Қазақ хандарының негізгі заңдары қазақ тарихының дерек көзі

Кіріспе

1. Негізгі заңдардың дерек көзі ретінде пайда болуын сынау.

2. Негізгі заңдардағы тарихи мәліметтердің деректік маңызы.

Қорытынды.
Сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Негізгі заңдардың дерек көзі ретінде пайда болуын сынау.
2. Негізгі ... ... ... ... маңызы.
Қорытынды.
Сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Моңғолдардан кейінгі ... ... ... ХҮ ... ... жартысы - ХҮІ ғасырдың басында Оңтүстік
және Оңтүстік Шығыс Қазақстанның (Жетісу), кең-байтақ ... ... ... ... ұзақ ... бойы саяси бөлшектеліп келген халқы, жалпы
мемлекеттік дамуға ... ... Мұны ... ... мен ... ... қарым-қатынас ережелерін реттейтін, ... ... ... ... ... ... мемлекет механизмінің
құрылысы мен іс-әрекеттерін реттейтін заңдық жүйенің, қазақ хандығы ... ... ... билеушілері Жәнібек пен Керей хандар мен олардың
мирасқорлары Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан және ... ... ... іс-
қимылдарындағы негізгі бағыт, жаңадан пайда болған мемлекетті нығайту,
саяси біртұтастығын сақтау, сонымен қатар ... ... ... Осы ... ... ... әсіресе Қасым хан, Есім хан, Тәуке
хан үлкен қажырлық ... ... ... ... ... қазақ
халқының ынтымағын, бірлігін, салт-дәстүрін бір ... ... ... ... ... отырған ұлы хандарымыз “Қасымханның
қасқа жолы”, “Есімханның ескі жолы”, Тәуке ханның ... ... - ... ... ... дерек көзі болып ... ... ... ұлы ... ... ... қатынастарды реттейтін, бүкіл
халықтың дау-дамайын шешіп ауыз біршілікке шақыратын, ... ... ... ... ... ... заңдар - елді тұтас біріктіру
жолында ... ... ... болды.
Қазақ хандығының нығаюы, оның құрамында этникалық аумақтың бірігуі
ХҮІ-ХҮІІІ ғасырдың басындағы ... ... ... ету кезеңімен
байланысты. Бұл кезең ... ... ... қатынастарды
реттейтін заңдық жүйелеріне зерттеушілер әлі ... ... ... ескі ... ... ... ... заңдары түп нұсқасы
анықталмай, тек ... ... Бұл ... ... ... етіп, өз
зерттеушісін күтіп отырған мәселелер болса , ал ... ... ... заңын
тек заңгерлер заңдық тұрғыда зерттеген. Демек, қазақ ... ... ... көзі ... табылатын қазақ хандарының негізгі ... ... ... ... ... аса ... мәселесі.
“Өткен өміріміздің тарихын білмей тұрып, қазіргіні болжау мүмкін
емес”, - деген екен ұлы ... ... ... ... қалыптаса келіп,
конституцияға ұласу тарихын әрбір ұлтжанды азамат білуі тиіс.
Қазақ халқы өзінің тәуелсіздігіне қол ... ... ... ... ... ... саралап, тарихымыздың “көлеңке беттерін
қайта қарастырып, тарихи тұлғаларымызды түгендеп жатқан ... ... ... ... ... ... ... іздеп табу, таңдау, жүйелеу, сыни
талдау және сыныптау арқылы жазылған бітіру жұмысына ... ... ... ... өзектілігі бұрынғыдан да арта түсері хақ.
Кеңестік тарихнамада қазақ қоғамындағы таптық бөлініс ... ... еді. ХҮ ... ... - ХҮІІІ ғасырға дейін
өмір сүрген тәуелсіз қазақ хандығының саяси тарихы, яғни хан, би, ... өз ... ала ... ... Ал ұлттық сана-сезім жоғары дамып
отырған уақытта мұндай ... ... ашып ... талдау аса қажет деп
ойлаймын. Сондай-ақ, қоғамның әлеуметтік-саяси, экономикалық жағдайын ашып
көрсететін, сол қоғамдағы заңдардың зерттеу объектісіне ... ... үшін орны ... ... Осы орны ... ... ұлт тарихының
тағдырын аман алып қалу, біздің, яғни ұлтжанды жастардың қолында. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудегі
маңызды қажеттілік деп ойлаймын.
Тақырыптың деректік негізі. Қазақ хандарының саяси-құқықтық ... ... ... ... сол ... ... нұсқасы бізге жетпеген.
Тіпті қазақ хандығының ішінен ... да, бір ... өмір ... алыс ... ... ... жазбаларында да ондай мағлұматтар осы күнге
дейін кездеспеген.
Орта ғасырдағы қазақ хандығы кезеңінің ... ... ... ... деректерді негізінен алғанда Шығыстың Қазақ еліне шектес
және алыс елдерінен шыққан авторлар ... ... ... және орта ғасырлық араб, парсы тарихшыларының ... Бұл ... ... ... ... нақты түпнұсқасы
жазылмаса да, қоғамның саяси, әлеуметтік, экономикалық, тұрмыстық, ... ... тағы ... ... мол ... ... ... заңдарының мазмұны бағдар, мақсаты – хандардың мемлекеттік
саясатымен тығыз байланыста құрылып, ... ... ... ХҮІ ... ... тарихшысы Мұхаммед Хайдар Дулатидың
“Тарих-и-Рашиди” ... ... ... ... ... ... ... тым қысқа болғанымен, дәйекті түрде баяндалады. /2/ /3/
Сондай-ақ, ХҮ ғасырдың екінші жартысы – ХҮІ ... ... ... ... ... және Шайбани ұрпақтары қалыптастырған
деректемелер мәселенің дерек көзі болып табылады.
Қазақ ... ... ... ... ... баяндалады. Олар
авторы белгісіз “Тауарих-и гузида-йи нусратнаме”, Молла Шадидің “Фатх-
наме”, Камал ... ... ... ... ... Темірдің ұрпағы,
Үндістандағы Ұлы Моғол империясының негізін ... ұлы ... ... атты ... ... ... бен Әли ... “Зубадат-ал-асар” шығармасында
ХҮІ ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығы мен шайбанилық Мауереннехр
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... ол кітабында: “Қасым хан бүкіл Дешті Қыпшақтың падишахы болды. Ол
ұлы істер ... үшін үшін ... адам еді, - деп ... ... ... ... ... туралы, олардың шаруашылығы, әдет-
ғұрпы, заңдары, діні, Сыр ... ... ХҮІ ... басындағы
жағдайы туралы ең маңызды мәліметтерді Фазлаллах ибн Рузбихан Исфаханидың
“Михман-наме Бухара” атты еңбегінен табамыз. /5/
Автордың өзі 1509 ж ... ... ... Шайбаниханның қазақ
хандығына жасаған жорығына ... ... ... мен ... ... және ... ... Оның мәліметтері тың, әрі
дәлдігімен құнды. Бұл ... ... ... пен ... ... қатысты
оқиғаларды бір жақты, яғни шайбанилық әулеттің ... ... ... ... цензураны басшылыққа алғанына қарамастан қазақ хандығы
дәуірінің құнды дерек көзі болып табылады.
Парсы тарихшысы Искандар Муншидің ... ... ... ... ... мен оның ... саясаты, қоғамдық жағдай жақсы баяндалады. Өз
жұртынан қуғындалып, қазақ елінде, Есім ханның сарайында құрметті ... ... хан ... ... ... ... ... Тәукенің кеңесшісі Қожаберген жыраудың жырлары да ... ... ... орын ... ... ... (тарихнамасы).
Орта ғасырлар кезіндегі Қазақстан тарихын зерттеу ХІХ ғасырдың екінші
жартысынан бастап берік ... ие ... Ол ... пен
Ш.Ш.Уәлихановтың есімдерімен тікелей байланысты. Аса көрнекті ориенталист,
шығыстанушы В.В.Вельяминов-Зернов өзінің 1864 жылы жазған ... ... ... и царевичах” атты еңбегінің екінші томында алғаш рет ХҮ-
ХҮІ ғасырлардағы қазақ тарихына назар ... ... ... ... ... Қазақ хандығының тарихы рет-ретімен баяндалып, бұл мемлекеттің құрылуы
туралы пікір айтылады.
Орыс шығыстанушылары есімдерінің ... ... ... шығыстанушы-
ғалымы, этнограф Ш.Ш.Уәлиханов көрнекті орын ... Оның ... ... ... «Қырғыздар туралы жазбалар» т.б.) қазақ
хандарының генеологиясы, ... ... мен ... ... ... ... ХҮ ғасырдың аяғы мен ХҮІ ғасырдың басындағы ... ... және ... жағдайлары, әдет-ғұрыптары туралы жазады. Қазақтың
аса көрнекті ғалымы, ағартушысы, ойшыл демократы еңбектерінің толық жинағын
1960-шы жылдарда Қазақ КСР ... ... ... ... ... ал ... ... қазақ және орыс тілдерінде қайта басылып шығарылды /7/.
ХХ ғасырдың 20-30-шы жылдарында, яғни ... ... ... алғашқы
жылдарда арнайы Қазақстан тарихына арналған, соның ішінде қарастырылып
отырған кезеңге ... ... ... ... ... ... Бұлар
А.П.Чулошниковтың, /8/. М. Тынышбаевтың /9/. С.Ж. ... ... Ақын һәм ... Ш. ... “Түрік, қырғыз-қазақ һәм
хандар шежіресі” деген шығармасын да атап өтуіміз керек /11/. Аталған ... ... ... ... Н.А. ... В.В. ... еңбектерінің
негізінде ана тілінде жаңғыртуға әбден сәтті ... ... ... жылы ... ... еңбек – “Қазақ ССР тарихы (Көне заманнан
бүгінге дейін)” жарық көрді /12/. Кітапты ... ... – Б.Д. ... Панкратова, Е. Бекмаханов сынды ғалымдар жазып шықты. Онда ... ... ... ... тарихы мықты да құдыретті деп сипатталып көрсетілді.
Бірақ бұл еңбек Қазақ КСР Компартиясы Орталық Комитеті ... ... ... ... деп ... сынға алынды.
Соңғы орта ғасырлар ... ... ... негізгі
проблемалары, ішінде көрнекті ғалымдар: Н.Г. Апполова, Г.Ф. ... ... В.Ф. ... сынды авторлар ұжымы 1957 жылы “Қазақ ... жаңа екі ... ... 1-ші ... ... /13/. Онда ... ... тарихына, яғни Қазақстан моңғол үстемдігі кезеңінде; қазақ
халқы мен Қазақ ... ... ... ... ... ... мен саяси құрылысы ... ... ... және ... хан ... тұсындағы кезеңдерге
қорытындылар жасалды.
1960 жылдары қарастырылып және парсы және түрік тіліндегі ... ... мен ... зор үлес ... С.К. ... ... Азия тарихын зерттеуші, шығыстың түпнұсқа ... ... ... ... ... тағы бір ... А.А. Семенов ХҮ ғасырдағы
шайбанилер әулетінің тарихы, оның ХҮ ... аяғы – ХҮІ ... ... ... ... ... ... жариялады /15/.
Бұдан кейінгі кезеңдерде қазақ қоғамындағы ішкі құрылымының әлеуметтік
ахуалын анықтауда зерттеуші-тарихшылар ... /16/. ... /17/. В.П. ... /18/ және Т.И. ... ... зерттеу тақырыбымызға өзек болып отырған мәселелер жан-жақты
талданып, зерттелді. Әсіресе Т.И. Сұлтановтың еңбектерінде ... ... ... ... жақтары қозғалды деуге болады. Мәселен,
зерттеуші – Қазақ хандығын біртұтас ... деп ... ... ... ... ... ... басында билік еткен ... ... ... ... ... /20/.
Мәселенің тарихнамасын қозғағаннан кейін, зерттеуші А. Исиннің есімін
және оның зерттеулерін айтпай кетуге болмайды. Ол ХҮІ ... ... ... ... хан билігі кезіндегі тарихын зерттегенде орыс
мұрағатының, елшілік ... ... ... зерттелуі ХІХ ғасырда Ресей шығыстанушыларынан бастау алып,
Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алған ... ... ... ... келеді.
Осы жылдар ішінде, ХҮ ғасырдың аяғы мен ХҮІ ... ... ... ... ... жан-жақты зерттелді деп айтуға болады. ... ... 50-70 ... орта ... парсы және түрік деректерінің
көптеп табылуы, олардың аударылып ғылыми айналымға ... ... ... П.И. ... /21/ П.С. ... /22/ И.Г. ... /23/ И.И.
Андреев /24/ сынды Ресей тарихшылары алғаш рет қазақ шаруашылығы, ... ... ... ... ... П.И. Рычков Кіші жүздің саяси тарихы
мен патша өкіметінің Қазақстандағы, ... ... ... Ал, П.С. ... ... халқының мәдени өмірі мен әлеуметтік құрылысы
туралы айтып өткен. Сонымен ... И.Г. ... ... де маңызы бар
екенін айтуымыз керек. Оның еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... деректер негізінде мәліметтер
келтірілген. Бұл еңбектің деректік құндылығы жоғары, өйткені, ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың басында өмір сүрген орыс ... ... ... ... /26/ ... ... ... өзіндік маңызын жоймаған тарихи
зерттеулер қалдырды.
А.Е. Левшин ... ... ... ... және
географиялық жағдайы кеңінен қамтылған. Сондай-ақ, ХҮІ ... ... ... басы ... ... ... баяндалған. Бірақ баса
көрсетіп айтатын мәселе А.И. ... ... ... ... ... алмай қазақтарды “тағы”, “жабайы” деп дөрекі түрде ... ... ... болса “Жеті Жарғының” алғашқы қағазға түсірушісі
болды. Ол ұлттық тарихымыздың әдеттік-құқық жүйелерін зерттеуде, 1816 жылы
өзі қатынасқан экспедиция бойынша ... ... ... ... ... ... орны ... халқының әдеттік құқықтарын жинау, зерттеу бағытындағы жарық
көрген ... ... /27/ П.Е. ... /28/ Д.Я. ... Л.А. Словохотов, /30/ В.В. Бартольд, /31/ И.И. ... ... де ... ... ... оқиғаларға байланысты
талқылау үшін өзіндік құны ... ... ... ... ... еңбектерінде бір жақтылық сақталған, олар қазақ қоғамының
әлеуметтік-экономикалық жағдайдың ... жете ... ... тек ... ... ... түсінік бергенін баса көрсетеміз. Сондай
авторлардың бірі А.В. ... А.Е. ... /34/ ... /35/.
еңбектерін атауға болады. Қазақстандық ... ... бұл ... ... Е.Б. ... /36/ С.З. ... /37/. Тәуке ханның
“Жеті жарғысына” ... ... ... еңбектің бірі С. Созақбаевтың
“Тәуке хан. Жеті жарғы” монографиясы /38/. Қазақ ... ... ... отан тарихы саласынан көптеген кандидаттық,
докторлық ... ... Атап ... ... ... ... ... мәдениеті және оның қалыптасу кезеңдері” /39/
атты тақырыпта ... ... ... Н. ... ... ... ... зерттеу” /40/, деген құқықтық тұрғыда зерттелген
және отан тарихынан Телеуова Э.Т. ... ... ... ... ... әлеуметтік және экономикалық аһуалы”, /41/ т.б. ғылыми жұмыстар
тақырыптың ... ... ... ... Қазақ халқының құқықтың
дүнесінің жиналып, зерттелуіне зор үлес қосып жүрген халық ... ... ... “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы аясында
шыққан он томдық “Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және ... ... ... ... ... ... беретін бірден-бір еңбек.
Осы он томдық еңбектің ІҮ томында ... ... ... яғни ... ... жолы”, “ Есім ханның Ескі жолы”, Тәуке ханның ... ... ... ... мен ... ... мен ... пікірлер
жазылған. Бұл еңбекте қазақ заңдарын зерттеушілер С.З. Зимановтың “Қазақ
хандары заңдарына шолу және ... ... Е. ... ... Бай Суичин Пожыпицтің, Қ. Салғараұлының, М. Ибраевтың, ... Б. ... Б.Ж. ... Ж. ... ... Н. ... М. Мағауиннің “Қасым ханның қасқа жолы ” мен
“Есім ханның Ескі жолы” жайлы ... мен ... және Е.М. ... ... И.Н. ... Е. ... Б. ... Н.Г. Апполова, Н.С.
Ахметова, Г.З. ... М. ... Г. ... Н.И. ... ... Т.М. ... Қ. ... З. Қинаятұлы, С. Өзбекұлы тағы басқа
көптеген ғалымдардың “Жеті жарғы” жайлы зерттеулері, ... ... ... А. ... Г. ... К. ... т.б. ... жеткен
нұсқалары және басқа да келелі мәселелер қамтылған /42/. Қазақ хандарының
заңдарын зерттеуге деген ... ... ... жиі ... Бұл қазақ
хандығы заңдарының толық зерттеліп, тарихнамасының тереңге тамыр жаятынын
көрсетеді.
Диплом жұмысының ... мен ... ... ... тұсындағы қазақ
хандарының негізгі заңдарын құнды дерек көзі ретінде талдап, ... ... ... ... ... ... хандарының негізгі заңдары
қазақ тарихының тұнып тұрған дерек көзі екенін дәлелдеуді алдыма ... ... ... жету үшін ... ... ... Қазақ хандарының заңдарына қатысты жазба деректерді іздеу, табу,
жинақтау, жүйелеу.
- Осы кезеңнің деректерін пайдалана ... ... ... ... зерделеу көптеген деректің ішінен шынайылыққа жақын, дәл деректі
саралау, ... ... ... ... ... ... еңбектерін
қарастырып, оларды бір-бірімен салыстыру, сын көзбен қарау.
- Заңдардың бізге жеткен нұсқалары мен ... ... ... хандарының заңдарына ішкі, сыртқы сын жүргізу, яғни ... ... ... ... қазақ хандары заңдарының бастауын анықтау.
- Негізгі заңдардың түпнұсқалық мәселесіне назар ... ... ... Абай ... заң – ... хандары жарғыларының заңды жалғасы ... ... ... ... Жеке ... ... мен батыл
көзқарастар айту.
- Негізгі заңдарды ортақ қасиеттері бар, ... ... ... ... ... ... бөлу, яғни қазақ хандарының
заңдарын алғаш рет сыныптау.
- Қазақ хандарының негізгі заңдарын тарихи ... ... ... ... мәліметтердің деректік маңызын ашып ... ... ... ролін байыптау. Қарастырып отырған
негізгі заңдардың баптарын талдау, тарихи тұжырым айту.
Диплом жұмысының хронологялық шеңбері. Көне ... ... ... ... ... ... шолу жасалынып, негізінен қазақ
хандығы дәуірінің (ХҮ ғ.ортасы- ХІХғ. ортасы) өрлеу ... үш ... ... ... яғни ... хан ... Есім хан (1598-1645),
Тәуке хан (1680-1718) билік құрған кезеңін қамтиды.
Диплом жұмысының құрылымы. “Қазақ хандарының негізгі заңдары ... ... көзі ... ... диплом жұмысым кіріспеден, екі
тараудан тұрады: бірінші тарау негізгі ... ... көзі ... ... ... яғни ішкі сын, ... ... тұрады. Мұнда шынайылық деңгейін
анықтау, өкілеттілік проблемасы, деректердің ... ... ... оқи білу ... ... ... пайда болу уақытын анықтау,
деректің пайда ... ... ... ... ... ... деректің әлеуметтік функциясы мәселелері қарастырылды. Екінші
тарауда ... ... ... ... ... ... заң баптарына сыныптау, талдау жүргізілді. Қорытынды бөлімде
диплом жұмысын тәмәмдап, одан туған ой-пікірді сараптадым және қазіргі ... ... ... ... ... мен ... ... тұрады.
1. Негізгі заңдардың дерек көзі ретінде пайда болуын сынау
Бірнеше мың жыл бойы Евразия көшпелілерінің нақ ... Алаш ... ... ... ... мен ... өз ... мемлекет құрған
уақыты ХҮ ғасырдың ортасы екендігі белгілі. Керей мен Жәнібек ... ... ... ... үшін ... - одан ... ... кезінде де өз жалғасын тапты. Яғни, мемлекетті нығайту, ... бір ... ... бір ... ... ішкі және ... саяси
аһуалға заңдарды ыңғайлау мәселелері болатын.
Әлемдегі кез-келген елді алып ... ... ішкі және ... ... ... ... ... жүйесі болды. Мысалы, тарихқа көз жүгіртсек,
ежелгі Вавилондағы “Хаммурапи ... ... ... ... ... ... ... “Кануннаме” заңдары, орта ғасырлардағы ... ... тән ... шындығы”, т.б. заңдарының болғаны тарихқа
аян.
Қазақ өркениетінің құқықтық қатынастарының тарихын ... ... ... ... ... ... даму үрдісін және мемлекеттің саяси-
әлеуметтік құрылымы маңындағы күрделі мәселелерді анықтауға жол ашады.
Қандай құқық ... да ... ... орай ... бұл ... ... ... мәселесін қарастыруда әдеттік-құқықтық
қатынастардың маңызын көрсетеді. Көшпелі мемлекеттердің ... ... ... әр ... ... ... ... оның қызметі
және ішкі мәні жақын болды. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы, саяси
билік формасы, ... ... ... даму үрдісі көне дәуірден
бастау алады. Қазақ территориясында көне ... өмір ... ... ... ... ... қатынастар мен құқықтық жүйенің
сипаты қазақ қоғамының өзіне тән құқықтық негіздерінің қалыптасуына ... ... ... ... дерегі болып табылатын қайнар
көзі - әдет-ғұрып құқығы болып табылады. Қазақтың құқығының бастаулары ... ... ... 2) шариғат нормалары, 3) жеке ... заң ... 4) ... ... құрайды.
Ауызша әдет-ғұрыптық ережелер алғашқы адамзат қоғамының қалыптасуымен
қатар жүрді. Қоғамдық ... ... ... ... ... ... алуына әсер етті. Алғашқы құқықтық қатынастардың
пайда ... ... ... ... ... Көшпелі қоғам жағдайында
рулық қатынастардың үзілмей сақталуында, көшпелі мал шаруашылығындағы
қатынастарды реттеуде ... ... ... жол ... табылды. Қоғамдағы
ережелердің қалыптасуы атқаратын қызметіне сәйкес, жасына қарай реттелді.
Осы ережелер қоғамның өз ішінде ... ... оның іске ... ... ру ... міндеттері және құқықтары қалыптасты. Құқықтық
жүйенің пайда болуына әлеуметтік ... ... ... жүйесі де ықпал етті. Осыған орай, меншік құқығы және құқықтық
тәртіп әр қоғамда өзіндік ... ие. ... ... рулық қатынастың
беріктігі, индивидтік құқықтың ... ... ... Қоғамдағы жеке
индивидтің іс-әрекеті қауымдық ... ... ... ... ... ... ... да әсер етті. Сыртқы жаудан
қорғану мақсатында рудың әр мүшесі жауынгер болды, ал ... ... ... ... басқару құқығы берілді. Бейбіт өмірде құқықтық қатынастар әдет-
ғұрыптарға негізделді. Сондықтан алғашқы құқықтық жүйеге әдет-ғұрып ... Бұл ... ... ... ... ... қамтиды. Көптеген
халықтарда ауызша дәстүрлі құқықпен қатар, халықаралық, сауда ... ... ... ... өмір ... ... Қазақ
құқығының бастауын ру ішінде ... ... ... ... ... ... рулық құқықтан тыс ... ... ... ... ... ... негізінде саяси, діни тағы басқа
құқық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына жағдай жасады.
Cонымен қазақтың әдеттегі құқық негіздерінің ... ... ... ... қай ... де ... Бұл тіршіліктің даму
заңдылығы. Көшпенді тіршіліктің ықпалындағы жеке-жеке тайпалар белгілі бір
кезде одақ болып бірігуі негізінде елді ... жаңа ... ... ... жаңа ... мен жаңа ... ережелері тәріздес түрлі
категориялар да туып отырған, ... ... ... ... жаңа ... ... ... түсу арқылы жалпы халықтық мәдениетке қарай
бұрынғысынан гөрі бір қадам болса да ілгерілеп, жаңа бір ... ... ... қалаған. Осындай негіздің алтын арқауы, үзілмей жалғасып келе
жатқан заңдылық, ұлан-байтақ қазақ ... ... ғұн, ... ... әр ... өрлеп, күшейіп билік құрғаны болып табылады. Қытай
жазба деректеріне ... ... ... ... ... ... жинағы
болған. Бұл құқық жинағының негізгі мазмұны ... ... ... да, ... осы ... ... қылмыстыларды жазалап, өрескел ауыр қылмыс
жасағандарды өлім жазасына кескен. ... ... ... ... ... ... ... туындатты. Рулық қатынастағы
индивидтің құқығы осы ру ішіндегі ... ... ... Бұл ... ... ... бастау алып сипаты жағынан ... ... де, ... ... құқықтық жағдайдың және құқық салаларының
қалыптасуы арқылы мемлекеттік органдарды ... ... ... ... ... ... ... бастапқы
номадтық кезеңнің өзінде “күнә түсінігінен”, отбасылық қатынастардан шығып
көптеген ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Бұл нормалар биліктегі
қатынастарға және жеке меншік түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... дамуы
мемлекеттіліктің қалыптасуымен қатар жүрді. Қазақ ... ... ... ... мемлекеттерінің дағдылы құқығын, саяси, азаматтық, қылмыстық
құқықтық ережелердің тарихы осы мемлекеттердің ... ... ... ... ретінде қарастыруға болады. Біртұтас
мемлекеттіліктің негізінің қалануында қоғамдағы ... ... ... күрделене бастағанын біз түрік дәуірінде де байқаймыз.
ҮІ ғасырда Орталық Азиядағы көптеген тайпалық одақтардың
бірігуі негізінде ... ... ... оның ... салушы Бумын
қағанның мемлекеттің тұтастығын, қоғам мүшелерінің ... ... заң ... ... ... Оның баптары қытай
деректерінен белгілі \43\.
Алғашқы Түрік ... заңы ... ... қоғамының
талаптарына сай отбасылық, азаматтық, қылмыстық істерді ... ... бұл заң ерте ... ... ... тән ... Мемлекетті
басқарудағы саяси әдістер, ... ... ... ... ... ... ұғымын туындатты. Мұндай саяси билік түрік
қоғамындағы құқықтық құрылымды үш нормаға негіздеді. Азаматтық, ... ... ... ... ... ... Мемлекеттегі билік
тұтқасын ұстаған “Ашина әулетінің” құқығы ерекше болды. Бұл ... ... ... ... заң ... ... Қаған
билігі билеуші әулет ішінде мұраға беріліп отырған. Биліктің атадан балаға
ғана емес, ағадан ініге берілу ... ... ... ... ... аралық қатынастардың ережелері халықаралық құқық ... ... ... ... ... нормалар ҮІІІ ғасырларда жинақталған
құқық жүйесі “Төреге ” бірікті. Түрік ... ... ... заң
шығармашылығы мемлекет ішінде “Төренің” таралуына ықпал жасады. “Төре” елді
басқару, билік жүргізу құқығын қамтыды. Оның негізгі ... ... ... ... ру арасындағы қайшылықтарды, қарым-қатынасты
реттеуді көздеді. Түрік ... ... ... және ... осы қоғамның мұрагерлерінің құқықтық қатынастарында жалғасын тапты.
Осы жерде айта ... бір ... ... ... ... ... ... зерттелген “Төре бітігі” ХҮІ ғасырға жататын қыпшақ-армян заңдар
жинағы және ... ... ... сақталуы Дала
өркениетінің құқықтық қатынастарының ықпалын ашып беретін сияқты.
Дала өркениетінің тарихындағы ... ... ... бірі ... ғасырдың басында тарих сахнасына көтеріліп,
өзінің ... ... ... Еке ... ... ... ... нығайту мақсатында көшпенділердің әдеттік-құқықтық нормаларының
жиынтығына сол кезеңдегі моңғол қоғамының ... орай ... ... ... заң жинағы “Ұлы Яса” болды. “Ұлы” деп
аталуы моңғолдардың барлығына ... заң ... Осы ... ... ... ... ... ерекшеленді. Яса моңғолша-жасақ,
йосун “қаулы”, ... ... ... Яса ... ханның қабылдаған
моңғолдардың заңдар жиынтығы және ... ... ... ... бұл заң ... 1206 жылы өткен құрылтайында қабылданған.
Бұл ... ... ... ... найман, меркіттерге жасаған жеңісті
жорығынан кейін жиналған Ұлы құрылтайда қабылдануы оның ... ... ... ... 1218 жылы ... ... жорықты ұйымдастыру
мақсатында жиналған құрылтайда толықтырулар ... 1225 жылы ... ... ... ... ... сақталмаған. Оның үзінділері
араб, парсы, тарихшыларының еңбектерінде кездеседі. “Ұлы Ясаның” ... ХІІІ ... ... ... өмір сүрген парсы жылнамашысы Ала
ад Дин-Ата Малик Джувайнидің “Тарих-и-Джахангушай” аударғанда ... ... атты ... ... /44/.
Зерттеушілер арасында Ясаның баптарына қатысты пікірлер
баршылық. Оған ... ... ... ... қазақ, қалмақ, татар
зерттеушілері өздерінің көзқарастарын ұсынған. ... ... ... осы ... ... Зардыхан Қинаятұлының “Қазақ мемлекеті және
Жошы хан” атты ... осы ... ... жан-жақты талдаулар
жасалынған. Мұнда біз осы уақытқа ... ... ... ... ... ... болсақ, мұнда қытай, моңғол
ғалымдарының тұжырымдары айтылып өтеді Қытай ғалымы Ли Зу Фин ... ... ... ... ... ... қарастыру талдағандығын атап өтеді
Тарихшы Б. ... бұл ... ... ... ... ... ... қарай алты бөлімге бөліп, 54 бабын ашып берген. Бұл
заң Шыңғыс ханның құрған мемлекетімен қатар пайда болған жоқ. Оның ... ... әр ... ... билік құрған Түркі, Тунгус, Моңғолдық
мемлекеттерінің қалыптасып кейінге мұра болып ... ... ... жөніндегі Зардыхан Қиянатұлының пікірі өте орынды . /45/.
Қоғамдық қатынастардың күрделене түсуі, ... ... ... ... ... ... Сондықтан Шыңғыс
ханның құрған мемлекетін өзіне дейінгі осы территориядағы бір ... ... ... ... ыдыраған мемлекеттердің тікелей мұрагері
ретінде қарастырған жөн.
Сонымен Моңғол ... ... ... ... ... Бұл заңның күштілігі сонда, Шыңғыс хан ұрпақтары Моңғол
империясынан ... ... ... ... да осы ... бағынып, берік
ұстауға тырысты. Ясактың құрамы халықаралық құқық, мемлекеттік ... ... ... құқық, сауда құқығы, сот құқығы, заңды бекіту
сияқты ... ... 1. Тақ ... Хан ... ... ... халықтар, оның ішінде мұсылмандарда кездесетін ханға және ... ... ... ... ... ... салынсын. Әрқайсысы
бастапқыда қойылған өз есімдерін қолдануы тиіс.
2. Кімде-кім ... ... ... ... өзін ... ... өлтіру керек.
3. Әскерге 20-ға толғандар алынсын. Әр ондық, жүздік, мыңдық, түменде басшы
тағайындалсын.
4. Кімде-кім арсыз әрекет жасайтын болса өлім ... ... ... ... етін ... келсе, алдымен оның ішін жарып жүрегін
қолымен қысып өлтіріп оның етін ... ... ... ... ... малды бауыздаса, оның өзін бауыздау керек.
7. Кімде-кім ... ... ... ... ... ... ... тұрған екі жақтың біріне ... өлім ... ... ... рұқсатсыз киім немесе тамақ берсе өлімге кесіледі.
9. Кімде-кім қашқын құлды тауып, оның қожайынына ... ... Кісі ... қылмысы үшін құн төлеу арқылы құтылуға болады.
11. Кімде-кім ат ұрласа оның құнын ... есе ... ... тиіс. Егер
мүмкіндігі болмаса ол баласын беруі тиіс.
12. Құран оқитын дін ... ... ... ... ... дәуіріштер барлық салық түрлерінен босатылады.
13. Әркім таңдамай барлық дінге құрмет көрсету тиіс.
14. Кімде-кім үш мәрте қарыз алып, оны үш ... ... ... алмаса
өлімге кесіледі.
15. Кімде-кім зайыбының көзіне шөп салса ешнәрсеге қарамай, ол ... не ... ... ... ... ... ... арасында бұл заңның берік орнығуын
Рашид- ад-Диннің шығармасында берілген ... ... ... ... ... кеткен салт-дәстүрлері (йусун) мен заңдарын (иасак) сақтап,
оларды өзгертпей қатаң ұстанса онда көктен олардың елдеріне көмек ... ... ... пен шаттықта өмір сүреді” –деп берілген. ... ... ... үзінді осы заң мемлекеттің ... ... ... ... ... ... кейін дүниеге
келген мемлекет басшыларының ұлдары тұсындағы ұлы адамдары, батырлар ... ... ... ұстанбаса, онда мемлекет істері шайқалып, тоқтайды,
олар Шыңғыс ханды өте ... ... ... оны ... берік ұстау Шыңғыс хан ұрпақтары үшін қаншалықты маңызды
болса, олардың ... ... ... ... бағынуы
міндеткерлік болды. Әрине, бұл жағдайдың орындалуы қиындық туғызды. Оның
мәні Ясаның көшпелілер өміріне ... ... ... ... Иран
сияқты бағындырылған отырықшы аймақтарда ертеден қалыптасқан ... ... ... және ... ... тыс ... ... баптары арасындағы қайшылықтар жергілікті билік иелері ... хан ... ... ... ... ... әсер
етті. Түркістан иелігінде билік құрған Шағатайдың Ясаны ... ... ... ... ... “Ол өзіне бағынышты
халықты Ясамен қорқытып, оны бұзғандарды жазалайтындығын білдірді, оның
әскері ... ... ... ... ... ... әйел ... толтырылған табақпен жалғыз еш қорықпай жүре алатын. Ол кішігірім
қаулылар ... ... Бұл ... ... үшін ауыр ... ... ... туралы қаулысы нәтижесінде Хорасанда ашық мал бауыздаудан
қорықты. Мұсылмандарды өлген мал етін жеуге мәжбүрледі”… /46/.
Моңғол ұлыстарында ... ... ... ... созылғаны
белгісіз. Темірдің құрған Мауереннахр мемлекетінде түрік ... ... ... ... ... атады. Сирия және Хорезмде ... және ... ... ... ... ... деп ... олардың қол
астындағыларды мұсылмандар ретінде қабылдамады. Темірдің ұлы Шахрух тұсында
(1409-1447жж.) шариатты ғана мойындау, Шыңғыс ... ... және ... жою туралы қаулы қабылданды. Ал Шахрухтың баласы Ұлықбек керісінше,
Шыңғыс ханның барлық заңдарын орындауды ... ... ... соңғы
билеушісі Бабырдың Яса жайында пікірі оның жазбаларында анық берілген:
“біздің ... ... ... ... ... орындап отырған
құрылтайда, тойда, тамақ ішерде, отырса да, тұрса да ... ... ... ... ханның өсиеті барлық адам орындауға ... ... ... кім ... өзінен кейін құнды өсиет қалдырса оны ұмытпау
керек” /47/. Ясаның ... ... ... ... ... өз ... жоғалтпады. Шығыс Дешті-Қыпшақтың өзбек-қазақ
билеушілері маңызды мәселелерді шешуде Ясаға жүгінген. ... ... ... хан ... ... ... тұсында Яса негізгі заң
ретінде қабылданып, барлық істерді шешуде осыған жүгінді. Әрине, ұлан-ғайыр
аймақты алып жатқан Моңғол ... ... жері ... ғана ... қате болар. Жоғарыда атап өткендей, Яса жергілікті жаулап алынған
халықтардың дәстүрлі құқық ... ... өмір ... ... ханның
моңғол мемлекетін күшейту мақсатында қабылданған бұл заңының кейбір баптары
кейінгі көшпелі мемлекеттердің құқықтық ескерткіштерінде, ... ... ... ... қазақтың құқықтық негіздерінің тарихи бастауларын осы
территорияда мемлекеттілігі қалыптасып, күрделі қоғамдық даму ... ... ... ... ... ... және ... қабылдаған заңдары мен біліктері құрайды.
Қазақ құқығының тарихи ... шолу ... ... ... заңдарының пайда болуының обьективті алғышарттары мен
жағдайларын анықтау арқылы қазақ хандарының ... ... ... ... ... ... моңғол дәуірі еуразиялық аймақтағы халықтардың өмірі мен
дамуына ... ... ... ... ... ол ... бифуркация
нүктесі іспетті. Ескі тәртіптің орнын хаос баса, жаңа тәртіпті іздестіру
ісі одан әрі дамудың ... ... ... ... ... алу түрінде
жүріп жатады. Мұндай ізденістің бірі - Шыңғыс ... ... ... мен оның ... тарихындағы келесі аса ауыр
да бетбұрысты кезең қазақ хандығы кезеңімен тұспа-тұс келеді. ... ... ... ... ... ... тағдырына әсер еткен оқиғалар аз болған
жоқ. Олардың ішінде ең маңыздысы - ХҮғасырдың орта шенінде Қазақ ... ... ... ... ... де сан қырлы процестің нәтижесінде
қазақ этнонимі қалыптасып, ол ... ... ... ... ... мен ... құрған Қазақ Хандығын нығайту мен
орталықтандырудың күшеюі - олардың ұрпақтары ... хан, Есім Хан, ... ... хан, және т.б. ... тұсымен сәйкес келсе, екінші жағынан қазақ
жерін Жоңғар мемлекетінің басып алу ... төне ... ... халқының тарихына қатысты жоғарыда аталған екі дәуірді
ортақтастыратын не? Қазақ мемлекетін құру ... осы екі ... ... бар ма?
Әр дәуірдің ... ... ... ... ретіндегі
ерекшеліктері де сол кезеңдердің ерекшеліктерінен туындайды. ... ... ... бойынша, заңдар сабақтастығының да болатындығын
байқауға болады. Яғни, жазаның жекелеген баптары ... ... ... ... ... ... ... дерек көздері дәлелдейді.
Қарастырылып отырған ... ... ... ... ... жалпы заңдар жинағының жасалуына түрткі болған жағдай ортақ. Ол
- дәстүрлік құқықтың өмір сүріп тұрған нормаларын қоғамның жаңа ... ... ... олардың ішінен билеуші ... ... ... ғана ... ... және ... сай ... нормалардың
орнына жаңасын, талаптан шығатындарын жасау.
С. Кляшторный мен Т. ... ... ... ... ... ... /48/. ... отырып, Қазақ хандарының
заңдарын қалпына келтіру мәселесі-бүгінгі таңдағы қазақ тарихының ... ... ... да, Қазақ хандарының негізгі заңдарының
да бізге жұқанасы ғана жеткен. Қолда бар ... ... ... ... ... негізгі заңдарын ... және ... ... бір-бірімен салыстырып талдап, бірқатар байламдар жасау
арқылы қазақ хандарының негізгі заңдарының пайда ... ... ... ... ... ... ... - қазақ тарихының маңызды дерек
көздерін құрайтындығы күмәнсіз. ХҮІ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ тарихындағы
қазақ хандарының негізгі ... ... ... тарихының дерек көзі
ретінде пайда болуын сынау және мәселелерді қарастырар бұрын, осы заңдарды
тудырған қоғам ... ... ... ... ... кездердегі саяси-әлеуметтік хал-аһуалын, қазақ ... ... ... ... ұлы, ... ... ел
билеудегі саясаткерлігіне, қоғамға тигізген әсерлеріне, жалпы ... ... ... шолу ... ... сипаттай отырып талдап,
қарастыру арқылы, қазақ хандарының заңдары – сол қоғамның ... ... ... көрсетумен қатар, қазақ хандарының заңдары өз кезеңінің теңдесі
жоқ, құнды дерек көзі екендігі айқындала ... ... ... ... ... ... ... Орда ыдырап, оның
орнына Ақ Орда мен Көк Орда пайда болғаны, осы ордалар ... ... ... ... ... ... ... ұлт, этнос ретінде
қалыптасуы осы кезге сәйкес келеді. Осы кездегі алғашқы ... ... ... ... мен ... ... еді. Олар өз ... ханнан бөлініп, Жетісуға келіп Шу бойына өз ... ... ... ... ... өзінің ақылдылығы, парасаттылығымен
Жәнібек пен Керей Алтын Орда мен Ақ Орданың құрамында жүрген, тілі, салт-
дәстүрі бір ... өз ... ... ... жеке ел, ... ... ерен ... сіңірді. Осы негізі қаланған қазақ
мемлекетін одан әрі дамытып, ... ... ... ... жүргізіп,
әлеуметтік, саяси, экономикалық жүйені реттеп отыратын ... ... ... ... ... хандарының бірі - Қасым хан есімі
тарихта “Қасым ханның қасқа жолы” деп аталатын ... ... ... ... негізін салушылардың бірі Жәнібек ханның
үшінші ұлы Қасым 1445-46 ... ... ... /49/. Оған дәлел, 1513
жылдың күзінде Шу өзені жағасында онымен Шағатай ханның ұрпағы Сұлтан ... ... ... ... ... ... болған кезде,
олардың замандасы, тарихшы Мырза Хайдар Дулаттың айтуына қарағанда, «Қасым
ханның жасы алпыстан ... ... ... еді» /2/. Ал ... ... ... оның ... есімді анасы Мұхаммед Шайбани ханның әкесі
жағынан бір болып келетін кіші ... ... ... шешесінің туған
сіңілісі болатын /50/. Бұл деректі Мұхтар Мағауиннің “Қазақ тарихының
әліппесі” атты ... ... ... де ... Онда: “Қасым хан қазақ
ордасын салушы екі арыстың бірі - ... ... бел ... ... – Жаған-бегім. Болашақ ұлы хан 1445 жыл шамасында дүниеге ... ... ... Барақ ханның өлгеніне әлі жиырма жыл да толмаған, ... ... ... Орда ... әлі ... ... Ес ... шағында Қазақ
Ордасының шаңырағы көтерілуі, ат жалын тартып мінген кезінде сол ... ... ... ... күресті көзімен көруі арыстан туған Қасым
сұлтанның өзгеше тұрпатты қайраткер ретінде қалыптасуына себеп болды.” /51/
-деп жазады.
ХҮ ғасырдың соңы мен ХҮІ ... ... ... ... ... өміріндегі ең маңызды орындардың бірі Қасым ханның еншісіне ... бір жолы ... ... ... ірі ұлыс ... көп ... ... билеуші-реформатор – міне осының барлығы, елдің аумалы-
төкпелі кезіндегі кезеңдегі Қасым ханның тағдырдың жазуымен ... ... ... ... Сонымен қатар нақ осы кезеңде жас қазақ мемлекетінің
орнығу және нығаю процесі жүріп жатты. Өз ... ... да ... ... өзара соғыс, елдің шекарасын қалыптастыру, міне осының
барлығы ... ... ... тиіп және оның ... ... да ... ... тұғын.
Үлкенге бағыну дәстүрін ұстанған нағыз дала ұлы ретінде Қасым
әкесінің ... ... ... ... ... ... ханға бағынып,
оған бас иіп жүрді. Шынында да, Қасым сұлтанның есімі ХҮ ғасырдың 70-80-ші
жылдарында ... ... ... ... ... ... жатқан
соғыстарды баяндайтын жазба деректердің ... ... ... Онда
Қасым сұлтан: “Дешті Қыпшақтың белгілі сұлтандары мен даңқты баһадүрлерінің
бірі және Бұрындық ханның атты ... бас ... ... Есімі бүкіл Дешті Қыпшақ, Мауереннахрға белгілі бола ... ... ... мен жеке ... ХҮІ ... ... одан сайын
артты.
1511 жылы хандық билікті қолына алып, ... ... ... ... ... Бұл ... ... былай деп
айтылады: “Қасым хан бүкіл Дешті Қыпшақтың әміршісіне айналды және ... және ... ... ... ... атаққа Жошы ханнан кейін ешкім
ие болған емес” /53/.
Бұл жерде мынаны ескеруіміз керек, яғни ... хан ... ... қана ... ... ... еңбегінен ғана емес, қазақ ханының көптеген
замандастарының да жазбаларында айтылады. Мысалы, Камал ... ... ибн ... ... ... ... ... Бабыр, Хондемир және
т.б. айтуға болады.
Міне, осылайша Қасым ханның тек ... ... ... емес,
бүкіл Дешті Қыпшақ, Мауереннахр, Жетісу және тіпті Шығыс Түркістанға аты
шыққан аса құдіретті ... ... көз ... ... оны Жошы ... ... қатар қояды. Сонымен қатар, қол
астындағы қазақтардың саны бір миллионға жеткендігі және үш жүз мың ... ... ... өзі көп ... ... ... ... Орданың бұғауынан жаңа босап шыққан және
отаршыл-империялық бағытты ұстанған Ресеймен терезесі тең ... ... ... ... ... ... ең ... болып, Ресейдің ұлы князі
ІІІ Василийге елші жіберіп, дипломатиялық қарым-қатынас ... ... ... ... ... Қасым ханның билік жүргізген кезеңдегі ... ... нақ сол ... ... Европаға белгілі болды. Сонымен
қатар, олар қазақ ... ... ... ... ... де ... ... қолбасшылық дарыны, ХҮІ ғасырдың басында Сыр ... ... ... үшін Мұхаммед Шайбани ханға қарсы күресте ерекше көзге
түсті. Осы кезеңде өзбектердің қазақтарға жасаған төрт ... ... ... ... ... ... әрекет етті. Өйткені, ол бүкіл қазақтардың
атты әскерінің бас қолбасшысы болды. Мұхаммед Шайбанидың 1510 жылы ... ... нақ сол ... ... ... ... ... Дарынды
қолбасшылығы, соғыс ісін шебер пайдалануы ... ... ... ең ... нүктесі Сайрам қаласы Қазақ хандығының құрамына өтіп,
Қасым ханның билік ету аясы бүкіл Оңтүстік Қазақстанға берік ... жылы ... ... ... да ... ... құрамына өтуі,
Қасым ханның тұсында орын ... Ал ... ... ... да ығыстырып, Қазақ хандығының шекарасын Жайық өзенінің ... ... ... барлығы, әлбетте, Қасым ханның көреген билеуші,
құдіретті хан және ... ... ... екендігіне күмән
тудырмаса керек.
Ел басқару жүйесінде ата жолын ұстанған Қасым хан ... ... жаңа ... ... жаңа ... жүйесін енгізеді. “Қасым ханның ... ... бұл көне ... сол ... ... ... қоғамдық және
хұқықтық заңдарын қалыптастырады, әдет-ғұрып, ... ... жеке ... ... ру ... мен ... топтар
арасындағы қатынас жүйесін тағайындайды. Қазақ Ордасының мемлекеттік
негіздері де осы “Қасқа ... ... ... ... ... ... нақ сол мемлекетте өмір сүріп жатқан адамдардың
қоғамдық қатынасын реттеуші күш болды. ... ... ... ... ... ... барып тірелетіні белгілі.
Қазақ халқының алғашқы заңдарының бірі Қасым ханның ... ... ХҮІ ... ... ... ... “Қасым ханның қасқа жолы” атты әдет-
ғұрып заңы болды. Ол ... ... ауыз екі ... ... ... ... болмаса, өкінішке орай осы заңдық актінің
жазбаша түрі бізге ... жоқ. ... ... ... ол бес бөлімнен тұрады:
1) Жекеменшік нормаларын реттейтін құқық;
2) Әскери істерге байланысты құқық нормалары (міндеткерлік,
әскери қосындарды құру принциптері, әскери ... ... ... құқық нормалары;
4) Халықаралық құқық нормалары және елшілік ... ... және ... ... ... Әлкей Марғұлан ... ... ... ... орта ... Қыпшақ, Шағатай ұлыстарында қолданылған “Ярғу”
заңынан алынған, қазақша “Жарғы” ... ұғым ... деп ... ... ... мәні – ... яғни нәрсенің салмағын бір жағына аудармай,
дәл, әділ һәм тура ... ... ... ... тура шешкен билерді халық
бұхарасы ардақтап “қара қылды қақ жарған” деп ... ... ... бұл заңның түбегейлі идеясы ежелгі ... ... ... ... кеңес дәуіріндегі еңбектерде, Қазақ Совет Энциклоедиясындағы
Ә. ... мен С. ... ... бұл ... ... ... ... топқа бөледі:
1. Мүлік заңы (мал, мүлік, жер дауын шешу ережелері).
2. Қылмыс заңы (кісі өлтіру, ел шабу, мал ... ... ... ... заң ... ... аламан міндеті, қара қазан, ердің құны,
тұлпар ат).
4. Елшілік жоралары) майталмандық, шешендік, ... ... ... Жұршылық заңы (ас, той, мереке үстіндегі ережелер, жасауыл,
бөкеуіл, тұтқауылдардың міндеті) /55/. Бұл ... 1993 жылы ... көне ... ... де пайдаланады /56/. Қытай ғалымы Пожыпиц ... 1988 жылы ... ... жарияланған, Иманғали Назан аударған,
бізге академик Ғ.Сапарғалиев арқылы жеткен “Қазақ заңдары туралы ... атты ... да осы ... ... /42/. Сондай-ақ, көптеген
зерттеушілер де осы бес бапты өз еңбектерінде көрсетіп жүр. ... ... ... сабақтастығы” мақаласы дәлел бола ... /57/. ... соңы мен ХҮІ ... ... Бұхараның ишан-қазылары қазақ
өлкесіне діни үгіт ... ... ... ... ... Ол ... дінсіздердің ісі, оның орнына шариат қағидасына ауысыңдар, соған
ден қойыңдар. Ант ... ... ... деп айтпаңдар, “Құран соқсын” деп,
құранды бастарыңа көтеріңдер ” – деп үгіттейді.
Әлкей ... ... ... ... ... ... шиеленіскен
кезінде қалың қазақтың, оның басшылары от ауызды, орақ тілді, елге сыйлы
билердің ықпалымен ... хан ерте ... бері ... ... ... заңын күшейтті. Осындай себептерге байланысты, халық Қасымның
шариғатты алмай, ... ... ... заңы- “Жарғыны” жаңадан
көтергенін ... ... оны ... ... ... жолы” деп атап кеткен
/57/.
Әлі күнге “Қасым ханның Қасқа ... ... ... ... Оны табу ... де қиын іс. Ол келешектің ісі. Бұл заңды өзінше
топшалап, тұжырымдап атақты ғалымдар Әлкей Марғұлан мен ... ... ... ... ... Совет Энциклопедиясына мақалалар жазды, ал кейбір
зерттеушілер өз еңбектерінде бұл заңның атын ғана атап ... ... ... ол заңның бет-пердесін толық ашып бере ... Ал, бұл ... ... ... көзі ... ... ... қолға алынбаған мәселе.
Алдымызда әлі көп ізденулер ... тұр. Ол ... ... шет ... ... ... заңдарына қатысты материалдарды жинап алу керек.
Еліміздің ата-баба заңдарына байланысты маңызды тарихи деректердің ... ... мен Азия ... әсіресе Қытай, Иранның т.б. архив
қоймаларында, сол секілді Ленинград, Мәскеу, Қазан, Орынбор, Ташкент, Омбы,
Алматы т.б. ... ... ... ... ... ... бөлімдерінде, жеке адамдарда сақтаулы. Шетел
архивтерінен ізденіс барысында ... ... ... ... ... ... әбден мүмкін. Себебі, “Қазақ хандығы Қасым хан ... ... ... ... жасап, батыс Европаға
танылды. Ұлы князь Василий ІІІ ... ... ... ... байланыс орнатты. Қазақ халқы дербес ... ... ... ... ... Австрия дипломаты Сигизмунд Герберштейн өзінің
жазбаларында бұл жайтты ... /57/. Осы ... ... ... ... ... сол ... де тарихына әсер
ететіні сөзсіз. Бұл кездегі ... ... ... әр ... ... ... Сонымен қазақ өмірінің жағдайы қызықтырған
шетелдіктер қазақтың тұңғыш әдет-ғұрып заңы ... ... ... ... ... мүмкін іс. Сол себепті “Қасым ханның Қасқа жолы” атты жарғы шет ... өз ... ... шаң ... ... кім ... ... шын жаны ашыған бір жан бұл түпнұсқаны тауып, ел тарихының жамауын
жамап, өз ... ... ... күн ... деп сеніммен айтуға болады.
Себебі, бүгінгі ұлт ... ... ... бағыты мүлдем жаңа
бағыт, яғни түбінде ұлт мүддесіне ... ... ... ... бір ... “Қазақ ханларының рәсимлері”
деген атпен Стамбулда Сулеймен Канунидің кітапханасында ... ... ... ... тарихы қалыптасқан бұл заманда құнды дерек болып
табылатын ... ... ... ... ... ... ықтимал. Демек, бұл
заңның түпнұсқасы табылады деген үміт бар. Ол ... ... ... ... түгендеу жолында іске асырылатын істің бірі
деп ойлаймын.
Түрлі кезеңді бастан ... ... ... ... саясатының
құрбаны болған өз тарихында тарихымызды ... ... тек ... өзі ... рет ... ескерсек, бізден бұрын өмір сүрген ата-
бабаларымыз арасындағы руһани байланыс ... ... ... ... ... бұл ... ... қазіргі таңға дейін тартып отырмыз.
Сондықтан, қазақ хандарының заңдарын ... көзі ... ... үшін, тек
шетел тілдерін емес, сондай-ақ, ... ... ... ... төте ... білуіміз шарт. Себебі, сол кездің көптеген деректері
осы жазулармен жазылған. Бұл ... ... оқи білу мен ... ... бағытталған қадам болмақ.
“Қасым ханның қасқа жолының” пайда болу ... ... ... ... ерекше мәселесі болып табылады. Алайда, түпнұсқасы жетпеген
деректі сынауда, оның уақытын анықтау ... ... ... іс. ... ... ... ... бұл заңның шыққан уақыты жайлы мүлде сөз
қозғамайды. Бұл зерттеушілердің еңбекті деректанулық емес, басқа ... ... ... ... мән бермегеннен қаралмаған мәселе
емес, зерттеушілердің қолында заңның пайда болу ... ... ... ... ... ... ... сол қазақ хандығы кезіндегі белгілі
бір оқиғалармен ... ... ... тәсілімен дәлелденген
деректер де жоқ. Тек М. Мағауин өзінің еңбегінде “1511 жыл ... ... ... ... ... жол” аталатын ең алғашқы заң жүйесін қабылдады”-
деп байыптау жасайды /51/. “Қасқа жолдың” жазылған ... ... ... ... ... ... ... жолдың” пайда болуы 1511ж.
шамасы деп ... ... ... ... бұл ... ... пікірдің жоқтығынан, яғни фактінің дұрыс емес екенін
дәлелдейтін тұжырымның жоқтығы, бұл датаның бағалы ... ... ... ... ... ханның Қасқа жолы” Қасым билікке келген жылы-1511ж.
пайда болса керек. Билікке келе салып, заң ... ... ... іс
атқарылуы мүмкін емес деп қарсы тұжырым айтылары ... ... та ... ... үшін, мысалдар келтірейін, “1510 ж. Қасым сұлтан қысқы
соғыста Шәйбани ханды біржола талқандап, ұлыс ... ... ... ... ... ... көпшілігі Қазақ Хандығының құрамына енді” /5/
- деген деректің өзі Қасым ханның шебер ... ... ... ... ... Қырықтың қырқасына шыққан кемеңгер Қасым 1500 жылдар
шамасында қазақтың ... ... ... ... ... /51/ ... тарихшы Махмұд бен Уәли өзінің “Бахр әл-асрар” атты кітабында: 1504
жылдың оқиғаларын баяндай келе: ... ... ... ... ... ... көшкен” /51/, - деп жазғанынан Қасым ханның алла ... ... ел ... ... хан ... алмай тұрып қалыптасқан ерекше
қасиет еді. Елінің болашағын терең ойлаған хан бүгінгіні ертеңге қалдырмай,
хан ... ... 1511 жылы заң ... шындыққа сай келеді.
Қасым ханның жарғысының пайда болған жері де дәл ... ... ... ... хан ... бірде Жертісуда, Ұлытау өңірінде, бірде
Шу бойында, енді бірде Арқада, ... ... ... ... Жайық
жағасында болады. Бұл да халқының жиын ортасында ... ... ... бір ... деп ... керек. Жұртшылық хан билігінің күшін
сезініп қана қоймайды, ұлыстың құдырет-қуатын да анық ... ... ... ... ... ... ... елдің тұтастығын айқын
таниды. Қасым хан “Қасқа ... ... қай ... ... мүмкін? Ойсырай
жеңіліс табатын Шәйбанидың ... ... ... ... ... аттандырғаны және Ұлытауда жатқан Қасым сұлтан әскерлері
Шәйбан әскерлерінің тас-талқанын шығаруы 1510 жыл, яғни ... ... ... бір жыл ... ... тарихи оқиға. Бұл тарихи оқиғаны
мысалға келтіргені себебім, егер ... ... ... ... ... болғаны Ұлытаудың сол кездегі қазақ хандығының игі
жақсылары бас ... ұлт ... ... ... ... Осы ... мекен Ұлытауда “Қасым ханның ... ... ... деп ... Бұл ... тек менің жеке пікірім. Сондай-ақ сол
кездегі қазақ ... ... ... 200 жылдан астам (ХҮІ-ХҮІІІ
ғасыр) хан ... ... ... ... ... да ... ... тұжырым жасау, әрине қиын. Алайда алғашқы қазақ заңының пайда
болған жерін ... ... ... ... ... ... хандарының заңдарын
қазақ тарихының дерек көзі ретінде қарастыруда деректің пайда болған жерін
анықтау барлық ... ... ... ... ... ... жолын” қазақ тарихының дерек көзі ретінде
зерттегенде атрибуция мәселесі ... ... заң ... ... аты ... Ол ... бақытына туған хан - Қасым. Мұны
барлық дерек көздері дәлелдейді. Мысалы, Ш. ... ... ... һәм ... шежіресі” еңбегіндегі “Қазақтың түп атасы”деген өлеңінің
мына шумақтарына назар аударсаңыз жеткілікті:
Баласы әз-Жәнібек ... ... сол ... асып ... ... жолын” сол шығарған,
Ташкенттің алтын тағын басып еді /11/.
Басқарушылар мен көсемдердің әрекеттерін бағалауда халық өте сыншыл
келеді. ... ... ... ... ... эпитет елбасына деген құрметті
білдіруі мүмкін. Себебі, бұл көшпелі - қазақтардың ... еді. ... ... ... ... ... Ноғай Ордасының (1336-1411жылдар)
негізін қалаған, аты аңызға айналған Едіге бидің батырлығы мен халық үшін
еткен ... ... ... оны “Ел ... жеген Едіге” деп атады.
Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихының маманы Кәрібаев Берекет
“Қасқа жол” заңының ... ... ... саралайды:
“Қасқа жол” – деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан
әдет-ғұрып ... ... ... хан ... ... ... болған
жағдайлар мыналар:
1. Қасым ханның билігі тұсында Керей, ... және ... ... ... қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді;
2. Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді;
3. Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты;
4. Халықтың саны ... хан ... ... есе ... ... хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай
келмейді.
Міне, осы аталған себептер “Қасқа жолды” дүниеге ... Бұл ... ... ... да ... есінде заң атының ... мың жыл ... ... ... ... өте қонымды, қоғамдық ... ... ... ... хан тұсында (1511-1518) ішкі - сыртқы саясат өте ... осы ... ... ішкі ауыз ... ... мақсатымен “Қасым ханның
Қасқа жолы” деп ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Демек, жарғының тарихи дерек ретіндегі табиғаты анық, яғни бұл ... ... сай, ... ... ... ... ... пайда
болған. Жарғының дерек ... ... ... мен ... ... ... Марғұлан “Қасым ханның Қасқа жолына” мынандай баға береді:
“Өзінің мазмұны бойынша бұл ... ... ... ежелгі әскери диктатура
арнасына барып тіреледі. Ал жалпы алғанда “Қасым ханның Қасқа жолының” ел
басқару ісінде прогрессивтік ролі ... де түп ... хан, ... бай-манаптардың мүддесін көздеді” /55/. Бұл ... ... баға ... сол ... ... сай, сондай баға берілуі
керек те болған шығар.
Ескі жол жарғысы пікірталасқа түсетін көп нұсқалы заң емес. ... ... ... ... ... бар ... заман талабына сәйкес
келетіні деректің құндылығын көрсетеді. Өкілеттілік мәселесі бойынша заңның
түпнұсқасы жетпесе де, ... бар ... ... ... заңның жобайын көреміз.
Ауызша жеткен, зерттеушілер зерттеген бізге жеткен заң нұсқаларының елдің
сұранысын қанағаттандыратын баптары –заңның жалпы өкіл ... ... ... қасқа жолы” бір ғасырдай өз қызметін атқарған ... ... мен ... ... Есім ... ... жж.)
тұсында “Есім ханның ескі жолы” деп аталған заңдық жүйе ... ... екі заң ... еш ... ХҮІІ ... аяғы ... ... басына дейін қазақ жұртының игілігіне қызмет етті.
Туған ағасы Тәуекел-бахадүр-ханның ақ өлімінен соң ел ... ... ... бойлы Ер Есім хан ата тағына да, асқарлы жұртына да
лайықты тұлға болатын. Тәжірибелі қолбасы ғана ... ... ... 1598
жылы күзде Бұқар әміршілерімен арада жасалған ... ... ... ... хан ... ... сыртқы шекарасын бекітумен қатар, оның ... да ... ... ... ... Ескі жолы” деп аталатын заң
желісі осы кезеңде қабылданған.
Бізге ескі жолдың ... ... ... ... ... ... сұлбасы ХІХ ғасырдың аяғына дейін жеткені байқалады.
Жалпы ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... мәтел сөздерде байқалады. Мысалы, “Қара қылды қақ
жарған”, “ Елдің дауын екі ауыз ... ... ... биде туған жоқ”, тағы
басқа. Жарғының негізгі ережелерін ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда ел ... ... ... ... ... ... Ахмет Жантөрин, Құнанбай,
Мұса, т.б.). Олардың ... ... орыс ... А.И. ... ... В.А. Плотников, Д. Андре, А.И. Добромыслов, Бонч-Осмоловский
жазып алған. Бұл заңды ХІХ ғасырдың басында жақсы ... ... ... ... ... т. б. М.М. ... мәжілісінде
қатынасып, “Сібір қазақтары туралы заң”(1824 ж.) жасауға араласқан. Қасым
хан мен Есім ханның заңдарын ... ... - ... ... Халиулла Өскембаев
екен. Ол өлген соң оның достары бұл ... ... ... ... /55/. ... ... халқының рухани тіршілігінде айқын жол
қалдырған ғажайып тарихи ескерткіштердің бірі болып саналатын, ... ... - Есім ... Ескі ... ... ... мүмкін деген жорамал
бар.
Абай өзінің қара ... ... ... Ескі ... ... 3-қара сөзін қараңыз/. Тарихтағы Абай жазған ... ескі ... ... алуы ... Оны ... ... керек.
“Ескі жолдың” да “Қасқа жол” тәрізді түпнұсқасы шет ... ... ... Ресей архивтеріне зер салу керек тәрізді. Орыстардың
отарлау ... ... ... ... ... желеуімен
жансыздар жіберіп, олар қазақ ... /жан ... ... ... әскери дайындығы, жолдары, саяси тұрмысы, әдет-ғұрпы, заңдары
т.б. туралы/ деректер жеткізіп ... Сол ... ... ... ... ... ханның Ескі жолы” заңы да болуы мүмкін.
Қасым ханның мемлекеттік заң жүйесі – “Қасқа жолдан” көп ... ... ... жол” аталуына қарағанда, Есім ханның заңдары
ежелгі Алтын Орда тұсындағы низам-жарғыларға, одан ... ... ... ... ... болған сияқты. Есім, әсіресе, ұлыстың әскери
ұжымына қатысты мәселелерге ерекше мән берген деп ... ... ... ... ... Есім хан тұсында
“Қасқа жолға” қосылған жаңалық: “хан болсын, ханға лайық заң ... ... ... жолы ... ... абыз ... абыз сыйлау парыз болсын; би
болсын, би түсетін үй болсын” деген ережелер ... Бұл ... ... ... ... ... сот істері жөніндегі негізгі
заң сипатындағы төрт ... ... ... ... ... ... сірә, бұл ережелер бұрыннан келе жатқан ... бір ... ... да ... ... ... ... еңбектер былай бөледі:
1. Мүлік заңы.
2. Қылмыс заңы.
3. Әскери ... ... ... ... заңы /59/.
С. Зиманов, Н. Өсеров бастаған заңгер ағаларымыздың ... ... ... ... ... яғни ... жолдың” бір
нұсқасын табуы- бұл ғылымдағы үлкен ауыз толтырып айтарлықтай жаңалық деп
айтуға болады. Бұл ... ... ... “Ералы Саққұлақұлы
қолжазбалары”.
Ералы Саққұлақұлының (1846-1932) жазып қалдырған қазақ халқының ескі
заң, жол-жораларына ... ... ... ... ... ... институтының тіл-әдебиет кафедрасының доценті, филология
ғылымдарының кандидаты Тұрсынбай Ерғалиев.
Ералы ақсақалдың қолжазбасын тәртіппен құрастырған Тұрсынбай ... ... ... ата заңдары” атты ғалым Зиманов бастауымен шығарылған
еңбектің төртінші томында берілген. Онда ... ... Ескі ... ... бабы айшықталады:
І бап
А) Ердің құны. Бұл басқа біреудің ... Қаза ... кісі ... заң. Осы заң ... өлген кісіге - өлтіруші құн төлеуге міндетті. Ер
адамның құнына жүз жылқы, алты жақсы (6 ... ... Ол ... еркек
үшін – бай, кедей, жас-кәрі демей ... Бұл ... ... арттық
құнның мынадай түрі бар:
1. Өнер құны. Оған жүлде алған атақты адамның құны ... ... деп, ... ... ... мен ... ... бәйге алған балуандар
есептеледі, олардың құны үшін екі кісінің құны 200 жылқы, 12 түйе кесілуі
керек.
“Еңсегей ... Ер Есім ... ... ... ұры ... ... осы заңға сүйеніп, бір-ақ бесті кесіпті. Өйткені, ханның көкала
бестісі қанша ... ... ... ... ... ... ... Сүйек құны. Оған өлген кісінің сүйегі үшін төленетін құн ... ... ... ... ... ... түспей, жоқ болып
кетсе, не ... жем ... ол үшін де екі ... құны төленген. Бұл екі
түрлі құнды үстеме құн дейді.
Даудың тексерілуі кісі өлтіруші – қанды ... ... ... ... адамды қанды қол деп атайды. Мұндай қылмысқа бүкіл руы түгел жауап
беруі ... Ол ... егер ... қол ... ... адам ... құнды
барлық ру ортасынан төлеуге міндетті. Сондай-ақ дауға келген талапкерлерді
ел болып күтіп алуы тиіс және шыққан шығынға руы ... ... ... ... ... ... адамдарды – құныкер, даугер дейді. Екі жақ тәртіп
бойынша өз дәлелдерін, айғақтарын айтады. Бітімі би ... өз ... Әйел ... құны ... іс ... тәртібі. Әйел құнын
қарағандағы іс жүргізу тәртібі ерлерге ұқсас, тек ... құн ... кем ... Ол ... құн ... шамасы мөлшерімен
өлшеніп, өлген әйелдің тұқымының қызына алатын ... ... ... мал ... не ... қыз ... өлтіруші қалыңсыз қыз беруі
тиіс. Сондықтан әйел құны әр түрлі, қыз ... құда ... ... ... ... ... қырық жеті болса, қырық жеті, отыз жеті болса – отыз
жеті т. т. ... ... ... құн ... ... Ердің құнынан соңғы ең қымбат зат ретінде жүйрік атты есептеп, оны
кісі өлімі бабының бір ... ... Оның ... ... ... ең күшті соғыс құралы деп санағандықтан. Оның ... ... ... тек ... бәйгеде алып жүрген бәйгесі мен
жорықтағы келтірілген пайдасына орай ... ... ... ... ... - әйел ... ерсіз, ері өліп бос отырған
жігіне тән атау. Демек, қалыңмал беріп атастырып ... ... ... ... төлеген елдің жесірі болып есептеледі. Сол секілді, ері ... де ... ... ... болады.
Күйеуін ұнатпаса себебін айтып, дау етеді. “Ерден ... де, ... ... ... ... ... бар күйеу жағы айтып, күйеуі
туысынан не сол рудан адам таңдаттырып ... ... ... ... ... онда әйелдің басы босап, қалыңмалы қайтарылады.
Бұдан басқа мынандай ... ... өте ... ол ... ... ... шешімінсіз өз бетімен қосылып кеткен жастар туралы дау.
Мұнда алып қашқан жігіттің де, онымен кеткен қыздың да ... өте ... ... ... Оның жазасы - өлім. Алайда, некелесу түріне қарай
әр түрлі болады: егер, әйел ... ... ... болса, жігітке де,
әйелге де өлім ... ... Егер ... ... ... ... екі қыздың қалыңмалын төлейді, ол біреуге атастырылмаған басы бос
қыз болса, қалыңмалы және оның үстіне айып ... ... ... Олар әр ... Дау әйел ... айыпты адамның үстінде қаралады.
Жауап беруге сол тұқым түгел қатысады.
ІІІ бап
а) Әмеңгерлік. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жөнінде қаралып, көп талқылаумен шығарылған заң. Демек, марқұм болған
кісінің мал-мүлік, бала-шағасы, әйел ... ... өгей әке ... жаны ... ал анасынан баланы ажырату обал деп, сондықтан
жесір әйел өлген кісінің туысқан аға-інісінің ... ... ... ... ... Жақын туысы болмаса, немере, шөбереге тиісті болады. Бас
тартқан әйелге мал да, бала да берілмей, жеке басы ... ... өлсе – ... іні өлсе – аға ... ... әйел ... тиіс.
ә) Балдыз алу. Апасы өлсе, жездесі басы бос балдызын алуға құқықты.
Бірақ, оны ... не ... екі ... да ерік ... ... берілетін жаза.
Жаза екі түрлі:
Біріншісінде адам жазаны басымен ... ... ... ... ... жаза:
а) Өлім жазасы. Орындалуы әр түрлі: ат құйрығына байлап, не ... ... атып ... Дүре ... Көп ... белгіленген қамшы санымен соғылады.
б) Масқаралау. Айыпкердің бетіне күйе ... қара ... ... ... ... ілініп, ауылды не жәбірленуші кісіні айландырады.
в) Елден қуу. Өз елінен қуылады. Қайда барса да айыпкер еркінде. ... ... қуу. Бұл ... ... ... қабылдамайды.
ІІ. Малымен тарту жазасы:
а) Құн тарту. Мұның өлшеуі екі түрлі: 1) ердің құны 2) әйел ... айып ... (үш ... ... орай әр түрлі болады.
б) үш тоғыз мал (27). Қасқа тоғыз (бір тоғыз мал), 3 қалы кілем (Қара
нарға қалы кілем ... айып ... 4 ... 5 азусыз ат, жиексіз шапан
(бұл айтуы бар, алуы жоқ айып).
Өлім жазасын малмен өтеуге ... ... ... ... құны 100 ... 50-ден кем болмауы тиіс.
Үкім
Есім хан қағидасы бойынша ауыр жазаның үш негізі бар :
1)Жан жазасы. 2) Мал жазасы. 3) Ар ... ...... өлім ... беру ... оны ... ... жуу” деп атайды.
Екіншісіне - құн төлеу жатады. Үшіншіге елден қуу немесе бетіне күйе жағып,
мойнына құрым ... қара ... ... ... ... ... ... Бұлардың біріншісі мен екіншісі ... ... ... ... /42/. Осы ... ... қытай
ғалымы Пожыпиц Бай Суичиннің Қазақ хандары ... ... ... ... ... ... ... да заңға енген жаңалықтарға
пайымдау жасайды: Қоғам тәртібін қорғау, ... ... әр ... және ... істер, қылмыс өткізу істерін шешу үшін “Қасым
ханның Қасқа жолын” толықтырып “Есім ... Ескі ... ... Бұл ... ... деп те ... Толықтырмалар мынандай бірнеше мазмұнды қамтиды.
1. Хан әз хандығына үйлесетін заң жасауға құқықты.
2. Батыр заңды түрде жорыққа атанып, соғыста жеңіске жетуі ... ... ... ... ... іс ... ... болу.
Бұл Қазақ хандығының саяси, әскери істер, мәдениет, заң ... ... заң ... төрт ... ... ханның ескі жолының” пайда болға уақыты Есім хан тағына ... жыл ... яғни 1599 ... сәйкес келеді. Мұндай деректі біз ... ... ... “1599 ж. шамасы. Есім хан “Ескі
жол” аталатын жаңа заң ... ... ... Ордасының астанасын
Түркістанға көшірді” - /51/ деп ... ... істі бір ... атқарған ел мақтаған ер Есім өз ... ... ... деген заңды сұрақ туары сөзсіз. Есім хан билікке келген
1598 жылдың күзінде Бұқар-Қазақ бітімі нәтижесінде бүкіл Оңтүстік ... ... ... ... ... құрамына қайта қосқаны белгілі.
Осындай территориялық өзгеріс ... алып ... ... ... Есім ... ел орталығын анықтап, содан кейін хандықтың жаңа астанасында “Ескі”
жарғыны жаңғыртқан болуы керек. Сонымен, ... көзі ... ... болған
жері туралы мәселесі нақты ... ... ... дамуына мән
беріп, өз көзқарасым тұрғысынан ой тұжырымдадым.
Ал заңгер С. Зиманов ағамыз бұл жайында ... ... ... ... жолы” – біртұтас құжат емес. “Есім ханның ескі жолы” Есім хан билігі
тұсында ( 1598-1628) ... ... ... ... бұл ... ... ... ықтимал. Себебі, жан-жақтан жау анталап, есті шығаратын заманда
“ескі жол” бір ғана жылдың емес ... ... ... шығар. Сондай-ақ,
Есім хан талай рет қиындықтармен бетпе-бет ... оны оның ... ... рет ... да ... ... Ол 1598 ... екінші рет ішкі
бәсекелесінен жеңілісіне байланысты хандық ... ... ... ... ... 12 жыл ... ... қайта иеленді.
Дерек авторын анықтау еш қиындық туғызбайды. Себебі, барлық түп
деректерде де, зерттеу еңбектерінде де, ... ... де ... толық
мәнін ашып жазбаса да,оның авторын барлық жерде де атайды. “Ескі жолдың”
құрастырушысы Есім хан екенін еш ... ... ... шығармасы анық.
Ш. Құдайбердіұлының “Қазақтың түп атасы” өлеңінде Есімнің де ... айта ... жөн. Ол ... Есім ... ... ... өрбиді:
Есім хан Тәуекелден туып қалған,
“Есімнің ескі жолы” заң шығарған.
Бұрыннан келе жатқан ... бір ... ... ыңғайына қарай оның бойына нәр берген, халық жадында “Ескі жол ”
ретінде бекіген заңдар жинағы сол ... ... ... ... Кеңесінің”
талқысынан өтіп бекіген. Аталған жол-жоралғыны ... Есім ... ... ... ... ... ... еткен еңбегі ерекше
болған.
Есім хан қазақ мемлекетінің біртұтастығын сақтау үшін жанкештілікпен
күресті. Оның көшпелі ұжымдар мен ... ... ... саласындағы,
кезінде Қасым хан реформа жасаған басқару мен биліктің дәстүрлі тәртіптерін
сақтаудағы қызметі айтарлықтай ... ... Есім хан ... ... ұқсауға,
көшпелі мәдениетті тұрақтандыру жолындағы оның саясатын басшылыққа алуға
тырысты. Есім ханның осы ... ... ... мен басқару
тетіктері көшпелілер тарапынан кең қолдауға ие ... Олар ... ... ханның ескі жолы” деген атпен үлгілі қоғамдық модель ... ... пен ... ... Есім ханның жеке қасиеті мен дүниеге
көзқарасы көрініс тапты. Оның қызметіне ... мән ... ... авторлары
оның іскерлік және адамгершілік қағидаларына, көшпелі ... ... мен ... ... ... ... ортақ пікірде болды.
Ішкі саясатта ол ... - ... ... жерлерді, ауылдар мен олардың
бірлестіктерінің ... ... ... әділ соттық билігін
сақтауда, көшпелілер бірлестіктерінің бірлігі мен ... ... ету ... ... ... ... ... Есім хан Қасым хан
дәстүрін ... жиі ірі ... ... ру басылары мен билерін
жинап, олармен ақылдасуды әдетке ... ... ... ... ... ... көшпелі бірлестіктер мүддесін ескере шешім
қабылдады.
Деректану ғылымына тән ... ... мен ... ... ... ... ... сынау кезінде ішкі сын мәселесі өте
күрделі. Деректердің бізге жеткен нұсқаларының жалпы ... бір ... ... Е. ... ... ... ... біршама толық мәселелерді
қамтиды. Яғни, шынайылыққа жақын келеді. Ал, Абай Құнанбайұлы жазған заңнан
да Есім хан ... ... ... ... ... ... етеді. Терең
салыстырулар жасап, тарихи шындыққа ұқсас ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құрылымы, ел ... ... ... және ... ... ... “Ескі жол”
– бір ғасырдан астам ұзақ уақыт бойы қазақ халқының ең негізгі заңы ... ... ... ... бұл заң өз ... қоғамын реттеп
отыруымен қатар қазақ хандығы тарихының мемлекеттілік ... ... ... дерек көзі болып табылуымен ерекшеленеді.
Есімнің немересі, Жәңгірдің бел баласы Тәуке хандық құрған ХҮІІ ... ... ... басы – ... ... абыройы асып, көсегесі көгерген
ерекше бір кезеңі болды. Бұл жайында тарихшы А. И. ... ... ... ... атын ... бар ... ... алғыс кернеп,
мақтаныш билейді. Қазақ Ордасының Ликургы, Драконты - сол ... ... ... ... ... елді ... ... ру мен рудың арасындағы
талай жылғы қантөгісті тоқтатты, ... мен ... ... ... ... мойынсұндыра білді, әлсіз рулардың басын қосып, әлуетті дұшпанға
қарсы қоя алды, күштілерді тізеге салып тәубесіне ... ... ... ... сол ... ... айтты” /26/. Тәуке Қазақ хандығын бір
орталықтан басқарудың нақты тетігін ... жыл ... ... ... ... игі ... ... қосып, ел өмірінің келелі ... ... ... ... ... ынтымақ орнатылған ежелгі
ереже - қағидалардың үлгілі нұсқасы, халықтың ... ... салт ... ... ... – атақты “Жеті жарғы” еді. “Жеті жарғы” – дана
бабаларымыздың ... ... ... ... “Есім ханның ескі жолы” деп
аталатын мемлекет басқару мен халық ... ... ... ... ... сол ... тұрмыс – тірлігіне, қоғамдық, әлеуметтік
аһуалын ескере ... ... ... ... ... ... ұлы мұрасын қалдырды. Әрине, тарихтың талай соқталанын бастан
кешкен дала жұртының қабырғалы халық, ... ел ... кете қоюы оңай ... еді. Ол екі тізгін, бір шылбырдың көреген көкірек, қайратты қолға
тигенінің арқасы еді. Ел мен ер, ... мен ... ... ... ... көрсеткенінің арқасы еді /61/. Ендеше сол бір жан – ... ... ... қиқу ... тұрған тұста күллі ұлтты түгел ұйытып,
ұйымшылдыққа бастаған ... ... ... ... бірі ... жол ” мен ... ... заңдарын толықтырып, елеулі өзгерістер
енгізіп дамытқан Тәуке хан бұрынғы бес тарауға тағы да екі ... ... ... деп ... Бұл ... ... екі тарау: жер дауы туралы заң
мен құн дауы туралы заң еді.
“Жеті жарғыны” қазақ ... ... ХІХ ... ... ... ... Ал кейбір нормалары Қазан төңкерісіне дейін толығынан
қолданылды, ... ... ... ... тиімді атқарып келді.
Көп жылдар бойы большевиктердің Кеңес өкіметі тарапынан ... ... ... ... ... ... ... мазмұндағы заң
жиынтығы деген мағынамен сипатталынды. Сонымен қатар “Жеті ... ... ... ... ... болмыстық мәніне сай келетін
тәуелсіз қазақ мемлекеттігінің Хартиясы. Негізінде “Жеті ... ... ... ... ... ... жоқ. Оның бізге жеткен нұсқалары А.
И. Левшиннің К. Шукралиевтің, Г. Спасский, еңбектерінде берілген /62/. ... ... ... ... ... заңының нұсқасы төмендегідей:
- Бірінші орын кек алу заңына берілген: ... ... ... ... ... зорлау, көзге шөп салу үшін өлім жазасы кесілген.
- Кісі өлтірген қылмыскерді өлтірілген ... ... ... ... қолын, аяғын, құлағын, т.б. дене ... ... ... ... жаза ... Бірақ жаза бидің үкімімен ... ... ... ... бұл ... ... ... құн
төлеп құтыла алады. Қылмыскер өлтірілген ер адам үшін 1000 қой, әйел ... 500 қой құн ... өз ... ... қала ... ... дене
мүшелеріне зақым келтірген немесе кесіп ... адам оған ... ... құн ... Бас ... – 100 қой, ... – 20 қой, ... Кімде-кім сұлтанды немесе қожаны өлтірсе, өлтірілген адамның
туыстарына жеті адамның ... құн ... ... ... қожаны сөзбен
жәбірлеген адам 9 мал айып төлейді, ал егер ... 27 мал ... Егер ... ... өлтірсе өлім жазасына кесіледі және ешқандай құн
төлеу арқылы ... ... Бір ғана жайт егер ... туыстары кешірім
жасаса ғана өлім жазасынан құтылуы мүмкін. Бірақ күйеуін ... әйел ... жаза ... ... ... ол ... ... болады;
- Егер күйеуі әйелін өлтірсе, ол өлім жазасынан құн төлеп құтылады;
- Ата-анасы өз балаларын өлтірсе, ... ... ... ... әйел некесіз туған нәрестесін ұялғанынан ... өлім ... ... ... ... жерленеді;
- Егер жүкті әйелді атты адам қағып кетіп, зақым келтірсе ... ол өлі бала ... ... адам ... тәртіп бойынша құн
төлейтін: егер іштегі бала бес айға ... ... ... айына бір
жылқыдан; 5 айдан 9 айға дейінгі бала ... - ... ... бір ... ... кісі ... тең ... және сондықтан ол үшін өлім жазасы
қолданылған ... ... ... үшін құн ... қыз үшін ... ... ... өзі зорлаған қызға үйленсе және қалыңмал төлесе
- өлім жазасынан да, құн төлеуден де босатылған;
- Күйеуі егер әйелін өзінің ... шөп ... ... ... ... ... ... тастауға құқылы. Басқа жағдайлардың барлығында күйеуі
билер сотынан, егер ... ... ... сенімсіз әйелін және оның
азғырушысын өлім жазасына кесуді сұрап жүгіне алады; егер 4 адал ... ... ант ... ... ешқандай жаза қолданбайды;
- Біреудің әйелін оның ... алып ... адам өлім ... ... құн төлейді;
- Туыстар бір-біріне үйленсе оларға өлім жазасы қолданылады, бірақ өлім
жазасы ... ... ... ... ... ауыстырылуы мүмкін.
- Діни қылмыс жасағандардың қылмысын жеті адам куәландырса, таспен ... ... ... ... ... ... бүкіл мүлкінен айырады;
- Құлдың қожайыны оның өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... ешқайда қабылданбайды;
- Егер ұл әкесіне немесе шешесіне қарсы ... ... ... ... оны қара ... теріс қаратып отырғызып, мойнына қара бау тағып,
жетектеп бүкіл ауылды аралатып, қамшымен сабайтын; егер қыз ... ... оның ... ... жазалау үшін анасының билігіне берілетін;
- Ұрлық жасаған адам ұрланған малды (мүлікті) үш ... (27) есе ... бұл жаза ... деп ... Егер мал ... түйе ... ... қоса бір құл, жылқы ұрласа – онымен қоса бір түйе, қой ұрласа-онымен
қоса бір жылқы қайтаратын. Жүз түйе 300 ... 1000 ... тең ... ... бір ... кісі өлтірсе, ұрлық жасаса, екі қылмыс үшін
жауапты.
- ... және ... ... ... ... ... біле ... жазаға тартылмайды. Яғни, отағасына жасы үлкенге қарсы шықпайды;
- Өлтірілген аңшы бүркіт пен тазы үшін иесі құл не күң сұрауы мүмкін;
- Егер ... жоқ, жеке өмір ... ұл ... ... оның ... ... көшетін. Жасы толмаған балалар жақын ... ... Діни ... туыстардың және молданың қатысуымен жасалады:
- Бөтен біреудің қолындағы жылқылар, сиырлар, қойлар ... Оның ... ... мал ... ... қарастырып, қылмыскерлерге үкім шығару құқығын хан,
талапкер мен жауапкер ... ... ... ... ... ... таңдап алған аралық билерді шақырып қарастырады;
- Егер жауапкердің билерге ... ... ... ол бұл ... дереу
айтып, күмәнді жоюға құқылы;
- Егер жауапкер сотқа келмесе немесе бекітілген айыпты төлей алмаса,
жауапкердің ... ... ... ... Бұл ... ... ... өзінің туыстарының немесе ауылының қолына көшеді;
- Қылмысты дәлелдеу үшін 2-ден кем емес, ал ... 3-тен кем ... ... ... Егер ... ... ант беру ... Бірақ
антты талапкердің де, жауапкердің де өздері бере алмайды. Олардың орнына
өзінің ... ... ... ... ант ... Егер ... ... үшін ант бермесе, ол кінәлі болып саналатын. Ант беруші ретінде
әйелдер, құлдар, балалар жіберілмейтін;
- ... мен ... ... ... істі ... үшін бүкіл талаптың 10
бөлігін алуға құқылы болған.
Егер айыпталушы сот үкімін ... ... ауыл ... ... ... ... ... және сонысымен қылмыскерге жақтасып
жүрсе, талапкер өз ауылының ... ... ... ... ие ... Яғни ... өз туыстарымен немесе жақын көршілерімен
жауапкердің ауылына барып, ... ... оның ... ... ... ... ... қайтысымен бұл жөнінде ауыл ақсақалына хабар беруі тиіс. Ауыл
ақсақалы айдалып әкелінген ... ... ... талаптың көлеміне сәйкес
келе ме, жоқ па осыны тексереді.
Жыл сайын күзде хан, барлық сұлтандар, ақсақалдар және ... ... ... мемлекеттік істер жөнінде кеңеседі; бұл жиналысқа келген
әрбір қазақ ... ... ... ... Ал егер қарусыз келсе ол дауыс
беру құқығынан айырылатын және жасы ... оған орын ... ... ... алатын адам (сұлтандаран басқа) ханға және басқарушыларға жыл
сайын өзінің бүкіл мүлкінің 20-бөлігін ... ... ... әрбір рудың,
тайпаның және отбасының өзінің тамғасы болуы тиіс. Бұл ... ... үшін ... ... және ... ... тиіс ... “Жеті жарғысы” хақындағы мағлұматты Жаппас руы старшинасы Көбек
Шүкірәлиев 1804 жылы сәуірдің 8-де, ... ... ... ... ... мазмұны былайша өрбиді:
- кімде-кім адам өлтірсе, қанға-қанмен жауап берді ... ... үшін ... ... 200 ... ... ... мысалы қамшы, ағашпен мертіктіргені үшін немесе жарақаттағаны
үшін жәбірленушіні және оның ... ... ... ... мал ... ... ағашқа-ағашпен, мертіктендіруге сондай
мертіктендіру мен жауап берілді, егер мал ... ... ... адам
өлтірушілердің барлық руластары мал төлейді;
- әйелдің ары үшін – кімде-кім зорласа ... ... ... ... онда айыптыны өлтірді немесе абыройын төккені үшін одан 200 жылқы
өндірілді;
- кімде-кім түйе ұрласа,айыбы дәлелденсе, айыпты үш ... түйе мен ... ... егер ... түйе көп ... айып ... де оған ... өсе
түсті;
- жылқы ұрлағаны үшін үш ... ... мен бір түйе ... ... ... көп ... айып ... де оған сәйкес өсе түсті;
- ірі қара мал ұрлау – үш ... ірі қара және бір түйе ... ұсақ қара ... ... үшін – ... ... бойынша үш тоғыз
ұсақ малмен бір жылқы өндірілді;
- түйе және ... ... ... ... ... ... ұрлағаны төрт куәгермен дәлелденсе, үрей туғызу үшін ... ... ... адам ... ... ... адам айыптыларды істі қарау
үшін билердің алдына алып келе алмаса немесе оған шамасы жетпесе, хан мен
билер айыптыларды ... үшін ... ие ... ... ... ... ұрыны билердің алдына күшпен алып келуі үшін жәбір көрген ... ... және ... ... ... арқылы шығынның төрттен бір
бөлігі мөлшерінде күндіз немесе түнде жасырын түрде малды қайтарып ... ... оған ... етілген мөлшерде мал барымталайды, барымтада
тәртіп бұзылмауы тиіс. Барымтаға аттанар кезде бұл жағдай ру басшылары мен
игі ... , ал ... ... ... ... жолда кездескен барлық
ауылдарға немесе адамдарға айтылады, егер ... ... ... ... ... сақтамаса, ұстап қалса немесе сатып жіберсе, онда ұрыларға
белгіленген жазаға лайық жазаға бұйырылады. /63/ К. Шүкірәлиевтің ... Г. ... ... ... Зиманов, Н. Өсеров бастаған заңгер ағаларымыз қазақ ... әдет – ... ... елеулі еңбек сіңіргені баршаға мәлім. Осы
ағаларымыз өз ізденістерінде Қызылордадан ... ... жаңа ... мен ... ... ... жазбаларын, көне көз қариялардан жазып
алған ... ... ... ... “Жеті жарғының” бұрын ғылымға
белгісіз бұл жаңа нұсқасын сақтаушылар Шомтайұлы ... ... ... ... кісі ... 1846 жылы ... ... губерниясы, қазалы
уезі, “Қарабас тоғай” болысының бесінші ауылында ... 1927 жылы ... ... ... ... шежіреші, 1944 жылы бұрынғы Сырдария
губерниясы, Қазалы уезі, ... ... ... ... ... жылы ... ... Орманұлы Тоқболат тарих жинаушы, ол да Сырдария
губерниясы, қазалы уезі “Қорғанша” болысының ... ... 1865 ... 1931 жылы дүниеден қайтқан. Осы көненің көзі, өтміш тарихымызды бес
саусақтай ... ... ... ... ... мұраларын жинап, көзінің
қарашығындай сақтап, бізге тапсырған ... ... ... ... ... ... зейнеткер – Қайнарбайұлы Әлқуат. Бұл кісі қазақтың
әдет – ғұрпын, салт – ... ... ... ... ... ескіше
өте сауатты кісі екен. Ол кісі бұл қолжазбамен ... ... әдет – ... ... ... ... Бұл қазір кітапханадағы қолжазба
қорына енген ... ... ... ... заң ... ... ... ханның
“Жеті жарғысын” оқып-үйренуде өте маңызды дерек көзі болып табылады. Мұндай
қолжазбалар әлі де болса ... би, ... ... қожа- молдалардың үйінде
сақталып жатуы әбден ықтимал.
Енді осы қолжазбаларға тоқтала ... ... ... заңдары
Бірінші жарлығы Халықтың ханы, сұлтаны, пір-әзіреті қастан өлтірілсе,
олардың әрқайсысы үшін жеті адамның құны ... құн ... ... А. И. ... де, Д. Я. ... та, П. В. Маковецкийде
қолдайды. /А. И. Левшин. Көрс. шығ., 171 бет; ЦГИА ф.І ... ... ... 1829; П. В. ... ... шығ, 282 бет/
Екінші жарлығы Сырттан келген адам үйге ... ... ... ... байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе “жарты құн”, ал үйдің артына
байлаған ат ... ... тек ... айып ... Баллюзек те осы пікірді қуаттайды. Л.Ф. ... көрс шығ, ... ... ... мен ... жәй қатардағы біреуі өлтірілсе,
олардың әрқайсысына /ақсүйектің, пірдің тұқымы деп/ екі ... ... ... Л. Ф. ... пен ... қолдап, оларда екі адамның құны
төленетіндігін жазады. /Л. Ф. Баллюзек Көрс шығ,. 204 бет; А. ... и быт ...... ... ... инв 72. Хранящегося в
публичном библиотеке им. А. С. ... 18 ... ... Ата –анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп, қол
жұмсаса, онда ол баланы ата- ... ... десе де ... құны ... ... А. И. ... де, Д. Я. Самоквасов та қуаттайды. / МОП
172бет. Д. Я. ... ... А. И. ... Көрс шығ, ... ... ... жеткен баласы туған ата – ... ... ... үшін қара ... ... қара ... ... мінгізіп, мойнына
құрым іліп, бүкіл ауылды айландырады. Егер ол ... қол ... онда оны ұрып ... ауыл – ... ... ойды А. И. ... де, т.б. қолдайды. /А. И. Левшин Көрс шығ, 174
бет./
Алтыншы жарлығы Жесір ... ... Құда ... ... соң ақ ... ... ... кетсе, оған берілген қалың мал иесіне
түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың ... ... ... А. И. ... де т. б. ... де қолдайды. /А. И.
Левшин. Көрс шығ, 173бет/
Жетінші жарлығы Ұрыны ... ... ... құн ... ... ... оны ұрып-соғу сұраусыз болған. Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа ... ... ... ат, ... тана ... Оның ... үш ... айып
төлейді. Ұрыны өлім жазасына дейін кесетін болған. Үй ... ... ... ... ... ... зерттеушілер айтқан. /А. И. Левшин ... ... ... ... тағы бір ... ... тілі” газетінде 19 сәуір, 1990
жылы мынандай нұсқалармен жарияланды:
Бірінші жарлығы “Көтеріліс жасап, ... ... өлім ... ... ... ... сатып, опасыздық жасаушы өлім жазасына
кесіледі”.
Үшінші жарлығы “Жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына кесіледі”.
Төртінші ... ... ... ... ... жасаушылар өлім
жазасына кесіледі”.
Бесінші жарлығы “Кермеде байлаулы, тұсаулы ... атты ... ұры ... ... ... ... ... мертіктірудің түріне қарай төмендегіше
мүліктей құн төленсін:
- біреудің көзін шығарушы ... ... ... ал қызы жоқ ... ... ... Төрт мүшенің бірін мертіктірген айыпқа ат береді”.
Жетінші жарлығы “Ұрланған жылқы, өзге де ... үшін он есе ... ... ... бұл ... ... нақ Тәуке ханның “Жеті
жарғысы” деу анық ... ... ... жетінші жарлықтар талас
тудырары даусыз /64/.
“Жеті жарғы” негізінде жеті әдеттік құқықтық ... ... ... ... ... ... Бір сөзбен айтқанда, Жеті
Жарлық: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала ... және ... ... ... ... дау, ұлт қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Біздің мұндай тұжырымымыз ... ... ... ... тарихы” деп
аталатын әйгілі дастанындағы идеяларға негізделген. Бұл дастанда ... жеті ... ... ... ... баяндайтын, біріншісі,
Ру, қоныспен меншіктің ісі.
Иеленген жеріне жанжал болса,
Біреуге басымдылық қып озбыр кісі.
Үй іші мен баланы тәрбиелеу –
Болған ... ... ... ... барымта – үшінші заң,
Баян етер бәрін де білген кісі.
Төртінші боп саналған мынау заңы.
Бір халықпен басқа ру болса дауы.
Ұлтын жаудан қорғамақ – ... ... ... – құн ... ... дауы ... осы заңға байланысты “Қазақтың ережелері” деп ... ... Толы ... сақшы мекемесінің қолына түскен
екен. Мұның қазір қайда екені белгісіз, оның көшірмесі Пекиндегі ... ... ... ... ... заңдары бұрыннан болған заңдық нормаларды жинақтау ғана
емес, сонымен қатар оларға мәнді өзгеріс кіргізіп, толықтау ... ... ... алғанда Тәуке хан заңдарының құрамына: 1) байырғы әдет ... ... ... хан ... ... феодалдық кодексі –
“жеті жарғы”; 2) билер сотының тәжірибесі, ... ... ... ... ... өзара бірлігін, ынтымақтастығын, нығайтып, сыртқы
жауларға қарсы ... ... ... ... (би, ... ... рөлін арттыруға, көршілес елдермен дипломатиялық және
сауда қатынасын нығайтуға арналған ... мен ... ... ... ... ... бабы ... халқының әлеуметтік практикасының
жемісі, ұлтты қорғау үшін, көшпелі қоғамдық қатынастарды тиімді реттеуге
қабылданған және ... ... ... ... билердің
данагөйлілігінің қорытындысы. “Билер кеңесі” бекіткеннен кейін ауызша түрде
ел арасына таралған. Тарихи, құқықтық әдебиеттерде “Жеті жарғы” қай ... ... ... ... ... жоқ. “”Жеті жарғыны тұңғыш
болып зерттеген шығыстанушы ғалым Н. ... оны 1680 жылы ... ... айтады /66/. Ал М.Мағауиннің ... ... бұл ... ... 1690 жыл ... деп ... ... С. Созақбаевтың пікірінше, бұл заң 1684-1685 жылдары ... ... Өз ... ... ... ... Олай ... қазақ қоғамында аса маңызы бар бұл заңдарды бір жылдық ... ... ... ақиқатқа сай келмейді. “Қасым ханның қасқа жолы”,
“Есім ханның Ескі жолы ” сияқты қазақ халқының заңдарын бір ... ... ... ... ... заман талаптарына сай келмейтін нормаларды
жоққа шығару жұмыстарын Тәуке хан 1680 жылы ... ... ... жасап үлгерді
деуіміз ғылыми шындыққа сай келмейді. Заң шығару үшін арнайы дайындықтар
қажет, ... ... ... Үш ... өздеріне тән болған, партикулярлық
мазмұндағы әдет-ғұрыптық құқық жүйесін бір арнаға ... ... ... ... ... ұзақ ... шаруасы. “Күлтөбенің
басында күнде кеңес” деген сөз сол мағынаны берсе керек /38/. ... ... бар ... ғылымда қолдануға болады.
Тәуке ханның “Жеті жарғысы” пайда болған жері талас тудыратын, даулы
мәселе емес. Күлтебенің басында ... ... ... ел ... ... атақты заңы осы қасиетті мекен - ... ... ... ... ... ... деп аталатын әйгілі өлеңімен
сабақтағым келеді:
Әділ хан аз болды Назардайын,
Алғашқы Есім ханның жолы дайын.
Тәукедей данышпан хан ... ... ... құрылтайын /67/.
Қазақ хандарының заңдарын қазақ тарихының маңызды дерек көзі ретінде
қарастырудағы сыртқы сынның тағы бір ... ... ... хан ... ... әлі күнге дейін “Жеті жарғының” авторының немесе ол
жөнінде ... ... ... ... кім екендігін анық білмейді.
Аңыздарға сілтеме жасай ... ... ... ... ... хан ... Ол Ұлы жүзден Төле биді, Орта жүзден Қазыбек биді және кіші жүзден
Әйтеке биді ... ... ... ... ... ... ... арасындағы
дау-жанжалдарды қарастырып, заң ережелерін жасаған дейді – ... ... ... ... ... ... хан екені анық. Мұны жан-жақты
дәлелдей аламыз. Есте сақтау қабілеті ... ... ... жүз ... ... ... ... жадынан қасиетті хандарының есімі ешқашан
көмескіленбек емес. Шәкәрім бабамыздың мына өлеңінен ... ... ... салқам – Жәңгір баласы еді,
Ол дағы қалың елдің панасы еді.
Жәңгірдің қалмақ қызы ... ... ... ... еді ... ... бір қатыны,
Осыдан Уәлібақы туған ұлы,
Әз Тәуке хан болған соң өкепе қылып,
Кетіпті ... ... ... еді ... арғы атасы,
Болмайды бұл сөзімнің еш қатасы,
Абылайдың осы атасы сол жақта өліп,
Хан болған мұнда келіп қара басы.
Бұл жерде ... ... ... оның ... ... ... кеңес”
Жол салған әз-Тәукені сөз қылайын.
Ақылы айдын көлдей толып тұрған,
Қасқа жол, ескі ... ... ... ... ... ... ... қылып орнықтырған /11/.
Мемлекетті нығайтып, тәртіпті орнату үшін тиімді, ... ... ... ... арнайы тетіктермен қамтамасыз етілетін заң жүйесінің
керектігін Тәуке хан аса көрегенділікпен ... ... ... ... ... ... ... қара қылды қақ жарған әділ шешімдерімен
елге танымал болған билерді тарта білді. Олардың ... ... ... ... Төле би, Қаз ... ... би және Әйтеке би құрады.
Соның негізінде ... ... ... ...... жарғы” дүниеге
келді. Бұл жайында Тәуке ханның әрі елшісі, әрі ... бірі ... ... былай жырлайды:
Шығайдан соң орнына Тәуке қалды,
Кезінде әз – ... деп атқ ... ... ... ... ... ... жарғы” заң шығарды /69/
Тәуке хан ... бар ... ... ... ... ел ... ... ақыл – парасатымен, батырлық
әрекеттерімен ел басқару ісіне ... бар ... ... ... ... ... ең ... мақсаттарының бірі деп таныды.
Салыстырып байқайтын ... ... ... бұл саясаты І Петр ... ... Бұл ... ... ... де ... Қазақ қоғамының
саяси аренасына осындай саясаттың негізінде халық арасынан шыққан дарынды
билер мен ... ... мен ... ... ... ... ... бастайды. Мемлекеттік апараттың құрамында үлкен өзгерістер
болды. Атап айтатын болсақ, басқару процесіне бұрын беймәлім болған “Билер
кеңесі” енгізілді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ие болумен қатар, ішкі, ... ... ... зор роль ... “Билер кеңесі” сайланған алқалық ... ... ... ... ... ... ... қарауды қажет
етпейтін шешім қабылдау дәрежесіне дейін көтеріле алған.
“Билер кеңесі” өзінің мемлекеттік функцияларын тұрақты түрде ... Үш жүз ... ... ... дауларды шешуде, сепаратистік
қимыл-әрекет жасаған сұлтандарды және ... ... ... ... ... отырды. “Билер кеңесінің” нақтылы мәселе бойынша қаралған
істерінің шешімдері заң ... ... ... өзі оны ... ... айта ... жөн. Бұл мемлекетік органның құрамына негізінде
ру, ел басшыларының (ақылгөй ақсақалдарының) ... бата ... ... от ... орақ тілді шешендер, аймаққа танымал ... және ... ... ... батырлар енген. “Ханда қырық кісінің
ақылы бар” деген сөз ... ... ... ... кеңесінің” құрамы қажет
болған жағдайда кеңейтіліп отырған. Тәуке ханның тұсында ... ... ... Төле би, Қаз ... Қазыбек, Әйтеке, Досай, Едіге,
Сырымбет, Қабек, Даба, Есейхан, Жалған, Ескелді, ... би, ... ... ... дарынды қайраткерлер мен батырлар кірген. Бұл
органның қазақ қоғамында беделінің артқаны сонша, тіпті, ... хан ... ... ... ... бар ... қабылдауға құқы
болмаған. “Билер кеңесі” өзінің мемлекеттік статусы бойынша ... ... ... ие ... ... ... қоғамының тұрмыс-тірлігіне сай
қалыптасқан ұлы даланың сол ... ... және ең ... сот ... ішкі және ... саясат мәселелері бойынша шешім қабылдауы “Билер
кеңесінің” құптауын ... ... Бір ... ... ... қоғамында
атқарушы билік ханның қолында шоғырланған. “Билер кеңесі” шығарған заңдар
мен шешімдерді хан іс ... ... ... Хан билік жүргізуді мұрагерлік
жолмен қабылдағанмен мемлекеттік ... бар ... ... “Билер
кеңесінің” ұйғаруынсыз шешім қабылдай алмайды. Тек тығыз мәселе бойынша тез
арада шешуді талап ететін ... хан өз ... ... ... ... көрсетілген тұжырымдарды қорыта айтатын болсақ, қазақ
мемлекеттілігінің ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстың
“Ақсақалдар кеңесі” атанған басқарудың нышандарымен ... ... ... ... ... ... хан құрған мемлекеттілік
алғашқы ... ... ... ең ... ... ... демократия сатысы мен мазмұнына дәлме-дәл сәйкес келетін ... ... ... ... ... жаңа ... келе ... нышандарымен бір қайнасып жатады.
“Билер кеңесі” Тәуке хан ... ... ... ... ... ... ... қызмет еткен, ішкі және сыртқы саясат жүргізуде
тиімді, ... ... ... тарихтың өзі куә. “Билер кеңесі”
негізінде Сырдарияның бойында орналасқан ... ... мен ... ... ... ... сияқты жерлерде шақырылып тұрған /70/.
Қазақ хандығы дәуірінің заңдарын зерттегенде қазақ ... ... ... ... Тек ... ... ... құқықтық ережелер
күрделеніп отырғаны болмаса, жалпы ... ... ... ... ... күнге дейін жеткен дәстүрлер бар. Соңғы кезде
қазақ ұлтының тарихына біршама зерттеулер жүргізілгендіктен “Жеті ... ... ... нұсқалары тадбылды. Ішінен сұрыптап ... ... ... ... үшін ішкі сын жүргізу керек. Түпнұсқасы жоқ
дүниені салыстыру кезінде ... ... ... ... ... ... ... А.И.Левшин арқылы ... ... ... ... ... “Жеті жарғының” А.И. Левшин ... ... ... ... өкіл ... ... ... құдайдың құтты күні және болашақта да ... Ол ... ... ... ... және ... күре
тамыры”- /38/. деп аса көрегенділікпен айтқан ... хан ... ... мақсаты ел бірлігі, ұлт болашағы үшін еді. Сонымен қатар ол тек қана
сол ... ... сай ... құқықтық құжат емес. Оның мәні және
мазмұны жағынан көшпелі қазақ халқының этикалық, шаруашылық, ... ... ... сай ... аса ... құқықтық
ескерткіш болып табылады. Төл тарихымыздың жәдігерлерінің, яғни ... ... ... ... хандарының негізгі заңдарының пайда болу ...... ... ... ... ... деп ... болады.
2. Негізгі заңдардағы тарихи мәліметтердің деректік маңызы
Тарихымыздың шынайы жазылуының обьективті ... ... бірі ... ... ... ... талдауда қазақ
хандарының негізгі заңдарының дерек көзі ретінде алар орны ерекше. Қазақ
қоғамындағы ... ... ... ... ... ханның ескі жолы”, “Тәуке
ханның жеті жарғысында” сол қоғамның әлеуметтік, ... ... ... ... жағдайларын сипаттап, жан-жақты ашып көрсеткен.
“Заң – заман айнасы” демекші, қазақ ... ... ... ... тарихымыздың көлеңкелі беттеріне күн түсіруге болатын құнды дерек
табатыныңыз сөзсіз. Демек, ... ... ... ... қазақ халқының
ұлт болғанын, мемлекеттілік сонау ғасырдан бастау ... ... ... ... дерегі. Бұл заңдар сол заманда ислам дінін тұтынатын
Күншығыс пен Орта Азияның бір сыпыра ... ... ... ... жаппай қолданылып отырған ислам ... ... ... басқаша болатын. Бұл қазақ хандығының ерекше тарихи әлеуметтік-
экономикалық және саяси жағдайының туындысы болғанын ... ... ... ... ... ... деп аталды. Негізі орта ғасырларда
қыпшақ, шағатай ... ... ... ... ... ... әділдік деген ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің
салмағын бір жағына аудырмай, дәл, ... ... ... ... ... ... ... халық бұқарасы ардақтап “қара ... қақ ...... Оның екі ... ... артық жібермей, дәл айыру әділдіктің
мезгеуі болған. Жарғы заңының негізі, міне, осында. Өзінің мазмұны ... ... ... ... ... ... демократиясына барып тіреледі.
Қазақ хандығы заңдарының түп-төркіні қазақ ... ... ... ... ... шықты. Бұл ғұрып-әдеттік ережелер
ежелден ел салтына сіңген. ... ... ... заң болды.
Әдет–ғұрып заңдарын алғашқы жүйелеуші Қасым хан ... ... ... ... деп аталған бұл көне жарғы ұлттық сұранысқа жауап беретін, ұлт
қажеттілігін қанағаттандыратын құжат - әдет-ғұрып, ... ... деп ... ... ... ... ... хандығы
заңдарының түп төркіні Шыңғысханның “Жасақ” ... ... ... ... енді ... ... ... Шыңғыс ханның “жасақ” заңынан мүлде
дербес заң дейді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... дерек әзірге дейін табылған жоқ. Бірақ ... да ... мен ... хандарының заңдарын қолдағы бар жұқанамен, салыстырып,
саралап, байламдар жасап отыруға болады. Қазақ ... ... ... ... алды деп ... жасайтын болсақ, мынаны ескеру қажет Шыңғыс
хан өз заңы ... ... ... жоқ ... ... ... жоқ. Бізді
жаулаушы халықтың сырттан тентіреп келген заңын күштеп байлап, таңып қойса
да нәтиже шықпасын ... ... ... дәлелдеген. Айналып келгенде
Шыңғыс хан “Жазаны” көшпенді қазақ халқының әдет-ғұрпынан алған. Оған дәлел
атақты Қожаберген жыраудың мына ... көп ... , ... ... хан ... ... ... Жошыны Шыңғыс жерлеген.
Алаша ханға табынып, Аруағына бас иген.
Дұшпанын түрік тітіреткен Алашаның даңқына
Шыңғыс та тең ... ... хан осы ... үш ... ... ... ең ... еншісін, жер
қоныстарын, таңба-ұрандарын бөліп беріп, әскери заң ... ірі ... ... ... хан “Қасқа-қатал, досқа-адал” болып, қастасқан
жауын аямаған. Жауларының жон ... ... ... шылбыр жасаған. Бас
сүйегінен ішімдік ішетін ыдыс ... ... ... ... мұндай
бассүйектерден кез-келген адам емес, тек жауының басын кескен нар жігіттер
ғана сусын іше алатын заң ... ... ... өте ... ... ... ... Осындай ақыл-парасаты асып туған бабамыздың заңын Шыңғыс хан
толықтырып өз қоғамында қолдануы әбден мүмкін ғой. Бұл ... тағы ... ... ететін мәселесі.
Ауыз толтырып айтар дерегі жоқ бұл ... ... ... алғаны
дәлелденбеген, алайда қиын қыстау сол бір жан-жақтан жау ... ... ... ... бұл ... ... тарихының жемісі. Деректік
тұрғыда қаралмақ түгілі, әлі де төрт ... ... бұл ... ... ... ... ... Яғни заңдардағы бізге жеткен бабы
бойынша заңдағы ... ... ... бар, ... ... ... айырылатын категорияларға бөліп қарастыру ... ... ... екі ... ... болады:
1. Жеке тұлғаға байланысты баптар. Бірінші, екінші баптағы мүлік заңын,
қылмыс заңын осы топқа ... ... ... малға, мүлікке, жерге жеке
меншік пайда бола ... бұл ... ... ... ... жеке
тұлғалар арасында туындайтын. Мысалы, малдың жайына байланысты жыл ... ... ... ... ... көктемде көктеуге, күзде күзеуге
көшіп отыратын көшпенді бабаларымыздың өзінің меншікті жері болатын. Сондай-
ақ, кісі өлтіру, мал ... ... қылу ... ... де ... ... жеке ... болып ұрынатындары сөзсіз. Бұл әр адамның ар ожданын,
кісілік сипатын, адамдық тұрпатын, қоғамдағы орнын білуге ... ... ... қоғамдық баптар. Бұған “Қасқа жолдың” үшінші,
төртінші, бесінші баптарын ... ... ... ... заң, ... ... ... заңы (ас, той мереке, ... ...... бәрі ... ... реттейтін, қоғамның
саяси, мәдени тұстарын айшықтайтын жалпыға ортақ заң. Бұл ... ... ... ... қоғамдағы барлық адамдар ... тиіс ... ... топтағыдай қылмысыңа қарай жаза беру емес, ... ... ... ... ... ... бір жаста шақырылуы, елін, отанын
сүюмен ... ... ... бір ... ... ... ... сай шешендігі, халықаралық қатынастағы әдептілігі, ал, ... ... ... ... ... өткізу тағы басқа, жалпы
барлық қоғам адамдарына әсер ететін баптарды айтуға болады.
Екі категорияға бөлген заңдардың ... ... ... ... бар. ... ... ... барлық баптарына тән, ортақ ерекшелік
әдет-ғұрып, салт-дәстүр қағидаларының ... ... ... ... тек ... ғана ... олар тәрбиелеуші де. Отбасы,
бала тәрбиесіне ерекше назар аударған. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... хан ... құқығының нормаларын жүйелеп, қоғамның
талаптарына сай өзгерістерге ұшыратып, ... ... ... ... ... ... бес ... бес келелі мәселе қарастырылған. Бұл мәселелерді сол
кездегі қазақ хандығы қоғамының ең маңызды ... деп айта ... ... ... келе ... ... ... деректік маңызын көреміз.
Мысалы әдет-ғұрыптағы елшілік жораларынан қазақ халқының ерте заманнан –ақ
нағыз дипломат болғанын көреміз. Өзін ... ... ... ... ... мен ... ... жүрген елшілерден-ақ шет елдіктер бүкіл
қазақ баласына баға беретін.
Осы кезеңде қазақ хандығының нығаюы және оның ... ... ... сыртқы саясат пен дипломатиялық қарым-қатынас саласында
белгілі ... қол ... ... ... өз кезінде өмір сүрген Орта
Азия хандарымен, Еділ ... ... ... ... ... және ... сауда-саттық және дипломатиялық қарым – қатынас орнатты. Қазақ
хандары әр кезде елдің ішкі, ... ... ... ... ... сыртқы саясат қолдануы үшін жұртшылық заңы ... ... ... ... ... осы жұртшылық бабының талаптарына
сай орындалып отырғандықтан дипломатиялық саясат өте ... ... ... ... ... хан ... орыс мемлекетімен дипломатиялық
қарым-қатынас жасап, бүкіл Европаға ... ... ... Мысалы, Ұлы князь Василий ІІІ ... ... ... ... ... ... байланыс орнатып, қазақ халқы дербес
халық ... ... ... ... австрия дипломаты Сигизмунд
Герберштейн өзінің жазбаларында баяндайды /56/.
Қазақ халқында бұл ... ... ... хан жол ... ел арсында өтетін ас, той, мерекенің өзі ... ... ... ... ... ... заңы да ... тепе- теңдікте ұстаудың басты
шарты болған. Ал, әскери заң ол кезде қатал болды деп ... ... ... қай ... ... болары белгісіз сұрапыл заманда әскери күшсіз ұлт
атауымыз баяғыда жойылып, тұңғиыққа батар ... ... ... ... ... жол берген жоқ. Тіпті, Ақсақ Темірдің ұрпағы, Үндістандағы ... ... ... ... ұлы жазушы Бабыр өзінің атақты “Бабырнама”
кітабында: ... ... ... хан, ... ... ... ... әмірші болған емес. Оның үш жүз мың әскері бар еді ”, -
деп үлкен таңқалыспен атап ... /47/. ... өзі ... әскери баптың
ел тыныштығын сақтау, жаудан қорғану мақсатында құралғанын көрсетеді. Бұл
бапқа сай тарихи мәліметтер аса көп. Тағы бір ... ... ... ... ... ... бірге жүрген, кейін, “Михман-нама-и-
Бұхара” дейтін атақты тарихи ... ... ... ... ибн Рузбехан
жорыққа байланысты, қазақ ... ... ... аса ... ... “Бұл қазақтар - өздерінің қайтпас ерлігімен де, қуат-
күшімен де бүкіл әлемге ... ... деп ... ... саны ... ... ... Рузбехан, қазақтар бала-шағасын, дүние-мүлкін
ортаға ... қару ... ... шеп құрады. Содан соң бар жарағын
жұмсап, өткір қылыштарын сілтеп, екпінмен, ерлікпен қайтпай соғысады. ... рулы ... бас ... ту көтеріп, уақытында шеп түзей алса, ешбір
жауға дес бермейді, деп жазады Рузбехан /5/. ... ... ... де осы ... біз ... ... ... болғанын байқаймыз. Мұның
бәрі Қасым хан заңының нәтижесі. Заңсыз ... ... Әр ... өзіне
тән заңдық нормаларының қалыптасуы тарихи заңдылық. ... ... ... ... ... кеткен мал көз алдыңызға келері
сөзсіз.
Қазақ елінің айбарын асырып, ... ... ... хан тиімді саясат
ұстана білгенін оның реформаторлық қасиетімен жазылған дерек- заңдары
айғақтай ... ... ... тарихшы Абдаллах бен Мұхамед бен ... ... ... әл-Асар” атты кітабында: “Қасым хан бүкіл Дешті-
Қыпшақтың падишаһы болды /51/. Ол ұлы ... ... үшін ... адам еді ”, ... ... Осы тарихшы жазғандай Қасым ханның ұлы істерінің ең баға жетпес
ұлы заңдар жинағы болғаны анық. Қол бастауда да, ел ... да ... ... ... берік игерген Қасым сұлтан өзінің бар ғұмырын ... ... ... ... ... Ел ... бөтен тілегі, жұрт
бақытынан бөтен мүддесі болмайды. Қасым ... ... ... теңізінде
барлық оқымысты, ел билеген ... ... ... барлығы өз
қоғамының құнды дерегін жасаған Қасым ... ... ... ... ... ... деп оң баға береді. Шындығында, “Қасым ханның Қасқа жолы” –
қазақ жұртының елдік ... ... ... ... ... ... дерек көзі болды. Қорыта айтқанда, ел ыдырап іргесі сөгілмес үшін
қазақ ұлтының береке-бастауының ұйытқысы болған ... ... ... ... ... ... төл тарихымыздың құнды дерек көзі ретінде баға
жетпес асыл қазына деп айта ... хан 1520 жыл ... ... қиыр ... ... ... ... қала Сарайшықта дүние салады. Сүйегі Алтын Орда
хандарының ежелгі зиратына, жеке ... ... ... бұл ... ... ... үйілген топырақ қана жатыр.
Қасым хан қайтыс болған соң қазақ хандығында Мамаш, Таһир, ... ... ... саяси дағдарыс 15 жылға созылды. Ішкі енжарлық ... ... мен тақ ... ... ... ... ауыртпалығы және
күн санап күшейген феодалдық езгі мен ... ... ... ... Сонымен қатар қазақ хандығы да әлсіреді. Тек 1538 жылы ... ... ... ... хан ... ... келуімен қазақ
хандығы қайта бірігіп дами түсті, қазақ хандығының ... ... ... ... ... 42 жыл биледі. Қазақ хандығының үш жүз
жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан ... ... Ол ... қиын-қыстау әскери-саяси істері жағында қажырлы да, ... ... Оның ... аса ... ... ... ... мол майталман екендігін көрсетті. Хақназардан кейін ... ... ... ... ... хан болды. Ал, 1586-1598
жылдар тұсында Шығай ханның орнына оның ұлы Тәуекел хандық құрды. ... ... ... Есім сұлтанды 20 мыңдай әскерімен Самарқанда қалдырып, өзі
70-80 мың әскерімен ... ... ... ... әскерлері Бұқараны 20күн
қоршады. Қала бекінісі түбінде бір ... ... хан ауыр ... ... ... қаза ... ... орнына хан болған Есім хан
(1598) Бұқара мен Самарқанның ... ... ... ... шартын
жасасты. Бұқарамен жасасқан шарт негізінде: “Ташкент қаласы атырабымен қоса
200 жыл бойына қазақ хандығының ... ... /56/. Есім хан ... “Еңсегей бойлы ер Есім ” деген атпен әйгілі болады, оған бұл атақ
1598-жылы ағасы ... ... ... ... ... ... ерекше
көзге түскені үшін берілген екен. 1598 жылы күзде Бұқар әміршілерімен арада
жасалған тиімді бітім шартынан соң Есім хан ... ... ... ... ... оның ішкі жағдайын да әбден орнықтырды. Қазақ
хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп ... ... ... ханның
Ескі жолы” деп аталатын атақты заң ... ... ... ... жүз ... соң ... құқықтары Есім ханның тұсында қайта
жүйеленеді. Есім ханның заңы Қасым хан ... ... ... ... ... Ескі ... деп аталып кетті. Кейбір зерттеушілер хан
тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты ... ... ... ... ... ... дау-шардың шешімдері
осы кезде сараланып, аздаған қағидалар енген тәрізді деп жазады. Есім ... ... ... ... ... -/69/.дейді С. Зиманов және Н.
Өсеров. Дегенмен, “Есім ханның Ескі жолында” қылмыс ... ... ... ... енгізілді - дейді Қ. Миханов. ... ... ... ... ... ... құны”, “сүйек құны”). Ердің құны 100
жылқы, 6 ... ... ... Жарғыда” – 100 түйе немесе 1000 қой). Әйел
құны оған төленген ... ... ... ... (“Жеті Жарғыда”
әйел құны епкек құнының жартысындай ғана) /72/.
Есім, әсіресе, ұлыстың әскери ұжымына қатысты ... мән ... ... Жеке ... ... ... да, негізгі ұстанымы қазақ
хандығының мемлекеттік жүйесі, өзіндік құрылымы, ел ... ... ... дерек “Ескі жол” – бір ғасырдан астам уақыт бойы ... ең ... заңы ... ... ... тарихи мәліметтердің
деректік маңызы зор. Бұл заңның біздің қолдағы бар ... дәл ... ... қайталайды. Дегенмен, нақты баптың сыртқы тұрпаты
өзгермесе де ішкі ... ... ... сай ... ... ... ... барысында мынандай екі топқа ... ... 1. ... Бұл ... ... ... яғни ... заңы, қылмыс заңын енгізуге
болады. Бұл баптарда бізге жетпесе де әрбір ... ... ... ... ... тән ... ... ережелерді қамтиды. 2.
Азаматтық ережелер. Әскери заң, елшілік заңы, жұртшылық заңдарын осы топқа
енгіземіз. ... ... ... сол ... өмір ... отырғандықтан сол
қоғамдағы азаматтық ережелерін білуге, ... ... ... ... етуі ... ... тарихына қатысты жеткені мен әттеген-айларын қашанда
құқықтық заңдары мен ... ... ... де ... ... ... араласпайтын жері жоқ. Қашанда халықтың ... ... және ... ... жетістігін сол қоғамның мемлекеттік
құрылымы, географиялық мекен-жайы, діні мен тілі, салт-дәстүрі, мәдениеті
мен ... ... ... Ал бұл ... бәрі ... өріс алған
заң жүйесі арқылы шешіліп отырады. Демек, Есім хан заңдарының әрбір бабы
сол қоғамның жол ... ... ... ал ... ... Есім ... әрбір бабынан тарихи мәліметтерге толы – құнды дерек ала аламыз.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... арасынан
өзгешеленіп, өзінше сипат алады. Бұл қағида ережелер сан ғасырлар бойы
өмірдің өз ... ... ... ұзақ дәуірлер ішінде экономикалық
жағдайларға сай өзгерістерге ұшырап, қалыптасқан әдет-ғұрып, салт-дәстүр,
сана-сезімімен тығыз байланысты. ... ... ... заң ... ... ... ... беріп отырған. Тіпті
данагөй бабаларымыз сан ғасырлық тарихын, шежіресін жатқа ... ... ... ... тарихымызды білмесек – ұлт болудан қалғанымыз емес ... сол ... ... ... неге ... Неге ... ... тарихын жатқа білген халқымыздың заман заңдарын ұмыту мүмкін емес,
тек ол көлеңкеде жатуы мүмкін. Сол көлеңкелі ... ... ... ... Ескі жолы ... ... ережелерін кейінгі замандағы
ел басқарған сұлтандар, билер жақсы білген.Олардың айтуынан белгілі орыс
ғалымдары (А.И. ... А.И. ... тағы ... ... ... ... ХІХ ... жақсы білген атақты билердің арасынан Құнанбайды ерекше
атап өтуге болады. Ол М.М. ... ... ... ... туралы заң” (1822) жасауға араласқан /55/. Демек, Құнанбай жақсы
білген заңды оның ұлы Абай ... ... ... ... ғалым Сәкен
Созақбаев зерттеп жүрген тарихтағы “Абай жазған заң” – Есім ... ... ... ... ... ... Менің ойымша, бұл заң Есім ... ... ... ... Абай қара ... өз қоғамының болыстыққа,
билікке таластық, сайланбалы ... ... ... ... тоз-тозын
шығарғанын, қазақ хандарының заңдары сияқты өмір талабына сай жаңа ... ... ... ... айта ... ... қазақ хандарының
заңдарымен таныстығын жазады. Бұны Абайдың ... қара ... ... ... “… әрбір болыс елде старшина басы бір би ... ... көп ... ... ... ... ... Бұл билік деген
біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған бұрынғы
Қасым ... ... ... Есім ... ... жолын”, Әз Тәуке ханның
“Күлтөбенің басында күнде кеңес” ... ... ... ... ... Әм,
ол ескі сөздердің қайсысы заман өзгергендікпенен ... бұл жаңа ... ... оның ... ... ... билік шығарып, төлеу саларға
жарарлық кісі болса керек еді, ондай кісі аз, яки тіпті жоқ.
Бұрынғы қазақ жайын жақсы ... ... ... “Би екеу болса, дау
төртеу болады” деп. Оның мәнісі – тақ болмаса, жұп билер ... ... ... ... ... сөз. ... би көбейткенше, әрбір болыс
елден толымды – ... ... кісі ... жыл ... ... олар
түссе, жаманшылығы әшкере білінгендікпенен түссе, әйтпесе ... ... ... ... қарамай, екеуі екі кісіні билікке ... ... ... ... сайлап алып, біте берсе, егер оған да
ынтымақтаса алмаса, бағанағы үш бидің ... алып ... ... ... бітім болар еді” /73/. Абай өз ... ... ... ... ... ... айтып отырғаны, біріншіден, Абайдың қазақ
хандығы ... өте ... ... ... ... ... дауды шешудегі қазақ хандары шығарған заңдардың ролі жоғары,
өте маңызды болғандығын көрсетеді.
Тарихта ғалым С. Созақбаев зерттеп жүрген Абай ... заң ... ... тағы бір ... ... Осы ... оқып, Абай
жазған заң қазақ хандарының заңды жалғасы болар деп ... ... ... Энциклопедиясында жазылғандай, Ескі жолдың нұсқасын Абайдың інісі
Халиолла Өскембаев білген, сондай-ақ, ... өзі де ... Мұны ... ... қара сөзінде дәлелдейді. Абай ... заң өзі ... сай ... бар заң. ... де, бұл заң Есім ханның Ескі жолының
табиғатын аша түседі. Бұл құқықтық құжатта заман талабына сай келетін терең
мағыналы және ... ... ... ... және империялық
саясатының тікелей ... және ... ... ... ... ... ... идеясы бекітілгенін аңғарамыз. Абай заңында
қазақтың ... құқы және ... ... Ескі ... ... Мұны Абай ... ... Ескі жол заңының баптарына
сәйкес келетін мынандай баптары дәлелдейді: Абай жазған заңның ... ... ... ... билігі бойынша жәбірленушілердің
пайдасына ат-шапаннан үш тоғызға ... айып ... 28 ... ... ... немесе ұрыны өлтіргені үшін құн ... ... бар. Абай ... ... Ескі ... ... дәстүрін
күштеп орындатуды өзгертуі, яғни әмеңгерлік институтын мүлдем алып
тастамайды, тек бұл ... ... өз ... өз қалауымен қалса ғана
орындалатынын жазады. Бұл Абай заңының 47-бабында былай беріледі: ... ... ... ... ... шығу ... емес, оған оның
еркі мен келісімі қажет”. ... ... ... көзқарасының ең
негізгі идеясы – қазақ қоғамының ... ... ... гуманизм,
адамгершілік және қазақ әйелінің тең құқықтық мәртебесі ... ... Абай ... ... ... ант ... т.б. ... институттарын кіргізді. Мысалы,
Абай жазған заңның ... ... күту ... ... Абай ... заң
қазақ қоғамындағы сот процесінде адамдардың ант беру мәселесін де бір
жүйеге ... ... ... бойынша бұрынғы ... ... беру ... Абай ... ... Атап ... қазақ бұрын
ант беруді ата-бабаларының молаларына келіп, ақтықсөзін берумен білдіретін.
Абай заңының 14-бабы мынандай ... ... ... ... құранмен болыс
молдасының алдында жауапкердің болысында орындалады”. Бұл ... ант ... ... өтуін қадағалаған /74/. Абай жазған заңның Ескі ... ... ... ... – ол ... ғылыми жұмыс деңгеінде
жүргізілуі тиіс.
Тәуке ханның хандық ... ... ... орын ... мәселе –
қазақ қоғамының құқықтық жүйесіне тигізген үлесі. Қазақ қоғамының ...... ... тек ғана сол ... ... сай ... ... емес. Оның мәні және мазмұны жағынан көшпелі қазақ халқының
этникалық, шаруашылық ұйымдастыру және ... ... ... аса ... ... ... болып табылады.
Әз Тәукенің “Жеті жарғысына” теориялық-ғылыми тұрғыдан ... ... оның ... ... ... мен ... функциялары сол заманның
тарихи жағдайларына ... ... ... ... ... ... заң ... айналдыруда заман талабынан асып, көрегенділіктің
нағыз данышпандығын танытқандығын аңғармасқа болмайды. Атап айтсақ, бұл
құқықтық ... ... ... ... бірлігін нығайтуға, рулар арасында
алауыздықты тежеуге, жоңғар шапқыншылығына қарсы елді бір ... ... ... роль атқарды. Сондықтан заң баптарындағы тарихи
мәліметтердің деректік маңызы өте зор.
Көп ... бойы ... ... ... ... жарғыны” -феодалдық
қатынастардың сарқыншағы, керітартпа, реакциялық мазмұндағы заң ... ... ... ... ... ... ел болғаннан
соң, осындай тарихымызға негізсіз жағылған қара күйеден ... ... ... ... ... шыға ... ерекше
белгілерімен айырылатын мынандай түрлерге бөлуге болады:
1.Отбасылық құқықтар. Отбасында ата-ананың билігі өте күшті болды,
тіпті ата-анасы ... ... де ... болды. Балалар керісінше, ата-
анасына қарсы жасаған кез-келген әрекеті ... ... тіл ... де
масқаралайтын жазалар қолданатын: қызды анасы өзі жазалайтын. Ұл бала халық
алдында масқараланатын: Оны қара ... ... ... ... ... құрық іліп, бүкіл ауыл аралатып, қамшымен сабайтын болған. Отағасы
қылмыс жасаса да, оны әйелі мен ... ... ... ... ... балаларға қатысты олардың өміріне билік етуі туралы, балалардың ата-
аналары жасаған қылмыстарды жасырғаны үшін ... ... ... – ата-ана
билігі туралы осы баптардан басқа мұрагерлік құқықты реттейтін отбасылық
құқықтың баптары да бар. Ата-анасынан ... ... ... ие болады, ал
жасы толмаған ... ... ... ... беріледі, егер жақын
туыстар болмас, бөтен адамдарға берілуі мүмкін. ... жоқ ... ... ұл қайтыс болса, оның бүкіл мүлкі әкесіне қалатын. Өлім ... ... ... десе де, ... өз еркінде, руһани ... және ... ... ... /75/.
2.Азаматтық құқықтар. Ерте заманнан бастап, адамзат қоғамының саяси
құқық дамуының әр түрлі ... адам ... ... ... және ... қағидалары мен принциптерін қалыптастыру, оны іске асыру адам, қоғам
өмірі үшін ең ... ... ... бірі ... баршаға аян.
Қазақ халқының ертеден қалыптасқан өзіндік ел басқару ... ... ... ... ... ... қамын ойлаған ерлері, сөзін
сөйлеген шешен билнрі. Ел басқару жүйелерінің бірі – ... ... адам ... ... ... әділ сот, билік жүйесі барысында
тарих беттерінде қалыптасқан.
Қай қоғамда болсын адамның жеке басы, меншік, отбасы т.б. әлеуметтік
саладағы құқықтарын ... ... ... ... мәселелері сол
мемлекетте дамып, қалыптасқан әділ сот жүйесінің ... ... ... ... ... ... мемлекетінің тарихи, азаматтық,
саяси құқықтық дамуына дана билер – Төле, Қазыбек, ... ... сот ... әділ сот ісін ... және нығайтуға қосқан
үлестері өлшеусіз. Азаматтық құқық бұзушылық құқы саласында ... ... ... шешімдері осы күнге дейін өзінің құндылығын жойған
жоқ. ... Төле ... ... істі ... туған “Тапқан қуанады, таныған
алады”, деген қанатты сөзі азаматтық ... жеке ... ... ... нормаға айналған. Тіпті, терең үңілетін ... ... сөз ... Рим ... меншік қорғау инситутымен үндес,
сабақтас екенін аңғарамыз. Римнің атақтызаңгерлері ... ... ... ... яғни ... ... иесі ... барлық жағдайда
виндикациялық талап қойып, жеке меншік құқын қорғауды айналдырды. Қазақ
қоғамы ... ... ... классикалық Рим азаматтық ... ... ... деңгейде сот прецедентін шешендік сөзбен
қалыптастырып, ... күш ... ... ... ... Төле бидің
Римнің меншік құқығын қорғаумен ... ... ... ... ... кодексінің нормаларымен үндесе отырып, айқын
бекітілген. Атап ... Төле ... ... ... ... ... ... кодексінің 260-бабында мына мағынада берілген:
“Меншік иесі көздеген заңсыз иеленген өз мүлкін ... ... ... “Жеті
жарғы” баптарында құқықтық ескерткішінің азаматтық мәселесі мынандай
мазмұнда: 23 –бапта: “Егер ... енші ... ұл ... ... өлген
болса, онда оның қожалығы өзінің әкесіне беріледі”. 24-бапта былай ... ... ... адам одан ... ... ... ... арсыздығы үшін айып салынады”. 25-бап: “Кімде-кім азғындыққа
жетелеген немесе зорлықпен бұзықтық ... ... ... ... ... өлтіріледі немесе азғындығы үшін 200 жылқы өндіріліп алынады”. ... ... ... ... мен ... құны қарашадан 7 есе артық
төленеді”. 27- бапқа зер салсақ, онда: “құл өмірі ... Ол ... Бұл ... ... ... ... ... қазақ құлдарын
жалшы, малшы ретінде ұстап, кейін бостандық беріп ... ... ... ісін жүргізу. Соттық істі ханның өзі жүргізетін немесе дауласушы
тараптардың ауылдарының басқарушылары мен ақсақалдары жүргізетін. Сот ісін
тергеуге дауласушытараптар ... ... ... ... ... мен ... даулы істі шешкені үшін талап-арыздың оннан бір
бөлігін алатын. Егер жауапкер сотқа келмесе немесе ... ... ... ... айып оның ... мен ауылынан алынатын. Ал туыстар
мен ауылдастар өз ... ... ... жаза ... да ... Егер ... адам сот ... орындаудан бас тартса немесе ... ... ... жақтасып қасақана істі қарастырғысы келмесе,
талапкер өз ауылының ақсақалдарының рұқсатымен барымта ... ... ... және ... ... ... адамның ауылына барып
оның малын айдап әкетуге құқылы болды. Ауылына қайтысымен ол ... өз ... ... ... ... айтуы тиіс, себебі,
айдалып әкелінген малдың көлемі талапқа сай болуы тиіс, асып кетпеуі керек.
Сот ісін жүргізуде ... ... алар орны ... ... саяси және әлеуметтік қалпын тек қана әдет-ғұрып құқық ... ... ... ... ... ... әрі теңестіре
отырып қамтамасыз етуші бірден-бір құрылым ретінде дәстүрлі билер институты
орасан зор роль атқарады.
Ол мемлекеттік басқару ... ... ... ... сондықтан халық
пен билеуші топтардың белгілі бір әлеуметтік-саяси құндылықтар төңірегінде
топтасатынына ... ... ... ... ... “өшкеніміз жанып,
өлгеніміз қайта тірілген” қазіргі кезеңде қазақ ... ... ... қайтадан жаңаша зер салып, олардың ел басқарудағы, әділ сот
жүргізудегі, адам құқықтарын әділеттілікпен қорғаудағы табанды ... ... бір ... ... ... – аса ... ... /76/.
4. Қылмыс пен жаза. Қазақ қоғамының көшпелі өмірі, ... ... ... ... ... ... оның жеке
институттарына өте зор болғаны анық. Сондықтан қазақтың ... ... ... ... шаруашылық ұйымдастыру болмысының, тыныс-
тіршілігінің ... ... ... ... ... ... “қылмыс” деген ұғымды ешқандай мазмұнда
түсіндіріп, мәнін ашып көрсетпейді. Бекітілген нормаларда тек ... ... ... жиі-жиі кездесетін зиянды қимыл-
әрекеттердің ... ... ... ... ... түрлері
көрсетілген. Негізінде “Жеті жарғыда” мынандай қылмыстардың құрамдары
беріледі: кісі ... ... ... ... шығару, әйелдің ерінің көзіне
шөп салуы, денеге, мүшеге зақым ... ... алып ... ... ... басқа дінге өту, сияқты әрекеттерді жауапқа ... ... ... ... “Жын соққан”, “пері соққан”, “құдай атқан” деген
мағынада бағалайды, қылмыскерді “күнәһар” деген ұғыммен ... ... ... ... 13 жасқа толған мөлшерден басталған. Қылмыс
субъектісінің ақыл-есі дұрыс, өз әрекеттеріне толығынан ... бере ... ... “Он үш ... отау ... ... сөз әр ... әрекетіне жауап
бере алатынының нышаны болса керек. Қазақтың қылмыстық құқығы мақау, есі
дұрыс емес ... ... ... ... ... қылмыс субъектісі
болып құлдар саналмайды. Олардың ... ... үшін ... жауап
береді. Екіқабат әйелдер кісі өлтіргені үшін де жауапқа тартылмайды, бірақ
олар елдің қарғысына ұшырайды /26/.
“Жеті жарғының” ... ... бірі – ... ... сай жаза ... яғни ... принципі (қанға қан, жанға жан).
Бірақ талион принципі ... ... ... онша ... жоқ,
керісінше жаза қолданудың негізгі формасы ретінде мүліктік компазиция
қалыптасты. Құқық бұзушылық тек жеке ... ісі, яғни ... ... сай ... ... “барлық мәселелерді өздері құштар
адамдар шешеді”. Қорыта айтқанда, қылмыстан жапа шеккен адам, ... ... ... ... етуге құқылы. Талдау жасап қарасақ
“Жеті Жарғының” бірнеше баптары ... ... ... ... және оның ... тұтастығын, ұлттық бірлігін сақтауға
бағытталғанын аңғарамыз. Бұрынғы басылымдарда кездеспейтін, жаңадан ғылыми
айналымға түскен ... ... бір бабы мына ... ... ... ... ... кісілерге өлім жазасы бұйырылсын” /64/. Бұл норманың
мазмұнына зер салатын болсақ сол ... ... ру ... ... ... болған қимыл-әрекеттерінен туған іріткіге
тежемелік әсер еткенін аңғармасқа болмайды. Бұл баптың мәні дәл ... ... ... ... құрылымды күшпен құлату әрекеті ... де ... ... ... ... ... ... билерінің осы
бапты енгізуі олардың аса көрегенділігін, білгірлігін танытқанына қайран
қаламыз.
Осыған байланысты тағы бір ... ... ... ... ... атты ... кісіге өлім жазасы бұйырылсын” - деп көрсетілген.
Аталмыш бапты маман ... ... зер ... оқыған адамға атты мініп
қашқаны үшін өлім жазасын беру гуманизмге қарама-қайшы ... ... ... әбден мүмкін. Бірақ бұл норманың да мәні ... ... ... ... ... Ал оның ... сәйгүлік, жау
қыспаққа алғанда көшпелі қазақ қоғамында тек қана жеке меншікке қол сұғу
емес, ... ... ... ... ететін, қазақ
мемлекеттілігінің қауіпсіздігін ... ... күш ... ... ... ... ... деген суық хабарды естігенде әрбір қару ұстай
алатын қазақ атқа қонуы тиіс болған. ... ат ... ... ... ... шаба ... қазақ әскерінің күш-қуаты әлсіреген болар еді. Ал,
жүйрік ат болса жаумен шабысқанда ең күшті соғыс құралы болғандығы ... ... ... ... ... ... Міне, сондықтан бұл әрекет
үшін өлім жазасын бекіту өте орынды / 38/. ... ... ... ... бұл бабы ... ... өте сирек қолданылған. Негізінде бл
нормамен жауапқа тарту үшін ұрланған ат міндетті түрде ... ... ... ... бірнеше жүлделер алған болуы шарт.
“Жеті Жарғы” сол заманда “Ұлы Түрік ... ... ... ... ... ... ... “Түркі халықтарының
мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын”. Бұл
Тәукенің ... мен ... ... ... ... білгендей.
Қазіргі тәуелсіз қазақстан Туркия, Өзбекстан, Қырғыстан, Түркіменстан
сияқты түркі тілдес ... ... ... сыртқы саясатының ең
бастысы деп танып отыр. Түрік ... ... ... ... жем ету.
“Жеті Жарғыда” құқық бұзушылыққа барғандарға жазаны ... және ... ... ... ... байланысты белгіленетіні
айқындалған. Негізінде жазаның түрі үшке бөлінеді: Жан жазасы, мал жазасы,
ар жазасы. Жан ... ... ... ... өлім ... кесу ... оны
қанға-қан, жанға-жан принципі негізінде іс жүзіне ... Өлім ... ... ... негізінде дарға асу, ат ... ... ... ату және қыл ... ... ... өлтіру арқылы іс
жүзіне асырылып отырған.
Мал жазасына істеген ... ... ... құн ... ... ... мүліктік айып салуды (композиция) және ... ... ... бойынша өлген немесе мертіккен адамның
рулас туыстарының қалауы бойынша мүліктік композициямен жазаны ... ... ... ... ... мал ... арқылы қылмыскер өлім жазасынан
босатылады. Бізге жеткен заң нұсқаларының барлығында ерлердің құнын 1000
қоймен, ал ... ... 500 ... ... ал төре ... мен
қожаларды өлтірген кісілер 7 есе құн тартуға ... ... ... ... ... ... ... үстеме құн төлеуді енгізген. Үстеме құн
негзінен өнер құны және ... құны ... ... бөлінеді. Өнер құнына топтан
озып шыққан атақты, аймаққа танымал болған ақындар, ... ... ... оқымыстылар кіргізіледі. Оларды өлтірген адамдар
екі кісінің құнын төлеуге міндеттелінеді. Қазақ халқы ел басқарған, ... өте ... ... ... және өнер ... ... еш
уақытта бай-кедей принципі негізінде іс жүзіне ... оған ... ... емес, тек халыққа сегіз қырымен бір сырымен, дарынымен таныла
білуі.
Сүйек құнына өлген кісінің сүйегін, ... ... адам жоқ ... ... ... ... ... себептерге байланысты өлік
туған-туыстарына тимей жоқ болып кеткен жағдайда екі адамның ... ... ... түрі – ар ... Бұл жаза негізінде рулас, ағайын
арасында болған теріс қылықтарға қолданылып отырған. Ар ... екі ... ... – масқаралау, екіншісі – елден қуу. Жазаның негізгі
мақсаты құқық бұзушылық ... ... ел ... ... ... ... адамның мойнына құрым киіз, беріне қара күйе ... ... ... ... есекке теріс отырғызып, бүкіл ... ... ... ел, бала-шаға мазақ етеді. Ұялған адам екінші рет теріс қылық жасауға
бармайтындығын айтып, ... ... ... ... ... ... қоғамында
масқаралау жазасын негізінде ата-анасына, жасы үлкен қарияларға тіл
тигізген ... қол ... ... ... қуу ... ... түрі ... жалпы өлімге кесуден де
ауыр жаза деп танылған. Қазақ ... ... ... ... ... ... қалған. Жаза ретінде елден қуылған адам ... ... яғни ... ... ... ... болу ... рулық территория кеңістігінен қуылады.
“Жеті жарғыда” ислам, яғни шариғат заңдарының тікелей әсер еткенін де
байқамасқа болмайды. Мысалы, өзін-өзі ... адам ... ... ... ру ... бірі хрисиан дініне кірген жағдайда оның және ... ... ... салынатын болған. Ал құдайға тіл ... жеті адам ... ол ... атып өлтіріледі /26/.
5. Құн дауы “Жет жарғының” бірінші бабында: ... ... ... ... ... ... ережелеріне сәйкес кісі өлімі үшін
өлім жазасы көзделген /63/. Егер ... ... ... келіссе, өлім
жазасын құн төлеумен ауыстыруға рұқсат етілген. Ал егер кімде-кімнің құн
төлеуге жағдайы болмаса, оған өлім ... ... ... ... оның
туыстарын құлдыққа беруге рұқсат етілді. “Жеті Жарғы” бойынша құнның көлемі
қарапайым ер адам үшін – 1000 қой. ... ... ... құн екі ... бір ... ... (оның отбасы мүшелерінің) пайдасына, ал
екінші бөлігі ханның, сұлтанның, бидің пайдасына тиді. Құн ... ... ... ... болып табылды және таптық сипатта болды.
Егер құнның тиісті көлемі төленбесе “жәбірленушілер оны талап ету
құқығын әқашан ... А. И. ... ... деп жазған болатын: “Қанға –
қан, жанға-жан” ... ... адам құн ... өлім ... ... яғни өлтірілген ер адам үшін 1000 қой, әрбір әйел ... 500 қой ... 100 ... 300 ... және 1000 ... тең . Г. ... жазды: “Егер кімде-кім кісі өлтірсе, қанға-қан алынған ... ... үшін ... ... 200 ... ... “Өлтірілген ер
адамның құны 100 жылқы немесе 1000 қой”, - деп жазды. /78/. ... ... құны 1000 ... ... 100 жылқыға немесе 50 түйеге тең ... ... /79/. А.И. ... ... құн 1000 қой, 100ж ылқы ... 50 түйе
дейді. П.Е. Маковецкий: “Қарапайым құн, яғни қатардағы қырғыздың өлімі 50
түйеге тең ... ... /79/. ... күні құнның кәдімгі көлемі ер адам
үшін 200 жылқы.
Өзінің мәні ... құн ... ... феодалдардың еркі болып
табылады, оның ... осы ... ... материалдық жағдайларымен
айқындалды. Бұл сословиелік құқық, айрықша құқықтар болды және ... ... ... қарай қоғам мүшелерінің тең емес құқықтық
жағдайын, бір ғана ... үшін әр ... ... ... ... ашықтан-
ашық түрде бекітті.
Демек, сұлтанды немесе қожаны ... үшін 7000 қой, ... ... үшін 1000 қой, ал ... ... үшін тек қана ... жауап берген. Айрықша құқылы сословие ... сөзі ... ... А.И. ... “Кімде-кім сұлтанды немесе қожаны өлтірсе, оның
туысқандарына жеті адамның құнын төлейді”.
П. Маковецкий: “Сұлтанды өлтірсе – қарапайым ... 7 есе ... тегі ... ... өлтірсе – сұлтан құнының жартысын төлейді”.
/80/. Сұлтандар мен қожалардың өлімі үшін ... ... ... ... ... қарсы халықтың қарсылығын күшейгендігін көрсетеді.
Көне дәстүр бойынша рудың мүшелері бір-біріне көмектесуге, ... ... ... кек ... сот ... ... жауап
беруге міндетті болды. Рудың бір мүшесінің өлімі немесе өзге де зиян
келтіру – ... руға ... зиян ... ... ... қанды кек
дәстүрі пайда болды. Әрбір мүшесін бүкіл ру болып ... ... ... кек ... шектелген жоқ. Кейін талион принципі бекітілді,
яғни қанға-қан, жанға-жан алынды, ал тіптен кейінірек кек алу құн ... ... ... оның ... ... ... малмен алды.
Егер жүкті әйел түсік тастаса, құн келесідей көлемде алынады: 5 ... бала үшін – 3 ... 5 ... туылғанға дейін – жарты құн, туылған
уақыттан бастап – толық құн /79/. А.И. ... ... ... ... адам жүкті әйелді қағып кетсе, нәтижесінде бала өлі туса, кінәлі адам
келесідей ... құн ... 5 айға ... бала үшін - ... ... ... ал 5 айдан 9 айға дейінгі бала үшін - әрбір айына бір ... ... ... ... адамның әрбір дене мүшесі үшін
тиісінше құн ... ... ... ... ... біреудің қандай да
болмасын мүшесіне зақым келтірсе, тең ... ... бір мал ... ... 100 қой, ... – қой, ... /26/ - деп ... А.И. Левшин. Қазақ
әдет-ғұрып құқығының материалдарында ... ... ... ... ... көру ... айыру, құлақтарына зиян келтіріп, есту
қабілетінен айыру және ... зиян ... ... ... ... және ... сындырса, бес адамның құнын төлейді, ... ... үшін бір ... ... құн ... немесе кімде-кім
біреудің саусақтарын немесе денесін зақымдаса ... зиян ... ... ... ... үшін 100 ... төлейді. “Егер бір қолына немесе бір
аяғына немесе бір көзіне немесе бір құлағына қатты зиян ... ... ... жарты құн төлейді немесе 500 қой және 1 түйе мен кілем
төлейді, аяғының немесе қолының 1 ... ... 100 қой ... ... үшін – 200 қой, т.с,. 5 саусаққа дейінгі құнның көлемі ½ құн немесе
500 қой”. “Көзінен, құлағынан ... оң ... ... ½ құн, сол ... ¼ құн ... етіледі” /80/. Тәуке “Заңдары” бойынша ... кісі ... үшін ... 1) егер ... ... ... күңін өлтірсе; 2) егер ата-аналар өз балаларын өлтірсе; 3) егер
көзіне шөп ... ... ... күйеуі ашынаны өлтірсе; 4) егер дінге қарсы
қылмыс жасаған және ... құн ... ... Кісі өлтірулер негізінен
жер және мүліктік даулар үшін болған.
Тәуке заңдары бойынша қылмыскердің туыстарының барлығы құнның көлемін
тең бөлісіп ... Бұл бір ... өз ... өлімнен құтқару,
екінші жағынан бірге қорғану болды. Бұл жағдай белгілі бір ... ... ... ... ... қарамастан билік үшін және билердің шешімін күшпен орындау
қажеттілігі үшін, рулық және ... кек ... т.б. ... жиі болып
отыратын. Ұжымдар арасында пайда болған ... кек ... ... ... ... сақталған. Осы ... ... ... ... яғни ... ... адамның
қылмыскерден малын айдап әкету құқығы пайда болып, өмір ... Ал ... ... ... ... ... қарсы екінші тарап дәл солай
жауап берген. С.З. ... ... ... ... болғандығы сонша, ХІХ
ғасырдың ортасына дейін хан ... да, ... ... қаулылары
да, Ресейдің жазалау отрядтары да онымен күресіп қандай да бір ... ... /37/ - деп ... ... ... ... ... қанды кек руаралық
жанжал, феодалдық соғыстар сипатында болды және ... ... ... әрі ... яғни ... тараптың қылмыскерден кек ... өз ... іске ... ұштасып жатты. Құнды күші мен қаруы ... ... ... олар да ... руларға құнды толық төлемеген. Мысалы:
“Үйсін тайпасының (Ұлы жүз) ... ... ... ... ... ... тайпасының (Орта жүз) Қаржас руынан шыққан Жәдігерді өлтіріп, құн
төлемеген. ... ... ... соң құн ... ... ... ... Ошақтылар
теңдік бермей қойды”.
Егер қылмыскерлер құн төлемесе, хан өзінің төлеңгіттерімен кінәлілерді
жазалайтын болған /81/. ... хан ... ... ... ... ... ... Құн төлеу феодалдарға тиімді болған.
6. Мал-мүлік дауы. “Жеті жарғыда” мүліктік құқықтар маңызды ... ... ... ... ... ... мал мен мүлік өмір сүрудің
негізгі факторлары бролған. Біз жоғарыда “Жер ... ... ... ... жер қазақ қоғамында бірінші экономикалық негізді, ал
мал екіншісін ... ... ... әлі ... ... ... қатынастардың маңызына байланысты ортақ пікір жоқ. ... ... екі ... туындатты. Біріншісіне байланысты ... ... ... ... ... ... жерге феодалдық жеке меншік құрады, олар үшін жер өндірістің басты
құралы болды. Екіншісіне байланысты – бұл ... ... ... ... бола тұра ... жеке ... танылды. Соңғы пікір
дәлелсіз.
Мал шаруашылығының жеке сипатта болғандығы анық – мал ... ғана ... ... ... жақын туыстарда оқшауланған
шаруашылық жүргізді. Олардың арасында мүліктік ... ... ... ... да болды. Қоғамдық қатынастарда ... ... ... ... оны жеке ... жекелеген отбасылардың мүдделері
қойылды. Сонымен қатар алғашқы қауымдық құрылыстың да белгілері, ... ... ... ... кек, құн ... ауыл болып көшу,т.б.)
Меншіктің объектілері болып еңбек құрал-жабдықтары, ... ... мал және жер, ... ... ... тұрмыс
заттары, киім-кешек, аяқ киім ... ... осы ... бүкіл өндірістік қызметінің басты шарты жер болып табылды.
Дегенмен, кейбір ... ... ... ... ... ... жердің ролін мүлдем жоққа шығарады. Осы пікірді ... ... ... т.б. айтты. Олардың ... ... ... мал ... ... және ... қоғамның
экономикалық негізі тек қана малға жеке меншік бола алған.
Соттық дау-жанжалдар әрқашан жер үшін пайда ... Біз ... ... ... ... жер үшін ... ... мұраға қалуы әдет-ғұрып құқығы негізінде рәсімделді. Тарихи
құбылыс ретіндегі мұрагерлік ... ... ету ... ... бірі ... ... Мұрагерлік құқық келесідей бөліктерден
құралған: 1) әкеден қалған мұра, яғни балаларға қалатын ... 2) ... яғни мал ... ... 3) құда түсуден, саудадан, ... өзге де ... ... бойынша қазақтарда мұраға құқықты “қара ... яғни ... ең ... одан ... ... ... ... аға-інілері,
жақын туыстары иеленген. Мұра басқа руларға ешқашан өтіп кете алмаған,
тіпті өсиет қалған ... ... де. Мұра ... мыналар қалатын болған:
жер, құдық, мал, шаруашылық құрылымдар, мүлік, құл және күң. Бұл ... ... ... жиі ... Бірақ қандас рулар арасындағы дауларды
көбінесе өз ақсақалдары, билері ... ... ... өте ... айта кету қажет.
Қазақтарда ешқашан есікке құлып салмаған, киіз үй бүкіл байлығымен
ашық жататын. Қазақтар малға да ... ... ... ... ... бойынша мал ұрлығы үшін жазалаудың әр түрлі шаралары айып ... ... ... көзделген. Малға және мүлікке меншік құқығын бұзу үшін
аса қатал жазалау ... ... ... ... ... ... ... ақсүйектердің қолында шоғырланған ... жеке ... ... ... Мал ұрлығы үшін оның шын мәніндегі құнынан үш
есе тоғыз (27) ... айып ... ... ... жасауы үшін ұсталған
адам оны үш тоғыз (27) есе қайтарады, яғни егер кімде-кім түйе ... ... ... ... /26/. егер 2 түйе ұрласа – 54 түйе қайтарады, т.с.с.
Егер бір қой ... – 27 қой, 2 қой ... 54 қой ... ... ... ... ... жағдайларда ұрлық жасауға
рұқсат етілген. Мысалы, “Жиендік ету” деген ұғым бар, яғни ... ... үш ... ... мал алуға рұқсат етілген; соттық шешімдерді
орындамаған кезде ... ... ... ... ... өз ... қанша алам десе де ерікті болған. Бұл ұрлықтар қылмыс болып
есептелмеген.
Қазақтар ... ... деп ... Басқа мүлік екінші ... ... ... ... күрделенуіне байланысты қару-жарақ ұрлығы
үшін де қатал жазалар қолданылған. ... тазы ... ... ... ... күң ... /82/. “Жеті Жарғы” келесідей мақсаттар көздеді:
а) мүлікке, заттарға, мал ... ... ... ... жойылған құқықты қалпына келтіруді ... ... ... ... ... ... құн, ... төлеттіру;
кінәліні, қылмыскерді жазалау;
б) кінәләнің жәбірленушіге заңсыз әрекеттермен келтірген ... ... ... ... ... деп жазды: “Қазақтардағы сот
төрелігі материалдық зиянның ... ... және кек алу ... ... Көне заманда бұл екі көзқарас та өмірден,
жәбіренушілер мен айыптаушылардың жеке ... ... ... ... ... ... /80/.
Малға меншікке байланысты көрінген мүліктік теңсіздік ұрлықтарға алып
келді. Малы жоқ адамдар ұрлыққа баратын. “Бұл ... ... ең ауыр ... ұрлық жасаған қазақтарға ең қатал жазаларды қолданған” /83/.
7. Некелік қатынастар және жесір дауы. Тәуке ханның заңдарында некеге
тұрудың шарты ... 13 жас ... “Он үште отау ... ... сөз сол
заманнан қалған. Екінші шарты – болашақ жұбайлардың жеті ... ... ... ... ... Жеті ... дейін қыз алыспау туыстар
арасында қанның араласуынан сақтап, дені сау ұрпақты ... ... күн ... ... ... жатқан мәселелердің бірі –
экзогамиялық, яғни жеті ... ... қыз ... мәселесі. “Жеті жарғы”
нормаларында жеті атаға дейін неке ... ... ... мен ... өлім
жазасына кесіледі. Ата-бабаларымыз көрегенділік танытып, сол заманның
өзінде-ақ тұқым салауаттылығына ерекше ... ... ... ... ... туыстар арасында неке қиудың негізінде, қанның ... ... ... ... ... қалыптасуына кері әсерін
тигізген және бірнеше атадан кейін де оның жағымсыз қасиеттері қайталанып
отырғанын аңғарамыз.
Қазіргі генетика ... мен ... ... ... ... неке
қиюдың нәтижесінде сәбидің жалпы денсаулығы, ой-өрісі мен дене ... ... ... жоқ болып қалыптасатынын дәлелдеп отыр. Кейбір
зерттеулердің нәтижесіне көз ... ... ... ... ... тұқым қуалайтын аурудың жүз есе ұлғаюына себепкер болатынын аңғартады
/84/. “Жеті жарғы” заңдары үйленуді екі жолмен іс ... ... ... ... және айттыру. Екі жастың бірін-бірі сүйіп қосылуы да кең
етек ... ... қыз бен ... ... ... жас кезінде
келісу арқылы, барлық рәсімдерді жасап, ... ... ... ... ... негізінде бір-бірімен етене жақын, достар,
тамырлар, құда-жекжаттар арасында болатын болатын әдет-ғұрып. Бұл дәстүрдің
басы салтанатты той-томалақпен, көпшіліктің басын қосу кезінде ... ... ... ... ат ... шапан, көйлек
кигізу, сақина, білезік салумен, сөзбен шарт жасасып аяқталады. Екі жақтың
ата-аналары жас кезінен бала мен ... ... ... ... ... ... жүргізеді. Соның нәтижесінде әсіресе қыз ... ... ... ... арта ... ... ... Бұл да қазақ халқының этникалық ерекшеліктерінің,
ұлттық психологиясының өзіне тән бір көрінісі.
Айттыру – балалардың әке шешелері ... іске ... ... ... баласына өзіне ұнаған, көңілдері түскен ... ... ... беру ... сөз ... ... ... нәтижемен аяқталып
отырған, нәтижесіз болғаны да көп кездесіп ... ... ... ... ... ... қалаған ата-аналары бұрын етене таныс емес
адамдарға қыздарын беруге онша ниеттері болмаған. Мұны ... ... ... ... Өз еркімен, яғни ... ақ ... ... ... ел ... ... дау туып отырған. Мұнда айттырылып қойған
қызды алып қашқан жігіт те, онымен бірге қашқан қыз да айыпты деп ... өлім ... ... дейін барған. Ал егер әйел біреудің некедегі
әйелі болса, ... де өлім ... ... ... ... ... беріп, алып отырған қыз болса, екі қыздың қалыңмалын төлейді, ал
біреуге атастырылмаған басы бос қыз ... ... және оның ... ... айттырылып қойған қыздарға ер ... ... ... ... құқылы. Қалыңмалдың мөлшері әр түрлі болып
қалыптасқан. ... ... ... “отыз жеті”, “қырық жеті” және
“жетпіс жеті” жылқыдан құралған. ... ... беру ... ... ... ... ... болғаны бәрімізге айқын.
Осыған байланысты қазақ қоғамында жесір дауының пайда ... ... ... ... ... қыздың ерісіз (күйеусіз) бос отырғанына
байланысты қойылған атау. ... ... ... ... қалың мал
беріп атастырып қойған, бірақ ұзатылмаған қыз сол қалыңмал төлеген елдің
жесірі болып есептеледі, ... ... ері ... ... әйел де ... жесірі брлып саналады.
Мұның біріншісі ұзатылмаған қыз болашақ күйеуін менсінбей, оған ... ... бас ... екі ру, ел ... дау ... ... ... заң жолымен қаралады, шығарған шешім іс жүзіне асады. Бұл ... ... жағы ... да, ... қыз ... ру ... ... жарғының” талаптары бойынша жауапкер болған жақ ... ... ... ең ... ... ... не себептен атастырылған
жігітті менсінбейтінін сұрайды, дәлелді жауап беруін талап етеді. Ал билер
болса дәлелді ... ... ... ... ... ... ... санасының, есі дұрыс еместігін
ескеріп, дауды шешеді. Күйеу бойындағы ... ... ... жағы “қыздың басы босасын” деп мәлімдеме жасауға құқы бар. Бірақ,
мұндай ... ... жағы риза ... ... ... ... ... болған. Оның негізі бұрыннан санаға сіңген “ерден кетсе ... ... ... ... ... ... ... жарғының” нормалары
тәуелсіздіктен толық босата алмайды, бірақ ру ... ... ... таңдап алуына мүмкіндік ... ... ... ... ... бауырлары, ағайындары ұсынылады. Егер қыз оған разы болмаса, бір
ру елдің ішінен таңдауға, яғни өзі қалаған бір ... ... ... ... ... ... адам ... кедей, мейлі бай, мейлі бойдақ, мейлі
әйелі болсын құрыққа ілінді деп саналып, ниет білдірген ... ... ... Ал егер ... өз қалауынша құрыққа ілінген адамқызды алудан бас
тартса, қыздың басы босатылады да, ол үшін ... ... кері ... ... нормаларында қалыңмал мәселелері де өзінің шешімін
тапқан. Қалың мал ... үшін ... ... қыз ... ... төсек-орын дайындауға берілетін төрт түлік мал және әр ... ... ... мал ... қоғамында осы уақытқа дейін ... ... ... осы уақытқа жетті.
Қазан төңкерісінен кейін большевиктер жалған интернационализм және
бостандық, теңдік ... мен ... ... ... ... ... ... бастағаны тарихтан белгілі. Осының бір көрінісі
ретінде Қазақстанда ... ... 1920 жылы ... ... ... ... арнайы
декрет шығарып, оны ендігі уақытта қылмыс деп жариялады. Бірақ қаншама
репрессиялық жазалау ... ... ... ... беру қазақ
халқының өмірінен еш уақытта қалған ... ... ... ... ... осы күні де қыз ... ... пайдаланып келеді.
Тәуке ханның “Жеті жарғысында” қалың мал берудің ... ... Бұл ... ... келін түсетін әулеттің елдің, рудың, дәулетіне,
тұрмысына байланысты беріліп отырған. Атап ... ... ... ... болған: “Бас жақсы”, “Қырық жеті”, “Отыз жеті”, “Жиырма жеті”, “Он
жеті”, “Дөңгелек ... ... ... ... ... ретінде сонымен бірге тағы
мынандай рәсімдерді орындау кірген: - ілу, сүт ақы, той мал, өлі-тірі ... ... ең ... мағынасы жағынан сол заманның ең жоғарғы деген
өлшемдік ұғыммен қамтылған. Оның құрамына ... ... ... ... ... ... ... бас жүлделерді алып жүрген сәйгүлік,
берен мылты, темір сауыт және атан түйе ... ... ... дулығалы қара
нар енген. “Бас жақсы” негзінде ауқатты, дәулеті мол қазақ ... ... ... мен “Он ... ... ... малдың мөлшері қара
малдың сандық мағынасымен белгіленген. “Дөңгелек қалың мал” ең ... ... оның ... он бас қара ... ... ... – қалың малдың ажырамас бөлігі ретінде күйеудің қалыңдық ауылына
біріші рет баруына байланысты және болашақ жұбайымен тұңғыш рет ... ... ... ... ... сан алуан болған және ... әр ... әр ... ... әдет-ғұрыппен іске асырылып
отырған.
Сүт ақы – қалың малдың бір ... ... ... ... анасына арнайы берілетін ақы, немесе сыйлық. Сүт ақы әр ... ... ... тұратын болған.
Той мал – күйеудің ауылынан қалыңдықтың ұзату тойына арнайы апарылатын
мал. Той малдың саны, ... ... ... ... жанұяның, рудың
дәулетіне байланысты болған.
Өлі-тірі – негізінде ... ... ... ... ... ... туыстары тарапынан қыз ауылына кешірімге барғанда апаратын мал
мен сыйлықтар.
Кәде – ... өз ... ... ... ... ... ... ханның заманынан қалған мынандай сөз бар:
“Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу ... ... кәде ... ... әр ... беретін сыйлықтарды күні бұрын туыстарымен
ақылдасып ... ... ... ... ... ... ... ханның “Жеті жарғысында” әмеңгерлік институты да бекітілген.
Әмеңгерлік - ... ... ... ... әйелінің оның бауырына немесе
жақын ағайындарының біріне күйеуге ... Бұл ... ... ... сол ... ... “аға өлсе іні мұрасы, іні өлсе аға мұрасы” деген мақалдар мен
заң нормасынан өз шешімін ... ... ... ру арасындағы
ақсақалдар, қандас туыстар арасында мұқият талқыланған. ... ... ... ... және ... ... белгілі.
Біріншіден, көшпелі қауымда жесір қалған әйел басқа біреуге күйеуге шығып,
балаларын өзімен бірге алып кететін ... өгей әке ... ... ... қарауы, бетінен қақпай өсіруі екі талай болатыны ... ... ... мал-мүліктерді жесір қалған әйелге берсе, бөтен
адамның иемделіп, тіпті ... ... ... ... ... ... ... туған анасынан ажыратып, туғандары алып ... бала ... ... ... ... және жас ... шешенің
құшағынан ажыратудың қандай үлкен қиянат екенін де қазақ жақсы ... ... ... ... ... ... ... ойшылдары “Жеті
жарғы” нормаларындаері қайтыс болған жесірдің оның аға-інілерінің ... ... ... ... ... ... болса, ақсақалдар кеңесі немере-
шөбере сияқты туыстарына күйеуге шығуына шешім қабылдайтын болған. Осылай
қаза ... ... ... ... ... әмеңгері деп аталған.
Жалпы алып қарағанда көшпелі қоғамда әмеңгерлік жолынан бас тарту өте ... Тек ... ... ... ... ... ... бата
беруін сұрайды. Ал егер әйел әмеңгерліктен бас тартқан болса, оған бала да,
мал-мүлік те берілмейді, тек өзі ғана ... ... ... ... егер ... ... өліп ... жағдайда балдызды алуға
рұқсат етеді. Бұл жерде Тәуке ханның “Жеті жарғысының” көздеген мақсаты ... ... ... ... ... сіңлісінің әр уақытта жаны ашиды,
жетімдіктің зардабын тарттырмай, өз баласындай мәпелеп ... ... ... ... ... жатпайды, тек екі жақтың өзара келісуіне
байланысты болған. Ердің ... ... ... қыз ... ... ... таппайды.
Арнайы норма ретінде “Жеті Жарғыда” көп әйел алушылық институты да
бекітілген. Шариғат нормаларының ... ... ... төрт ... ... етілетіні белгілі. Ал “Жеті жарғы” болса әйел санын
шектемеген, ер адамның ... ... ... ... Қазақ қоғамында бұл институт кең өріс жайған. Тарихи даму
кезеңінде ... көп әйел ... ... ... қоғамында прогрессивтік
роль атқарғанын атап кеткен жөн. Бұл институт медицина ... ... оба, ... мерез, туберкулез сияқты көптеген ... ... ... ... өсіруге өлшеусіз роль атқарды десек
ешбір қателеспеген болар едік. Тек қана көп әйел ... ... ... сандық мөлшерін өсіріп отырған.
Коммунистік-тоталитарлық мемлекетінің таптық санасымен уланған шала
сауатты шенеуніктер Қазан төңкерісінен кейін көп әйел ... ... ... бақты. 1921 жылы қарашаның 9 жұлдызында Кеңес өкіметі арнайы
декретпен көп әйел ... ... деп ... ... жеткен Қазақстанда қазіргі уақытта баспасөз
беттерінде көп әйел ... ... ... ... ... ... жиі-жиі айтылуда. Негізінде қазіргі уақытта Азия, ... ... ... көп әйел алушылық осы күнге дейін
кең өріс жайған. Атап айтсақ, көп әйел ... ... ... ... ... ... ықпал ететіні анық: біріншіден,
мемлекетімізде жезөкшелікке салыну азаяр еді, екіншіден, 100 ... ... ... ... ... ... құрып, ала сүйіп, ана деген атқа ие
болуына себебін тигізетіні хақ, үшіншіден, “қазақтың саны аз” деп көзімізге
шұқып “жер ... ... ... ... ... ... көп ... негізінде халықтың санын санын арттыруға мүмкіндіктер туған
болар еді. ... бұл ... бір ... немесе бір жылдың ішінде
шешілетін мәселе емес, оған уақыт және ұлтық сананың қалыптасуы қажет /38/.
8. Жер-су, ... ... ... ... ең бір ... ... ... жер дауы деп топшалауға болады. Өйткені, қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігі негізінен осыларға байланысты болды. “Жер – ана, мал- ... ... ... ... ... Жерсіз еш нәрсенің күні жоқ, қараң. Жер ... ... ... мал ... көшіп-қонған қазақтар үшін ол ерекше
қастерлі.
Әрқашан да ... ... ... ... рудың көшіп қонатын қыстауы
мен жайлауын анықтап беріп отырған. Сол заманда ... ... ... ... алуы нәтижесінде қоныстың тарылуы себепті Тәуке хан жер ... көш ... ... реттеп, таңбаларын көрсетіп бергенін деректер
дәлелдейді. Сөз жоқ, күнелтудің негізгі көзі ең ... ... ... ... ... иелену салдарынан туған дау-жанжалдар елдің
ыдырауына, өзара қырғи-қабақ болуына әкеліп соқты.
“Жеті Жарғы” ... ... ... тежеп, рулар арасындағы
тартысты бәсеңдетуге арналған. Қоныс дауы, жер ... ... ... үшін ғана ... отырықшы, жартылай отырықшы қауымдар үшін де өте
қажет болды.
Тәуке хан тұсында ... ... ... ... көзге
түсерліктей болғанын айта кеткеніміз абзал. Кейбір тарихи ... хан ... ... ... тары көп ... - деп көрсетіледі.
Әсіресе, Қарсақты, Сарысу, Арыс ... ... ... Сырдария төңірегінде
егін салу кәсіпке айнала бастайды. Сырдың Аралға құяр ... ... ... Қуаңдария және Жаңадария жағаларында да диқаншылық дами
түсті. Жетісу өңірі мен ... ... ... ... астықты
аудандар мен қолөнер, сауда және мәдениет орталығына айналған қалалар бой
көтерді. Өзен суларын тартатын арықтар қазылып, су ... ... ... Ал ... аймақтарда егін салу мен мал өсіру ісі ұштастырыла
жүргізілді.
Тәуке хан жер-су, жайлау-қыстау, көші-қон ... ... ... ... ... ... ниетінде оларды шешетін заң, жол-
жобаларын ... ... ... ... ... ... иелік ету
үшін талапкер қойылатын салт-сана ... ... ... ... ... белгілері болуын басты мақсат тұтты. ... жер ... ... үшін ол ... ... (биді қанағаттандырарлықтай мына
анықтамалар негіздерінің ... ... ... ... ... ... қазылған арық, егілген егіннің аңыз-жаптары, ... ... ... ... ... бөгет, малдың қысқы көңі, қойдың
күзгі түнегі, тұрғызылған қарақшы, тігілген ағаш, ... ... ... қазылған ошақтың орны,т.б.).
Осы аталған белгі мұралардың қайсыбірі болса да ... ... ... яки туысқан-туғанының біреуінің еңбегімен істелініп, бір
кездерде оның қоныстанып, мекен еткені анықталса, ол ... ... ... ... ... сөзсіз қайтарып алған.
Ол жерден соңғы мекендеушінің алып кете алмайтын (ғимарат, қора-жай,
бау-бақша, т.б.) күрделі ... ... ... үш ... ... талапкерге төлеткен. Егер де жерді қайтарып алуға даулаған кезде
және онан кейін салынған жайлар, тігілген ... ... ... ... онда даулы жердің шатағы шешілмей тұрғанда ... ... ... деп тауып, жауапкердің ол еңбегіне еш нәрсе төлемеген.
Бір жерге ... екі ... да ... тең ... ... салынған белгілер екі жағындада әрі уақыт мерзімі бірдей
екен деп табылса, әр қайсысының бұрын мекендеп, ... ... ... ... онда ... келе ... ... бойынша билік айтушылар
дауласушылар антына салады. Ант алған екінші жағы ... ... ... ... талапкер жағыант беруден бас ... онда өзі ... ... қазақ қоғамында барлық заманда да ерекше орын алған.
Әрбір рудың көшіп-қонуын ... ру ... ... Олар
қоластындағы рудың басқа ру иелігіне өтпей, өз тиесілі жерлерінде ... ... ... “құдайдың қара жері”, “құдайдың қара ... ... ... ... еш ... ... шекара жасап бөліп бермегенін бетке
тұтқан. Өйткені, көне ... бері ... ... өз ... құдықтары, қыстаулары болып, заманалар өтуімен әбден қалыптасып
кеткен болатын. Сол жерлерде ... ... ... де ... ... ... жеке меншіктілік болмаған, қоғамдық қожалық
есептелінген ... ой ... ... ... жер ... ... ... оның төркінінде жеке меншіктілік жатты. Жер өз туыстарынікі
болып саналғанымен, кімнің малы көп - сол өз ... ... ... Бұл ірі ... өте пайдалы еді. Көшкенде кедей руластары
малын айдасты, ... ... ... жүнін қырқысып, киіз басысты.
Жер үшін ... бола ... ... өре ... ... ірі ... ең шұрайлысын әрі көбін пайдаланды /85/.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХҮІ- ХҮІІІ ... ... ... бір ... бағынған дербес
мемлекеттік мәртебесін сақтап қалу үшін ішкі және сыртқы қайшылықтарды
басынан өткерді. Бұл ... ... ішкі ... та ... Қазақ
мемлекетіне жан-жақтан төнген қауіптен алып шығуы және сол тұстағы ... ... бір ... келтіріп, қазақ хандығын құлдыраудан
өрлеу сатысына көтерген қазақ хандарының сапынан Қасым хан, Есім ... ... ... атап ... ... ... ... қасиеттерімен хандар шығарған, қазақ
қоғамының құқықтық жүйесін жандандырған, қоғамға ... ... ... ... өз ... жоғалтпайды.
Қазақ хандарының негізгі заңдары қазақ хандығы тарихының құнды ... ... ... Сол ... ... ... ... заң баптары мәлімет береді. Заң – заман айнасы. Олай болса, біз
“Қасым ханның Қасқа жолы”, “Есім ... Ескі ... Әз ... ... заңдарын байыптап, сол қоғамға баға ... ... заң ... ... ... ... ... сана ... ... көзі ... ... хандары шығарған заңдар құндылығы
теңдессіз, асыл мұра. Қазақ қоғамының ... ...... мәнінің
тереңдігін көрсетеді. Осы терең мән әлі күнге дейін өз құнын жоғалтқан
емес. Оны біз ... ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Көптеген дәстүр заң болып жазылмаса да қазақтың ... ... ... діліне сәйкес келетіндіктен күнделікті тұрмыста
жүзеге асырылады. Мысалы, наным-сенімдер, ... ... қыз ... ... ... - осының бәрі Қасым хан, Есім
хан, Тәуке хан тұсынан бастау алған игі дәстүрлер. Ұлттық ... ... ... - ... ... ... хандарының заңдары заман ағымына, ... ... ... ... ... байланысты өзгеріп, бүгінгі күннің
конституциясына ұласуы, ... ... ... ... ... ... ... Ұлы Абай өзінің үшінші қара сөзінде былай дейді: ... ... ... жолы”, “Есім ханның Ескі жолын”, Әз Тәуке ханның
“Күлтөбенің басында күнде ... ... ... Жарғысын” білмек керек. Ол
ескі сөздердің қайсысы заман өзгергендіктен ескіріп, бұл жаңа ... ... оның ... ... ... ... ... төлеу саларға
жарарлық кісі болса керек еді, ... кісі аз, яки ... ... Осы ... ... ... тарихи заңдылық екенін ... ... Абай ... заң осы ... ... заңдарының заман талабына
сай толықтырылып, өзгертілген нұсқасы ... ... ... ғылыми болжам
жасадым.
Қолымызға бірнеше нұсқасы жеткен “Жеті жарғының” әр тарауының мазмұны
мен ... ... ... ...... байланысы мен
айырмашылығын салыстырып, аздап сөз еткен жөн.
Көшпелі қазақ халқының ел билеу заңы “Жеті жарғы” – ... қан ... жан ... бабымен басталады. Яки өлген адамдардың ... ... ... құқылы еді. Осы жерден қазақ халқының жуас, қонақжай
қасиетімен қоса өте кекшіл ... ... ... Ол уақытта қазіргідей
сот үкімін орындайтын арнайы орган болмағандықтан, билік ... ... Енді ол үкім ... ... Осы ... ... ... таңда кісіні қасақана өлтіруші адам Қазақстан Республикасы
Қылмыстық кодексінің ... ... ... 8 жылдан 15 жылға дейінгі
мерзімге бас бостандығынан айырылады, не өлім жазасына кесіледі, яғни ... Ал ату ... жоқ ол ... ... ... арқан байлап,
түйенің мойнына ілу арқылы асып немесе атпен сүйреп өлтіреді екен. Егер де
жәбірленуші жақ ... ... ... ... ... қылмыскер әрбір
өлтірген ер адам үшін 1000 қой, әрбір әйел үшін 500 қой құн ... ... ... Ал егер де ... ... ... ... не денесінің
белгілі бір жерін шауып алса, соған сәйкес құн төлейтін. Мысалы, бас бармақ
-100 ... ... ... тең. Бұл ... біздің өмірімізге жат қағида.
“Жеті жарғының” екінші бабы бойынша ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылық,
зинақорлық жасағандар өлім ... ... ... ... ... ... заңымызда қолданылатын жаза бұдан әлдеқандай жеңіл.
Ал, енді ата-ана өз баласын өлтірсе ше? Онда олар ... ... ... ... ... өлім ... кесіледі. Бұл көбінесе
некесіз бала ... ... ... ... ... үшін ... ... қатысты жағдай. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде
мұндай қылмыстар 88-баптың 2-бөліміне жатады. Онда бес ... он ... бас ... ... жатады деп көрсетілген. “Жеті жарғыда”
өзіне-өзі қол салғандар, яғни ... ... ... бөлек
жерленеді делінген. Біздің қазіргі заңымыздың ... ... ... ... 92-бап бойынша жазаланады.
Біреудің әйелін келісімінсіз алып қашса қалай болады? Бұл ... ... хан ... арнайы айтылған екен. Ол бойынша қылмыскер өлім жазасына
кесіледі немесе құнын ... ... ... Ал, ... ... алып
қашса қалай болмақ? Онда, оның күйеуіне қалың төлеп, оған ... ... қана алып ... ... ... алып қала алады екен. Қазіргі заңымызда
тек әйелді ... ... алып ... кінәлі үш жылға дейінгі мерзімге
бас бостандығынан айырылуға жазаланады ... ... онда да үш ... ... ... ... жатқандар некен-саяқ.
“Жеті жарғыда” жеті атаға дейін қан араластыру орын ... бұл ... ... ... ол өлім жазасына кесілетін, не сол рудың ағайындар
талқысына берілген. Жеті ... ... қыз ... ... ... да, ... жағынан да дұрыс жағдай. Қазақта қазірдің өзінде
бірен-саран болмаса, көптеген рулардың ішінде бір-бірінің, яғни әр ру ... ... қыз ... Ал ... 10-12 ... ... ... белгілі.
Сондықтан мұндай шектеуді болашақ қабылданатын кодексте көрсеткен орынды.
Әйелдің, қыз баланың құқы шектеулі ... Ал ... ... ... ... құқы теңдей.
Бізде ата-анасына тіл тигізген бала ... ... ... ... ... кездері көбірек көріп жүрміз. Ата-анасын,
тіпті “Қарттар ... ... ... тастау да қазақта етек ала бастады.
Мұның ақыры жақсылыққа апармайды. Ал, аталарымыздың ... ... ... ... қол ... ұлды ... құрым киіз байлап, қара сиырға
теріс мінгізіп, қамшымен сабап, ауылды айналдырған. Ал, қыз бала болса ... ... ... билігіне берілген. Дұрыс, әрі әділ жаза. Міне,
аталарымыз қалдырып кеткен заңда тәртіптік, ... ... бар ... бар. Болашақ қабылданатын Қылмыстық кодексімізге оның кейбір ... ... ... лайықталып, қабылданған да жөн сияқты.
Енді, билік, яки үкім шығару хақында бірер сөз. Бізде ... ... ... ... кассациялық инстанция соты, қадағалау инстанция
соты деп бөліп атап жүр. ... хан ... ... сот билігін билер жүзеге
асырған. Хан мен ... ... ... сот ретінде ауыр
қылмыстарды және азаматтық істерді, яғни дауларды ... Аса ... ... ... ... және ... қатысуымен қараған, өлім
жазасына кесетін де солар. Билер дауды жәбірленуші мен ... ... ... ғана және ... түрде қарап отырған. Ол кезде қазіргідей
тергеу, қайта тергеу деген жоқ. ... ... істі ... қандай да
бір шешімге келуі тиіс болған. Бұндай шешім парақорлық пен жемқорлыққа ... ... ... ... қажет етпейді.
“Қазақтың ұраны-бірлік” болған қазақ хандығы дәуіріндегі ... ... хан, ... хан ... ... сол ... қазақ қоғамын өркениетке
бір саты жоғарылатты. Шапса тұлпардың тұяғы ... ұшса ... ... ... ... ... ... қазақ даласының территориялық
тұтастығы мен тәуелсіздігі үшін жан аямай тер ... ... қаны ... ... ... мен ... шапқыншылыққа тойтарыс бере білген
данышпан бабаларымыздың халқына ... ... ... ... ... мәні өлшеусіз. Қазақ хандарының заңдарын жұмыс барысында
сыныптау арқылы ... ... ашып ... ... ... ... келе жалпы қазақ хандарының негізгі заңдарының дерек көзі
ретінде төменде келтірілген ерекшеліктерін атап өтуге болады:
- Қазақ хандығы дәуірі ХҮІ-ХҮІІІ ... яғни ... ... Қасым
хан, ескі жолды Есім хан, Жеті жарғыны шығарған Тәуке хан ... ... ... ... ... ... ... орталықтанған, бірұтас,
құқықтық мемлекет болды.
- Осы кезеңде қазақ хандығының көрші ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешу заң жүйесі арқылы
анықталды.
- Қазақ хандарының негізгі заңдары қазақ хандығын осы кезде мемлекет
ретінде ... қана ... оның ... ... ... ... ... жол”, “Ескі жол”, “Жеті жарғы” заңдарын дүниеге әкелген
бабаларымыз тек қана ... ... ... өте ... ұлы, ... ... көреміз.
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан заманынан кейінгі өз ... ... ... ... ... хандардың көбі таққа таласумен ... ... ... ... ... ... ... айналдырды. Ресейдің отарына ендік, оған тарих куәгер…
Қазақ қоғамына түбегейлі өзгеріс әкелген үлкен тарихи ескерткіш ... ... ... ...... көзі ... зерттеу өте
маңызды. Өйткені, ХҮІ-ХҮІІІ ғасырлардағы өте ... ... ... ... ... сол қоғамның құқықтық ескерткіштері ашып
береді. Қазақ хандарының заңдарын ... ... ... ... ... ... негіз болып отырған мәселе – үлкен дария-теңіз суының бір
тамшысындай ... Олай ... бұл ... ... ... тазалықпен
зерттейтін өз зерттеушілерін күтіп жатыр. Қорытындылай ... ... ... қазынамыз, қазақ хандарының негізгі заңдары ... ... ... ... ... ... дерек көзі болып табылатынын
айтамын.
Сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. ... Қ. ... ... ... негіздері: Оқу құралы.–
Алматы: ... ... ... ... ... ... Рашиди. Введение, перевод с
персидского А.Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. ... ... ... ... ... Дулати. Тарих-и Рашиди. Қазақша аударылымы.
А: Тұран, 2003.
4. Материалы по истории казахского ханства ХҮ-ХҮІІІ вв. ... ... и ... ... (Бұдан былай қысқартылып «МИКХ» деп
беріледі). Составители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина,
В.П. ... А.: ... 1969. 9-127 бб; 132 б; 142-143 ... ... ибн Рузбихан Исфаһани. Михман наме-йи Бухара ... ... ... ... и ... Р.П. ... Наука, 1976. 147; 99беттер.
6. Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и ... 1864. ... ... ... Ш.Ш. ... жинағы. Том 1-5. А., 1984-1985.
8. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в ... ... ... судьбами других тюркских племен. Оренбург, 1924.
Часть І.,
9. Тынышбаев М. ... ... ... 2-ое ... А: ... 1993, ... Асфендиаров С.Д. История Казахстана (с древнейших ... ... А.: ... университеті, 1993.
11.Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. А:
Қазақстан, Сана, 1991. 70-76 беттер.
12. История Казахской ССР с древнейших ... до ... ... А., ... ... ... ССР. Том І. А., 1957.
14. Ибрагимов С.К. Некоторые данные к ... ... ... вв. ... АН Каз ССР. Серия ... 1956. ... 3; ... по ... Казахстана ХҮ-ХҮІ вв. // «История СССР». 1960.
152-158 бб.
15. Семенов А.А. К ... о ... и ... узбеков Шейбани –хана
// Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Труды АН Тадж.
ССР. Том ХІІ. ... 1954. 3-37 ... ... М.Х. Казахстан и Центральная Азия… Автореф. дисс. на соиск.
уч.степ.док. ист. Наук.-Алматы,1997. 55 с.
17. ... Б.Б. ХҮ ... соңы ХҮІ ... ... ... ... Мәуереннахр мемлекеттерімен саяси қатынасы (кан. ... 1996. 30 с. /, ... Юдин В.П. ... Азия в ... ... ... востоковеда. А:
Дайк-Пресс, 2001.
19. Султанов Т.И. ... ... ... в ХҮ-ХҮІІ вв. (Вопросы
этнической и социальной истории). М., 1982; ... ... на ... ... Чингиз-хана. А.: Дайк-Пресс, 2001; Кляшторный ... ... трех ... А.: ... ... Исин А. ... ... по истории Казахстана первой четверти ХҮІ в. //
Известия АН Каз ССР. ... ... ... 1985. № 3. 46-49 ... Рычков П.И. Топография Оренбургской ... ... ... ... П.С. ... по разным провинциям Российской империи. –Ч.1-
3. –СПб,1773-1783. 713 ... ... И.Г. ... всех ... в Российском государстве народов,
из ... ... ... ... ... ... ... и других достопамятностей. –Ч.1-3. –СПб. ... ... ... И.Г. ... Средней орды киргиз-кайсаков.-Алматы, 1998. 328
с./
25. Спасский Г. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и ... Орды ... –Ч.9. ... 1820. – стр 19-25; стр 185-188.
26. Левшин А.Н. Описание киргиз-казачьих или ... орд ... ... 1996. – стр 245; ч.ІІ, ... ч.ІІІ //
Этнографические известия. Стр 170-178; стр ... ... Л.Ф. ... ... ... ... и ныне имеюшие в малой
киргизской орде силу ... ... ... ... ... ... ... 1871. –214 с./,
28. Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев ... 1876. 564 ... ... Д.Е. ... обычного права сибирских инародцев, обычай
киргизов. –Варшава, 1876. 119 с./,
30. Словохотов Л.А. ... суд ... ... ... ... ... ... 1905 болды.
31. Бартольд В.В. Сведение об Аральском море и ... ... ... ... до ХҮІІв. –М., 1965. –118с ,
32. Крафт И.И. Из киргизской старины. ... 1900. ... ... В.В. ... народной литературы тюркской племен. –СПб, 1870.
–341 с./,
34. Алекторов А.В. ... ... ... в ... ... 1900. –258 с.
35. Аристов А.Н. Заметки об этническом составе ... ... ... и ... об их ... ... –457 с./
36. Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20-40-е годы ХХ века. Алматы, 1992. Соныкі,
Қазақ халқының Кенесары бастаған азаттық ... ... 1999. ... ... С.З. Общественный строй казахов первой половины ХІХ века.
–Алматы, 1958. – стр 374; ... ... С. ... хан. Жеті ... Алматы, “Санат”, 1994.-48; 22; 14;
26-27; 32-39 беттер.
39. Кемелбеков Қ.Б. ... ... ... және оның қалыптасу
кезеңдері. Философия ғыл. Кандидат. Дәр. Алу үшін дай.дисс. Алматы;
2002-132-бет.
40. Өсеров Нуралы ... ... ... ... ... ... ғыл. Докторы, Алматы; 1997-283; 122 беттер.
41. Телеуова Э.Т. Тәуке тұсындағы ... ... ... ... және
экономикалық аһуалы, Алматы 1999- 136бет.
42. Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер//Бағдарлама
жетекшісі: С.З.Зиманов.-Алматы: Жеті жарғы, ... 552; ... ... ... Н.Я. ... ... о ... обитавших в Средней Азии в
древние времена. Алматы, т.1. 234 бб.
44. ... М. Х., ... Ю.Г. ... ... по ... и
культуре Казахстана и Центральной Азий в 13-18 в.в. А,2004 19-25 бб.
45. Қиянатұлы Зардыхан. Қазақ мемлекеті және Жошы хан. ... ... ... ... С. Г., Султанов Т.И. Государства и ... ... ... 2004. ... ... Ташкент,1958. 219; 200 беттер.
48. С.Г. Кляшторный, Т.И. Сұлтанов. Казахстан: ... трех ... 323-324 ... ... Т.И. ... на ... кошме ... 166 б.
50. Шайбани-наме // МИКХ. 117 ... ... ... ... ... Алматы: Қазақстан, 1995. 21; 23;
199; 22; 200 беттер.
52. Султанов Т.И. ... ... ... ... 114 ... Тарих-и Рашиди // МИКХ. 195 б.
54. Еркин А. История государства и права Республики Казахстан (с ... до 1992 ... 2-ое ... ... 2001. 82 ... Марғұлан Ә. «Қасым ханның қасқа жолы» // Қазақ ... ... ... А., 1978. 542; 541 ... ... көне тарихы. М.Қани:-Алматы:Жалын, 1993.-31; 318; 243; 256
беттер
57. Қазақ тарихы журналы. 2005. 6 40-51 беттер.
58. Кәрібаев Б. // ... ... ... (21460), 24 желтоқсан.
59. Қазақ тарихы әдістемелік журналы 2005. 51-57 беттер.
60. Қазақтың ата заңдары. Алматы, Жеті жарғы 2005. 4 ... ... ... ... ... туралы алғашқы ізденіс 108 бет
61. Егемен Қазақстан 1993. 28-маусым.// Н.Назарбаев Береке басы бірлік.
62. Проблемы казахского обычного права. Алматы, 1989.
63. К.Шүкірәлиев.Мемлекет және ... ... ... ... ... 1998. 84-88; 257 беттер.
64. Ана тілі, 19-сәуір. 1990жыл.
65. Қазанғап Байболұлы Төле бидің тарихы қазақ әдебиеті 4-қаңтар ... ... ... ... ... памятника “Жеті жаргы”.
Автореферат диссертации кандидата юридических наук. Алматы, ... ... ... ... ... 1991, ... ... Е.М,. Арынов Е. М,.И. Н: ... и. Н. ... ... и ... ... ИРК,1996, 47-48 беттер.
69. С.Зиманов, Н. Өсеров. Жеті жарғы жайлы. – ... ... ... ... 1989, ... ... Н. И. Гродеков. Киргизы и кара –киргизы Сыр-Дарьинской области.Т1,
Юридический быт. ... ... Н. ... ... ... Жеті ... 1995. 19-20
беттер.
72. Қазақ халқының тарихынан. Орал, 1991, 14 ... ... Қара сөз. ... ... Ел- 1993 жыл.
74. Халық кеңесі. 8-шілде 1993.
75. Гурлянд.Я. ... ... с ... ... по ... Казань,1904. Т.20. Вып.4-5. -158 беттер// Известия общества
археологий и этнографии при Казанском Унив/е.
76. Әлдибеков Ж. Международные стандарты в области прав ... и ... ... ... ... ... ... посвященной 10-летию государственной
независимости РК (1-2 марта 2001г.) Часть1- Алматы: Қазақ университеті.
2001,570-бет.
77. Шангин.Г.Сибирский Вестник,1820.Т.ІХ.185 бет.
78. Греков О.Д. ... ... ... киргизов.Дело №2048, находящееся в
институте философии и права. С.20-21
79. Баллюзек Л. Материалы по ... ... ... 203; 78- ... ... П.Е. ... по казахскому обычному праву. 274; 282; ... ... А. ... ... степи и Оренбургского края ... ... ... ... Оренбург, 1910. 74-бет.
82. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов ... 1955. 251 ... ... ... ... кандидата юридических наук.
Алматы,1977, стр 96-151.
84. В.А.Накаряков. ... ... по ... ... ... 1973-9, ... Қазақтың ата заңдары. // Н. Өсерұлы. Тәуке хан және оның ... ... ... 4 том. 170-172 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Қазақ тарихындағы хандар7 бет
Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы6 бет
Қазақ хандығы (хү-хүііі)11 бет
"Г. Мендель белгілерінің тұқымқуалаушылық заңдары."7 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
Арифметикалық амалдар және олардың қасиеттері мен заңдары.6 бет
Арифметикалық амалдардың заңдары, оларды есептеуде қолдану20 бет
Атмосфералық ауаның былғану көзі және дәрежесі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь