Түркі тілдерінің жіктелуі

Жоспар

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім.
1.Түркі тілдерінің жіктелуі.
2.Тілдің жіктелулер жайында жалпы мәлімет.

Әдебиеттер
Кіріспе
Тілдерге туысқандық жақтан жіктеу жасау тіл біліқ-мі үшін берері мол. Тілдердің туыстық белгісін анықтап, олардың қаншалықты алыс-жақын екендігін көрсетіп беретін салыстырмалы-тарихи зерттеулер екендігін айттық. Әрине, лексикалық құрамы мен дыбыстау жүйесі жағынан жақын тілдерді анықтау оңша қиындық туғыза қоймайды. Мысалы, қазақ тілі мен қарақалпақ тілінің туыстас тіл екендігін дәлелдеп жатудың қажеті жоқ. Бірақ туыстас тілдердің барлығы да қазақ, қарақалпақ тілдері сияқты лексикалық, фонетикалық, грамматикалық жағынан толық сәйкес келе бер-мейді. Мысалы, түркі тілдері тобына енетін қазақ тілі мен чуваш тілдерінің материалдарын салыстырып қарайтын болсақ, бұлардың аралығында үлкен алшақтық бар, түркі тілдес болса да, чуваш пен қазақ өз тілдерінде сөйлесе кетсе, бір-бірін түсіне алмайды. Төмендегі сөздерді салыстырып көрейік:
қазақша қыз су же- бар- қарын аяқ көз арқа
чуьашша хер шыв си- гур- хырам ура кус суран
қазақша бар тірі арт кір қазан сүт балық балта
чувашша пур чере қыс кер хұран сет пула пурта
Туыстас тілдердің материалдарын өзара салыстырып қарайтын болсақ, кей тілдер өте жақын туыстық қатынаста болып, ұқсастық белгілері айқын көрініп жатса, екінші бір тілдер арасында ондай ұқсастық аз болады, тіпті кейбіреулерінің [мыс, чуваш пен қазақ тілдерінің] туыстық қатынасын анықтау арнайы ғылыми талдауды қажет етеді. Бұл олардың тарихи даму жолына да, жеке тіл ретінде қалыптасу кезеңіне де, көрші тілдердің әсеріне де байланысты болады. Қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерініқ ұқсас белгілері өте кеп, олардың туыстығын дәлелдеп жату қажет те емес. Себебі олар ру, тайпа тілдері ретінде ұзақ уақыт бойына бірге дамып, тек XIV ғасырдан кейін ғана жеке тіл ретінде қалыптаса бастады. Бұл халықтардыц құрамына енген ру-тайпалар өзара тығыз араласып, бір территорияда [Ноғай ордасы мен Өзбек ордасының қүрамында] өмір сүрген .Сондықтан бұл халықтардың тілінде ортақ белгілердің көп болуы заңды да. Ал чуваштар болса, Орта Азия мен Қазақстанда тұратын тайпалармен қатынасын ертерек үзген. Олар көбіне угро-фин тілдес тайпалардың орта-сында қалып, солармен қатынаста болған. Сөйтіп, қазақ тілі де, чуваш тілі де өзіндік бағытта дамып, қалыптасқан. Тілдер арасындағы алыс-жақындық міне осындай даму процесінің ерекшеліктеріне байланысты болса керек.
Дүние жүзіндегі тілдерді салыстырмалы-тарихи зерттеулер негізінде іштей бірнеше туыстас топтарға бөліл қарау — көптен келе жатқан ғылыми дәстүр. Дегенмен, күні бүгінге дейін тілдерді туысқандық жақтан топтас-тырудың әлі де шешімін таба алмай жүрген мәселелері жоқ емес. Бұған себеп, біріншіден, дүние жүзі тілдерінің бәрі бірдей толық зерттелмегендігінде болса, екіншіден, тіл элементтерінің күрделілігі мен сан қырлылығына байланысты. Мәселен, үнді европа, түркі тілдері біршама толық зерттелінген тілдерге жатса, америка индеецтерінің тілдері жөнінде оны айта алмаймыз. Тіпті зерттелген, грамматикалық, дыбыстық жүйесі анықталынған түркі тілдерінің өздерін де ғылыми тұрғыдан жан-жақты толық анықтадық деп айтудың өзі қиын. Түркі тілдерін туысқандық, тарихи, морфологиялық т. б. ерекшеліктеріне байланысты топтастыру мәселесі белгілі дәрежеде дұрыс шешілсе де, оның әлі де зерттей түсетін, толықтыра, жетілдіре түсетін жақтары баршылық. Бұл салада салыстырмалы-тарихи зерттеулердін, ролі ерекше .
Тілдерге туысқандық талдау жасауда қиындық туғызатын екінші бір мәселе — бірде-бір «таза» тіл болмайды. Өйткені жеке, саяқ өмір сүретін тіл кездеспейді. Жер жүзіндегі барлық тілдер, соның ішінде түркі ха-лықтарыньщ тілдері де, басқа көршілес тілдермен ұзақ уақыт бойына қарым-қатынас жасап келеді. Осының нәтижесінде бір тілден екінші тілге сөз, дыбыс не грамматикалық элементтер ауысып отырады. Сондай-ақ, о бастағы негізі бір туыс тілдер өзара жіктеліп жеке, дербес тіл құруы да, немесе бірнеше басқа тілдердің құрамына еніп, жаңа ерекшеліктерге ие болуы мүмкін. Дәлел ретінде өзбек тілін кәрсетуге болады. Өзбек тілі, кеп-шілік тілшілердің пікірінше, түркі тілдерінін, қарлұқ тобына жатады. Бірақ
Әдебиеттер

1.Қайдаров.Ә. Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000.
6. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы., 1992 ж.
        
        Жоспар
I.Кіріспе
II.Негізгі бөлім.
1.Түркі тілдерінің жіктелуі.
2.Тілдің жіктелулер жайында жалпы мәлімет.
Әдебиеттер
Кіріспе
Тілдерге туысқандық жақтан жіктеу ... тіл ... үшін ... ... ... ... ... олардың қаншалықты алыс-жақын екендігін
көрсетіп беретін салыстырмалы-тарихи зерттеулер екендігін ... ... ... мен ... ... ... жақын тілдерді анықтау
оңша қиындық туғыза қоймайды. Мысалы, қазақ тілі мен ... ... тіл ... ... ... ... жоқ. ... туыстас тілдердің
барлығы да қазақ, қарақалпақ тілдері сияқты ... ... ... ... ... келе бер-мейді. Мысалы, түркі тілдері
тобына ... ... тілі мен ... ... ... ... болсақ, бұлардың аралығында үлкен алшақтық бар, түркі тілдес ... ... пен ... өз тілдерінде сөйлесе кетсе, бір-бірін түсіне алмайды.
Төмендегі сөздерді салыстырып көрейік:
қазақша қыз су же- бар- қарын аяқ көз ... хер шыв си- гур- ... ура кус ... бар тірі арт кір ... сүт балық балта
чувашша пур чере қыс кер ... сет ... ... материалдарын өзара салыстырып қарайтын болсақ, кей
тілдер өте жақын туыстық қатынаста болып, ұқсастық белгілері айқын ... ... бір ... ... ... ... аз болады, тіпті
кейбіреулерінің [мыс, чуваш пен қазақ тілдерінің] туыстық қатынасын ... ... ... қажет етеді. Бұл олардың тарихи даму жолына ... тіл ... ... ... де, ... ... ... де
байланысты болады. Қазақ, қарақалпақ, ноғай ... ... ... өте
кеп, олардың туыстығын дәлелдеп жату қажет те емес. Себебі олар ру, тайпа
тілдері ретінде ұзақ ... ... ... ... тек XIV ... ... жеке тіл ретінде қалыптаса бастады. Бұл ... ... ... өзара тығыз араласып, бір территорияда ... ... ... ... ... өмір ... .Сондықтан бұл халықтардың тілінде
ортақ белгілердің көп ... ... да. Ал ... ... Орта Азия мен
Қазақстанда тұратын тайпалармен қатынасын ертерек үзген. Олар ... ... ... ... орта-сында қалып, солармен қатынаста болған. Сөйтіп,
қазақ тілі де, чуваш тілі де өзіндік бағытта ... ... ... ... міне ... даму ... ерекшеліктеріне
байланысты болса керек.
Дүние жүзіндегі тілдерді салыстырмалы-тарихи зерттеулер негізінде
іштей ... ... ... бөліл қарау — көптен келе ... ... ... күні ... дейін тілдерді туысқандық жақтан топтас-
тырудың әлі де ... таба ... ... ... жоқ ... Бұған себеп,
біріншіден, дүние жүзі тілдерінің бәрі бірдей толық зерттелмегендігінде
болса, екіншіден, тіл ... ... мен сан ... Мәселен, үнді европа, түркі тілдері ... ... ... ... ... ... тілдері жөнінде оны айта
алмаймыз. Тіпті зерттелген, грамматикалық, дыбыстық жүйесі анықталынған
түркі тілдерінің өздерін де ... ... ... ... анықтадық
деп айтудың өзі қиын. Түркі тілдерін туысқандық, тарихи, морфологиялық т.
б. ерекшеліктеріне байланысты топтастыру ... ... ... дұрыс
шешілсе де, оның әлі де ... ... ... ... ... ... Бұл ... салыстырмалы-тарихи зерттеулердін,
ролі ерекше .
Тілдерге ... ... ... қиындық туғызатын екінші бір мәселе
— бірде-бір «таза» тіл болмайды. Өйткені жеке, саяқ өмір ... ... Жер ... ... ... ... ... түркі ха-
лықтарыньщ тілдері де, басқа көршілес тілдермен ұзақ уақыт бойына қарым-
қатынас ... ... ... нәтижесінде бір тілден екінші тілге сөз,
дыбыс не грамматикалық элементтер ауысып отырады. ... о ... бір туыс ... ... ... жеке, дербес тіл құруы да, немесе
бірнеше басқа тілдердің құрамына ... жаңа ... ие ... ... ... өзбек тілін кәрсетуге болады. Өзбек ... ... ... ... ... ... ... жатады. Бірақ
өзбек тілінің құрамына қыпшақ тілдері мен оғыз тілдерінің элементі де аз
емес. Егер жалпыхалықтық ... ... оның ... ... ... онда ... басқа көптеген қыпшақ пен оғыз ... ... ... да тілдер аралығында ылғи да болып жата-тын
осындай байланыстың тамырын олардьщ өткендегі
тарихынан іздеген жөн.
Түркі ... ... ... күнде дәлелдеп жатудың қажеті жоқ.
Бұл ғылыми тұрғыдан дәлелденген ... ... ... бұл ... ... ... [фонетикалық, лексикалық, грамма-тикалық]
ерекшеліктерімен де жіктеледі, бөлінеді. Мәселенің ең қиын жері — ... ... ... алыс-жақындығын анықтап, топ жасау.
Осы іске алғаш ат салушылар да, оны жалғастырушылар да баршылық. Түркі
тілдерін алғаш классификация жасаған ... И. Н. ... Н. ... В. В. ... Н. А. ... Н. Ф. ... Ф. Е. Қорш, А. Н.
Самойлович т. б. ... ... ... ... ... бұл ... Е. ... В. А. Богородицкий, Н. А. Батманов, Н. А. Баскаков, А. ... т. б. ... ... ... М. Рясянен, И. Бенцинг, Қ.
Г. Менгес, Т. ... т. б. ... ... ... ... тілдеріне ең алғаш талдау жасаған ғалым — Махмұд Қашқари. Ол
түркі тілдерін 1) Қашқар қаласынан Жоғарғы Шынға ... ... ... ... ... ... 2) Румға дейінгі жерлерді мекендегеи тайпалар
тілі деп екіге бөліп, олардың фонетикалық, ... ... ... ... ... рет [1820 ж.] ... ... жүйеге келтірген
А. Ремюза болатын [100]. Ол түркі ... якут ... ... ... ... ... шағатай, түрікмен тілдері], ноғай группасы ... ... ... ... қырғыз группасы, түрік группасы деп
беске бөліп қарайды. А. Ремюза өз ... ... ... халықтардың тұрған жерлері мен олардың тұрмыс-тіршілігінен
қосымша ... да ... ... бүл ... ... тілдерін толық
қамтыған, ғылыми принципке ... деп ... ... ... ... ... ... орыс ғалымдарының еңбегі зор.
Солардың ішінде В. В. Радлов, Ф. Е. ... А. Н. ... ... орны бөлекше.
Түркі тілдерінің фонетикалық жүйесіне сүйене отырып, В. В. ... 1) ... ... 2) батыс группа, 3) Орта Азия группасы және ... ... деп 4 ... ... [97]. Бұл топтастыруда тілдер дің
орналасу мекенжаиы негізге ... да, ... ... ... ... ... ... деп аталатын түркі тілдерінің тобына
Сібірдегі түркі тілдері енген. Олардың ... ... ... ... 1) и [і] ... ... 2) о ... дыбысының ... ... ... ... ... ... 3) ө ... өзінен кейінгі қысқа дауыстыларға күшті ықпал етуін; 4) ... ... ... ... [бас ... ... ... 5) ш, т дыбыстарына аяқталатын түбірге дауысты дыбыстан басталатын
қосымша ... олар ... ... [тиш + и — ... тут + ар —
тудар}; 6) сез соңындағы қатаң п, қ, к ... ... ... ... 7) л ... әрі ұян, әрі қатаң ... ... 8) сөз ... ... жолды дауыссыздар болған жағдайда сөз
басындағы б дыбысы да ... ... ... ... ... В. ... ... тобына саха тілін қоспастан, оны жеке тіл ретінде қараған.
Батыс тобына автор Батыс ... ... Еділ ... ... ... қазақ, башқүрт тілдерін ... Бүл ... ... ... ретінде мыналарды атап керсетеді: 1) сөз
басында қатан дауыссыздардан қ, к, т және п ... ... ... — күн]; 2) сөз басында ұяң б дыбысы қолданылады [пас ... ... 3) сез ... ... ... қолданылады; 4) сөз басында д
дыбысының қолданылуы; 5) сөз ... ... ... ... дауысты
дыбыстың алдында түрып ұяңға айналуы [кітап — кітабі, етік — етігі], 6) сөз
соңындағы т ... ... ... ... қосымша алдында өзінің
қатаңдық қасиетін сақтайды, 7) л [жуан] л ... ... ... с, з, ш ... сөздің барлық позициясында қолданылады; 9) с ш, ч ... ц ... ... ... ... таш, ... тас; чай; қасымов
татарлары тілінде цай); 10) э и., ө ү, о у ... ... ... келуі
[қырғызша қол, татарша құл] т. б.
В. В. Радлов Орта Азия_тобына ... және ... ... жатқызады да,
ола"рдыц мынадай ерекшелігіи кәрсетеді:1) еріндік о, ө ... ... ... ... қолданылады; 2) ы және и(і) дыбыстары ... 3) сез ... ұяң ... ... 4) сөз ... ... -ық ... ауыстырылады [үйғырша сериқ, өзбекше сорық]; ... ... қ, п ... ... дыбыстың алдында тұрып
ұяңдамайды [қырғызша чығат орнына чықады], 6) л және Л ... ... т. б. Осы ... ... ... ... ... Іле
өлкесін мекендеген түркі ... ... жеке топ етіп ... ... та ... да — ұйғырлар.
Төртінші етіп оңтүстік топты көрсеткен. Бұл топтың құрамына ... ... және ... татарларының кей говорларын қосқан.
Бұлардың өзіндік белгілері ... 1) ө, о ... тек ... ғана ... 2) ы және и (і) дыбыстары бір-бірінен ажыратылады;
3) қосымшалардағы қысаң дауыстылар еріндік дауыстыларға айналады; 4) ... өте көп ... ... дыбыстардың буын үндесуі
[сингармонизм] толық сакталынбайды; 5) сөз ... д, г ... ... 6) сөз соңында ч және т дыбыстары өзінен кейін келген дауыс-
тылардың ықпалымен дж және д-ға ... ... ач + ... эт ... деп ... Ф. ... ... түркі тілдерінің әрі фонетикалық, ... ... ... ... [61, 76]. Ол
топтастырудың фонетикалық белгісі ретінде ғ, г ... екі ... ... ... 1) ашық дауысты дыбыстардан кейін ғ және ... орын ... ... ... 2) ... ... не
қысаң дауыстыдан кейін сөз соңында г, ғ дыбыстарының қолданылуы ... ... ... сарығ>сары].
Морфологиялық ерекшелігі ретінде: а) көсемшенің -а, -е, -й формасы мен
қалып етістігінің тіркесуі арқылы осы ... ... ... ә) ... ... ... [келурмен] негіз еткен. Осы екі ... ... ... ... Ф. Корш түркі тілдерін төрт
топқа белген.
1. Солтүстік тобы. Түркі тілдерінің бұл тобына алтай [ойрат], ... ... ... ... ... т. б. ... ... Бұл топтағы
түркі тілдері тағ сәзінің соңындағы ғ ... у ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Яғни ... туу ... ... тілдерде қосымшалар басындағы -ғ
дыбысы сақталынған [қалған, қалан емес], ... ... ... ... соң ғ ... айтылады [сарығ орнына сары]. Осы шақтық мағына
көсемшенін –а//-е, -й ... мен ... ... ... ... ... ... турурмен] беріледі.
II. Батыс тобы. Түркі тілінің бұл тобына автор түрікмен, түрік,
әзірбайжан, гагауыз т. б. ... ... Бұл ... ... басындағы ғ
дыбысын жоғалтқан [қалан] болса да, сөз соқындағы ғ ... [тау ... ... ... Сондай-ақ, қысаң дауысты дыбыстардан соң түбір соңында
ғ сақталынбаған [са-ры]. Осы шақ ... — р ... ... ... ... ... Бұл ... автор көне орхон, көне ұйғыр, шағатай,
қыпшақ ... ... т. б. ... ... Бұл ... сөз ... ғ
дыбысы сақталып [тағ], қосымшалары ғ-дан басталады [қалған]; сөз соңындағы
қысаң дауыстылардан кейін де ғ қолданылады [сарығ]. Осы шақ ... ... ... ... ... т. ... ... топ. Бұл топқа автор жоғарыдағы тілдер мен байланысы жоқ
саха, чуваш және Орта Азиядағы халықтардың кей ... ... В. ... пен Ф. ... жіктеуі түркі тілдерін топқа бөлу кейінгі
ғалымдарға тигізген көмегі қанша мол болса, кемшілігі де аз ... ... В. В ... ... ... ... ... лық
ерекшелігіне негізделсе де, ол ерекшеліктер толық көрсетілмеді. Батыс
тобының ... ... ... сөз ... қ, к, т дыбыстарының
қолданылуы жәнс с, з, ш дыбыстарының буын талғамауы ... ... ... тек ... ... ғана ... ... топтарға [оңтүстік, Орта
Азиядағы тілдерге де] тән ... ... о, е ... ... ... ... Орта Азия түркі тілдері тобынын және
сонымен ... ... ... тілдерінің ерекшелігі деп берілген. Ф. Корш
үстанған принцкп те түркі ... ... ... ... алмады.
Түркі тілдерінің езіндік ерекшелігін кеңінен қамтуға әрекет еткен
топтауын А. Н. ... ... . ... А. Н. Самойлович Радлов пен
Корштың топқа бөлуін ... ... оған ... ... ... ... тілдеріндегі алты [тоғыз, аяқ, бол, тау, ... ... ... морфологиялық белгісіне қарай отырып, оларды алты ... Р — тобы ... ... ... ... ... мынадай ерекшеліктерге
ие: тохор, ура, пул, тау//ту, сари, қалан түрінде ... Бұл ... ... тілі мен ... чуваш тілдері енеді.
II. Д — ұйғыр немесе солтүстік-шығыс тілдері. Олардың негізгі
ерекшеліктері: ... ... пол, тағ ... ... Бірақ автор бұл
топтағы тілдерді іштей тағы үш топқа бөледі: Т — тобы — якут ... ... ... ... ... ... ... дыбыстың ортасында келген
және дауыстыдан кейін сөз ... ... й ... т ... ... ... Д — тобы — ... Орхон-Енисей ескерткіштерінің тілі,
көне ұйғыр тілдері мен ... ... ... ... ... тілдері
енеді. Бұл тілдер й>д процесімен ерекшеленеді: айақ>адақ: ай>адЦат; 3 ... ... сары ... шор, ... ... ... Бұл тілдер й>з
құбылысымен ерекшеленеді: айақ>азақ, қой>қоз т. б.
III. Тау — тобы ... ... ... ... Бұл ... ... ... ерекшеліктері тоғуз, айақ, бул//бол, тау, сары,
қалған. ... ... ... ... ... ... а) ... дейін
қалыптасқан тілдер [алтай, телеуіт, ... ... ... ... ... башқұрт], б) моңғолдардан кейін қалыптасқан тілдер
[қазақ, ноғай]. А. Н. ... бұл топ ... ... фонетикалық
белгілерді көрсеткен. Мысалы, ш мен с дыбыстарының орын алмасуы байқалады
[қырғызша таш, қазақша тас]; ... ... да орын ... ... қазақша ас, барабин татар., башқұртша ац] т. б.
ІУ.Тағлық тобы. Шағатай немесе оңтүстік-шығыс тобы. Бұл топтағылардың
негізгі ерекшелігі: тоқуз, ... бол, тағ, ... ... ... бұл топқа
көне шағатай, Қытай Түркістанында тұратындардың, өзбек т. б. ... ... ... ... ... орта ... ... негізгі
белгілері: доқуз, айақ, бол, тағ, сары, қалған. Автор бұл ... ... де ... ... Ол ... Түрікмен немесе оңтүстік-батыс тобы.
Олардың негізгі ерекшелігі: доқуз, айақ, ол, дағ, сары, ... ... ... ... ... түрік және гагауыз тілдерін енгізген.
А. Н. Самойлович өзінің классификациясына негізгі өлшем етіп түркі
тілдерінде кездесетін ... ... ... да ... ... дыбыстарының алмасуы; 2) а мен у дыбыстарының алма-суын; 3) р ... ... ... 4) сөз ... ... ... алмасуы,
5) сөз басындағы т~д және сөз соңындағы ашық дауысты ... ... ... алмасуын; 6) қысаң дауысты дыбыстан кейін сөз соңында ғ[к]
дыбыстарының сақталуы, не түсіп қалуы; 7) бол ... ... ... 8) ... -ған ... ғ ... не сақталмауы т. б. Бұл белгілер түркі тілдерінің барлық
ерекшелігін ... ... да, ... ... де ... ... проф. В. А. Богородицкий ... ... ... қарай бөлуді ұсынған. Ол түркі тілдерін 7 топқа бөледі
: 1) солтүстік-батыс тобы [саха, тува, ... ... 2) ... ... тобы ... тілі және оның ... 3) ... тобы [алтай тілі
және оның диалектілері]; 4) батыс Сібір тобы ... ... ... ... ... 5) Еділ және Орал ... [татар, башқұрт тілдерінін.
тобы]; 6) Орта Азия [өзбек, ұйғыр, қазақ, қарақалпақ және қырғыз] тілдері;
7) Оңтүстік-батыс ... ... ... ... А. ... түркі тілдерінің әр тобына тән ... ... ... ... ... ... шыға қоймаған.
Мысалы, түркі тілдерінің солтүстік-батыс тобына В. А. Богородицкий саха,
тува және ... ... ... ... ... ... ... сөз басында с дыбысының ... ... ... РІ~ч, ч~ш ... ... тек осы ... ғана тән ... Сондай-ақ, оңтүстік-батыс түркі тілдеріне түрікмен, гагауыз, құмық,
әзірбайжан, түрік тілдерін жатқызады. ... ... тілі бүл ... ... ... ... ... автор чуваш тілінің де осы оңтүстік-батыс
түркі тобына қатысты белгілері көп деп дәлелдегісі келеді.
Түркі тілдеріне тарихи тұрғыдан топтау жасаған С. Е. ... ... ... ... ... көне ... құрамында сақтауына қарай еқ көне тіл,
кене тіл, жаңа тіл және ең жаңа тілдер деп 4 ... ... Қай ... ... ... ... сол тіл көне тіл ... есептеледі деген
принципке сүйене отырып, Орхон-Енисей және көне ұйғыр жазу ... ... С. Е. ... ... бір ... ретінде рт, лт, нт
тіркестері бөлінбейтін түбірлер құрамында ғана емес, түбір мен ... да ... ... Ол ... алты сияқты түбір
сөздердің ортасында, арт, өрт ... ... ... лт, рт дыбыстар
тіркесінің келуі ... ... ... қазіргі көпшілік түркі тілдерінде
қолданылатын алды, анда, барды сөздеріндегі лд, нд, рд ... ... анта ... ... ... ... ... ғана көнеліктің белгісі
дейдЦС. Е. Малов түркі ... ... ... ... ... да ... ... бірге, ол көне түркі тілдерінін құрамына енген тілдерде
кездеспейтін ... ... да ... деп ... ... автор
саха, чуваш, тілдерін көне түркі тілдерінің қатарына жатқызған. Бірақ ... ... тіл арты ... ... ол ең жаңа тілдерге тән
қасиет деп, руникалық жазудағы аlіч орнына якут тілінде іlі, тағ ... ... ... ту ... ... мысал ретін де берген. С. Е.
Малов түркі тілдерінің тарихын ... ала ... ... схемада
жіктеу жасайды.
1... Ең көне түркі тілдері: бұлғар, ұйғыр [сары ұйғыр], ... ... ... ... оғыз [көне түркі руникалық. ... ... ... ... ... ... ... жазу ескерткіштеріні.ң тілі],
хакас, шор тілдері.
Жаңа түркі тілдері: әзірбайжан, гагауыз, ... ды, ... ... ... ... ... ... [қытай, немесе Шығыс Түркістай
ұйғырларынын тілі], өзбек, шағатай, чұлым тілдері.
4. Ең жаңа ... ... ... ... ... ... ноғай, ойрат [Таулы Алтай], татар [Қазан, Қасимов, Мишер, ... ... ... якут ... тілдеріне талдау жасау мәселесімен ... кез де ... бар. ... бұл ... бәрі ... ... ... да, жаңа
принцип, тың пікірлер айтушылар да жоқ емес. Сондай ... ... ... ... 1959 жылы ... ... ... коллективі жазған «Түркі
филологиясының негіздері» атты енбекте берілген.
Бұл ... ... ... авторы — И. Бенцинг [96, 1—5]
барлық түркі тілдерін 5 топқа бөліп қарайды: 1) бұлғар тобы; 2) ... оғыз ... 3) ... немесе қыпшақ тобы; 4) батыс немесе ұйғыр тобы;
5) солтүстік топ.
Автордың көрсетуінше бұлғар тобына тек чуваш тілі ғана ... Ал ... ... Еділ ... ... ... ... немесе оғыз
тобына: а) осман түріктерінің [барлық диалектілерімен] ... ... мен ... ... ә) ... тілі және оның ... ... тілімен қоса]; б) түрікмен тілі [Ирандағы
түрікмендер мен ... ... ... Бұл ... көне ... М.
Қашқари «Сөздігіндегі» оғыздар тілі, селжүктер қалдырған естеліктер тілі
[XIII ғ.], көне осман түріктерінің тілі мен XIV ... ... тіл ... жазылған сөздіктердегі материалдармен байланысты.
Батыс түркі немесе қыпшақ тобындағы түркі ... ... а) ... ... ... ә) ... б) Арал-Қаспий жағалауындағы тілдер
деп іштей үшке бөлген. Бірінші топқа ... ... ... ... ... ... ... башқұрт және Қырым татар
тілдерің, Арал-Қаспий тобына қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерін жатқызған.
Бұл тілдердің көне ... ... М. ... ... ... мен ... ... көрсетеді. Шығыс түркі, немесе ұйғыр
тобы.на, И. ... ... ... ... жатқызады. Автор бұл топтағы
тілдерді көне және орта ғасыр тілдері-деп екіге ... ... көне ... және ... мен ... ... тілін жатқызады. Түркі
'тілдерінің солтүстік тобына: а) Арал-Саян тілдері, ә) Солтүстік ... ... және ... деп ... ... ... ... алтай
[ойрат], шор, хакас, тува, қарағас ... ал ... ... ... ... ... ... Бұл тілдердің көне тарихы
Орхон-Енисей жазу ... ... деп ... ... ... түркі тілдерінің тарихы мен ... ... ... да, әр ... ... тән ... атап көрсетсе де,
кемшіліктерден құр алақан ... ... бұл ... тілдердің
орналасу жағдайы [географиясы] негізгі принцип етіп алынады да, әр ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінің
оңтүстік немесе оғыз ... ... да, ал ... ... оғыз ... ... ... ұмыт қалдырады. Түрікмен тілінде оғыз
элементінің болуымен бірге қыпшақ элементінің, гагауыз тілінде көне ... ... ... ... ... көп ... т. б.
жөнді ескерілмеген. Ал қырғыз ... ... ... түркі тілдерінің Арал-
Каспий тобына ... ... ... ... ... ... тамырлас
жатқан жақтарына көңіл аударылмаған.
Көрсетілген жинақтағы түркі ... ... ... ... ... Қ. Г. ... Ол ... тілдерін алты топқа бөледі.
I. Түркі тілдерінің орталық және оңтүстік-батыс тобы. Бұл ... ... екі ... ... а) ... ... ... (көне тілдерден
Орхон-Енисей жазу ескерткіштерінің тілі, көне ұйғыр тілі, М. ... ... ... ... тілі, қазіргі түркі тілдерінен
өзбек, ұйғыр және қырғыз тілдері); ә) ... ... оғыз ... ... көне ... түріктерінің тілі мен жаңа тілдерден түрік,
әзірбайжан, түрікмен және гагауыз тілдері].
II. ... ... ... ... ... ... Автор бүл
тілдерді іштей тағы да төрт топқа бөледі: а) көне ... ... ... ... тілі ... ә) Қара теңіз-Қаспий тілдері [бұған
қарайым, қарашай-балқар, қырым татарлары мен ... ... ... б) ... ... [оған татар, батыс Сібір татарларының тілі, Барабин татарлары
және башқұрт тілдері кірген]; в) ... ... ... ... ... тілінің қыпшақ диалектісі, ноғай тілдері енеді].
Түркі тілдерінің ... ... Бұл ... ... ... ... мен
диалектілері жатады. Туысқандык жағынан бұл ... ... ... ... ... бұл тобы ... бөлінеді: 1) оңтүстік орталық Сібір, абақан
немесе хакас тілдері [шор,хакас тілдері мен олардьщ диалектілері]; 2) ... тува ... ... және ... тілдері].
V. Түркі тілдерінің солтүстік-шығыс, шығыс Сібір немесе якут тілдері
[якут, долған тілдері]. Түркі ... ... ... [ғ-тобы] Еділ-бүлғар
немесе хунбұлғар тобы деп атайды да, оны екіге бөледі: а) Еділ-бұлғар және
ә) чуваш ... Г. ... ... ... ... ... И. ... бөлуінен онша алшақ кете қоймайды. ... К. Г. ... ... ... жаңа ... де жоқ емес. Орхон-
Енисей ... тілі ... ... бір ... қосылған. Бұл екеуінің
түркі тілдерінің өткен тарихына байланысты жақындығы болса да, бір ... ... ... аз. ... ... ... ... жүйесі Орхон-
Енисейден мүлдем басқаша, онда араб-парсы элементтері өте көп, ... ... т. б. ... да кей ... [Ф. ... Н. А. Баскаков, И.
А. Батманов, С. Е. Малов т. б.] Орхон-Енисей жазу ескерткішінің тілі ... ... ... ... ... ... езбек, ұйғыр тілдерінде
Ор-хон-Енисей жазу ... ... бір ... ... ... ейткені олар географиялық орналасу жағынан, ... ... ... ... келмейтін тілдер.
Жинақтағы үшікші жіктелуі редакциялық алқаның ортақ пікірі ... ... ... ... 4 ... ... 1. Қөне ... тілдері
[Орхон-Енисей жазу ескерткіштері мен әр ... көне ... жазу ... II. Орта ... ... ... Бұл ... іштей 2 топқа
бәлінген: а) ... орта ... ... ... ... ... ... мен армян қыпшақтарының тілдері]; ә) шығыс орта ... ... ... ... ... тілі, Хорезм
түріктерініц тілі, шағатай және көне ... ... III. Жаңа ... ... ... авторлар іштей кішігірім, бес топқа бөлген: 1) оңтүстік түркі
тілдері [көне осман тілі, қазіргі ... ... ... ... қырым
татарлары тілінің диалектісі, әзірбайжан және түрікмен тілдері]; 2) батыс
түркі тілдері: а) жаңа коман ... ... ... ... ... ... ә) орал ... [татар, башқұрт]; 3) орталық ... ... ... ... ... ... ноғай, өзбек тілінің қыпшақ
диалектісі, қырғыз тілі]; 4) шығыс түркі тілдері ... жаңа ... ... салар]; 5) солтүстік түркі тілдері [алтай, хакас, чұлым, шор, тува,
қарағас, якут]. IV. Бұлғар тобы. Бұл ... хун, ... мен ... және чуваш тілдері жатады.
Н. А. Баскаков бұл бөлуді тек тәжірибелік мақсат үшін жасалған деп
бағалайды. ... бұл ... де ... ... гөрі ... ... ... көрініп тұр. Тек езбек тілі мен сары үйғыр,
салар мен жаңа ... ... бір ... ... ғана ... ... ... тілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне жете ... ... ... ... мен ... тува ... бір топқа
берілуінен де байқалады. Бұл тілдердің дыбыс жүйелерінде де, грамматикалық
құрылымы мен сөздік құрамында да ... ... ... көп. ... ... жағынан да ерекшеленеді.
Шетел түркологтарының ішінен түркі тілдерін бөлуге соңғы кезде түркі
ғалымы Т. Текин де ... ... Ол ... дейінгі жіктеушілердің
кемшіліктерін ескере отырып жасаған ... ... ... ... ... ... ... тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000.
6. ... М. ... ... ... ... Алматы., 1992 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы7 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы мәлімет10 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі туралы5 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі8 бет
Түркі тілдері жайында12 бет
Түркі тілдерінің классификациясы7 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь