Шал ақын

1. Әзіл сөздің атасы
2. “ЖАТ ТА ЖАҚЫН БОЛАДЫ, ТАНЫС БОЛСА”
3. ӘЙГIЛI АҚЫН БАБАМЫЗ
        
        ӘЗIЛ СӨЗДIҢ АТАСЫ 
Көркем сөз өнерiнiң көрнектi өкiлi, қазақтың ақтангер ... ... ... Шал ... ... биыл 250 жыл ... отыр. Кейбiр газеттерде анда-санда шын жанашырлықпен жарқ еткен қызғылықты мақалалар, арнаулар болмаса бабаның тойы деп, бауыр тартып, дананың тойы деп ... ... бұл жолы ... тұр. Неге ... бiлмеймiн, шiлде айында өткен "Халық бiрлiгi мен ұлттық тарих" ... ... ... ... ... ... - Ғылым Академиясының жалпы жиналысында елiмiздiң Мемлекеттiк Хатшысы, атақты жазушы Әбiш Кекiлбаев мырза ұлттық тарихымызға дәнекер болған ұлы ... ... ... да ... тойлы жылына қазақтың ақындық әлемiнде ешкiмге ұқсамас ... ... ... ... иесi - Шал ақын ... ... той ... дүбiрi мен от шарпуы бiлiнбейдi. Өкiнiшке малтықпай әлi де уақыт бар ғой, жыл аяғы ... ... ... ... ... ... ... де құралақан емеспiн.
Шал ақын жайлы сөз көтерсек, отаршылдықтың орынан шошып, құрығынан құтылуға кiрiсiп, арыстандай айқасқан, ... ... ХУШ- ... ... алты ... аты шығып, Абылай ханның ең жақын серiгi ... ... ... еске ... өте алмаймыз. Оның себебi: шын аты Тiлеуке - Шал ақын сол Құлекенiң бел баласы. Осы ... өзi Шал ... ұлт ... ұран ... ұлы ... ... ... адуындылығы, талабына тапқырлығы сай өнер иесi екенiн көрсетедi.
Әкесi Құлеке өлгенде:
"Құлеке жиырмада арқар едi,
Отызда би, қырқында-дарқан едi,
Кешегi ... ... ... орыс, қазақ тарқап едi", -деп тегiн айтылмаған.
Құлеке ... жаны ... ... да, ... орыс, қазақты таңдантқан орақ тiлдi шешен, байыпты туған саясаткер де болып өткен ... Ол ... ... ... ... ғана ... ең сенiмдi елшiсi болып қызмет еткен, өз заманының сауатты да, ... озық ... шын ... зор ... ... туған ұл - Шал ақынның қолда бар шығарма-ларына үңiлсек, арқа ... ... ... ... түссе тайсалмас, айтысқа кiрсе жан салмас, ән ... ... сөз ... әрi ... әрi ... ... "мен мұнда" -лап тұр. Арқалы ақынды оқығанда, әрине, ең алдымен оның өмiр ... жаны ... ... ... көз ... Жақсының жүрген жерi той болады,
Ақыл жоқ кей адамда бой болады.
Көрмеге қандай жаман болсадағы,
Парасат кей шаһбазда ой болады"-
- дегенiн оқығанда мал ... пiрi ... ... ... ... еске ... Үкiлi Ыбырай ауылының бiлiктi ақсақалы, менiң екiншi шешемнiң әкесi атақты аңшы, құсбегi, әйгiлi балуан Қожағали Бекiбайұлы: "Құлагер жәй тұрғанда ерекше ... ... көз ... тек қос ... мен төрт ... ... едiм, ал бәйге өрiнде шаба жөнелгенде iле алға түсiп, өзге мал баласын iлестiрмей кететiн. Әне, ... есiң ... таң ... - ... едi. Шал ... қай ... алсаң да адамға үлкен ой салады, салыстырмалықтың шеберi адамға заман әлпетiн таныстыра бiлiп, қыр-сырын айдай ... ... ... не ... не ... ... екi жүз елу жыл уақыт өткендей емес, екi елi қалыспай қасыңда жүргендей сезiнесiң. Шал ақынның ұрпаққа дарығыш жыр қуатының шын ... де ... - деп ... жазушымыз, Шалақынтанудың ерен майталманы, үздiк бiлгiрi Мұхтар Мағауиннiң деректерiнде Шал ақынның айтыс өнерiнiң де үздiгi болғандығы айтылады. Оған"Өске мен Шал ... "Шал мен ... ... мен Шал ... "Шал ақын мен қыз" атты ... куә болмақ. Ал, қақтықпалы, соқтықпалы шағын қақпақылдар, қамшы қағыстар өрiс ... ... ... ... кем де кем. ... бәрi де ... шын ... ашық айтып, адамның құмарын қандыра бiлетiн озық ойлы, алмас кездiктей өткiр тiлдi әзiлге бай келедi. Өлеңдерi де көтерем ұйқас ... ... ... ... ... тұтқасындай төрт буынды ұйқаспен шұбыртпалы әрi құтыртпалы сомдалады. Шал ақын ғылым, бiлiмдi уағыздап, өзi ұстанған фәлсә-фасын алға ... ... ... ер ... намыс емес", "Жоқ болсаң қызыл бүйi үйiң болар", "Шешен сол - сөйлер сөзден қамалмаса", "Ашу - дұшпан болғанда, нәпсi - ... десе ... ... бой ... дана дер ... ... жөн бiлетiн дана деп бiл,
Iстерiн жалқау жанның шала деп бiл.
Құ р жасы елулерге келсе-дағы,
Бiлiмсiз сондай ... бала деп ... ... ... үлкен парасат иесi болғанын айқындай түседi.
Шал ақынды тек қана ауыз әдебиетiнiң өкiлi деушiлер бар. Менiңше, сегiз қырлы, бiр ... ... бәрi бар, ол - ... ... салма импровизатор, қолы тиген жердi жұлып алар, көзi түскен жердi үзiп алар өткiр экспромт иесi, ... ... ... ... ауыз ... жазба әдебиетке көше бастаған қазақ поэзиясының көш басындағы кемеңгер.
" Мен өзiм талай сөздi хатпен жазғам,
Әзiлден мерт болады артық ... iске ... ... ... ... ... жазбан"-
десе "хатпен жазғандығын"әдейiлеп кейiнгi ұрпаққа паш етiп отыр. Ол өлең сөздiң сан саласын, талай түрiн игерген өз ... ... ... ақын.
" Келiн жақсы болса
Үйiңе көп кiсi келедi.
Келiн жаман болса
Келген кiсi кеткiсi ... құй ... ... ... құй ... ... ... десе бұл нағыз экспромт.
"Кәрiлiк - күлге аунаған қотыр бура" , ... ... ... бiр ... - деген сияқты өлеңдер жазба әдебиетiнiң өкiлi екенiн көрсетiп тұр.
"Тау толағай көрiнер тасы кетсе,
Әр ел ... ... басы ... күш не ... уа ... қолынан жасы кетсе"-
дегенi шыншылдыққа сайыған тамаша өлең үлгiсi. Абылай хан өлгеннен кейiн жазылуға ... "Әр ел ... ... басы ... - деп тұр ... жарық көрмеген дүниесi әлi көп. Мен Шал ... ... ... ... ... ... бiрақ, бала жасымнан Ақан Серi, Бiржан Сал, Балуан Шолақпен пара-пар ... ерте ... ... ... ... Ол ... Шал ақынды арамызда қос ғасыр жатқан бабамыз деген ой келмейтiн, ... ... ақын деп ... едiк. ... Жалғызтаудың етегiндегi бiздiң ауылда Шал ақынның өлеңдерiн естiмеген, ... ... ... ... болмайтын. Негiзiнде хатқа түспей, ел ауызына жатқа түскен өлеңдерi арқылы Шал ақынның талай шығармалары берiк сақ-талды. Сондағы естiп, бiлгенiмдi қорытқандай ... әзiл сөз ... да, ... ... ел iшiн ерекше сүйсiн-дiретiн...
Жамбыл атамызды айтыс өлеңiнiң ақиығы десек, оның пiрi ... ... пен ... атасы дер едiм. Абай, Мағ-жан, Мұхтарлардың орындары ерекше, ал "Жұмбақ жалауымен" Сәбит Мұқанов өлеңшiл қазаққа роман оқытты. Бұл кiтапты бала ... ... ... оқи, оқи жаттап алғандай дәрежеге жетiп едiм. Әбден көз майы таусылғанда оқыған болып, өзiмiзше зуылдата беретiнмiн. Ал, Шал ... ... әзiл сөзi ел ... кең тарады, әнiмен айтылып жүрдi. Ақан серi бабамыздың орысша, қазақшасы аралас ... ... ... Шал ақын ... ... әндерi жиi айтылатын. Алдымыздағы өнерлi ағаларымыз жұрт көзiнше айтса да, оңашада шырқаса да тап осы тектес өлеңдерге бала ... ... едiк, ... ... ... ... ... Шал ақының кiм десе, ол - әзiл сөздiң атасы дер едiм.
Шал ақынның өлеңдерiн тапжылмай iздеп, тырнақтап тауып, түбегейлi талдау мен ... ... ... ... ... ғалым, зиялы азаматымыз Мұхтар Мағауин-ның атқарған еңбегi орасан зор. 1998 жылғы "Жүлдыз" журналының сегiзiншi санында, ол ... ... ... ... ... кездесiп, көптеген iлтифатпен ардақтап, жерiне жеткiзе жетi атасын да, өз тұлға-тұрпатын да тамаша ... ... Шал ... төрт ... ... Жантiлеудiң Қошаны. Әрине, тiкелей осы ұрпақтың өкiлiне дәл түскен соң зерттеушiлер дөп басқан, ... ... ... ... ... ... Шал ақынның өлеңдерiн кiргiзген, одан соң жарық көрген көне ... асыл ... Шал ... лайықты орын алған.
Қошан ата мен әкемiз Айтақмет те, оның ақын ағасы, халық ақыны Молдақмет Тырбиев те ерекше сыйлас, ... ... өттi. ... ... кiшi, Айтекеңнен жасы үлкен кiсi едi. Тұлғасында Құлеке батыр бабасының тұрпаты, миығында Шал ақын ... ... ... ... тұрғысында өз әкесi Жантiлеудiң кербездiгi, бет әлпетiнде тек қана өзiне бiткен ерекше паң-сырбаз сымбаттылығы адам жанын баурап ... Оның ес ... ... ... ... атаммен аңшылығы, Молдақмет атаммен сөз сарасын сүйгiштiгi, Айтақмет әкеммен саясаттан қалмас сарапшы болғандығы ... ... ... ... ... академик Қошанов Аманжол Ғылымдар академиясының вице-президентi болса, оның түбiнде де осы ... ... асыл ... жатыр. Қорытып айтсам, зерттеушiлердiң Қошекеңе тап болуы үлкен олжа, айшықты сәт.
Кейде ойға ... бiр ... ... ... ... ... ... ақсақалдарға, ақындарға жолықса да елде бар Қошан ... ... ... ... кездесе алмады. Қошан-атамен ұшырасу зор ғанибет, мол табыс, ол да құдайдың төге ... ... Ал, сол ... ән мен ... орап ... өткен, өзiнен бұрынғы сал, серi ақын ағаларының, аталарының өнерiн жалғастырып өткен ғажайып ақын Молдақмет Тырбиев сияқты дүлдүлдерге кездеспеулерi өкiнтедi. Бұл кiсi ... ... ... қана қоймай кезiнде болыс болып, ел басқарған, һәм мұсылман дiнiнiң бiлгiрi болған жанжақты оқу, тоқуы бар асқақ әншi, ... ... ... ... ... ... айтыстар мен дастандардың телегей теңiзi, Ақан Серi, Үкiлi Ыбырайлардың төл шәкiртi едi. Мұса Асайыновты ... ол Үкiлi ... ... оған ... ... ең жақын шәкiртi болып өттi. Көкшетауда Бiржан сал - Ақан серi - Үкiлi Ыбырай - Молдақмет - Мұса ... сал, ... ... ... ... жоқ. Оған қоса ... ... Досмағамбеттiң Қапарына, Сәрсенбайдың Қожахметiне, Бимырзаның Қасымына, Үкiлi Ыбырайдың Есебiне, Жауардың Уәлиханына, Жақыптың Рақымбегiне кездессе ғой. Онда ... ... ... едi. Бұл кiсiлер ақындық өнердiң Сарыарқадағы сұңғыла бiлгiрлерi ғой.
Мұса Асайынов асқақ әншiлiгi Үкiлi Ыбырай бабасына тартып ... ... ... ... ... көп ауыз ... де сыр ... көкiрегi алтын қазына-тын. Мен Шал ақынның өлеңдерiн бала ... сол ... ... ағалары, Ұлы Отан соғысынан оралмаған тамаша әншi Сақайдың Өмiржаны деген ағамыздан естiдiм. Жұрт ол кiсiнi де Ыбырайдың аруағы дарыған әншi ... ... ... ... ... де ... ... саналатын. Сол өлеңдердi бертiн өзiмнен төрт, бес жас қана үлкен бөлем Мұсаның айтқанынан жазып алып, есiме ... Жас ... өзiм де ... ... едiм. Сол "Шал ... әнi" - деп аталатын өлең былайша басталатын:
"Мен өзiм Шал да болсам қатқан шалмын,
Сақалға меруерт, маржан таққан шалмын.
Бозбала iшiң ... тұз ... ... қыздың жатқан шалмын".
Кiм шырқаса да тыңдаған жұрт дүркiреген жылқыдай дабырлы дүбiрмен қол соғатын. Кiм шырқаса да қайталатпай қоймайтын. Бiздерге бұл ... өлең ... шыңы мен сыры ... ... ... ... Балалық шақтың сындай ән бесiгiнде өткенi де бақыт екен. Осы ... ... ... асып ... де Шал ақын ... әнiн жиi ... ... түсем, қасара түсемiн. Осы өлеңнiң әнi де Шал ақыннан аман-есен жеттi деп, белгiлi ақын Сұлтанмұратұлы Әмiре мен Молдекең кеңесiп ... ... ... бар. Әнi де ... ... ... ... "Қыз-Жiбек" операсындағы Бекежанның ариясына ұқсас-тын. Ал, негiзiнде ән ... Шал ... ... ... Не де ... бұл өлең қос ... ... салып, бiздерге жеттi. Бұл да сирек кездесетiн дарын иесiнiң өлместiкке жол салған өнерiнiң шын белгiсi деп ұғынамын. Дарқан дарынның сарқылмас ... да осы ... ... ... жауы" атанған Үкiлi Ыбырайдың өлеңдерiн есiк, терезенi жауып ... ... ... ... Шал ақынның күлдiргi өлеңдерiн өзi айтпай жас шәкiрттерi Мұса Асайынов, Тұрсынбай Кәкiмовке үйрететiн. Ал, өзi Шал ... қал, ... ... арыс ... ... ... келдi,
Сөйлеп қал, қызыл тiлiм осындайда,
Қысқарып ұзын дүние қарыс келдi"-
деп басталатын өлеңiн нақышына келтiрiп, өз сарынымен бүлкiлдете жөнелетiн. Содан ... ... ... Үкiлi Ыбырайдың "Заулап қал, тiлiм мүдiрмей" атты өлеңiн ... ... ... соң ... "Дүние" атты өлеңiмен бiр топшылайтын. Бұл көрiнiс ендi ойлап тұрсам ғасырлар жалғасы, асыл өнер өркенi, ұрпақтардың сабақтастығы ... ... ... ... Шал ақын Кеңес үкiметi кезiнде "қағажу көрiп келдi" десе, тап осы тұжырымға мен ... ... ... ... де ... үкiметiнiң салдары ма, 250 жылдық мерейтойы туралы не бiлемiз? Олай емес, "сабақты жiп сәтiмен" ... әр iстiң сәтi бар, ... ... ... Шал ... бар ... әлi тегiс жиналған жоқ, ұлы дарынның асыл қазынасын байыпты көрсетердей үлкен ... ғана ... Ал ... әлi бола ... Өзiм ... Есiл, ... өңiрiнде Шал ақынның өлеңдерiне тиым, һәм кедергi бар деп естiмедiм. Мәселе ... ... "Әр ... ... бар ғой ... ... - деп ... атамызға жоритын қанатты сөз бар. Мен бұл сөздi Жәкеңнiң өлеңдерiн өте көп бiлетiн, ... ... ... ... ... марқұм Евней Арыстанұлы Бөкетовтен естiп едiм. Сол ұғымға жүгiнсек, Шал ақынның да Мұхтары туды, тек ол Әуезов ... одан ... ... ең ... ... бiрi ... ... Кiшi Мұхтарға үлкен алғыс айту зор мiндет, Шал ақынның аруағы қолдап жүрсiн демекпiн.
Осы орайда бiр айтылатын әңгiме 1955 жылы ... ... ... және Алтын институтын бiтiрiп, Жезқазғанға барар жолда елге - ... ... ... бұрынғы Октәбiр ауданы, Мәриевке кентiне келiп, бiраз күн ағайынды араладым. Сол жолы Молдекең бар, өмiрден ерте өткен тамаша жазушы ... ... ... ... үйiнде өте-мөте қызғылықты кеш болды. Ләмәли ақсақал менiң жеңгем ... ... - ... едi, әрi ... зор ... кiсi, әрi менiң оқу бiтiргенiм бар салтанат тәуiр-ақ өттi. Бiздi ... ... Есiл ... ... жiгiт ... ... ... және сол кездегi Ленин атындағы совхоздың азаматы, мұғалiм Жылгелдi Мұқанов деген жiгiт бар-тын. Сол кеште он ... ... жетi ... өтеп ... келе ... бiр ... кiсi ұшырасты, аты-жөнi есiме түспедi. Кеште Шал ақын туралы көп сөз болды.
Молдекең: "Атығай әулетiне айтар бiр назым бар, Шал ақынның ... ... ал ... ... ол ... ... бiлмейтiн бала да жоқ" - деп қатты кеттi. Ләмәли ақсақал көне салды. Дәлел болсын дедi ме, Молдекең маған "Шал ... әнiн" ... ... ... ... ... ... өзi де Шал ақынның данагөй өлеңдерiнiң бiр-екеуiн бүлкiлдетiп бәрiмiздi дүр сiлкiндiрдi. Осы кезде әлгi сотталып, ақталып келе жатқан, орта ... ... ... "Молдеке, рахмет, ата бiздiкi, бiрақ өлең шiркiн Ақан Серiсi, Үкiлi ... бар ... ... қонған ғой, сiзден Шал ақын жайлы ұлы сабақ алып қалдық. Жасымда өзiмнiң де бiр қағарым бар едi" - деп, ... ... көп ... шырқап салды. Қанша қажып келе жатсадағы думанның қызығы дүние-дүрмектiң бар әрекеттерiн ұмыттырғандай, айтқан әнi өте ... ... ... аты "Тық, тық ... "Осы ... ... Шал ақындiкi - деп өстiк. Молдеке қалай қарайсыз?" - дедi. Молдекең күлкiсiн жия алмай отырған күйi, әндi қайта орындатты. Содан ... ән ... өзi де әншi ... өтiнiп үшiншi рет айтқызды. Жаттап алғыш құдайдың бергенi бар, мен әндi жаттап алған сияқтымын. Әсiресе, қайырмасындағы ... ... ... тық ... кетуi-ай!
Қыз қалқаның ауылының
Жетер ме едiм шетiне-ай!"-
- деген сөздердi бiр айтқанда өмiр-бақи ұмытылмастай әсер ... ... ... ... бара ... сұлу қыз елестейдi, ал дыбыс "құлақтан кiрiп бойды алады".
Молдекең көп ойланып отырды да: "бұл әннiң кiмдiкi ... ... ... ... ... ... үйренiп келдiм" - деп, Ыбекеңнiң баяғыда бiр айтқанын естiп едiм. Кейiн бұл өлеңдi үшты-күйлi жоғалтып алдым, өз әуестiгiм болмады, ... ... ... ... ... - деп сөзiн аяқтады.
Таң сәрiде ерте тұрып Молдекеңнiң домбырасын алып, "сенек" - деп аталатын ауыз үйге ... ... әндi екi ... ... ... ... ... өзiме өзiм айтып берiп отырғанымда дәрет алуға Молдекең шықты да, ... ... ... ... ... ... қалды. Дәрет алып келгеннен кейiн: "Жаттыға бер, жөнiң дұрыс, шәй үстiнде айтасың" - дедi, шефтiң айтқаны заң, шәй үстiнде орындап ... ... жұрт ... Молдекең "тұқым қуалаушылық қой өнер - деген. Кәкiжанның ұлы атасы Ерторы ағамыздың Ақан ... жаңа ... ... аты ... - Ереке, кешегi әндi ұмытып қалдым, еске түсiршi" - деген Ақан-ағаңның сұрағын бұлжытпай орындайтын грамафоны дерсiң, сол қасиет ... ... да" - деп ... ... ... ... Тау-кен инженерлiк дипломы бар жас ақынға бұл мақтау зор қуаныш бiлдiрдi, атамның өнерiн де естiп, көкiрегiм жылынып қалды. Бұл өлеңдi ... ... ... айтып жүрдiм. Өлеңнiң сөздерi де, әнi де әлi есiмде, ... ... ... - ... ... ... Ордабай Исаев деген көршi ағамыз жаттап алып айтып жүретiн, ол кiсi ... әнi" ... ... Шал ... болуы көп күмән келтiрмейдi.
Әлгi ақсақал алғашқыдай емес күнгiрт ... ... ... ... ... да, Шал ақын ... ... әңгiме айтты. "Бiр байдың баласы, атын атамаймын, осында ұрпақтары отыр, алған ... қыз ... дау етiп ... Шал ... ... ... ерке ақын осынау әндi шығарыпты" - деп желдiрте ... кел, ... iстi ... ... ... қыз ... деп шырқап манағыдан бетер күлдiрдi. Бұл әннiң әуенiн жаттамадым, "Тық, тық басқан" басқа әнге жуытар емес. Жаңа әндi бiрнеше рет ... ... ... жазып алып, Ермек марқұм тамаша орындап бердi. Бұл әндi көбiне үлкендер жоқ, әйелдер жоқ ... ... ... берушi едiк, сөзi қойын дәптерiмде сақталыпты. Ол кезде қойын дәптерге түсiрiп алып әлектенушi едiм. Осы дәстүрiм үлкен пайда ... Шал ... тағы бiр ... Мұса-ағайдың айтуынан жазылып қалыпты. Шал ақынның "Бұхарда көрдiм бұлама" - деп басталатын өлеңiн жас кезiмде бiр естiгенiм болатын. Онда ... ... ... едiм, ... мен "сұламасын"ұқпаған шығармын.
1997 жылдың қысында Жезқазғаннан поезбен келе жатып, Мұстафа Шоқай ... ... ... ... тап ... ... запастағы полковнигi екен, бiз сияқты Мәскеу жақтан Кеңес Одағы ыдыраған соң елге ... ... келе ... ... ... Қазақстанда дегенге елең етiп, Ұлы Отан соғысы кезiнде майдандас досы болған, туған жерi Есiл ... ... ... ... бiр ... ... ... досын есiне түсiрдi. Досы әскерден оралмапты. Мәнжүр ағайдың фамилисы есiмде жоқ, бiрақ, бiр сыныпта орта мектепте оқыған Әгiр қыздың соғыстан ... ақын ... ... ... Жас ... өлеңдерiн бала кезiмде оқығаным да бар едi. Сол Мәнжүр-ағайдан қан майданда ... ... деп ... ... ... - ... Шал ... өлеңiн жатқа айтты. Таң қалуымда шек жоқ, дереу жазып алдым да, Шал ақынға шөбере саналатын академик Қошанов Аманжолды сөз ... Бұл кiсi шет ... көп ... ... қызметте болғандықтан, қазақ зиялыларын бiле қоймайды екен. Жеңгемiз "Жезкиiктi" айтуға шебер болып шықты. Сол ән арқылы тезiрек танысып ... ... ... ... Алматыға келген соң Аманжолға оқыдым.
"Бұхарда көрдiм бұлама,
Ташкентте көрдiм сұлама.
Саған да есен жетермiн
Есiлдiң қызы жылама"-
- деген өлең жолдары ерiксiз тыңдатты, әрi ... ... ... ... махаббат ләззәтiнiң ғажайып мезеттерiнен туатын, қыл сезiмнiң құштарлы ... паш ... ... ... Шал ... құдiрет күшiн тағы да бiр жаңа қырынан байқайсың. Ол - эротикалық өлеңдер. Бұл саладағы ақын бабамыздың алар орны ... ... ... ... ... ... ... бабасы да осы Шал ақын.
Эротика дегенiмiз - махаббат майданындағы от сезiм мен жан толқытқан әрекеттердi сыйпаттау. Һау Ана мен һау Ата тиым ... ... жеп ... жәннаттан қуылса да, жер бетiнiң жаңа жұмағы ... ... ... ... тарады, бұл да болса алланың рахматы деп махаббат пен ғадауаттың бал ләззатына бөлендi. ... - ... ... ... ... селiнiң сыпайы толғағы, ол порнография, яғни былапыт, дөрекi тiлмен көсiлтетiн күнәһар ... ... ... ... ашық ... сыпайыгер, ләззәтшiл, рахатшыл мезеттердiң суретi. Осы заңдылықтарды өзгеден артық бiлгендей Шал ақын ... ... ... ... ... ... Ақындықтың бұл саласында оның алатын орыны ерекше. "Өлшеуiнен асырса боғы шығады" - деп Абай ... ... ... ақын ... мен ... аспайды, дөп басады. Негiзiнде Шал ақын орта бойлының ерекше сындарлысы, аққұба жiгiттiң асқан сұлу сырбазы ... ... ... оған қоса ... әншi, ... салма - импровизатор ақын еттi, байырғы өлең сөздiң-қисса, дастандардың телегей теңiзi еттi. Бұл сегiз қырлы, бiр сырлылыққа ... сұлу мас ... ... сұлу десе ... ... ... ... ғашықшылдығы да аз болмаған-ау. Оған дәлел Күлiмжан қызбен айтысындағы:
"Таулардың мен көрмеген аңы бар ма,
Түлкiнiң мен ... таңы бар ... ... мен ... ... ақын Орта жүздiң мен емес пе ем,
Он бесте ұрғашыға кен емес пе ... ... ... ... ... бар ... сен емес пе ... өкiнiштi әзiлмен айтқаны ел ауызында берiк сақталды.
"Махаббатсыз дүние бос, хайуанға оны қосыңдар" - деп Абай атамыз айтқандай, Шал ақын да ... ... ... ... жасап кеттi.
"Сұлу қыз көрсем қатты қуанамын,
Ән арнап, күй төгiлтiп дуаладым.
Айқарып, ақ ... ... ... ... ... ... ... ләззәттi мол рахатты шақтың тамаша көрiнiстерiн тап осылай кiм келтiрдi. Ел ұстазы, дарынды ақын, зиялы қауымның ең ... өкiлi ... ... "Табиғат iсiнен шыққан жаратынды нәрселердiң бәрi табиғат дүниесi болады" - дейдi. Ендеше эротикалық сезiм дүниесiнiң сүйкiмдi ұғымдарынан порнографияны ғана ... ... ... ... ... ... болмас. Махаббат базарының сәттi мезеттерiмен, қайталанбас сезiм толқындарын кiм бастан кешпедi, ол да Алланың хикматы, пайғамбар сүннәтi, ... ... ... емес пе. ... соны сөз ... сыйғызып әдемi қалпында айта бiлсе, оны әбестiкке жатқызбау ләзiм. Бұл ... Шал ақын ... жоқ ... ... ... - ... ақын бабамыздың кей өлеңдерi ашық айтуға жеңiл болмаса да, жүрекке жабыса қалады. "Жасырған ... ... - ... ... ... ... бар ... Шал ақын армансыз төгiлтiп өттi, сонымен қазақ поэзиясын байыта ... дара жол ... ... эротикалық өлеңдерiнiң тамаша үлгiлерiн жасап кеттi. Сан салалы тақырыптарда әлеуметтiк, азаматтық, зиялылық маңызы бар өлеңдерiне ... ... Шал ... ... ... ... Фәлсәфасы мен әзiлiнде табиғат пен әлеумет араласып жатады. "Әйел туралы" деген өлеңiнде әйелдiң үш түрiн айта келiп:
"Үшiншi - ашып ... ... ... етiк ... ... ... ерге жолығады"-
- дейдi. Өлеңiнiң әдемiлiгi "Көрпiлдек" пен "Сырпылдақта". Сирек айтылатын әдеби де әдемi сөздер, ... ... ... ... сезiнесiң, бiр мырс еткiзбей қоймайды, ал өлең ақ ... ... ... ... да ...
Кәрi тарлан ұлғайған шағында да:
"Шалыңның екi көзi жайнап жатыр,
Кеудемде нәпсi, шiркiн, қайнап жатыр", - деп көз жұмғанша табиғи ... ... ... еш бiр суытпай кеттi. Әзiлi жарасып қартайғанша ғашық-тық сезiмдер мен фәлсәфасын әдемi түрде араластырып өттi.
Шал ... ... ... сан ... ... арна бар. ... ең ... - қазақтың тұңғыш ойшыл ақындарының бiрi болғандығы. Ол өмiрдiң сан ... ... ... етiп өз ... ... ... философиялық суреттерiн жасап, үлкен ойшыл ақын екенiн танытты.
Шал ақын психологиялық портреттер жасаудың көш басын-дағы айрықша дарын, оның Абылай ... ... ... ... паш ... өмiрдiң жарқыны мен салқынын суреттесе, халықтың хал-ахуалын терең ... Адам ... әр ... ... айту да Шал ... үлкен поэзия-лық саласы.Осының бәрiн топшылай келе, бүкiл творчествосына әдемi әзiл өзек болды дер едiм. Бiрлi-жарым әзiл ... ... бар, ал ... ... ... ырғақ, тарықпас арна бол-ғандай көркем әзiлдiң жиынтығы Шал ақында ғана. Сондықтан да оны әзiл сөздiң ... ... ... ... ... ... үлгi ... саласын айтқаным. Бұл ойым оның барша еңбектерiнiң азаматтық үлкен ... ... ... ... ... ... ... айқындай түсер. Шал ақынның поэзиясы абайға апарар ХУШ-ғасырдағы ең ... ... ... деп ... ... әзiл ... Шал ... оқысын.
КӘКIМБЕК САЛЫҚОВ,
ақын, қоғам қайраткерi.
"ЖАТ ТА ЖАҚЫН БОЛАДЫ, ТАНЫС БОЛСА"
Қадiрлi ағайын! Тағдыр қалауымен қазақ ауылында өскен немiс баласының құлағына Шал ... ... ... ... рет ... 50-шi ... ... шалынған. Қаратал деген көршi ауыл төңiрегiнде сонау Бұхар-жырау заманында Құлеке батырдың Тiлеуке деген ақын ұлы ... ол ... ... ... "Шал ... аталынып, бүкiл алашқа аты әйгiлi болды дегендi ең алғаш өзiмiздiң жерлесiмiз, ауылдасымыз, өз ... ... ... ақын ағамыз Ғалым Малдыбаевтан естiгенмiн. Сол кездiң өзiнде-ақ Шал ақын айтыпты-мыс деген ... өлең ... да ... ... Мысалы:
Кедейлiк ер жiгiтке намыс емес,
Жоқ болса, досың дағы ... ... жат ... алыс ... та ... болады, таныс болса.
Шал ақынның есiмi мен оның кейбiр шығармашылық әуендерi менiң бұрынырақ жазылған әңгiмелерiмде оқта-текте ұшырасып жатады. Мысалы, ... отыз жыл ... ... ... ... ... ағаш үй" атты әңгiмемде ұйқысыздық пен сарылудан сарғайған ақын Ғалымовқа Шал ... рухы елес ... ... "Осы ... екi жүз жылдай бұрын Есiлдiң жағасында шошайған шағын киiз үйдi мекендеп тiршiлiк еткен - кейiнгiлер Шал ақын деп атап кеткен ... ... ... өз ... - өкiнiшке толы өмiр туралы, тән мен жанды жұртта қалған көнектей тырыстырған кәрiлiк туралы өлеңiн мұның құлағына тынымсыз сыбырлап ... ... ауыз ... ... ... бар Едiл ... Есiл ... көне көз қариясы Шал ақын жат болмай, Белинский айтқан "бейтаныс таныс" болып шықты. Қазақ халқында Абайдан бұрын да неше түрлi ... ... ... сол ... кезiмде де бiлетiнмiн. Және олар қандай көп ... Оның ... ... ақындар! Өлеңдерi түгiл, аттарының өзi немiс баласының шақшадай басына сия ... ... ... ... ... ... дейсiз бе, әлде Бұқар жырау, Дулат, Шортанбай, Махамбет, Шөже, Шернияз, Сүйiнбай, Майлықожа дейсiз бе┘ ... ... ... даласына әзер сыйып жатқан көл-көсiр рухани байлық. Оның бәрiн бiлу, бәрiн игеру тiптi ... ... ... ... Шал ... ... орны бар екен. Қалың қазақтың арасында өскеннен соң ... ... ... ... қоя ма? ... бiздiң жақта да тiптi екi-үш ғасыр бұрын мықтылар болған екен ғой!" - деп iшiмнен масаттанып та жүретiнмiн. ... Шал ақын ... ... саяз едi. ... ... өте әртүрлi жинақтардан, топтамалардан, зерттеулерден Шал ақын туралы мағлұматымды кеңейткен болдым. Ақындығы өз алдына, ол түйсiк-түсiнiгi, көрген-бiлгенi көп, ... ... бар ... ... ... ... осы,
Жоқ қой мәңгi досы,
Егер болса досы,
Әкемнiң құламас едi қосы, - ... Шал ... ... мен ... туралы, дiн туралы, әйел туралы, кәрiлiк, жалпы өмiр туралы айтқандары да соның дәлелi. Көп ... ол да ... ақыл ... ... екен де, ... сынау, кекету, мұқату, әзiлдеуге келгенде тiлiнiң оты, уы, қыршаңқылығы бар екенiн айғақтап, тiптi шабыттанады ... ... ... ... ... тор көз ... дәптерiнен жұлынған, сарғайып қалған бiр парақ шықты. Он ... өлең ... ... "Шал ақынның сөзi". Аяғында "Ерғали қарттың ауызынан 1967 ж. августың 10 күнi жазылып ... - ... ... бар. ... ... ... ... болған. Ол да менiң бiр әңгiмемнiң кейiпкерi. Өзi өлең жазатын. Сол кiсiден осыдан дәл отыз бiр жыл ... Шал ... ... жол ... жазып алған екенмiн.
Адамға талай жердi көрген артық,
Танысып, әркiмдердi ... ... ... ... ... ... туып өскен жерден артық.
Ерғали қарт әрбiр шумақтан кейiн теке сақалын салалап, басын шайқап қойып, "бұл да сөз-ақ!"деп ... ... ... сол ... жазып алған Шал ақын өлеңдерiн баспадан шыққан үлгiсiмен салыстырып қарасам, көбiнесе ... ... ... ... бар варианттары екен. Сол бiр жапырақ қағаз менде осы күнге дейiн ... ... ... ... екi ... ... ... Бiрiншiден, Шал ақынның ғибратты өсиет, нақыл сөздерi халық ауызында осы кезге дейiн қадiрлi заттай сақтаулы екен. Екiншiден, егер екi ... ... ... өмiр ... ... ақынына немiс азаматы кәдуiлгiдей мән берiп, шын ықыласымен сөзiн қағазға түсiрiп, оны отыз жылдан астам уақыт бойы сақтап ... бұл да Шал ... ... рухы бар ... ... бола алмай ма?
Жиналып отырған зиялы қауымның алдында айтайын дегенiм осы едi. Рахмет!
ГЕРОЛЬД ... ... ақын ... сөз ... ең әуелi сонау Шоқан Уәлихановтың - "Менiң бабам Абылай ханның замандасы, Арғын,Атығай iшiндегi Бәйiмбет табынан шыққан Шал ақын ... ... тегi, ... ... құраған рулар жәйлi аңыздарды жинақтап, тамаша эпос жасады" - деген қазақ әдебиетiне қатысты сөзiнен бастағанды жөн көрдiк. ... ... ... ... ... ... қалған нәрсе, тасқа басылған таңбадай өшпейтiн, кейiнгi ұрпақтың игiлiгiне тиетiн асыл заттар ғой.
Мiне, бұл Шал ... сол ... ... ... ... танымы мол, хақымыздың ескi тарихынан хабардар болғанын дәлелдейдi. Шал ақынның азан шақырып қойған аты Тiлеуке екен болашақ ақын жастайынан зейiндi, ... ... ... Шаршы топтарды қариялар айтқан көненiң нақыл сөздерiн, өзiнен бұрынғы жыраулардың жырларын, санасына сiңiрiп құлағына құя жүредi. ... ... ... ... ... ... әзiлкеш жеңгейлерi "Сен кексесiң, шалсың"- деп, қағытады екен. Ол ... жас ... ... ... атын атамай басқадай өздерiне лайықты ат қойып ... атап ... ғой. ... ... ... ... аты аталып кетедi деген ұятты әдептi ұстап, жеңгелерi Тiлеукенi Шалға лайықсың деп, Шал деп атапты. Сол ... Шал ақын ... ... екен ... Оның тағы да ... ... ... ақынның әкесi Құлеке батыр Тәңiрбердiұлы (Ел iшiнде ... ... ... ... ... ... Бәйiмбеттен кейiнгi бесiншi буын (Бәйiмбеттен-Жоламан, Жоламаннан-Дәулетей, Дәулетейден-Тәңiрбердi, Тәңiр-бердiден-Құлеке) болады. Ол Абылай ханның ширек ғасырдай ұақытта ең жақын қадiрлес досы, ... ... ... ... ... орта жүздiң iшiндегi ел бастаған. Қолбасшы адамы болғаны тарихтан белгiлi.
ХIII-ғасырдың бiрiншi жартысындағы Жоңғар шабуылының бас кезiнде әр бiр себептердiң ... ... ... Шу, Сыр ... ... бiразы арқаға, жайық өңiрiне қарай үдере көшкен ғой. Сол үдере көштiң iшiнде Атығай ... да ... ... ... Құлеке, Тiлеке (Тiлеке Құлекенiң ағасы) ауылдары көштерiн Көкшетау маңындағы Азат бекетi маңында тоқтатып, сол ... ... жыл ... ... ... ... ... жерiнен, суынан айрылып үдере көшуi, артынан жау қуып аса бiр қырғынға ұшыраған тұсын ата тарихымызда "ақ ... ... ... ... деп ... Мiне, сол ... ... азат қонысына келiп орныққан тұста 1748-жылы өмiрге Тiлеуке (Шал ақын) келедi.
Ендi елiн, жұртын түпкiлiктi қонысқа орналастыру үшiн ел ... жер, ... ... ... Есiл ... ... ... аралас игерiп жатқанын көредi. Өмiрге қолайлы өлкеге өз ұлыстарын орналастыру мақсатында ... ... ... Есiл ... ата жауы ... келе жатқан қалмақ пен естектерден босату науқанына кiрiседi. Сол ... ... ... ... және ... Жантелi тағы сол сияқты батырлар қаза табады. Бұл жөнiнде ел ауызында осы күнге дейiн ұмытылмаған бiрнеше аңыз әңгiмелер бар. ... ... ... ... ... ел ... Есiл ... босатып өз елдерiн Есiлдiң екi жақ жиегiне түгелiмен орнықтырады. Бұл осы ... ... ... пен ... Шал ... Есiл аудандарының жерi.
Құлекенiң қоныс тепкен жерi осы күнгi Сергеевка қаласының тұрған жерi. Осы ауылдың түстiгiнде бiр шақырымдай ... ... ... төне орныққан, ол кезде кiшi-кiрiм таудай көрiнетiн биiк шың болатын (тың ... ... ол жер тас ... ... ... ... ... ғана қалған). Сол шыңның астында аюдың апаны болып, сол апаннан Құлекенiң балалары бiрнеше аю алады да әлгi ... аты - ... ... ... ... ... ауыл" (кейiн Аютас ауылы) атанып кетедi. Осы айтып отырған Аютас аулының орнын 1898-99- жылдары жаңа көшiп келiп жатқан қарашекпендiлерге беретiн ... ... ... ... ... оң ... қалың орманның iшiне көшiрiп тығады да ол орға село салынып "Сергеевка"деп ... осы ... Шал ... балалық шағы, арқыраған ақындық өмiрi, қартайған шағы өтiп 1819 жылы бұл ... ... ... қабiрi Аютастың қарсы бетiндегi екi жүз жылдан артық ата бабаларымызды қойнына алған зират-қорымда болатын. 1969-жылы осы қорым ... су ... ... ... Шал ... ... шығармашылық мән-жәйiне тоқтау - әдебиеттi, поэзияны зерттеушiлерiнiң iсi ғой. Менiң айтайын дегенiм: - ... жаңа ... ақын ... оның жыраулық үлгiсiнен шығып, қазақтың сүйiктi, ырғағына ... қара өлең ... ... қазақ әдебиетiндегi зор бетбұрыстың атасы болғанын осы заманның әдебиет-поэзия зерттеушiлерiнiң де мойындап отырғандығы. Мәселен: филология ғылымының докторы Ж.Тiлепов - "Қазақтың ... ... ... ... Шал ақын осы ... төлбасы, әрi көшбасы болып танылған. Ол қазақ әдебиетiнiң айтыс өнерiнде шығармасы сақталған ... ... - ... де - өз ... ... ... бiлiмiнiң дәмiн молынан татқан оқымысты адам - деп бағалайды.
Ұлы ғалымымыз Шоқан ... ... Шал ақын - ... шығу тегi ... ... ... басын қосып жыр еткен үлкен эпопеяның авторы, терең ой, биiк парасат-пайымның иесi және Алаштан тараған ... мен ру ... ... генеологиясын Құдайбердi батырға дейiн таратып айтады екен. Бiрақ менiң қолымда бұл эпос жоқ - деген ... ... жыр жазу үшiн ... ... ... ... ... қой. Сондықтан Шал ақынның:
Мен өзiм талай сөздi хатпен жазғам
Әзiлден мерт болады ... ... iске ... өмiрiм зая
Тұяққа iлiнгендi қайта жазбан -
деп келедi де
Дария сия болса, қамыс қалам
Жержүзi қағаз ... ... - ... ... оқу, жазу ... бар ... анықтайды.
Ал, белгiлi қоғам қайраткерi, ақын Кәкiмбек Салықов "Шал ақын сегiз қырлы, бiр сырлы, онда бәрi бар" - деп ... де: "Ол ... ... ... ... қолы ... жердi жұлып алар, көзi түскен жердi үзiп ... ... ... иесi, тапқыр сөздiң үздiк шеберi, ауыз әдебиетiнен жазба әдебиетiне көше бастаған қазақ поэзиясының көш басындағы кеменгерi" - деп бiледi. Ал, ... ... ... ... ... ... - ... он бiр буынды қара өлеңiнiң құдiретiн Абайдан бұрын бiр ғасыр ерте танытқан (Шал) қарт шеберлердiң бiрi - осы Шал ... деп ... ... бiр ... Шал ... ... асыл ... бар екенiн Шоқан бастап берген болса, Қазақстаннан тыс жерде Хасен Шаяхметұлы Ғали атты түркi халықтарының тiлi мен ... ... ... ... ... басында-ақ Шал ақынның бiраз туындыларын хатқа түсiрiп үлгерген екен. Ол қазақ университетiнiң кiтапханасында сақталған екен. Оның ... ... рет ... ... әдебиет" журналында, 1958-жылы "Қазақ әдебиетi" газетiнiң 28 қарашасында Ғ.Малдыбаевтың жариялаған 8 өлеңi жарық көрген. Әрине, ел iшiнде Шал ақынның өлеңдерiн бiр күн ... ... ... ... ... ... да едiк. ... бiздiң әттегенайымыз да қалмайды ғой. Солардың аузынан жазып ... Шал ... қоры осы ... де молырақ болар едi. Әсiресе, 1930-40 жылдарға дейiн өмiр сүрген ақсақалдарымыз: Ақымның Есқағы, Әбушахманның ... оның бер ... ... ... ... ... Әбдiр, Қошан, Сұраған, Баянтайдың Жүнiсi, Асылтайдың Ерғалиi, Елеусiздiң Ғаббасы тағы сол сияқты қасиеттi шалдарымыз Шал ақынның сөздерiн, өлеңдерiн ... ... ... ... едi. Ол ... ... ... жүйесiнде ескiден келе жатқан елiмiздiң асыл заттарына, бiлгiр адамдарына, тарихи тұлғаларға мән бергiзбеу, оларға көңiл ... ... ... ... ... ... ... деп өрескел сөгiске ұшыратқаны мәлiм. Соған қарамастан, сол заманның өзiнде Шал ... ... iзiн ... ... 1964 ... күзiнде ауданымызға КАЗГУ-дiң аспиранты Мұхтар Мағауиннiң келуi, оның Шал ... ... ... ... ... ... ... iске түрткi болады. Мұхтардың өзiнiң айтуынша -"Шал атамызға ... ... ... ... асыл сөз, ... мағлұматтарды таңбаға түсiрiп, не керек, қарияны сарқа тауыспасам да, қатемдi түгел тауып, қаншама дерек, өлең ... алып едiм - ... ... ... ... ... екiншi рет тiрiлуiнiң басты себебi болып едi."
Атақты жазушы "Жұлдыздың" бас редакторы, Шал ақынның еңбегiн ғылыми ... тiк ... ... Мағауиннен қолдау сұрадық. Сол сияқты өзiмiздiң сүйiктi газетiмiз "Солтүстiк Қазақстан" да үнемi 5 жыл бойы Шал ақын туралы жазылған ... ... ... тұрды. Газеттiң редакторы Бахыт Мустафинге де айтатын алғысымыз мол. Ауданға Шал ақын есiмiн беру жөнiнде елдi мекендерде жиналыстар өткiзiп, ... ... ... соң ... ... ... ... одан өткеннен кейiн, аудандық маслихат сессиясында шешiмiн тапты. Осыдан кейiн облыстық ономастикада қаралып, онда шешушi сөз айтқан облыстық ... ... ... Жақсылық Ысқақовтың қолдауымен комиссия ұсынысты қабылдаған едi.
Уақыт өте келе ой жаңарды, жаңа түзетулер туындайтыны да шындық. Осы кезде "Қазақ ... ... ... ... - ... тұлғаға - үлкен құрмет лайық" деген тақырыппен елiмiздiң бiр топ әдебиет, мәдениет және ғылым ... ауыз ... ... ... бiрi Шал ... ... есте қалдыру жөнiнде Президентiмiз Н.Назарбаевқа, Мемлекеттiк қатшы Ә.Кекiлбаевқа, Солтүстiк Қазақстан облысының әкiмi Д.Ахметовке ашық хат жарияланды. Онда ... сүт ... ... ... белгiлi ақын жазушыларымыз, академиктерiмiз, ғалымдарымыз - Шал ақынның туғанына 250 жыл толуына байланысты оның есiмiн туған, өскен жерi ... ... беру ... ұсыныс айтылды. Осы сәттерде "Солтүстiк Қазақстан" газетiнде журналист Бiржанов Хамиттiң, Баязиев Құрмаштың, Төлеген Қажыбаевтың, университет мұғалiмi Құлыбекованың, менiң де т.б. ... ... ... ... орыс тiлдi жұртшылығына Шал ақын туралы орысша газетке бiрнеше мақала берiлiп жарияланды.
1998-жылдың 25 қарашасында Алматыда ұлттық ғылым академиясының ұйымдастыруымен "Шал ... және ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференция өттi, оған менi де шақырды. Конференцияға Қырғызстаннан, ... ... ... қатысып сөйледi. Өзiмiздiң Қазақстандық академиктер, ғылым докторлары, тiл мамандары, ақын ... Шал ақын ... ... стильдiк, психологиялық шеберлiк қырлары хақында, әйелдер тақырыбы мен әзiл-сатирасы жөнiнде ғылыми тұрғыдан ой толғады. Әдейi ... ... ... "Шал ақын ... ел ... ... ... тақырыпта сөйлеуге тура келдi.
Конференциядан кейiн де бiраз жұмыстар ... ... ... ... ... ... маслихаттың сессиясында осы мәселе қаралатын болған соң орыс тiлдi депутаттарын Шал ақын шығармалары мен оның ... ... ... орны ... ... Қазақстан университетiнде жиын болып, жиналысқа қатысқан депутаттар-ды Шал өнерiне бас игiздi. Осындай өте бiр ... ... ... ... ... ат ... ... ректоры Ғалым Мүтановқа да алғысымызды айтамыз. Осы сәттерде облыстық маслихат депутаттарының атына Алматыдан Бәйкен Әшiмов бастаған мемлекет ... ... ... ... ... жедел хат келiп түскенi, оның сессия отырысында оқылуы, iстiң ... ... ... ... ... Мiне, ... ... өтiп, басталуы мен аяқталу мерзiмi бiраз созылып кеткенiмен 14 желтоқсан 1999-жылы республика ... ... ... Шал ақын аты ... ... ... жылғы созылған жанкештi еңбегiмiз жанып, ауданымыз ардақты атамыз, қазақ ... аты ... ... Шал ақын ... аталып, Солтүстiк облыстардың iшiнде бiрегейi ретiнде ата-бабаларымыз ... ... ... ... ие ... ... ... Академиясының мүше-корреспондентi Р.Бердiбай айтқандай - "Поэзия тұғырын биiкке ... ... ... Шал ... мұрасы болашақта да қадiр қасиетiн сақтай беретiнi кәмiл" - деген аталы сөзiмен аяқтауды жөн көрдiм.
УӘП ЛАТАНОВ
ӘЙГIЛI АҚЫН БАБАМЫЗ
Шыңнан ... ... ... ... таза ... ... ... ақын бабамыз арамызға екi жарым ғасырдан соң қайта оралып, қайта түлеп, жаңаша жаңғырығып жетiп ... ... ... асыл тас су ... ... таза ... асыл сөз ой түбiнде жатады" деп Асан Қайғы айтқандай асыл сөздiң атасы, шақпақ сөздiң ... Шал ... ... еске ... Еске ... сайын жаңа бiр қыры көрiнедi. Иә, Шал ақын десе бәрiмiз де елең ете ... Оның ... бала ... әкем өзi ақын болмаса да, Шал ақынның өлеңдерiн жатқа айтып отырушы едi. Сол кездегi көкiрегi ашық ауыл қариялары Ерғали, Серәлi, ... ... ... т.б. бас қоса қалса "Шал ақын айтқан екен" деп оның өлеңдерiн тақпақтап, жарыса айтып, бiрден-бiрге iлiп әкетушi едi. ... ... оған аса мән ... ... тоқымадық. Ақынның асыл қасиетiн, өлеңдерiнiң құдiретiн кейiн ... арғы ... ... ... Одан ... ... мен Бәйiмбет Есiл өңiрiн жайлаған ел. Бәйiмбеттен Жоламан, одан Дәулетей туады. Дәулетейден жетi бала тарайды. Сол ... бiрi ... ... батыр (Шал ақынның әкесi), екiншiсi Қабайдан менiң аталарым тарайды екен. Соған қарағанда бiз ақынмен бiр бұтақтың екi ... ... ... ... ... Шал ақынның әкесi де, арғы атасы да батыр болған. Ақындық пен батырлықтың ... да ... ... ... ... ... Құлеке батыр, ру басы, қолына қару алып елiн, жерiн қорғаған iрi тұлғалардың бiрi. Ол ... мен ... ... хан ... ... жүрген, атақты Абылайдың сенiмдi серiгi болған, қоластында қызмет атқарған. Бұл тарихи шындық, жазба деректерiнде сақталған. Құлекенiң ... ... ... Төле ... қызы ... Құлекенiң өзiнен алты ұл туады, Шардақтан ұрпақ қалмайды. Ал, ... ... ... ... балаларынан қалған ұрпақ бүгiнгi Шал ақын ауданында көбейiп тұрып жатыр. Сайып ... ... ... мен ... тең ... Ол ... мына жәйттердi айта кетуге болады. Орта жүз рулары XVIIIғ. орта ... ... ... ... ... ... Солтүстiк Қазақстан облысының Есiл өзенi аймағын ол кезде естектер ... ... едi. ... ... мен ... арасында iрi қақтығыс, кескiлескен ұрыс басталады. Сол ұрыста елдiң Жантелi, Меңдеке, Тiлеке батырлары ... ... ... ... ... ... (Тiлекенiң iнiсi) алады. Ол кездегi Орта жүздiң ханы Әбiлмәмбет Түркiстанда тұрды. ... ... ... елiн ... және ол ... ... шекаралас) елдi мекендердiң мәселесiн шешуде үлкен роль атқарды. ... ... ... ... ... ... ... Құлеке батырлармен орыстың Троицк қорғанына елшiлiкке барады. Онда өзара қарым-қатынас, келiсiм мәселелерiн талқылайды. Орынбор қаласында өткен Ресеймен ерiктi ... ... "ант ... рәсiмiнде де болады. Хан алдағы аталған үшеуiне темiр сауыт сыйлайды. Бұл деректер жазба түрiнде сақталған (Казахско-русские отношения в 16-18 веках. ... ... ... т.1, "Қобыз сыры" М.Мағауин. Алматы, 1968г.). Құлеке батырдың елi Есiл бойындағы ... ... ... ... Абылай сұлтан Атбасар өзенi мен Жыланды тауын жайлайды, ал Құлсары батыр ... ... ... ... ... ... ... 1765 жылдары қайтыс болады. Ол Есiл өзенiнiң жағасындағы Аютас деген ... ... Бұл ... Шал ақын ... орталығы Сергеевка қаласының маңы. Бiрақ батырдың өзiнiң ... ... ол ... соң 40 ... ... зиратын қопарып, сүйегiн былғары қапқа орап, Шал Түркiстанға апарып жерлейдi. Бұл арада мына ... де айта ... ... 1500 ... ... ... ... Жұматпен Есберген Алаухан деген азаматтардың ресми деректерге сүйенiп жазған "Қасиеттi мекендегi ... атты ... ... ... (Астана, 2000 жылы). Сол кiтапта "бабалар рухы тiл қатса" деген ... Қожа ... ... ... ... бен ... қорғаған атышулы аталарымыз бен бабаларымыздың сүйегi жерленген делiнген. Олардың көпшiлiгi ақтық сапарға аттанар алдында өсиет, ... ... ... Бүгiнгi таңда табылған зираттың (кесенеде жатқан) құлпытасында жазылғандар саны 121. Соның iшiнде (төре тұқымдарымен ... ... ... ... ... мен ... ... батыр Тәйiрбердiұлы да бар. Тарихи деректерге сүйенсек, ... ... ... ... ... ... сiңiрген еңбегi жорамал емес, айдан анық. Соған қарап Шал ақынның да өмiрiн, ... ... ... ... ... ақын ... өлеңдерiнде Атығай руының бес батырын атап кетедi. ... ... ... ... ... ... ... Жантелi мен Жәпек батырлар, Құдайбердi ұрпағынан, ал, Құлеке, Тiлеке, Меңдеке Бәйiмбеттен тарайды. Жәпек батыр да Абылаймен бiрiгiп қалмақтармен соғысады, тұтқынға да ... ... Уәли ... да ... ... Ал ... Меңдеке, Тiлеке батырлар естектермен (башқұрттар) соғыста қаза табады дедiк жоғарыда.
Шалдан бiр ұл ... және қыз - ... ... дейдi. Мәлiбайдан - Сәкiбай, ал одан Төлеген туады. Төлегенннiң артында Жәмила деген бiр қыз ... Ол ... ... (Бүгiнгi Целинный) ауданында тұрып (Қара-Ағаш ауылында), бертiн 71 ... ... ... ... Ал қызы ... ... одан ... одан Нүржан туады. Соңғысы Шал ақынның жиеншары. ... ... ... нағашысына тартып белгiлi ақын атанады (Қостанай облысында). Жас Тiлеуке батыр әкесiмен ерiп жүргенде хан алдына кез болады деген сөз бар. ... ... ... риза ... хан "Шал ... деп ... берген екен. Одан соң ерте есейген Тiлеукенi ... де, ... да "Шал" деп атап ... ... ол жас ... бастап "Шал ақын" атанады деген аңыз бар. Шал ақынның өмiрдеректерi қай жерде болсын ... ... ... оның ... оқи келе ... адам ... байқау қиын емес. Адамның бесiктегi кезiнен бастап, шау тартып шал болғанға дейiнгi жағдайын ол өлеңмен суреттейдi. "Бiр жаста, екi жаста ... Бес ... ... ... ... Он жаста сүт емген қозыдаймын - деп келiп, Жиырмадағы жасым-ай , Көлге ... ... ... ... таудан аққан бұлақтай, немесе Отызында ор қояндай, Қырқында қынаптан ... ... деп ... Ол ... ... Елу-ердiң жасы, Жетпiс - оттың басы, Сексен- шоқтың қасы - деп өкiнiш сезiмiн бiлдiредi. Шал ақын ... ... әр ... Қазақтың салт - дәстүрi, әдет - ғұрпы, дiн, оқу, тұрмыс, адам өмiрiнiң кезеңдерi, жанұя, әйел т.б.. Әйел ... ... ... ... ... ... Ата - тегiнiң шежiресi, қоңторғай кедейлiк кезеңдерi де өлеңдерiне ... ... ... өлең ... ... ... iркiлмей ел арасында сақталуы ақынның дарындылығынан, адалдығынан, сезiмталдығынан, ұшқыр - әзiлқойлығынан деп бiлемiз. Зерттеушiлер ... ... ... ақын деп ... ... ... да ... ақын халық жүрегiнен мықтап орын алып, сүйiктi ақынға ... ... ... Ол өзiнен бұрынғы ақын - жыраулардың дәстүрiн жалғастырып, айтыс өнерiнiң негiзiн салушылардың бiрi болып отыр және қазақ поэзиясын тақырыптық ... ... ... ... Шал ... ... ... оның өлеңдерiнiң мына жолдарынан байқаймыз: "Мен өзiм талай сөздi хатпен жаздым". "Молдадан сабақ алсаңыз алуа, шекер балмен тең"."Дария - сия ... ... - ... жер жүзi ... ... рахаттанам"┘ Ол бiлiмдi, сауатты, пенделiгiн мойындап, дiнге сенген адам. Бiрақ дiндi аса уағыздап, үлкен саясатпен айналысқан адам ... ... ... ... өмiр ... Шал ақын ... қалай жеттi? - деген ой туындайтыны сөзсiз. Шал ақын ... ... де ... ... аз ... ... сыры ... - деген екiншi сұрақ туындайды. Ұрпақтан ұрпаққа жетiп, ауыздан ауызға жатталып келген Шал ақын өлеңдерi өзiнiң құндылығымен, қасиеттiлiгiмен сыпатталады. ... ... ... жартысында Шал ақын туралы деректер жинастырылып, баспа беттерiнде жариялана ... ... ... бәрi де ... ... ... ... кiтапханасындағы сирек қолжазбалар қорында және М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және Өнер ... ... ... ... ақын ... және ол жөнiндегi зерттеулер жеке кiтап болып шықпағанмен көптеген жинақтарда басылды. Атап ... ... ... "18-19 ғ. ... ақындарының шығармалары" деген кiтапта Шал ақынның 14 өлеңi берiлдi (1962ж.). Одан соңғы жинақтар "Үш ғасыр жырлайды" (1967ж.), "Алдаспан"құрастырушы М.Мағауин (1971 ж.), ... ... 80 ... ... Тағы да "15 - 18 ғ. ... ... ... "Бес ғасыр жырлайды" (1989ж.), "Қазақ хандығы дәуiрiндегi әдебиет" (1993ж.) жинақтары баспадан ... Онда Шал ... ... аса ... ... Сөйтiп, келесi басылымдарда ақынның өлеңдерiнiң саны көбее түскен.
1999 жылы Шал ақын шығармашылығын кеңiнен ... ол ... жеке ... ... шыққан "Шал ақын Құлекеұлы" атты еңбек. Бұл кiтапта ақынның жүзден аса ... және ол ... ... зерттеулер берiлген. Бұл үлкен қажырлы еңбектiң, iзденiстiң, әдеби,ғылыми зерттеулердiң нәтижесi деп ... Сөз жоқ, бұл ... ... ... аспирант-жастар екенi белгiлi. Оларға жағдай жасап, қол үшiн бергендер Шал ақынның жанашырлары, жерлестерi, туыс - ұрпақтары ... Шал ақын ... ... ... ... ... айтқан едi. Ол өзiнiң шығармаларында Шал ақынды жоғары бағалап, құрметтеп жазып кеткен. Шоқан шығыс елдерiне тән ақындық дәстүрдi айта ... ... ... шежiресiн эпос етiп жырлаған ақындық өнердiң бiрден-бiр атақты өкiлi Шал ақын едi ... ... ... ... ... оны "Шал ... деп атаған. Ендеше Шал ақынның дәрежесi Шоқан кезiнде де жоғарыдан байқалады.
Өткен ғасырдың (20ғ.) бiрiншi ... Шал ақын аз ... аз ... Тек 1929 жылы ... әдебиет" журналына ақынның бiр-ақ өлеңi басылады. Содан кейiн 1937 жылы ... ... ... ... ... ауыз ... ... Хасан Шаяхметұлы Шал ақынның 125 жол өлеңiн Ғылым Академиясына табыс еткен. Бұл өлеңдер Қазан университетiнiң кiтапханасындағы шығыс қолжазбалары қорынан табылған. 1958 жылы ... ... ... ... ... ... ... "Шал ақын кiм?"- деген тамаша мақаласы және ақынның сегiз ... ... ... Шал ақын ... ... ... салған Ғалым Малдыбаевтың еңбегiн ерекше атаған жөн. Одан соңғы iстi жалғастырған, ақын мұрасын тырнақтап жинаған Мұхтар Мағауин. Ол ... ... ... - ... ақынға деп әдейi арналып шыққан алғашқы кiтаптың алғы сөзiн жазған белгiлi азамат Жұмат Тiлепов (ф.ғ.д. қолжазба және текстология бағытындағы iрi ... Шал ақын ... ... ... ... Онда былай делiнген: "Екi жарым ғасырға жуық уақыт бойы шығармалары ел жадында осыншама ... ... Шал ... - тек ... ... ... ғана ... жалпы дүние жүзi халықтарының әдебиетiнде өте сирек кездесетiн феномендiк құбылыс. Ол қазақ әдебиетiнiң айтыс ... ... да ... ... ... ... ... Бұл, әрине, ақынға берiлген үлкен баға. Елiшi алтын қазына, рухани байлықтың көзi, ... ауыз ... ... көне ... ... Шал ақын ... ... деректердiң ел аузынан алынғандығы осының дәлелi болмақ. Әрине ақындық та, ақын ... ... ... да ... ... ... келе ... Ауызы дуалы, белгiлi дарыны бар адамдар ғана ескi, көне мұраларды бiзге жеткiздi. Мәселен белгiлi ақын Ғалым Молдыбаев, ағаш шаруашылығы (Шал ақын ... ... ... Шал ... ұрпағы Қошан Жантiлеуов, Жаңажол ауылында тұрған Ғаббас Елеусiзов (кейiн ... ... ... iстеген) ақынның ондаған өлеңдерiн қолжазбалар қорына табыс еткен. Осы аталған ауданның Приишим кеңшарында тұрған Жанақым Әлiбаев, Мырзахмет Өзбеков, Балуан ... ... ... ... ... мұғалiм, жазушы Сейтен Сауытбеков, Баян ауылынан Шадат Есмағанбетов, ... ... ... ауылынан облыстың халық ақыны Ахметжан Нұртазин, Еңбек ... ... ... ... ... Шал ақынды келесi ұрпаққа жеткiзуге атсалысты, ақынды ... Шал ақын ... ... ... ... ... тарихшы ғалымдарына, ақын-жазушыларына, одан соң бүгiнгi атақты жерлесiмiз Аманжол Қошановқа, Кәкiмбек Салықовқа, Шота Уалихановқа, Герольд Бельгерге, ... ... т.б. ... ... ... ... ... бiлдiремiз. Шал ақынға арналған кiтаптың шығуы алдағы аталған азаматтардың арқасы деп ... ... ... ... ... жөнiндегi iс-шаралар да осы азаматтардың әсерi деп түсiнген жөн.
Сонғы жылдардың iшiнде Шал ақынға деген үлкен ... ... ... атқарылып жатыр. Атап айтқанда, Алматыда республикалық (халықаралық) деңгейде, облыстық көлемде ақынға арналған ғылыми-теориялық конференциялар өткiзiлдi. Сергеев ауданына Шал ақын аты ... Айта ... 1993 жылы ... ... бұл ... "Аю тас" атын беру ... мәселе қаралған едi. Сол мәжiлiсте Қабдырақым Жақыпов бұл ұсынысқа қарсы шығып, "бұл iске бiз ... деп ... ... едi. ... ... ... ауданға "Аю тас" емес, "Шал ақын" аты берiлдi. Қабдырақым Жақыпов мырзаға үлкен ризашылығымызды бiлдiремiз. Сонымен қатар Шал ақын ... ... басы - ... ... терiн төккен Сергеев қаласының тұрғындарына, аудан басшыларына, ақсақалдар ... ... ақын ... Уап ... шын ... ... ... бiлдiремiз.
Атқарар iстер алда көп. Шынын айтсақ, қазақ әдебиетiнiң ... ... ... ... Серi, Шал ... Үкiлi ... ... жерлестерiмiздiң асыл мұралары мектеп және басқа оқу орындарының оқу бағдарламасынан тыс қалған. Бүгiнгi жастар түгiлi, ... ... да ... ... Олардың шығармалары жетiспейдi, жарыққа шыққан дүниелерi жергiлiктi жерге жетпейдi. Оқулық пен хрестоматиялар жоқ. Әрине, бұл оқу ... ... ... iсi. Шал ... ... мәңгi сақтау үшiн жасалып жатқан жұмыстар ендi ғана ... ... ... Шал ақын ... ... Сергеев қаласында ақынның ескерткiш-мүсiнiн орнату iсi қолға ... ... ... ... бiр ... аты ақынға арналуы тиiс. Шал ақын атындағы айтыстар, жарыстар, кездесулер, естелiктер, зерттеулер өз жалғасын табары сөзсiз. ... ... ... ақын ... ұлт тарихынан, халық жүрегiнен лайықты орынын алады деп сенемiз.
ҒАЛЫМ ҚАДIРӘЛIҰЛЫ: ШАЛ АҚЫН ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ТӘРБИЕЛIК ОЙ-ПIКIРЛЕР
1998 жылы XVIII ғасырдың екiншi жартысында ... ... ... қалың елге танылған жырау-ақын жерлесiмiз Шал (Тiлеуке) Құлекеұлының ... 250 жыл ... ... ... ... ... Шал жырларының халық арасына кең тарауы, оның есiмiнiң жұрт аузында зор сүйiспеншiлiкпен аталуы ... ... ... ... ... ... сөз ... азамат болғанын байқатады. Оның шығармаларында қоғамдағы әлеуметтiк теңсiздiк, заманның өзгерiсi, әйел тендiгi, адамгершiлiк мәселелерi, табиғат, тiршiлiк ... ... сөз ... өмiрi мен ... ... облыстық газетте бiрнеше мақала шықты. Мен оның поэзиясындағы педагогикалық тәрбиелiк ой-пiкiрлерi туралы ... ... ... ... ой-пiкiрлерiнiң бiздiң қазiргi жастарымыз үшiн де тәрбиелiк мәнi зор.
Шалдың дүниеге көзқарасында дiншiлдiк сарын сезiлiп отырады. Өйткенi ақын өз заманының перзентi ғой. ... ақын ... ... ... ... атымен байланыстыра бермейдi. Оның өлеңдерiнiң басым көпшiлiгiнде адамгершiлiк мораль ... сөз ... не ... не ... деген дидактикалық ой-пiкiр көбiрек айтылып, өзi өмiр сүрiп отырған қоғамның мүшелерiне ақыл, насихат айтуды басты мақсат еткен. Ақын өз ... ... ... ... жамандық неден туады, жақсы мен жаманның айырмашылығы неде деген мәселенiң төңiрегiнде сөз қозғайды.Бiр өлеңiнде ақын:
Жақсыны алыс, жаманды ... ... ... бiреудiң қақын жеме.
Жақсымын деп бiреудiң қақын жесең,
Жаман адам сол болар, мақұл деме,-
дейдi. Бұл пiкiр ... ... ... ... биде ... жоқ". ... - көпке ортақ" деген ой-пiкiрмен ұштасып жатыр. Тағы бiрде ақын:
Жаман сол ... ... ұға ... ... ... бұға ... ... алғандар толып жатыр
Не керек ғылым бойға жұға алмаса, -
деп жастарға ғылым жолын қуып, ғалым болуға тырысуды нұсқайды. Жас ... шама ... оқу мен ... молынан сусындау кажет, өйткенi жастықта не болса да ... оңай және тез ... ... ... паш ... ... бойында өнерлiлiк, зиялылық, парасаттылық болуы тиiс деп тұжырым жасайды.
Жақсының жүрген жерi той болады
Ақыл жоқ кей адамда бой болады.
Көрмеге ... ... ... ... кей ... ой ...
- ... ақын сөздерiнен парасаттылық бойға, көрiкке байланысты емес, көзге қораш адамдардың iшiнде де жаны ... ... ... мол ... ... ықтимал деген пiкiрдi аңғарамыз. Шалдың мұндай өлеңдерiнiң мақсаты - жұртшылықты жаманшылықтың ... ... ... ... ... дарыту. Бұл шығармалардың өз кезiнде жастарды тәрбиелеуде игiлiктi роль атқарғаны күмәнсiз. Сонымен бiрге бұл шығармалар ... ... де ... ... ... ... жоқ. ... бол жiгiт болсаң тал жiбектей,
Жарамайды қатты болу тiкенектей.
Бiлiмiң болса дағы ұшан-теңiз.
Пайда жоқ өз халқыңа қызмет ...
- деп ақын ... ... ... ... адал ... ... қалайтынын көрсетедi. Адам қоғамда көп жасағандығымен емес, бiлiмiмен, еңбегiмен бағаланады деп ұққан ақын:
Адамды жөн бiлетiн дана деп бiл,
Iстерiң ... ... шала деп ... жасы ... ... дағы
Бiлiмсiз сондай жандар бала деп бiл, -дейдi.
Отбасы бақыты, алған жар мен өсiрген балаға байланысты деген ой ақын ... жиi ... ... әйел дәулетiңе жөн келтiрер,
Әйелiң долы болса күнде ... ... ... бала болса,
Атағы үйде жатқан сөз келтiрер... - деп өз ойын жайып салады.
Ақын өлеңдерiнде ... ... ... бозбала сана-сезiмiнiң қалыптасып даму ерекшелiктерi жайында да салиқалы ой түйiндерi кездеседi. Оның пiкiрiнше, адамдық қасиеттерге кiсi бiрден жетiлiп, ... ... ... ... ... ... ортаның арқасында өсiп, дамып қалыптасады.
Бiр жаста, екi жаста ... ... ... ... несiптемiн.
Алты жаста қайыңның тозындаймын,
Он жасымда сүт емген қозыдаймын,
Он бесте жарға ойнаған лақтаймын,
Бой түзеп жиырмада сылақтаймын... ... өлең ... бала ... даму жолы, бой мен ойдың қатар дамуындағы әр ... ... тән ... түрлi iшкi-сыртқы ой мен iс-әрекет баланың жан дүниесiн бiртiндеп нәрлендiрiп, жаңа мазмұнға ие болып отырғандығы байқалады. Шал ақын бiр ... ... ... адал бол, ... ғылым мен өнерге жас кезiңнен кiрiспесең, соңынан ... деп ... ... ... ... ұрғаның.
Түрлi ғылым, өнерге
Жаста ғадет қылмасаң,
Бәйтеректей қайыспай
Қоңырайып тұрғаның...
(Бұл ... ... ... ... бiрi ... ... ... есiнде сақталыпты).
Қазақ халқында келiнге деген iлтипат оған деген зор құрметке айналған. Бала тәрбиесi, отбасы ұйтқысы келiндерге байланысты. Келiн жақсы болса, ... ... ... ... да ... ... ... байланысты деген халық қағидасы ақын өлеңдерiнен өзектi орын алған. Ақын "ақырған аждаһадай аю келiн бар, ... iзет, ... ... ... арлы ... ер ... тең ... iзгi жан, сондай әдептi үлгiлi болыңдар", - деп ... ... ... Тағы бiр ... ол: ... жақсы болса,
Үйiне көп кiсi келедi.
Келiн жаман болса,
Келген кiсi кеткiсi келедi,
- деп ... ... ... өзi де ... ... ... көрсетедi. Сонымен бiрге Шал жастарға жас өмiрiңдi бос өткiзбе, елiңе, Отаныңа пайдалы қызмет ет дегендi уағыздайды.
Байлауы жоқ ... естi ... ... жүйрiктен
Белi жуан бестi артық,
- деп,халқыңа қызмет етпесең, өмiрiңнiң мәнi болмайды, құр мақтанып, көпiрiп ... ... ... ... ой ... Халқыңа адал қызмет қыл, ел қамын ойла деуден артық патриоттық сезiм болуға тиiс емес. Мiне, бұл Шал ... ... ... ... ... ... ... тобықтай түйiнi. Келер ұрпаққа осындай тәрбиелiк мәнi бар өлең-жырлар қалдырған ақынның мектептерге арналған қазақ әдебиетi оқулығында орын алмауы таңдандырады. Орта ... 9 ... ... ... ... оқулығында (Алматы, "Рауан" 1995ж.) "XI-XVIIIғасырлардағы қазақ әдебиетi" деген тарау бар. ... ... ... (XVғ.) бастап, Бұқар жырауға (XVIIIғ.) дейiн орын берiледi де, XIXғасырдың бiрiншi жартысындағы Махамбет ... түсе ... Ал ... мен ... ... ... әрi ... әрi ақын Шал Құлекеұлы туралы бiр сөз айтылмайды.
Бiздiңше, бұл ... ... ... ... ... ... Шал ақын мұраларымен таныстырып отырулары жөн. Шал ... ... ... ... өз орны бар. Ол ... жыраудан кейiн тұруға тиiстi. Қорыта келгенде айтарымыз, ақындардың ... ... Шал ақын ... ... мәнi де зор. ... ... әдебиет оқулығы бағдарламасына енгiзген жөн.
ҚАЙРОЛЛА МҰҚАНОВ
http://asyl-mura.petr.kz/temp.htm сайтынан алынды

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шал ақынның дүниетанымына тарихи-философиялық талдау151 бет
Шал ақынның өмірі туралы деректер26 бет
Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы7 бет
Абайдың поэмалары «Ескендір»3 бет
Абайдың табиғат лирикасы10 бет
Абайша сүйіп, абайша күйіп жүрміз бе?20 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Ақан сері10 бет
Ақан Қорамсаұлы (1843-1913)9 бет
Бұқар жырау4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь