиындығы және бұл
жұмыстарды бір жерден үйлестіре алмау ... ... ... ... бола ... ... өзекті мәселені шешу.
1991 жылдан басталған Қазақ көшінің дәуірін үш кезеңге бөліп ... қол ... ... өзге ұлт өкілдерінің басым көпшілігі
атамекендеріне көшіп кетті. Ауыл шаруашылығына адам күші ... ... ...... ... 10 мың отбасын қазақ жеріне ... ... ... ... көпшілігі жаңа ортаға бейімделіп кетті.
Біразы жайы ... кері ... ... ... ... ... ... жылдар. Жасыратыны жоқ, ол
жылдары жағдай өте қиын ... ... ... ... ... соңы 1998 жыл, ... күні ... дейін созылып келе жатыр.
Үшінші кезең, 1998 жылдан 2004 жылдың ақпанына дейін жалғасты. Сол
аралықта ... ... ... елге келу ... ... ... деген кім? Қазақстан Республикасының «Халықтың көші-қоны
туралы» ... ... ... оралман дегеніміз ұлты қазақ азаматтығы
жоқ, Қазақстанда тұрақты мекендеуге ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік қорғау министрлігінің миграциялық комитетінің
мәліметі ... ... ... онжылдығында тарихи отанына
оралғандар саны 60 мың ... ... ... 230 ... астам басқа
елдерден келген адамдар баспана алып, ... ... мен ... төленді. Жергілікті атқару органдар, кәсіпорын жетекшілері мен
ұйымдар айтарлықтай көмек көрсетті, көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... территориясына
тұрған күннен бастап бес күн ішінде тіркелуі тиіс. Тіркеу жеке ... ... ... Жеке ... ... ... ... мен
тіркеу Қазақстан Республикасы Үкіметімен бекітіледі.
Оралман мәртебесі не береді? Оралман мәртебесін алған ... ... кең ... ... ... ... ... түрлері мыналар:
• Жұмысқа орналауға, біліктілікті арттыруға, жаңа мамандық алуға
көмектесу;
• Мемлекеттік және орыс ... ... ... ... ... Республикасы заңнамасына сәйкес Қарулы ... ... ... Орта ... және ... ... білім ұйымдарына түсуге квота бөлу;
• Мектептер мен ... ... ... орын ... еткендерге орын
алып беру;
• Зейнетақы мен жәрдемақы төлеу;
... ... ... ... үшін ... ... азаматтардың хұқын жаңғырту;
• Қазақстан республикасын кіру үшін берілетін визаға консулдық жинақтан
босату;
• Заңнамаға ... ... ... тегін медициналық көмек алу;
• Қазақстан республикасы азаматтарына қарастырылған мемлекеттік адрестік
көмек көрсету;
• Кеден төлемдері мен салық төлемдерінсіз шекарадан ... ... ... тегін жету және мүлкін жеткізу (соныңішінде
сиыр);
• Келген жерінен баспана алу мен бірреттік жәрдемақы төлеу үшін ... ... ... ... ... тұлғаларға берілетін жеңілдіктер;
Иммиграциялық квота бойынша ... ... ... жатпайтын
оралмандардан ерекшелігі бойынша төмендегідей қосымша жеңілдіктер ... ... ... ... ... мен ... шекарадан өту ;
• Тұрғылықты мекендеуге және мүлкін өткізуге кететін шығындарды өтеу ;
• Баспана алуға және ... ... ... ... ... ... қатар қосымша төлемдер республикалық бюджет есебінен бөлінеді
Оралман міндеттемелері; Халықты миграциялау ... ... 15 ... ... ... немесе дипломатиялық өкілеттіктеріне
оралман ретінде танылулары туралы жолдау хат жазушылар мынаған міндетті :
• Уақытша орналасу орталығына 3 күн ішінде барып ... ... ... ... жағдайдың территориялық қызметіне сәйкес тұрған жері
туралы мәлімдеп, Қазақстан ... ... ... ... ... ... керек;
• Уақытша орналасу орталығында тұрудың бекітілген тәртібін сақтау;
• Денсаулық сақтау органдарының талаптар бойынша медициналық тексеруден
өту, егілу, ... ... ... ... ... ... ... миграциялық қызмет орындарына жолдама хатты қарау үшін мәлімет
беру.
Жол-көлік шығындары үшін бірреттік жәрдемақы ҚР Үкіметінің ... ... ... ... ... бөлінетін қаражатты мақсаттық
пайдалану ережесін ... ... ... оралмандарды жол-көлік
шығындарына бірреттік жәрдемақы төленеді. Республикаға өз бетімен көшу және
жүк тасу шығындары ... ... ... мөлшерде беріледі : әр
оралманның жол жүру төлемі жол жүру билеттерін ... ... ... ... онреттік жәрдемақы мөлшерінде , жеке мүлкін тасуда оралман отбасына
бесреттік жәрдемақы есебінде төленеді. Мемлекеттік құзыреті ... ... ... осындай жеңілдіктер жасалады. Көп жағдай да
оралмандар ... ... ... ... ... жәрдем
ақыларынан қағылып қалуда. Еліміздегі заңдар мен қауылдар жақсы сөзбен
жазылады да бірақ оны ... ... ... ... Кейбір оралмандар осындай
жеңілдіктерді алу үшін парақорлықтың әсеріне көбі ала алмай жүр. Бұл ... ... ... ... ... салып жіберітін
алаяқтардың амалына мемлекет ... тұра ... ... бір ... ... ... алған соң, әлемдегі қазақтар ғасыр
аяғында тоғысқаны ... ... ... ... ... алқалы
жиын өткізді. 1992 жылы күзде Алматыда дүние жүзі қазақтарының алғашқы I-
ші құрылтайы өтті. Осы ... ... ... қауымдастығы құрылып,
оның төрағасы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сайланды. Тікелей Елбасы ... ... ... ... ... ... Он ... кейін
түркілердің рухани астанасы Түркістанда 2002жылы қазанның 23-24-і күндері
дүниежүзі қазақтардың II-ші құрылтай болды. ... ... ... ... ... ... қазақтарының екінші құрылтайының
ашылуымен шын жүректен құттықтаймын! Қасиетті Түркістан төрінде ұлы ... ... ... ... келе жатқан жақсы дәстүр. Әйтсе
де биылғы бас қосудың бұрынғы жиындардан айырмашылығы бар. ... он жыл ... ... ... өз ... ... дамудың жаңа сатысына көтерілген Қазақ Еліне ... ҚР-ң ... ... үшін де ортақ қуаныш. Сіздердің қай
жерде жүрсеңіздер де атамекенді қадір тұтандарыңызды, ... ... ... ... мәдениетімізді, салт-
дәстүрлерімізді, ана ... ... ... ... біз ... ... Атажұртқа келген игі сапарларыңыз
сәтті болсын!» - деп айтты [6]. Ал, III-і ... ... ... жылы ... 28-30 ... Астана қаласында өтті. Құрылтайға
әлемнің 32 елінде тұратын қазақ диаспорасының 300-дей өкілдері шақырылды.
Сондай-ақ, бұл ... ҚР ... ... ... Республика Үкімет мүшелері, барлық облыстар мен Астана және
Алматы қалаларының делегаттары, зиялы қауым, ... ... ... ... ... ... Бұл құрылтайда қазақ болашақағын және
оны сақтаудың ой елегіне өткізді. Жалпы құрылтайдың мақсаты әлем қазақтарын
диолог жасай ... ... ... ... ... ... және
шет елде тұрып жатқан диаспораларды мәдени-саяси қолдау болып табылады.
Қазақ диаспорасын қолдау мақсатында шет елде ... ... ... құрылтай өткізіліп келеді. 1997 жылы Түркияда дүниежүзі қазақтарының
кіші құрылтайы өтті. Оған 11 елден 50-ге жуық ... ... ... ... қазақтардың мәдени орталығы ашылды. 1997 жылы Баян-Өлгейде қазақтардың
кіші ... ... ... 2004 жылы ... ... кіші ... қаласында болды. Бұл қалада да мәдени орталығы ашылды. Ташкентте де
болды. Бұл кіші құрылтай Еуропа қазақтарының ... да ... ... ... ... ... қаласында және соның нәтижесінде осы
қалаларда ... ... ... ... ... ... ... халықаралық талап балып табылады. Елімізде
шетелдегі қандастарымыз Қазақстандағы әр бір мәселені жібермейді. ... ... ... ... КазСат спутнигі арқылы, Caspionet спутник
арнасы арқылы Еуропадағы қазақтар еліміздегі оқиғаларды біле ... ... ... ... Қазақстан телеарнасы Өзбекстан, Қырғызстан, Монғолия,
Ресейдегі қазақтар көре ... ... ... Қазақ Елі, Көш, т.б
басылымдарды оқуға ... бар. ... ... ... т.б ... сайттар ашылған. Әрине әлемдегі ... ... ... жаңа ... дамыту керек. Ақпараттық
байланыстардың ... ... ... өте ... Біз ... ұлт ... ... міндеттіміз. Және шетелде тұратын ... ... ... ... ... ... ... қатар
халықаралық бизнес саласында қолдау көрсете отырып өз мүддемізге айландыру.
Оларға үлкен саяса қолдау жасау әлемдік тәжірибе болып ... ... ... мемлекеттер сияқты бізде диаспорасы оңды және тиімді
пайдаланудың ... ... ... туып ... ... қоныстандырудың ұлттық ерекшеліктері мен бағыттары
Қазақстан әлемде жер көлемінен 9-шы орында 2,7 млн. ... ... бар. ... 15 млн-нан астым, 1 шаршы ... 5,6 ... ... ... кеңістікті игерусіз бос қалдыруға болмайды. Қазақ
халқының кең байтақ даласына ... ... ... ... ... ... тақырыпта оралмандар туралы нақты қай территорияда тұратынын
және берілген нақты мәліметтер бойынша ... ... ... ... ... ... ... географиялық ерекшеліктері
және қайталанған ... ... мен ... да ... ... статистикалық көрсеткіштер ресми деректерден және халықтан
әлеуметтік сауалнама қою арқылы жауап- тар ... ... ... 2006 жылы ... Қазақстанда тұратын жалпы
оралмандардың саны 464426 адам болды, ал ... ... ... ... Жас ... арай ... ... шамамен 43% - і жастар, ал 52% -і ... ... ... 5%-і ... ... табылады. Оралмандардың жыныстық құрылымы
Қазақстан халқының жын-ыстық құрылымына сай келеді, 48% ... және ... ... халқының жалпы құрылымы 49% (ерлер), 51% (әйелдер). Көші-
қон ... ... ... 163 376 адам (35%) ... ... ... 76%-і 1992 жылы азаматтық алған. 21%-і ... ... ... ... ... кедергілердің әсерінен, яғни тұрақты
тіркеудің болмауы, тағы бір ... ... ... ... ... жұмыс істемеу немесе азаматтық алуға өтініш беруге
дайын, 3%-і ... ... ... ... ... ... айналысып жүрген азаматтар. Келесі бір тобы зейнеткерлер
болып табылады. Олардың ... ... ... ... заң ... ең ... ... тағайындалған сол себептенде
оралман зейнеткерлер азаматтық алудан бастартады. Қазақстандағы ... ... ... ... ... 33% ... 2005 жылы
оралмандардың саны елге көшіп келген ... ... 80% ... Яғни
тарихи отандарына оралып жатқан ағайындарымыз жылдан-жылға көбеюде.
Оралмандардың көшіп келген елдері. Оралмандардың көшіп келген ... Азия мен Таяу ... ... ... жатқан Батыс Еуропаны қамтиды.
1991-2005 жылдар аралығында оралмандардың көшіп келген елдері ... 409), ... (71 507), ... (41 787), ... (22 117), ... 632). ... келген елдердің ішінде Иранды, Түркияны, ... ... және ... да ... ... кейбір
оралмандар ТМД елдерінен, Шығыс Еуропадан, Даниядан және Израильден көшіп
келді. ... 10 жыл ... ... ... ... ақпаратға қарағанда.
Жыл сайын Өзбекстан мен Монғолиядан көшіп ... ... ... ... байқауға болады. 2001 жылы Өзбекстаннан Қазақстанға 24859 адам,
2002 жылы 87596 адамға ... ... ... 2004 жылы бұл көрсеткіш ... ... 2005 жылы ... тағы да күрт өсті (78 123-ге ... ... келу ... сол ... Премьер-министр Иманғали
Тасмағанбетовтың тікелей ықпалы болғанын жасыруға болмайды. Сонымен қатар
көштің ... ... ... ... жағдайының тұрақсыздығы мен
қатар ... ... ... жерінде потенцаналдары әлсірей бастауы.
Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекарадағы ... ... ... ... ... алаңдаушылықтан т.б. себептер болды.
1.сурет Оралмандардың көшіп келген ... ... ... ... тұрады. Оңтүстік Қазақстан
облысында оралмандардың басым бөлігі тұрады (122 131). Бұл ... ... ... ... ... 26%-н ... Екінші орында
оралмандар саны бойынша Маңғыстау облысын бөліп көрсетуге болады. Бұл жерде
61 737 барлық ... 13%-ті ... ... және ... ... 770 және 49 365 ... ... Ең аз оралмандар тұратын облыстарға
Батыс Қазақстан, Атырау облысы мен Алматы, Астана қалалары жатады.
Мұндай ... ... әр ... факторлармен түсіндіріледі.
Біріншіден, квота өңірлік бөлініске бағытталған, сондықтан да квота ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанға
бағытталған болатын. Бұл етек алған солтүстік және орталық аумақтардағы
эмиграциялық ағымдардың халық ... ... ... соққан залалдарын
жабу мақсатында жүргізілген болатын. Миграциядағы өзгерістерге сай квота
кейінгі жылдары оңтүстік ... ... ... бұл оралмандардың
ұсынысы мен талаптарына ... ... ... ... сай ... ... 2005 жылы квотаға енгізілген оралмандардың
73% (15 000 отбасының 10 885-і) ... ... ... ... ... ... ... өтінішін бергендер қай облыста
тұрғысы келетіндігін көрсетеді. ... ... бар ... Көші-қон
департементіне өтініш бойынша квота лимитіне негізделген нақты шешім
қабылдайды. Белгілі бір ... ... ... ... берген оралман басқа
облысқа квотаға енгізілмейді. Егер оны сол ... ... ... ... ... ... енгізілмейді. Квотаға енгізілмегендер өтінішін тек
қана келесі жылы қайта бере алады.
Оралмандарға квотаны анықтау. Оралмандардың ... ... ... ... ... ... және ... жағдайына
байланысты әр жылға анықталады.
Квотаның көлемі ҚР Президентінің жарлығымен бекітіледі. 1993 жылы
бірінші рет жылдық ... ... ... осы ... ... ... 40000 ... отбасының көшіп келуіне немесе репатриация жасауға
мүмкіндік берді. ... ... ... ... ... 1999-2000 жыл-
дары 500 отбасына дейін ... 2002 жылы ... ... байланысты квота көлемі біршама көтерілді. «Оралмандардың 2005-
2007 жылдарға арналған көшіп келу квотасы туралы» ... ... 2004 жылғ 27 ... №1508 ... ... ... ... 2005 жылы 15000 отбасына дейін жоғарылады. 2007-2010 ... әр жыл ... 15 мың ... ... ... жасалу үстінде.
1. Кесте
|Оралмандарға бөлінген квота (жылы, отбасы) ... |10000 |1996 |4000 |1999 ... |28.8 |34.6 |24.2 |5.6 ... |42.5 |19.7 |15.4 |7.4 ... |46.4 |13.7 |23.6 |4.8 ... |26.2 |18.4 |24.6 |17.2 ... |31 |28.4 |29 |10.6 ... ... |28.2 |33.6 |18.1 |16.1 ... |34 |25 |22.5 |10.1 ... | | | | ... ... көрсеткішпен салыстырғанда оралмандарға деген сыни
көзқарас келесі аймақтарда басым болып отырғанын байқалады:
Шығыста - ... (24.6%) және ... ... - ... (28.4%), ... (29%) және ... (10.6%);
Алматы қаласында - шыдамды (33.6%) және нашар (16.1%).
Бұл тұрғыда Солтүстік және Батыс аймақтар орташа ойды ... ... - ... (34.3%) және ... ... - жақсы (46.4%) және немқұрайлы (23.7%).
Оралмандар үшін ең қолайлы ... ... ... болып отыр сауалнамаға
қарасақ;
- жақсы (42.5%), шыдамды (19.7%) және немқұрайлы (15.4%).
Респонденттердің ... ... ... ... шет елдерден келген қазақтарға қандай сипаттама
беретіндігіне де ... ... кету өте ... ... зерттеу
көрсеткендей оралмандардың әлеуметтік статусына респонденттер ... ... ... ... бір бөлігінің қоғамдық санасында
«жағдайын жақсартқысы келгендер» деген пікір басым болғанын ... ... ... ... ... ... ... 7-8%-ы ғана көшіп келді.
Көштің басы болған соң ... ... ... ... ... ... Шетелден келіп жатқан оралмандарды нақты ... ... ... ... ... ... ... Тек
мемлекеттің қауіпсіздігі үшін Солтүстікке қоныстандыру бағыты ғана болған.
Қазақтану ... ... ... ... ... мақсат болып
табылады. Сондықтан да менің ұсынарым оралмандарды қоныстандырудың негізгі
бағыттары;
1. ... ... ... ... керек.
Бұл дегеніңіз ұлттық қауіпсіздігіміздің, ұлттық саясатымызды нығайтуға бір-
бірден амал болып табылады. Қазақ ұлтының ... ... ... ... жүргізуге кейбір кедергілері бар. Еліміздегі
диаспоралар (орыс) топтасып ... ... ... ... ... ... осындай мәселені оралмандарды Солтүстік өңірге қоныстандыру
арқылы ұлттық саясатты жүзеге асырамыз. Мәселен, қоныстандыруды ... ... ... ... 100-200-дей отбасынны біржолата
орналастыру. Қоныстандырған кезден бастап ... ... ... беру керек. Мәселен, қазақ тілінде оқитын мектептер ашу, балабақша,
мемлекеттік мекемелерде іс қағаздарын ... ... ... ... ... ... отанына көшіріп алып келіп, орастандыру
процесіне ұшыратпауымыз маңызды.
2.Қазақ диспорасы Қазақстан ... ... ... ... ... және климаттық жағдайы, мәдени ... бар ... ... ... ... ... Мысалы; Қытай
қазақтары соның ішінде Алтай ... ... онда ... ... ... өте ... ... адамдарға табиғи құбылыстар қаты
әсері бар екені шындық.
3.Қазақтардың ... ... ... ... сәйкес
қоныстандыру. Жалпы қазақ ұлты ... ... өте ... ... Бұл қарым-қатынасты пайдалана отырып, шетелден келген
ағайындарды жүзіне, руына ... ... ... Негізінде қазақтардың
территориялық мекендері жүзіне байланысты шоғырланған. Біз осы ... ... емес ... ... шешу үшін ... Оралмандар өзара байланыс жасауы жергілікті қазақтармен ... ... ... менталитеті, жүріс-тұрысы, т.б.
әдептері жақын немесе бір деуге болады. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан территориясындағы өнеркәсібі дамыған қала немесе қала-
шықтарға қоныстандыру.
Өнеркәсібі дамыған қалаларда ... күші ... ... ... ... ... ... оралмандармен шешуге болады.
Біріншіден оралмандардың жұмыссыздық ... шеше ... ... ... ... ... жатқан қазақ ұлтын урбанизациялау саясатын жүзеге
асыруға мол мүмкіндік ... ... ... 57% ... қалада тұрады,
ал 43% ауылдық жерде тұрады. Соның ... 80 ... ... ... ... табылады. Жалпы Еуропа халқының 7-10 % қана ауылдық
тұрғындар екен. 1990-1999 жылдар ... ... 80% ... ... ... ... арасында оралмандар қалалық жерлерге 70% көшіп
келіп қоныстануда. Оралмандарды қазір таңда ... ... ... ... ... ... сондықтан оларға жер тілімдерін беру керек. Мәселен 2001
жылы мемлекет тәжірибе ретінде ... ... ... ... жер
тілімін беріп, соның нәтижесінде Байбесік атты ауыл пайда болды. ... ... ... отбасы тұрады. Сол сияқты тағы Алматы ... ... ... ... ... Ақтаудан жер тілімдерін
оралмандарға беріп жатыр. Бірақ та жер ... ... ... ... қоныстандырудың өзекті проблемаға айланып отыр.
«Жер туралы » Заңда оралмандардың ... ... ... қоса,
Қазақстан Республикасы Yкiметiнің 2002 жылғы 9 шілдедегi N748 қаулысы
мен оралмандарға жеке ... үй салу үшін жер ... беру ... Бұл ... мен ... толық орындалып жатқаны жоқ.
5. Демографиялық азшылыққа ұшыраған территорияға қоныстандыру.
Елімізден көшіп кеткен немес, орыс т.б. ... ... ... оңды
елді-мекендерге орналастыру керек. Сол ... ... ... ... ... кен ... бар ... қоныстандыру. Ең басты
мигранттарды еңбек ... ... ... ... ... ... ... көбі кен орындарында қызмет жасайды. Яғни біз дайын
мамандары игере аламыз.
Тағы бір ... ... ... ... апаттан тыс
және болашағы жоқ ауылға оралмандарды қоныстандырмау маңызды. Алғашқы
келген ... ... ... ... ... ... ... Қайнар, Абыралы, Саржал, т.б. және Арал өңіріне ... ... ... бермеді. Көбі табиғаты қолайлы елді-мекендерге көшіп
кетуге мәжбүр болды. Кейбіреулері сол жердегі экологиялық зардаптың кесерін
тартып жатқанын айтуға ... ... ... ... жоқ ... болып
табылатын елді-мекендерге мүлдем қоныстандырмау қажет.
1991 жылы қарашаның 18 күні «Басқа республикалардан және шет елдерден
Қазақстанның ауылды жерлерінде жұмыс ... ... ... ... ... ... ... қоныстандыру тәртібі мен шарттары туралы» Қазақ
КСР Министрлер ... 711 ... ... Осы ... ... 1991-
1993 жылдары көшіп келген оралмандар болашығы жоқ елді- ... ... ... жерлерге қоныстанды. Тіпті ауылдық елді-мекендер де емес
мал ... ... да, ... де, ... т.б. ... ... көші-қон қоныстандыру процесі де сәтсіз аяқталды.
Негізгі себеп жекешелендірудің ... ... ... ... ... ... әлеуметтік күрделі жағдайға алып келді.
Ауылдықтар жұмыссыз қалуы, күнкөрістің ... ... ... ... т.б. ... да ... әсер ... Содан кейін оралмандар
қалалық жерлерге көшуге ... ... ... ... нақты бағдарламасы болмады. ... ... ... зиан ... ... және ... ... көрді. Мемлекеттік көші-қон саясатын немқұрайлы
жүргізілген салдарынан ... күні ... ... ... отыр.
Қайталанған көші-қон үрдісі (немесе басқа облысқа, ... ... ... жиі ... ... Зерттеулерге сүйенсек, оралмандардың 24%-і
тұрған жерлерін ең азы 3 рет көбі 10 рет ... ... ... ... ауылдық жерде қоныстанған оралмандар арасында жиі кездеседі.
Солтүстік аудандардан оңтүстік аудандарға ауысып көшу ... кең ... бұл ... ... тұрғыдан өзгеруіне байланысты, ауылдық
жерлерден қалаға көшуі әлі де жиі кездеседі.
Мұндай миграцияның ... ... ... ... ... ... ... совхоздардың ... ... ... ... ... аудандарда бала ... ... ... ... бару үшін ... ... жоғары
болуы және ауылдық ... ... ... ... ... ... және ... аймақтардағы оралмандар ауылдық
жерлерден қалаға жиі көшеді. Маңғыстау мен ... ... ... ең аз ... өздерінің бастапқы тұрған
жерлерін өзгерткен. Себептеріне назар аударсақ. Қоныстандыру саясатын ... оған ... баға ... ... қатар қоғамдық пікірді
ескермей, бюрократиялық тәртіппен жүзеге асыру, ақпараттардың ... ... ... ... бар ... уақыт көрсетті.
Интеграция үрдісінде мемлекеттік органдардың алдында ... ... ... ету проблемасы тұрады. Квотаға енгізілу дегеніміз,
тұрғын үймен қамтамасыз ету ... сөз, ... да ... өсуі ... ... ету және ұйымдастыру қиыншылықтарын
туғызады. Бүгінгі күнде ... ... ... ... ... ... ... етуге 2005 жылы 8044223 теңге мемлекеттік бюджеттен
бөлінді.
Квотаға енгізілмегендер уақытша немесе тұрақты үй ... ... ала ... ... комитетінің мәліметтеріне қарағанда оралмандар-
дың 48,3% тұрғын үймен қамтамасыз етілген.
Тұрғын үймен жеткілікті қамтамасыз етілмеу проблемасы оралмандардың
көп ... ... ... ... ... ... (11,9%),
Маңғыстау (31,9%), Алматы қаласы (47,1%) және ... ... ... ... ... ... енгізілмеген оралмандарға және
қайтып келген ... ... Одан ... ... ... да бұл ... көптеп көшіп жатыр. Оралмандарға қойылған
сұрақтарға орай байқағанымыз, олардың ... 29% жеке ... ... бар, 17% үй ... ... ... және 12% тұрғын үйді жалға алған.
4. сурет Оралмандардың үй алудағы қаржылары туралы
Зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... және олардың нақты орналасқан жеріне байланысты. Қалада
тұратындар, көбінесе, қалыпты немесе қанағаттанарлық ... жеке ... ... ... ... ... тұрады. Ауылдық жерлерде оралмандар
кедейленіп, уақытша соғылған ... ... ... облыстарда оралмандарға
берілген үйлер күрделі жөндеуді керек етеді. Көбінің үйінде ешқандай
санитарлық жағдай жоқ, ... ... ... ... Оралмандардың тұрғын
үй сапасын жақсартуға ақшасы болмағандықтан, мемлекеттен ... ... 2004 жылы ... ... ... енгізілген оралмандарды тұрғын
үймен қамтамасыз етудің бастапқы ... ... Жаңа ... ... комитетінің жергілікті департаменті ... үйді ... оның ... ... әр ... 100 айлық есептік көрсеткіш
(АЕК) көлемінде - шамамен 97 200 теңге (730 АҚШ ... ақша ... ... ... ... сатушымен келісім шарт жасап үй табулары
қажет.
Бірақ, Қазақстанда тұрғын үй бағасы жылдам ... ... бір ... 730 ... үй сатып алуға жеткіліксіз (ауылда да,
қалада да). Егер ... ... ... ... ... ... өздері толтырады. Бірақ, жеке салымдары жоқ ... ... ... ... ... сатып ала алмайтын оралмандар бұл ақшаны
басқа мақсаттарға жұмсайды: мысалы автомобиль немесе ауыл ... ... ... ... ҚР ... ... ... қарағанда
оралмандарды тұрғын үймен қамтамасыз етудің бұл жаңа механизмі оралмандарды
тұрғын ... ... ету ... мен ... ... Қазіргі
таңда үйдің шарықтап тұрғанда мемлекеттік бөлінген ... ... ... ... ... шамамен 8-30 мың доллар болса, оралмандарды үймен
қамтамас ету өзекті ... ... ... енгізілген оралмандар ... ... ... ... оралмандар тұрғын үйді өздері ... ... ... ... ... көмек көрсете алады, бірақ қолдағы қаржылар
тым аз. Нақты айтар ... ... үйі ... ... үйі ... ... ... ең бірінші проблемасы.
Қазақстан Республикасы оралман қазақтарды ... ... ... ... негізінде басым приоритетті мақсаттарының бірі болмақ.
Тұжырымдамалардың негізгі мақсаты қазақтарды тарихи ... ... ... ... тұрғылықты жерінде тиісті жағдай тудыру
болып табылады. Қазақтадың тарихи отанына оралту халқымыздың сан ... әсер ... ... ... ... ... Олай болмаған жағ-
дайда ішкі демографиямен қазақтардың демографиялық өсіп-өркендеп дамуы
мүмкіншілігін жүзеге асыра алмауымыз ... ... ... ... тұр ... ... еврей репатриаттары көшіп барған кезде оған белгілі
мөлшерде әлеуметтік жағдай жасайды. Анықталған елді-мекенге ... ... ... Бірақ репатриаттар сол жерге кемінде 3 жыл
тұруы міндетті. 3 жыл ... ... ... ... ... процесінен өтуі керек. Бұл Израилдің көші-қон заңының бір бабында
көрсетілген. Көп евейлер туған ... ... ... ... ... ... ... 98% -і қазақ тілін жеттік біліп, елге келеді. Ал, ... ... РФ-ң ... ... ... ... қойып отыр.
Мысалы; Красноябрьский край, Новосибирскі облысы, т.б. олар ... ... ... ... ... қатар еңбек миграциясын ұлттық
негізде жасап жатыр. Ресейде ортаазиялықтар еңбек миграциясын басып ... ... орыс ... ... ... ... ... көші-қон
саясаттын қолданғанымыз дұрыс деп есептеймін.
II.Тарау Оралмандарды әлеуметтік ортаға бейімдеу және ... ... ... ... мен ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай, «...қазақ үшін, бір елден бір
елге көшу тұрмақ, бір ауылдан бір ауылға ... өзі ... Оның ... ... ... ортасы, алған тәрбиесі мүлден өзгеше... ».
Неміс ғалымы Отто Бауэр өзінің «Ұлт мәселесі және ... ... «Ұлт ...... тағдыр, генетикалық және мәдени мұра
негізінде қалыптасқан мінездің ортақтығы», -дейді. Оның ойынша мәдениет ... ... ... ... ... ... ұлттық сана-сезім
тереңдей түседі.
Әлеуметтік бейімделу қазақ диаспорасының бір бөлігі ретінде көптеген
оралмандар қазақ мәдениетінің әр ... ... ... ... Мұндай жағдай мәдени бейімделуге жақсы жақтарымен қатар, кедергі де
болады. Осыған байланысты екі ... ... ... қай ... ... және ... облысқа қоныстандырылды. Бұл жағдайды Оңтүстік Қазақстан
облысы (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда, ... ... ... бұл облыстарда қазақ мәдениеті мен әдет-ғұрпы жақсы сақталған. Бұл
облыстарда оралмандардың әлеуметтік-мәдени бейімделуі солтүстік пен ... ... ... ... ... ... және ... интеграциялау барысында көптеген қиыншылықтармен кездеседі бері,
кеңес одағы ... ... ... бұл облыстарда басқа мәдени және
этникалық ... ... ... Бұл ... орыс ... ... басым болғандықтан, ол жерде тұратын оралмандардың жергілікті
жағдайға бейімделуі ... ... ... бір ... ... ... да, ... мәдениеті
мен тұрмысында сәл өзгешіліктер бар. ... ... ... ... дәстүрлері мен өмір сүру ... ... ... ... қазақтар кеңес кезеңіндегі әр ... ... ... ... бастап нарықтық экономикаға өту ... ... ... ... ... ... ... көшіп келген қазақтар дінге өте жақын болады.
2007. 18 сәуірде мәжіліс депудаттары «Халықтың көші-қоны ... ... мен ... ... Осы ... ... негізінде оралмандарды бейімдеу және интеграциялау
орталықтарын құру ... ... Осы заң ... ... ... ... Бұл заң жобасында оралмандар мен үкімет арасында заңды
құқықтарды анықтаған және 2007-2009 жылдарға ... ... ... бейімдеу орталықтарын құру үшін 633,1 млн. теңген бөлуді
қарастырды [11].
Бейімдеу ... ... ... ... ... ... Еліміздегі
экономикалық күйзеліс кезінде бұл ... ... ... ... әлде кімдердің жекеменшігіне өтіп кеткен. Тек ... ... ... ... бұл ... ... ... Осы
орталық талай оралмандарға баспана және әлеуметтік-ағарту ... Ал ... ... бейімдеу орталықтарына төрт бөлмеле
пәтерлер ... Егер ... ... сай «бейімдеу
орталықтарын» салатын болсақ, оның сметалдық құны 200 миллион теңгеден асып
кетеді. Қазір сол ... әр ... ... ... ақша ... ... ... тәжірибесі Ресейде болған. Бірақ ол да нақты
үмітті ақтамады.
Ендігі ... ... ... орыс ... ... ... ... Израиль, Ресей ... ... тілі ... ... ... ... өзге тілде туралы
мәселесі болған емес. Бейімдеу ... ... мен ... әлі ... ... істейді. Бұл орталық шетелден келген репартиаттарды 6 айдан 1
жыл аралығында өмір сүруі мен сол ... ... ... заңды
құқықтарын, мәдени-этикаларын, мемлекеттік тілін үйретеді. Сонымен ... ... және ... процестері осы орталықтардың міндеті болып
табылады. Германия мен ... ... ... ... өте көп. ... ... мен ... өздерінің ана тілін
мүлдем білмейді. Сондықтан оларға бейімдеу орталықтары өте қажет ... ... жазу жаза ... ... евейше) өзекті проблема болып жатыр.
Неміс диаспораларының тарихи отандарына барғанда өте күрделі мәселеге ... ... да олар ... ... ... болады. Тіпті, қоғамдық
пікірлер теріс, яғни «сатқындар» деген көзқараспен қарайды. Қоғамда ... ... ... ретінде қарау мәселе болды. Өркениетті дамыған
қоғамның әлеуметтік модерниза-циясына сәйкес келмеуі ... ... ... ... қиыншылық жоқ. Дегенмен де өзекті ... ... ... ... ... бейімделу орталықтарысыз қоғамдық
ортада бейімделіп кетіп жатыр. Тәуелсіздік алған соң, ... ... ... ... ... ... Біздің жүйе нарықтық және ақпараттық
қоғам жасау негізінде бағыт ... Осы ... ... ... ... ... ... талап етіп тұр. Сондықтан қазақстандық
қоғамды нарықтық ... ... ... басты мақсаты. Арпалысып
жатқан, өткен кеңес замандағы қоғамдық ... ... ... ... ... қоса ... қазақтарды көшіріп әкеліп,
бір уақытта жасаса өте тиімді болар еді. ... ... ... ... ... ... болмайды.Ауыл
шаруашылығына адам күші жетпеді. Қазақ көшінің басталуы- ... ... ... ... ... ... шақырып алудан басталды. Олардың басым көпшілігі
жаңа ортаға ... ... ... ... ... ... және де басқа заң ... ... ... ... соң ... ... ... үй» берілуі
керек немесе бейімделу орталықтарына ... ... деп ... жылы ХК¥ ... ... ұйымы) жүргізген мониторинг мұндай
орталықтардың өз мақсаттарын орындамайтынын ... ... ... ... бар екендігінен хабардарсыз. Қандай көмек көрсетілуі
керек екендігі немесе қалай орналасуға ... ... ... жоқ. ... ... ... ... шектеулер қойылған (20
күн), бірақ кейбір оралмандарға мұндай ... ... ... ... ... ... ықпал ететін тағы бір
жағдай, оралмандардың өмір сүру сипаты, дінге ... ... ... және ... келген оралмандар әсіресе ... ... ... ... ... ... Әйел ... оңтүстік өңірлерде мойынды жауып тұратын көйлек киеді, оның үстіне
жакет ... ... ... ... ... ... және
Ауғанстаннан келген оралман әйелдер жергілікті қазақ әйелдерінің ... ... ... ... емес деп санайды. Оралман ерлердің де көзқарасы
осындай. Иран мен ... ... ... жасы келгендер) сәлде
киеді. Оралмандар мен жергілікті халықтың ... ... де ... жоқ. ... ... жиһаз сатып алмайды, олар ... ... ... ... ... жасалған көрпені, түскиіз, жастықтарды
және сырмақтарды қолданады. Қоғамдық ... ... ... тұрмыстық
заттарды басқаша жасаудық амалдарын тапты. ... ... ... үй ... ... ... талабымен өндіруде. Айта ... ас үй ... ... ... ортаға бейімдеудің механизмдері әлеуметтік
институттар болып табылады. Мәселен, мектеп, ЖОО-ны, жұмыс орындары ... ... ... Тіл қарым қатынастың негізі болып табылады,
сондықтан да тіл интеграциясына айрықша көңіл бөлінеді. Мигранттардың көшіп
келген ... ... ... ... ... әлеуметтік мәдени ... ... ... болып табылады. ... ... ... ... ... тіл ... аса ... бөледі, бірақ әр ел тілді игеруге берілетін көмектің
көлемін өздерінше ... ... ұлты ... көшіп келуінің бірінші
себебі қазақ тілін, мәдениетін, тарихи отанының әдет-ғұрпын сақтап ... ... ... ету. ... ... соң оралмандар орыс
тілінің күнделікті қолдану қиыншылықтарымен кездеседі. Орыс тілі қарым ... ... тіл ... ... ... нарығында
интеграциялануы, орыс тілін білмеу салдарынан ... ... ... ... ... ... ... ұлты гегеорафиялық аймақтарына
байланысты тіл ерекшеліктері бар, тіпті Батысы мен ... ... ... ... ... түсе алмайды. Себебі түсенбейді.
Монғолдар арасында тілдік ... ... ... ... ... бару өте ... ... факторлар әлемде көп кездеседі. Қазақтар
арасында диалектілер болғанмен ханзу ұлтындай тілмашсыз тілдік қатынасқа
түсе алды. Тек ... өзі ... ... алып ... өзге ... ... ... кейбір жағдайда кедергілер жасауда. Негізгі себептер
қазақ тіліндегі терминдердің ертеректе жасалмауына туындап отыр. Көбінесе
техникалық ... өзге ... ату ... бар. ... ... мен
оралмандар арасында кей жағдайда тілдік түсінбеушіліктер болып ... ... орыс ... ... ... сөйлеуіде тілдік қатынасқа
әсер етпей қоймайды.
Жалпы қазақ даласындағы тілдік ерекшеліктер бар. Қазақстан ... ... ... ... ... қазақтарында тілдік
ерекшеліктер жоқ. Басында айтып өткендей оралмандарды ... ең ... ... шежірені еске ала отырып ... ... ... береді.
Мәселен проблеманы шешуде рулық қатынастарды қолданған ... ... ... жүзіне қарай шетелдегі қазақтарды еліміздегі қоныстандырсақ,
оралмандар мен жергілікті ... ... ... ... ... ... ... еді. Ортаға оралмандар әп-сәтте сіңісіп кетер еді. ... ... ... ... өте ... қойған. Осы қатынасты
оралмандарға қатысты ... ... ... пайдаланған жөн.
Бұл жерде айта кететін жайт, қазір әлемде үш қазақ ... ... ... ... мен ... ТМД ... Түкия мен Батыс Еуропада латиница, Қытайда, Иран мен Пәкістанда
ескі қазақ алфавиті ... ... ... ... ... ... ... мен Түкиядан келген ... ... ... ... ... оқи ... сондықтан да келе салысымен орыс
тілін білмеушілікке байланысты қиыншылықтарға ... ... ең ... ... ... ... ... құжаттарын толтыра алмайды. Осы
қиыншылықтарға байланысты ... ... ... курстары
ұйымдастырылмайды. Мемлекеттік ... жоқ ... ... мен ЖОО ... орыс тілі мен қазақ тілі курстарын ұйымдастырады.
Елімізде орыс импералистік ықпалы үстем болып тұрғанда. Қазақстанда ... ... кең ... ... бар. ... ... қазақ тілінің
төмен мәртебесі тарихи отандарына оралған қазақтарға айтарлықтай әсер етіп
отыр. ... ... ... ... ... ... арқылы
қатынысқа түсуі ұлттық мәселе екені анық. ... ... ... ... ... қарағанда қазақтілділердің қандай ... ... ... ... ... назар аударсақ, оралмандар орыс ... ... олар ... дамуына кедергілер жасауда деген пікірлер
кездесіп жатады. Бұдай пікірдің ... ... «Біз ... орыс ... кез
үйренсек соғырлым жылжам дамимыз» -деген 1952-1960 жылдар аралығында кеңес
үкіметін басқарған Хрущевтың ұрандары еді. ... ... ... ... ... ... ... Өкінішке орай, одақ
ыдырағынмен, кеңестік ... сана ... ... ... ... ... ... социолгоиялық зерттеулерде дәлелдеп отыр. Кеңестік сананы
аңсайтындар әсіресе Қазақстан көп. Ал тілсіз - ұлт, ... - тіл ... Орыс ... ... ... ... бастаған қазақстандық
қоғам орыс тілінді Қазақстан болуы дайын-ақ тұр [13].
Қазақ тілінің мәселесін шешу қазақтілділірдің көптігімен ... ... ... ... ... болып табылады.
Иммигранттардың экономикалық интеграциясы немесе жұмыспен қамтылу
деңгейі еңбек нарығына қатысуы жаңа қоғамға кіруіндегі ... ... ... ... ... ... отырғандай, оралмандардың
экономикалық интеграцияға жеткен деңгейі өте төмен деуге болады.
Көші-қон комитетінің ресми статистикасына жүгінсек, оралмандардың тек
қана 61,5% ғана ... ... 2000 ... ... ... ... ... қарамастан бұл көрсеткіш 2004 жылы 91,6% ... ... ... ... деңгейімен салыстырғанда өте төмен болып отыр.
Оралмандар арасындағы жұмыссыздық деңгейі жалпы ел бойынша ... ж 8,4%) ... ... ... жұмыспен қамту деңгейінде айырмашылық бар. ... ... 91% ... ... ... ... ... оралмандардың 83% жұмысымыз бар деп жауап ... ... ... зерттеу барысында оралмандардың 79%-не жұмыс орны
табылды. ... ... ... ... деңгейі өте төмен. Оңтүстік
Қазақстанда сұрақ қойылған оралмандардың 38%-інде ғана жұмысы бар. ... ... ... ... ... ... облысында да байқалды,
ол жерде сұрақ қойылған оралмандардың 41% ғана ... бар деп ... ... ... арасындағы жұмыссыздық
Оралмандар ішіндегі жұмыссыздық деңгейінің жоғары болуын әр ... ... ... ... ... ... та
орналасуына әсер ететін құқықтық кедергілер. «Халықтың көші-қон туралы» заң
оралманның статусын анықтағанмен, заңда осы статусты айқындайтын оралманның
құқтары мен ... ... ... ... ... ... ... алғаннан кейінгі құқықтық
нәтижелері бекітілмеген. Бұл нормалар басқа да заңдарда, атап ... және ... ... да ... ... Қазақстанның еңбек
туралы заңдарында жұмысшылар екі түрлі ... ... ... ... ... және ... емес деп ... оралмандарға арнаулы
құқықтық режим бекітілмейді. Сондықтан да жұмыс ... ... ... онда оған арнайы лицензия алу қажет, бұл оңай емес.
Тағы да осыған ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жұмыс істеу үшін оралмандар ... алу ... ... ... ... керек (осылай Қазақстан азаматтығын ресми
түрде және ... ... ... алу үшін). Бірақ азаматтық алу ... ... ... ... қажет. Сондықтан тұрақты мекен жайы ... ... ... ... адамдарды іздеуге мәжбүр болады. Қазір
азаматтық алу ережелері ... ... ... ... етуде. Бұл мәселеге
алаңдаушылық білдіріп, 672 оралман жастар парламентке хат ... ... ... ... ... ... ... мүмкін? Бұл мәселе
оралмандардың азаматтық ... ... ... ... ... интеграцияға кедергі болып ... жайт ... Орыс ... ... ... немесе осы тілді нашар меңгерген
оралмандар жұмыс іздеуде, әсіресе, солтүстік ... ... ... ... ... тілі ... ... оңтүстік облыстарда тілге байланысты
проблемалар көп емес, ... ... ... ... ... Мысалы,
Қытайдан, Ауғанстаннан және Пәкістаннан келген оралмандар ескі қазақшада
(негізінде араб алфавиті ... ... ал ... ... ... Осы ... ... келген оралмандар қазақ тілінде оқи да,
жаза да алмайды. Сондықтан, орыс ... де ... ... ... едәуір қиындықтар туғызады.
Білім деңгейіндегі айырмашылық та жұмысқа орналасуға ... ... ... ... бар ... егер оның ... ... (мысалы Қытай ) жұмысқа орналаса ... бір ... өз ... бойынша (инженерлер, технологтар, дәрігерлер,
экономистер) жұмысқа орналаса алмайды, бұл ... ... ... ... да ... нәтижесі көрсетіп отырғандай, оралмандардың 20%-і
Қазақстанға көшіп ... ... ... секторда жұмыс істеген (білім
беру, денсаулық сақтау, ғылым және т.б.), ... ... ... 7,2%-і ғана
сондай құрылымдарда жұмыс таба алған. Оралмандардың ішінде қол ... саны ... 5%-ке өсіп ... ... ұсақ бизнеспен айналысқан
оралмандардың саны екі есе өсті (1,9% көшкенге ... 4,9% ... ... ... ... көшіп келгенге дейін ауыл шаруашылығымен айналысқан
оралмандар саны 4%-тен 1%-ке төмендеп кетті.
Респонденттердің ішінде ... ... бара ... ... ... ... 24,4%-ке өсті. Оралмандар арасындағы ... ... ... отырғандай олардың көбісі жұмыссыздар.
ҚР «Халықтың көші-қон туралы» ... ... (29-3 ... ... ... ... біліктілігін жоғарылатуда және жаңа мамандықты
таңдауда көмек көрсетуге тиісті. Бірақ, соның өзінде, оралмандарды жұмыспен
қамтуға байланысты көмектер беру ... ... ... ... ... беру ... бар ... органдар , оларға
жергілікті жұмыспен қамту ... ... ақыл ... немесе
«қоғамдық жұмыстарды» ұсынады. Қазақстандағы заңдарға ... ... мен ... ... ... бар. Соның ішінде мүгедіктер,
жұмыссыздарға арналған жәрдемақы мен зейнетақылар, ... ... ... ... ... барлық оралмандар еңбек өтіліне және бұрынғы
елде қандай жұмыс істегеніне қарамастан ең төменгі мөлшерде ... ... ... байланысты, кейбір оралмандар, әсересе Қытай мен
Ресейден келгендер Қазақстанның азаматтықтарын алғысы келмейді.
Осылайша, социомәдени орта ... ... ... ... ... ... Сатаистикалық зерттеуге сүйенсек, ... ... орта ... төрт ... бойынша қалыптасады:
өндірістік, өмір сүру әрекеті, қоғамдық нормалық, және танымдық. ... ... ... ... құндылықтар, нормалар мен
қалыптастыру тәсіліне тән. Бірақ олардың барлығы, ... ... ... ... ... ие [14].
Көшіп келуші оралмандардың белгілі бір деңгейде ... ... ... ... ... қабылетті.
Екі түрлі ойдың болуы тек мигранттардың орналасуының әр ... ғана ... тек ... әр ... ... ғана емес, сондай-
ақ мигранттардың бұл категориясының проблемаларын шешуде әр түрлі стратегия
таңдау мүмкіндігімен ... ... ... ... шешуде белсенді позиция ұстау
керек деген ойдағылар бұны нарықтық ... ... ... ... олар ... келушілерді кәсіпкерлер және белсенді жұмысшылар
деп қарастырады, ... ... өзі ... ... ... ... ... тарапынан оралмандар белгілі көмек алып тұрады. Бірақ бұл
оралмандардың материалдық қамсыздануы мәселесін толық шеше алмайды. Ол ... ... ұйым ... ғана ... ... емес , ... еңбекке
қабілетті оралмандардың кәсіби еңбекке бейімделуге мүмкіндік тудыру бұған
оралмандарға тіркелуде, ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Оралмандарды бейімдеу және орналастыру көбінесе тұрақты жұмыс табуға
байланысты. Жаңа жерде оралмандардың ... ... ... істеу
мүмкіндігі аз, сондықтан уақытша ... және ... ... ... ... ... келушілердің көбісі тұрғылықты жерін, жұмыс орнын қаладан табуға
қызығушылық танытады.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей оралмандардың интеграциясы мәселесін
шешудің тиімді түрі ол өз еркі ... жиып ... ... тек ... ... мәселе ғана емес , ... ... ... ... ... ауырт-палықсыз
бірте-бірте өтеді. Оралмандардың жаңа жерге орналасуда жиі ... ... ... өмір сүру ... адам баласына біраз
қиындықтардан болады.
Оралмандарды әлеуметтік қорғау шаралары ішінде еңбекке жарамды ... ... ... ету, ... қызмет, балаларды оқыту мен
тәрбиелеу жатады.
1991-1997ж. қабылданған барлық отбасы өтемақымен қамтамасыз етілген, көбісі
жұмыспен қамтамасыз ... ... ... ... жеке шаруашылық
үшін мал берілген.
Миграция жолында көп қиыншылықтар кездесіп тұр. Ол қиындықтар жоғарыда
айтылған баспана мен жұмыспен ... ету. Бұл ... ... ... танытып отырғаны.
Шағын несие беру және бизнес инкубаторларға ... ... ... ... өз ... ... ... алуын қамтамасыз ету
жөнінде мақсатты жұмыс жүргізу жоспарланып отыр
Қорыта айтқанда миграция жолында істейтін істер шешетін қиыншылықтар
толып жатыр. Оның ... - ... және ... ... ету. Көші-қон
жөніндегі агенттік жергілікті, аудандық ... ... ... ... ... кәсіби жұмысын шеше алатындығына күмән ... ... ... ... заңдары қағаз жүзінде қалып қоймау
үшін аталмыш агенттіктің ... ... ... ... көрсетулері
керек. Сондықтан Көші-қон агенттіктің штатын ұлғайтып, құқығын кеңейтіп,
міндетіне сай ... ... ... ... ... ... ... маргиналдық қалыпта түрған, ерекше
категорияны құрайды. Осы категориядағы адамдармен ... ... ... ... ... ... енуін қамтамасыз ететін,
әлеуметтік бейімдеу керек.
Оралмандардың қазіргі жағдайы, проблемалары социологиялық ... ... ... отыр. Әлеуметтік зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... шешіп жатқан және шешуін талап ететін ... ... Және ... олар қалай тұрып жатыр сонымен қатар
жергілікті халықтың пікірлері ескерілді. Отаным деп ... ... ... ... ... ... қалай ортаға сіңістіре аламыз. Әрине
ортаға бейімдеу 3-5жыл аралығында жүрілетін процестер. Жас ... ... ... жылдам және кеш бейімделеді. 1991-1997ж
арасында көшіп келген қазақтар елге сіңіп кетті. 10-30 жас ... ... ... ... 95 ... жеке ... алған кезде
туған жерін өзгерту туралы ұсыныс жасаған. Яғни құжатын Қазақстанда туылған
деп жасатпақ ойда. Бұл идея өте орнықты ... ерте ... ... қазақтар
бейімделу процесінен өтіп кеткен. Бірақ құжаттарында қайдан келгені туралы
жазылған. Бұл халықаралық талап болса да ... ... ... жасағаны дұрыс болар еді. Мысалы жұмыс т.б орындарға
барғанда олардың қайдан келгені туралы ... ... ... ... ... бар. Сәби ... келгендер тіпті туған жерін сезіне де алмайды.
Олардың құжаттарын өзгерітсе көптеген мәселере шешімін ... еді. ... ... ... бар. Яғни ... жағдайда «оралман» деген
сөзден болып адамдар арасында келіспеушіліктер болып тұрады. Жастарды нақты
ортаға бейімдеуді мемлекет мақсат қойса, ... ... ... ... ... ... ... оралмандар өздерінің тарихи отанына ... ... және ... ... ... және
азаматтық-құқықтық сипаттағы бір топ проблемалармен ... ... аян. Бұл ... шешу ... ... ... ... табылады. Оралмандардың кез келген салаларда әлеуметтену проблемалары
қандайда бір формада болсын мүдделер соқтығысуын тудырып отырады, тиісінше
оның нәтижесінде ашық ... ... ... ... орта ... ... ... тенденциялар тұрғысынан келгенде қазақстандықтардың
тарихи отандарына оралған этникалық ... ... ... ... ... ... ... мәнге ие.
Енді оралмандарға қатысты ... ... ... ... тоқталып өтелік. "Әлеуметтік Технологиялар
Орталығы" атты тәуелсіз сараптамалық ... 2005 ... 5-12 ... ... ... ... ... жасы 18-ден асқан,
республиканың алты аймағының ірі, орта қалаларында және ... ... ұлты ... орыс және т.б. ұлт ... тұратын 1800 респондент
қатысқан.
3. кесте
(жауап беруге қиналғандарды есепке алмағандағы сұралғандардың % алғанда)
|Жақсы |34 ... |25 ... |22.5 ... |10.1 ... ... қатысты көзқарасыңыз қандай? деген сұраққа
респонденттердің көпшілігі жақсы ойда екенін білдірген (34%) және ... ... ... ... ... бөлігі (22.5%)
оралмандардың тағдырына немқұрайдылық білдірген, тек респонденттердің оннан
бір бөлігі ғана оларға жағымсыз көзқараста болған.
Халықтың ... ... ... оралмандарға қатысты
көзқарастарының көрсеткіштерін талдау айтарлықтай алшақтығын ... ... оң ... көбіне қазақтар және шағын ұлттар өкілдері
білдірген. Сонымен қатар халықтың бірқатар ... ... ... ойлардың айтарлықтай потенциялы сезіледі. Мысалы ұлты ... ... ... кері ... 7.5% ... саны ... ... тұрған орыс ұлтының көзқарастары біршама
басқаша болған. Зерттеу нәтижесі бойынша ... ... ... яғни ... ... көңілі толмаушылық болған, тағы бір
айтарлығы орыстар арасында өзге ұлт ... ... ... екі есе ... ... ... зерттеу орталығының жүргізген ендірілген бақылаудың
қорытындысында байқалғандай, халықтың ... ... ... ... көзқарас жақтырмаушылық пен қатар, оралмандардың келуімен жұмыс
орындары үшін бәсекелес, ... ... ... одан да бетер
күрделендіріп жібереді деген ойдан туындаған қорқынышпен де байланысты
екен. ... ... ... соқтығысуы проблемасын
қазақстандықтардың әртүрлі жағдайдағы репартриантарға ... ... ... ... ... біз тұрмысы жоғары және ... ... ... ... жылы ... ... ... респонденттер көбіне
кері көзқараста болып отырғанын байқаймыз.
Егер халықтың жалпы құрамында материалдық жағдайы жоғары ... ... ал ... ... орта және ... ... ... басым бөлігін
құрайтынын еске алар болсақ, оралмандар мен жергілікті халық арасындағы
өзара қарым-қатынастың шиеленісу ... ... ... ... ... қарай алатын болсақ. Оралмандарға ауыл және ... ... оң ... ... ... ... мен ... қаласының
тұрғындары біршама сын пікір білдірген. ... ... ... көпшілігі ауылды жерлерден көшіп келгендіктен ауыл
адамдарымен тіл табысуы ... ал ... ... ... ... ... қатысты білдірілген көзқарастар |
|көрсеткіштері ... ... ... ... |Нашар |
|деңгейі | | | | ... |44.4 |27.8 |11.1 |16.7 ... ... |19 |19 |9 ... ... |37.7 |26.3 |21.9 |6.5 ... ... |32.2 |25.7 |23.3 |11.5 ... ... |24.9 |23.9 |11.7 ... |18.8 |23.4 |25 |25 ... |34 |25 |22.5 |10.1 ... | | | | ... ... ... ... ... ойлар көбірек
болуының себебі ретінде жұмыс орындары мен тұрғын үй ... деп ... ... ... айту ... ... бірге
халықтың белгілі бір бөлігінің көшіп келуші қандастарымызға көзқарастары
өзгеше болуының факторы ретінде орыс ... ... ... ... менталитетіндегі айырмашылықтың үлкен болуын айта кету керек.
Бұл тұста туындайтын басты қиыншылық ол ... ... Оның ... ... өзге ұлт өкілдерін айпағанның өзінде жергілікті
қазақтардың өзімен тілдесуде қиыншылықтарға тап болып отырады. Оралмандарды
жергілікті қазақтардың діннен ... ... ... ... және ана ... құрметтің төмендігі ашындырады.
5. кесте Жергілікті халық оралмандарға көбіне ... ... ... ... |% ... өз ... нағыз патриоттары |11.8 ... ... ... мен ... ... |13.7 ... өз жағдайын жақсартқысы келгендер |25 ... ... ... ... ... ... |8.3 ... тек ... ғана ... ... ... |14.8 ... Қазақстанда үміттері ақталмаған адамдар |5.7 ... ... ... |4.8 ... ... ... адамдар | ... ... ... (14.8%) ... ... ... ... отыратындар деп санайды. Шамасы, бұлай пікір білдірудің тамыры
өздерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайының төмен болып ... ... ... өз азаматтарының жағдайын көтеріп алуы тиіс деген
ойда жатқан секілді. Жалпы алғанда оралмандарға ... ... ... ... 16% асып ... ... бір ... қазақстандыктардың басым бөлігінің қоғамдық
санасында қандастарымыздың әлеуметтік-мәдени жэне экономикалық ... ... ... назарға алынбай тыс қалып отыр. Ал аталған
сипаттағы қиыншылықтар оралмандарды ... ... ... ... ... ... Бұл ... қарапайым тұрғындардың
ойынша оралмандардың өз ... ... ... ... ... ең аз ... (5.7%) ... Қазақстанда үміттері ақталмаған
адамдар десе, 4.8% олар, экономикалық, әлеуметтік-мәдени тұрғыда бейімделе
алмаған адамдар ... ... ... Оралмандарға жанаршылықпен
қараған екі аймақты атауға болады: олар ... және ... ... аймақта тиісінше сұрауға қатысқандардың 10.4% және 6.5% олар, тек
мемлекетке ғана сенетін жатып ішерлер деп жауап берген.
Оралмандардың ... ... ... ... ... ... ... ете отырып мемлекет бірқатар міндеттерді өз
мойнына алды. Ол міндеттер оралмандарға ... ... және ... ... ... ... көші-қон саясатында айтылған механизмдер мен құралдарды
репатрианттарға қатысты ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыда бейімделуі пролемалары
мұндай масштабқа ие болмас па еді. Зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... жиі ... ... және шеттетушілікке тап болып жатыды.
Осы оралмандардың проблемаларын төменгі кестеден көруге болады.
6. кесте
| ... |% ... ... ... | |
| |14, ... жерді өз бетінше таңдай алмау (квота бойынша орналастырған) | |
| |18 ... үйге қол ... ... | |
| |31,1 ... ... ... бір ... және транспорттық | ... ... |7,8 ... ... ... ... | |
| |18 ... табу | |
| |45,3 ... ... сай мамандарды даярлау мен қайта даярлау | |
| |6,5 ... ... ... ... кәсіпкерлікпен айналысуда | ... беру |5,7 ... ... және ... ие болу | |
| |9,9 ... алуда жеңілдіктер жасау | |
| |6,2 ... ... ... әрқилы болуы | |
| |13 ... ... тез ... | |
| |14,3 ... ... ... | |
| |13,6 ... ... ... ... құрамына, тілдік, діни, мәдени
орталарының ерекшеліктеріне қарай әлеуметтік ... ... ... ... ... орын алуы аталған ерекшеліктерге
байланысты келетінін байқауға болады. Жеке ... ... ... ... ... әр ... ... оралмандарды толғандыратын
негізгі ... ... ... ... ... ... шешуге қажетті бірінші кезектегі ... ... ... ... ... ... ... орталығы" атты
зерттеу ұйымы жүргізген зерттеуінің нәтижесі ... ... ... тарихи
отанына оралған қандастарымызға оң қабақ танытатына көз жеткізуге боладьі.
Сонымен қатар халықтың ... бір ... ... санасында
оралмандарға деген жағымсыз ойлар ... ... ... ... ... көбінесе әлеуметтік-экономикалық саладағы мүдделердің соқтығысуынан
орын алған деп айтсақ қателеспеген болар ... ... ... ... ... байланысты болған біршама мазасыздық
таныта бастаған, оның себебі ... және ... үй ... ... ... ... жергілікті жағдайға бейімдеу тұрғысындағы
жұмыстар қажетті деңгейде атқарылмай отыр деп айтуға болады, оны
сұралғандар да атап өткен, және сұралушылар бұл саладағы ... ... ... ... ие, ал ... ... ... түрде
жүргізіледі деген пікір білдірген.
2.2 Оралман жастарға білім беру және ортаға ... ... ... өз ... ... Қазақ елінің
әлеуметтік-саяси өмірінде «оралмандар» деген атау ... ... Бұл ... ... емес, ол еліміздің ... ... ... ... ... ... ... жүргізген диаспора
саясатының нәтижесі деп атап айта ... ... ... ... ... ... - тек ... мемлекеттің қолынан келетін күрделі іс.
1992 жылы 23 қыркүйекте ... ... ... ... өкілдерін Қазақстан Республикасында болған кезіндегі әлеуметтік-
экономикалық жеңілдіктермен қамтамасыз ету туралы» № 791 ... ... ... ... ... ... ... қазақ
жастарды елге шақырту саясаты болды. 1994 жылы Қытайдан 30 оқушы шақыртып,
Қаратау қаласындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... курсын оқытты. Дайындық курсын бітіргеннен ... ... ... ... ... ... жастарды тарихи отанға шақырту үшін оқу
мәселесін алға тарта отырып көш саясатын жүргізуді ... ... Бұл ... ... жалғасын тауып келеді. Шетелдегі қазақ жастарын оқыту үрдісін
қозғаушы дүниежүзілік ... ... ... айта кеткен жөн. 1995
жылы Қауымдастық пен Білім және ғылым министрлігі бірлесе отырып, Қытайдан,
Монғолиядан, Қарақалпақстанан ... жуық ... ... ... ... мамандықтарына түсіп кетті. ... жылы екі жүз ... ... ... кәсіптің иесі болып кетті [15].
Қазақстан Республикасының ... ... 1996 ... ... ... ... ... туралы» мемлекеттік
бағдарламасы аясында жасалып жатыр.
Оралман жастардың Қазақстанда оқуы мен елге көшіп келген ... ... ... мен ... оқу орындарында білім алуға ынта
білдіргендері ... ... ... аспирант, докторанттық оқимын
дегендерді де жеңілдіктер жасалды. Оларға ... ... ... ... ... ... Өйткені олардың көбі отбасымен келген жастар
еді. Ол кезде талапкерлер мен ізденушілер бірден жергілікті ... ... ... оқитын. Соған байланысты олардың көп бөлігі отандық
оқу орындары мен ... ... ... ... кетті.
Қазақстан қоғамы кеңестік социалистік саяси-экономикалық жүйеден
түбегейлі өзгеру кезеңін бастан кешіріп ... ... ... экономикалық ауыртпалық ауыр тиді. Сонымен жоғары оқу орындары мен
ғылыми зерттеу ... ... ... ... көбі ... ... жағалап кеткені де болды. Елден кеткен жоқ. Олар отанында
отау тігіп, Қазақстан азаматтығын алып, ... ... ... ... өз ... қосып жатқан жайы бар. Демек, олар да еліміздің
оралман саясатының арқасында өз мақсаттарына ... ... ... ... ... - ... ... түп мақсаты -
Қазақстан азаматтығын алып, қазақтық болмыста өмір сүру және өз елі ... ету. ... ... ... ... диаспорасы саясатының мақсаты да
осы болып табылады.
Сырттағы қазақ диаспора жастарын ... ... ... ... ... жүктелген. Аталған елшеліктер тиісте талаптарды
орындай отырып, дайындық бөлімдеріне оқуға жіберу үшін консурсқа қатысуға
ұсынылған қазақ ... ... ... ... ... министрлікінің
Консулдық депарламенті арқылы Білім және ғылым минист-рлігіне өтеді. Барлық
талапкерлердің құжаттары куәландырған болуы керек. Шетелден ... ... ... ... бөгеттер жоқ. Тек Қытай мемлекеті ресми түрде
қазақтарды ... ... Бұл ... әлі ... дейін шешімін табылмай
келеді.
Жалпы республика бюджетіне ЖОО-ң дайындық ... жыл ... ... ... Осы ... ... ... жастар 2004-2005 оқу жылында
жалпы саны 1642 өтініш білдірген. Осы өтініштің 1456-сы ғана ... ... 151, ... 201, ... 3, ... 1,
Қырғызстанан 4, Түркіменстанан 41, Ресейден 3 талапкер дайындық бөліміне
оқуға түсті.
ҚР Үкіметінің 2000ж 11 қарашадағы қаулысына сәйкес, ҚР ... ... ұлты ... ... мемлекеттік гранттың 2 пайызы бөлінеді
делінген. Шетелдегі диаспора ... ... 306 бала ... жылы 680 , ... жылы 775, 2004-2005 жылы 470 болса, 2005-
2006 жылы 567 оралған жастар студент өмірді ... ... ... ... әр ... ... 14 ЖОО-да бар [16]. Иассауи атындағы
халықаралық қазақ-түрік университетінде жыл ... 300 ... ... ... ... ... дәріс алуда.
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нде дайындық ... биыл ... ... саны 150. ... қатар еліміздегі ЖОО-да білім алуда.
Елбасымыз да ... ... мен ... ... әр ... жасап, қолдау көрсетуде. Осындай оралман студенттерге қолдау
көрсетуші, бақылаушы объектілер: Қ.Сәтпаев атындағы Қазақ ... ... ... ... ... ... атындағы АқтауМУ, Бөкетов
атындағы ҚМУ, Әуезов атындағы ОҚМУ, Абай ... ... ... Л.Гумилев атындағы Евразия Ұлттық ... ... ... ... ... ... атындағы Жезқазған
университеті, Қорқыт-Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік ... ... ... мемлекеттік университеттері. Осындай ірі оқу
орындарының қолдауымен біздің ... ... ... ... ... ... оралған оралман жастар «өз елім» деп ... ... ... ... кебеміз. Ең жылдам бейімделетін жастар болған соң
олар жергілікте жастармен араласып, тіл табысып ... ... ... ... ... ... көші-қоны туралы» Заңының 29-2 бабына сәйкес, Білім және ғылым
министрлігі ... орта ... және ... оқу орнына түсуге
Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілеген көлемде квота ... ... ... ... ... ... және
балабақшаларда оралмандарға орын бөлінуіне жауапты. Жалпы, министрліктің
жергілікті және облыстық ... ... ... алуды ұйымда-
стыруда шараларыды қолға алған. ... ... ... 2005 жылы ... мектеп жасындағы балаларының ішінде
бастапқы білімді 95,3% алды [17].
«Білім-Орталық ... ... беру ... зерттеулеріне сүйенсек,
мектеп бітіргендердің 46% университеттік білім алуға талпынады, 40% ... ... жоқ, ал 14% ... ... техникалық колледждерде
оқығысы келетіндігін айтты. Ата-аналардың ішінде 54% ... ... ... ... ... қаржы тапшылығы және балала-рының
үйден кеткендігін дұрыс деп санамайды.
Айта кету ... ... және ... ... ... жалғасты-
ратын оралмандардың санын көбейтуде ... ... ... жатыр,
мемлекеттік кредит пен грант алуда жеңілдіктер бар, атап ... ... ... ... ... пен ... 2003-2004 жылдары жалпы
Қазақстанда 183 000 ЖОО - талапкерлер түсті. Сонымен, мемлекеттік көмек
арқылы оқып жатқандар саны -26 000 ... ... ... 520 – ... ... алыс ... шетелдерде тұратын қазақ жастарынан орта
мектеп бітірген соң Қазақстанға оқу ... ... ... ... ... ... ... оқуға қабылдау үшін және оларды
қазақстандық әлеуметтік ортаға тезірек бейімдеу үшін бір ... ... ... тәсілі қолданылып отыр. Осы жағдайға байланысты, ... ... ... ... және ... ... ортаға қалай
тезірек бейімдеу керек деген мәселе көтеріліп отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... Бұл үшін біз алдымен оқыту нысанамыз
болған оралман студенттердің нақтылы болмысын ... ... ... ... ... дегеніміз,- алыс жақын шетелдерде өмір сүріп жатқан
қандастарымыздың арасынан саналы түрде өзінің ... ... - ... жоғары оқу орындарына түскен жастар. Олар әр түрлі елдерде туып ... ... ... қазаққа тән ұлттық сана-сезім мен ортақ құндылықтар және
арман-тілектер бар. ... ... ... да ... ... Олар ... жат ... билігінде өмір сүргендіктен олар
ұлттық тәуелсіздіктің қадірін өте ... ... Олар ... ... ... ... ... тіл мен дінді
ең жоғары құндылық деп санайды. Сондықтан олар өз ... ... ... ... және ұрпақтарының мәңгі бақи қазақ болып қалуын армандап
келеді, сондай-ақ олар ... ... ... Сонымен олар отандық
әлеуметтік ортаға үйлесе алмай бір мезгіл қиналады. Бұл түсінуғе болатын
қалыпты ... ... ... ... ... ... менталитеті
олар өмір сүрген елдердің ... ... және ... ... ... ... ... формасы мен бағамдау
өлшемдерінде өзіндік айырмашылықтар сақталған. Егер оралман студенттердің
сондай менталитеттік ерекшеліктері мен ... ... тіл ... ... ... ... болсақ және оларды отандық әлеуметтік ортаға бейімдейтін
болсақ, онда біздің ... ... ана ... жақсы болар еді деп
ойлаймын.
Қазіргі Қазақстанда оқып жатқан оралман студенттерді негізінен үш түрлі
әлеуметтік ортадан келгендер деп ... ... 1-ші, ... Кеңес Одағы
республикаларынан келгендер. Бұларға Моңғолиядан келгендерді ... ... ... ... ... ... экономикалық және
мәдени ортада қалыптасқан отбасында туып-өскен, кириллицамен білім ... ... ... ... олар елге ... соң әлі де ... салтанат құрьп тұрған Қазақстанның әлеуметтік ортасын олар
жатырқамайды, тіл-жазуынан онша қиналмайды. Посткеңестік ... ... ... өзгерістерді қабылдап әдеттенген олар, Қазақстандағы
әлеуметтік жағдайға, қоғамдық іс-қимылдарға тез бейімделіп кете ... ... ... Иран,Пәкістанан сияқты мемлекеттерден келгендер. Олар өздері
тұрған елдерінде қолданылатын ... ... ... ... ... ... Олар ... орыс тілін мүлде білмейді. Тіпті, қазақ тарихы мен
мәдениеті жөнінде де ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде білім беретін мектеп жоқ. Олар тек отбасында ғана
ата-аналарынан қазақы ғұрып-әдетті, ... жай ... ... ... қалыптастырады және діни танымдарымен ерекшеленеді; 3-ші,
Қытайдан келгендер. Олар сол елде төте жазумен ... ... ... ... ... ... және ағылшынша оқып келеді. Қытайдағы
қазақтарда ана тілінде білім берудің бастауыш мектептен ... оқу ... ... ... ... ... Қытай мемлекеттік оқу
бағдарламасы бойынша дайындалған ... ... ... төте ... ... ... тіл-эдебиеті оқулығынан басқасы). Сондықтан олар
Қазақстанда қолданылатын ... ... мен ... білмейді. Бірақ олар
елге келген соң конкурсқа қатысу үшін кириллицаны өздігінен оқып ... ... ... ... ... ... посткеңестік елдерде өздерінің
мемлекеттік оқу ... ... оқу ... ... және латын әріпін
қолдануына (Өзбекстан, Түркіменстан) байланысты, ол ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан оралман ... ... ... болмақ. Сонымен әр елдің оқыту ... әр ... ... соң, ... ... де өз ... ... өзіндік түсінбейшіліктер туғызады.
Сондықтан оралман студенттерді оқытуда және оларды әлеуметтік ... ... ... ... іс ... ... назарда ұстаған
жөн. Өйткені олардың өскен ... да, ... ... ... да ... ... ... қазақ қандастарымыздың оралу процесіне
құқықтық қызмет көрсету; азаматтық алу; ... үй ... ... ... ... білімді оралмандар қоғамға әлеулі үлестері
бар. Мәселен, жақын шет елдерден 13 ... ... 67 ... ... ... 12182, ... ... білімді - 1472, орта білімді ... ... ... ... ... ... ... - 631, білім
саласының қызметкерлері - 5917, медицина саласының ... - ... ... - 651, ... -2576 адам ... табылса , ал
2005 жылғы мәлімет бойынша, оралмандар арасынан 45 ғылым докторы, ғылым
кандидаты - 242, ... ... - 24847 ... ... ... - 1530, білім саласының қызметкерлері - 11753, медицина саласының
қызметкерлер саны - 6058, мемлекет қызметкерлері - 773-ке ... ... ... ... ... ... көрсеткіш сияқты
субъективті қабылдауын білдіреді. Бұл ... ... ... тұрады:
Объективті факторлар:
• тілдік, мәдени интеграциялық проблема;
• тұрғылықты үй ... ... ... ... ... алғанға дейін қызмет табу, азаматтық алу мәселесі
(аралас некелер, босқындар және т.б.)
• материалдық жағдайдың ... көп ... ... ... ... ... білім.
• тұрақты ақпарат базасының болмауы.
Субъективті фактор:
• өмір сүруші ортаның құндылықтары мен нормаларын ... ... және ... ... ... өзгерістерді
қабылдау;
-тіл біліктілігі (қарым-қатынасқа түсуде ... тілі мен орыс ... ... алу мүмкіншілігі мен ... сай орта ... ... ... алуды жеңілдету факторын ұстау, оралмандардың интеграциялануы мен
бейімделу процесі ... ... ... ... алдында оның бір азаматындай сезініп осы елге
қарыз сезінсе, екінші жағынан елі мен ... ... ... ... ... бір ... ... алдында парыз сезімінен
айырылған фактіні байқамауға болмайды. Бұл ... ... ... ... жоқ ... Олар ... ... болашағына енжар
көңіл аударады.
Қазақстанның аймақтарында жүргізілген фокус топтық ... ... ... ... ұсынылды:
Қазақстан Республикасында жетіліп, білім алған балалар репатриант- тар
отбасынан шыққан немесе репатрианттар ... ... ҚР ... ... ... балалардың білім алуына кедергі
келтірмеу және ҚР заңды базасын ұстанып, сапалы білім алуына
мүмкіншілік туғызу, жан-жақты ... ... ... алуды жеңілдету принципін жүзеге асыруды мақсат ретінде
қарап, оралман отбасы азаматтарына келесі пәндерден тұратын
қосымша сабақ ... тиіс ... ... ... ... «қазақ тілі», «орыс тілі», «қазақстан тарихы»;
• оралмандар мен тұрғылықты халықтың арасындағы қарама-қайшы
көзқарастарды жою үшін оралман отбасылар мен ... және ... ... ... бірдей әлеуметтік бағдарламалар
мен жеңілдіктер жүргізілуі тиіс;
ЖОО-на түсу кезінде ... ... ... 35 ... ... ... ... диаспорасына мемлекеттің 2 пайыз гранты азшылық ... ... ... мамандық бойынша жұмыс жасауы үшін ... ... ... ... ... ... ең бірінші Қазақстан тарихын ... ... ... Себебі халықаралық талаптар бойынша әр мемлекет өзінің
отандық ... ... ... ... ... тарихына жақсы білмей келеді.
Біз оларға қазақ тарихтын оқыта отырып , ... ... ... ... ... ... орыс ... тез үйрететін
оқулықтар мен
оқу ... ... ... ... Және ... ... негізгі
сабақ орыс тілі болу керек. Ал дайындық курстан ... ... ... ... студенттерге орыс ... ... ... ... ... клуб ашу қажет. Өйткені
оралман
студенттер ... ... - ... ... ... ... орыс тілі. Олар егер орыс тілін меңгерсе оқулық мәселесі де,
әлеуметтік ортаға ... де ... ... ... ... ... санада емес, орыс тілін үйреткеніміз абзал.
3.Оралман студенттерді әлеуметтік-көпшілік шараларға ... Ол үшін ... ... жергілікті студенттермен араластырып
жатақханаға орналастыру қажет. Олар бір ... ... тіл ... әлеуметтік өзара қатыныстарға бірге қатысуға
қолайлы болар еді. Сондай-ақ олар ... ... ... ... ... ... ... кемелдене түсер еді деп ойлаймын.
Оралман студенттерге Қазақстанның әлеуметтік жағдайынан және
құқықтық жүйесінен негізгі білімдік лекциялар керек. ... ... ... ... ... және жұмыс істеу немесе шағын кәсіпорындар
ашу үшін қандай құжаттар дайындау керек ... ... ... ... курстағылардың барлығы жоғары оқу ... ... ... да ... олар болашақта Қазақстанда өмір ... ... ... ... ... ... жоқ. ... қатар, оралман студенттерге патриоттық тәрбие беру,
олардың жүрегіне қазақстанық ... ... ... ... олардың өз
отаны - Қазақстанға үлес қосуға борышты екендігін терең сезіндіру ... ... ... ... ... соң, ... бойынша жұмысқа
орналастыру тетіктерін қарастыру керек.
Мемлекеттік тілді ... ... ... ... ... ... қалдырмау дұрыс. Олар оқып бітірген кезде жұмыс
орындарына орналасу қиыншылықтары бар.
Қазақстан ... ілім алып осы елге ... ... ... шығармашылық саласындағы индивиттерді айта кетсе, Монғолиядан;
«Жас Қазақ» ... ... ... ... ... агентігінің
журналистері Нұрлан Окаұлы, Ардабек ... ... ... ... ... ... ... арнасында Ержан
Әшейханұлы, «Түркістан» газетінде Есенгүл Кәпқызы, «Қазақ» родиосында
Болатбек ... ... ... ... Ақынбабақызы, «Әдебиет айдыны»
газетінде Әбдімәлі Өміржан, айтыскер ақын ... ... ... ... атқарып жатыр. Тәуелсіздік алған соң елімізге шетелде
тұратын қазақ ... да ... ... ... Қинаятұлы МХР-ң премьер-
министрінің орынбасары болған, Түріколог,ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы
әлемде ... ... ... 8 ... ... Және ... университетінде 15-тей әр түрлі дәрежедегі оқытушылар қызмет
жасауда. Ал,Қытайдан келген ғалымдар, Нәбижан Мұхаммед, Жақсылық Сәбитұлы,
Дүкен ... ... ... ... Шәди т.б. ... да баршылық.
Биші Шұғыла Сапарғалиқызы, «тарлан» сыйлығының ... ... ... ... қаласының орталық опера театрында өнер көрсетіп жүр. Түркиядан
келген ғалым, дінтанушы, исламтанушы, дипломат Мұртаза ... ең ... ... ... ... ... қазақ халқының бір туар ұлы Халифа
Алтай, Шаки Морис, Бруслендермен бірге оқығын, шығыс жекпе-жегінің шебері
Мұстафа ... т.б. ... ... ... өз ... қосуда.
Елбасының «мәдени мұра» бағдарламасына шетелден келген қазақ ғалымдары ... ... ... жер ... 9-шы ... болса, ал халқы саны
бойынша 79 орында тұр. Халықтың ... ... ... ... тұрған өткір мәселенің біріне айналды. 1997 жылы ... ... 2030» атты ... даму бағдарламасы жасалып,
2015 жылы халық саны 20 миллионға 2030 жылы 25 ... ... ... ... ... ... ... миграция саясаты арқылы жүзеге
асыру көзделген. Яғни шетелде тұратын қазақ диаспорасын ... ... ... ... бағдарлама нақты іске қосылмақ. Мәселенің басы
отанымыз екі ұлы державаның ... ... ... ... ... артықшылығы мемлекеттік саясатқа әсер етпей
қоймайды. Сондықтан да еліміздің демографиялық ... ... ... ... ... артуы өзге де салалармен
қоса Қазақстан шекарасынан тыс қалып қалған қазақтарды ... ... ... Тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан бастап-ақ Қазақстан
өзге елдерде өмір сүріп жатқан этникалық қазақтарды елге қайтару саясатын
ұстанды. ... ... ... ... ... ... ... жұмыс күштерін тарту тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар
жалпы ұлттық моларь мен этиканы сақтау және ... ... ... ... де маңызды болды. Қазақтардың тарихи ... ... ... сақталуынада, қазақ тілінің екінші демге ие болып, дами
түсуінде көрінетін мемлекеттің ұлттық негіздерді сақтап ... ... ... ... әр ... ... ... ерік берді.
Тарихи отанға оралған қазақтар мәдени-әлеуметтік үзілген ... ... ... ... ... ... болмысына
үлестерін қосуда. Көштің басталуынан бастап бүгінгі күнге дейін тарихи
отанына оралған ... ... саны 667 ... ... ... ... ... өмір сүру деңгейі, жұмыссыздық, білім алу,
баспана, азаматтық алу, т.б мәселелері сын ... ... ... ... ... ... толы. Осындай әлеуметтік мәселелер ... ... ... айланып тұр. Мәселен азаматтық алудағы ... ... ... етуі. Жаңа келген оралманда қандай тұрақты тіркеу болуы
мүмкін? Және де квота алу мәселесі де ... ... ... ... көші-
қон саясатын мемлекет қайта қарап, көші-қон саласындағы ... ... ... жаңа ... ... ... Және де
оперативті әрі тиімді оралмандарға қызмет көрсетсе мұндай ... ... ... қатар Көші-қон комитетінінің статусын Көші-қон министрлігі
ретінде ... ... ... Егер ... ... ... көптеген
шешімі табылмаған мәселелер шешілер еді.
Тарихи отанына келген ... ... ... ... тіл және т.б. ... ... көптеп кездеседі
және біртіндеп шешіліп отырғанына қарамастан олардың өзекті мәселесі
қоғамдағық проблемаларды ... ... ... бейімдеу үрдісі әлі күнге дейін мемлекет тарапынан
нақты шаралар жасалмай отыр. Келген оралмандардың 96 ... ... ... ... қатынастарға түсу арқылы бейімделуде. Оралмандарды
бейімдеу және ... ... ... жасау қажет етуде.
Оралмандарды ... ... ... тарихи шежіресіне байланысты
орналастыру керек ... ... ... ... отыр.
Келген репатриаттарды жұмыспен қамтамас ету мен қатар білім беру
мәселесі де шешімін таппай ... ... бар. ... әр ... ... оралмандар еңбек нарығана қатыса алмай тыс қалуда. Қазақстан
ішіндегі еңбек ... орыс ... ... да ... үшін
өзекті проблема болып тұрғанын айта кеткен жөн. Сонымен ... ... ... әсері бар екені анық.
Білім саласына келсек оралған қазақтарға ... және ... ... 2 ... ... ... етеді. Жалпы қазақтардың 35 пайыз
шетелде тұрады. Осы келіп ... ... дені ... яғни ... ... ... ... тұрақты тұруды мақсат етеді. Оларға отандық
негізде білім беру және ... ... ... ... ... Осы
үрдістерді шешу күн тәртібінде тұр.
Жалпы қорыта келгенде жоғарғыдағы айтылған, оралмандардың қордаланған
проблемасын рет ретімен шешуді қажет ... ... қоса ... тұрғыдан егжей-тегжей зерттеп, қоғам алдында нақты баға беруді керек
етеді. Ойымды ... келе ... ... ... ... сондықтан жүйелі
түрде әлеуметтік саяси үрдістерін қадағалап, оны іске ... тек ... ... табылады.
СІЛТЕМЕЛЕР
1. Ақышов А., Жанайхан Б. Бүгінгі Қазақстандағы оралмандардың аймақтық
әлеуметтік-демографиялық мәселелері // Алматы:Саясат журналы. № 9, 2006 ... ... ... ... бүгіні мен ертеңі. Астана. Елорда, 2005.- 50 бет.
3. Жангутин Б.О. Из ... ... ... в приграничных районах
Казахстана и Синьцзяна в 1950-е гг// ... ... 2005 ... Сағат Зақанқызы, Бақыт Дөрбекханқызы. Ұлпақтар тоғысы. Астана. Елорда,
2001 ж.- 55 бет.
5. «Халықтың көші-қоны туралы» Заңы. 1997ж
6. Қазақ Елі, ... ... 2002 ... ... ж ... ... ... Заңдар.
8. Иванова Л.М., Құрманбаева Ш.А., Мейіржанов С.Т. ... ... ... және саясат. Алматы. Қарсай, 2006ж.-
57 бет.
9. Статистика агенттігінің, 1991-2005 ж Қазақстан халқының саны.
10. Тәтімов М., Әлиев Ж. ... Жеті ... ... Googole.kz
12. Әбдиев Ж.Оралмандардың мәселесі. Айқын газеті. № 136-137, ... ... ... ... Арыс, 2003 ж. - 9 бет.
14. Какимжанова М. Социокультурная среда и ... ... ... 2006 .-43 ... ... Елі ... 29 ... 2004ж.
16. Мамашев Т., Балғабаев С. Әлем қазақтары Астанада бас ... ... ... 2006ж. -127 бет
17. Көші-қон және демография комитетінің мәліметтері. ... gov. ... және ... министрлігінің реси сайты.
19. Зардыхан Қинаятұлы. Оралмандар олардың азаматтық құқығын ... ... ... ... ... 28 қыркүйек, 2005 ж.
20. «Оралмандар: сапалы білімге қол жеткізу мүмкіндіктері» - Білім-Орталық
Азия ... беру ... ... ... ... ... ... Н. Тарих толқынында.-Алматы. Атамұра, 1999ж.
2. Зардыхан Қинаятұлы. Жылаған жылдар шежіресі.-Алматы. Мерей, 1995ж.
3. Амангелді Айталы. Ұлттану. Алматы. Арыс, 2003ж.
4. Жинақты ... ... ... ... Алматы.
Парламент Үйі, 1997ж
5. Жинақты құрастырушылары: Қасымбеков М., Найманбаев Қ., Ел мен ... ... ... ... 2003ж.
6. Жинақты құрастырушылары: Мамашев Т., Балғабаев С. Әлем қазақтары
Астанада бас ... ... ... ... ... ... ... Абай. О қазақ пен бұ қазақ. Алматы. Алматы болашақ, 2002ж.
8. «Қазақстандағы көші-қон үрдісі: кеше, ... ... атты ... ... 10жылдығына және оралмандардың-
репатриаттардың тарихи отандарына оралуына ... ... ... ... Көшербаев Қ.Е., Құттыбаева Р.С. Қазақстандағы этносаралық қатынастар
мәселелері. Алматы.Қазақстанның даму институты,1996ж.
10. ... ... ... ... ... ... ... М., Әлиев Ж.. Дербестігіміз-Демографияда.Алматы. Жеті
жарғы, 1999ж. 123 бет.
11. «Қазақстан 2030» ... ... ... ... Жаңа ... ... ... 2007ж.
ҚР Заңдары
1. ҚР «Халықтық көші-қон туралы» Заңы, 13 ... 1997 ... ... ... мен ... «2006 жылғы республикалық бюджет туралы» ҚР Заңы, 22 қаңтар 2005ж.
3. ҚР ... ... ... ... ... жылдарға арналған оралмандардың көші-қон квотасы» туралы ҚР
Президентінің Жарлығы, 27 желтоқсан 2004 ж.
2. «2004 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... 31 қараша 2004 ж.
Мерзімді басылымдар
1. Еренғайып Қуатайұлы. ... ... көш. Жас ... ... №7 23 ... ... Сүнетов. Қазақстандағы көші-қон саясаты. Қазақстан газеті, №7 19
ақпан, 2004ж.
3. Найманбаев Қалдарбек. ... және ... ... ... ... 26 маусым 2004 ж.
4. Сейтбатталов Бағдат. Үш қақазтың бірі жат жұртта жүр.Егемен Қазақстан
газеті, 26 сәуір 2000ж.
5. Балғабаев Сұлтанәлі. ... ... ... ғана ... пе?. Қазақ
әдебиеті газеті , №46 29 ... ... ... ... Атамекеніне көшкісі келетіндер көп. Түркістан газеті,
29 желтоқсан 2001ж.
7. Бақытбек Бәмішұлы. Қазақ диаспорасының кейбір ... ... ... ... 10 ... ... ... Бәмішұлы. 3,5 миллион қазақ қашанкөшіп келеді. Қазақ Елі
газеті, 10 ... ... ... Сұлтанәлі. Атажұртта оқып жүр талай қазақ баласы. Қазақ Елі
газеті, №2 12 ақпан, 2002ж.
10. Дағжан Белдеубайұлы. Шетелдегі қазақты ... ... Ана тілі ... 30 ... 2004ж.
11. Гүлзат Нұрмадақызы. Алтыншаш апам қайда жүр, мың бес жүз бала ... Жас Алаш ... №5, 11 ... ... ... Кәпқызы. Квота қаржының жетімсіздігінің ғана ... ... бе? . ... газеті, 27 қаңтар 2003ж.
13. Жағанова Алтыншаш. Көш келеді, ол ұлы көш. Қазақ Елі, №10 ... ... ... ... Ел ... бастау-маған сын,мені қостау- елге сын.
Қазақ Елі, №10 қазан 2002.
Интернет желістері
1.www.zakon.kz
2.www.enbek.kz (ҚР ... және ... ... ... ... ... ақпараттық агентігі)
4.www.Kazakh.ru `(ұлттық сайт)
5.www. Google.
6.www. ebu gov.kz (Білім және ... ... ... ... ... akorda.kz (Президеттік сайт)
9.azattyg.org (Азаттық радиосы)
-----------------------

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан Республикасында көші-қон қатынастарын реттеудің мемлекеттік-құқықтық негізі» тақырыбына69 бет
Оралман студенттердің оқу мотивациясының адаптацияға әсері5 бет
Қазақстан Республикасында көші-қон үрдісінің әлеуметтік аспектілері66 бет
Қазақстан Республикасындағы адам құқықтары жөніндегі уәкілдің 2009 жылғы қызметі туралы есеп135 бет
«Оралоблгаз» Ақ-да есеп-қаржы жұмыстарының ұйымдастырушылық - экономикалық сипаттамасы және ұйымдастырылуы37 бет
Ахметжанов Оралғазы Нұранбасұлы Қазақстанның шығысындағы көгершіндердің паразитоздары және оларға қарсы шаралар79 бет
Бөкей Оралхан9 бет
Орал тауы4 бет
Орал қ., «ОралСуАрнасы» АҚ автомобильдерді ТКК және жөндеу бойынша өндірістік-техникалық базасын жобалау80 бет
Орал қаласы – Азиядан Еуропаға, Еуропадан Азияға өтетін сауда жолы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь