Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары

Шоқан Уалиханов – ұлы ағартушы – демократ, қазақтың ғұлама ғалымы, шығыстанушы, тарихшы, этнограф, фольклорист Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов қазақ мәдениеті мен әдебиетінің тарихында ерекше орын алады. Аса дарынды қазақ халқының ғалымы және ағартушының өмірі мен қызметі ерекше таң қалдырады. Өзінің қысқа өмірінің ішінде ғылым саласында орасан зор табыстары сол кездегі өзінің орыс достары мен жолдастарын, орыс ғалымдарын таң қалдырды.
ХІХ ғасырда біздің отандық ғылым үшін Ш.Уалихановтың мәні ерекше белгілі болғандығы туралы академик Н.И.Веселовский былай деп жазды: «…Шоқан Уалиханов шығыстану әлемінің үстінен құйрықты жұлдыздай жарқ ете қалды. Орыстың Шығысты зерттеуші ғалымдарының бәрі де ерекше бір құбылыс деп танып, одан түрік халықтарының дағдыры туралы ұлы және маңызды жаңалықтар ашуды күткен еді. Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі біздің бұл үмітімізді үзіп кетті». Бұл Шоқанға берілген жоғары баға болып табылады.
Белгілі ғалым және саяхатшы П.П.Семенов-Тян-Шанский Уалихановты «ұлттық аймақтардың ішінде ең оқыған, білімді адамдардың бірі еді» деп бағалаған болатынды.
Шоқан алғашқы білімді ауыл мектебінен алды, онда арабша жазуға және оқи білуге үйренді. Содан кейін 1847-1853 ж.ж.сол кездегі Сібірдегі ең алыңғы қатарлы оқу орындарының бірі саналатын Омбы Кадет корпусында оқыды. Оны «ағарту ісі мен патриотизмнің дәнін себуші» деп атады, корпусты бітірген түлектерінің сол кезде Ресейге белгілі саяхатшы, зерттеуші Г.Н.Потанин, белгілі публицист Я.М.Ядренцев, ғалым А.Ф.Анненский. Корпуста оқып жүрген кезінде Шоқан жағырафияны, тарихты, әдебиетті зерттеуде қабілеттілігін аңғартты. Ол көп оқыды
        
        Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары
(1835-1865)
Шоқан Уалиханов – ұлы ағартушы – демократ, қазақтың ғұлама ... ... ... фольклорист Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов қазақ
мәдениеті мен әдебиетінің тарихында ерекше орын алады. Аса дарынды қазақ
халқының ғалымы және ... ... мен ... ... таң ... ... ... ішінде ғылым саласында орасан зор ... ... ... орыс достары мен жолдастарын, орыс ғалымдарын таң қалдырды.
ХІХ ғасырда біздің отандық ғылым үшін ... мәні ... ... ... академик Н.И.Веселовский былай деп жазды: «…Шоқан
Уалиханов шығыстану әлемінің үстінен құйрықты жұлдыздай жарқ ете ... ... ... ... бәрі де ... бір ... ... одан түрік халықтарының дағдыры туралы ұлы және маңызды жаңалықтар
ашуды күткен еді. Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі ... бұл ... ... Бұл ... берілген жоғары баға болып табылады.
Белгілі ғалым және саяхатшы П.П.Семенов-Тян-Шанский ... ... ... ең ... ... ... бірі еді» ... болатынды.
Шоқан алғашқы білімді ауыл мектебінен алды, онда ... ... ... ... ... ... ... 1847-1853 ж.ж.сол кездегі ... ... ... оқу ... бірі саналатын Омбы Кадет корпусында оқыды.
Оны «ағарту ісі мен патриотизмнің ... ... деп ... ... түлектерінің сол кезде ... ... ... ... белгілі публицист Я.М.Ядренцев, ғалым А.Ф.Анненский. Корпуста
оқып жүрген кезінде Шоқан ... ... ... ... аңғартты. Ол көп оқыды. Естеліктерін ерекше ... ... ... мен ... ... ... өз достарынан,
өз қатарынан көп озық жүрді.
Кадет корпусында оқып жүргенде ... ... ... ерекше
қызықтырды, сол кездің өзінде ауыз әдебиеті шығармаларын жазып алып ... ... ... ... ... тарихи-архитектуралық
ескерткіштердің суреттерін салып отырды.
Г.Н.Потанин Шоқан туралы былай деп есіне ... ... ... ... ... елдеріне, Тянь-Шань, Тибет тауларының ... Ол ... ... ... саяхатшының қызметін даярланды,
Палластың, Рычковтың, ... ... және т.б. ... ... Шоқанға 14-15 жастың өзінде, оған корпустың оқытушылары болашақ
зерттеуші және ғалым ретінде қарады».
Кадет ... оқып ... ... ... ету ... ... ... корпусын бітіргеннен кейін, әуелі Сібір казактары әскері
кавалерия полкының қызметінде, ... ... ... ... ... негізгі арманын іске асыруға кіріседі.
1854-1857 жж. Шоқан Жетісу, Тарбағатай, ... ... ... ... ... осы сапарларда ол көрнекті ғалым-географ П.П.Семенов-
Тян-Шанскиймен бірге ... ол ... ... мен ... ерекше
назар аударады, оның ғылыми еңбектерін жоғары бағалады.
Шоқан сол кезде Омбы және ... ... жер ауып ... ... ақын ... және ... Ф.М.Достаевскиймен
жақын кездеседі. Шоқан мен Ф.М.Достаевскийдің достық қарым-қатынасы өте
естен ... ... ... ... ... ... былай деп
жазды: «…Мен Сізді сондай сүйемін, күні бойы Сіз ... және ... ... ... Бірақ армандарымның ішінде бір шындық болды:
бұл Сіздің тайпаңыздың ішінде бірінші ... ... ... ... ... ... өзі ерекше, ол туралы ... ... ... ... ... ... адам ретінде қалыптастырды, Сізге жан мен жүректі
сыйлады».
Сол кезден бастап ғылыми-зерттеу ... ... ... ... жылы ... ... арқылы Іле, келесі жылы Жоңғар Алатауына дейін, одан
кейінгі жылы Омбыда ... ... ... ... ... ... Ыстықкөлдің өсімдіктер және жануарлар дүниесін,
халқын, әдет-ғұрпын, ... ауыз ... ... көптеген материалдар
жинады, әрбір халықтың ерекшеліктерін байқататын суреттер салады. Ал мұның
адында ол Қытай империясына жататын ... ... ... онда үш ... ... Омбыға оралған болатын-ды. Осы сапарларының нәтижесінде ... ... ... сапарының күнделігі», «Қытай империясының батыс
провинциясы және Құлжа қаласы», «Қырғыздар ... ... ... ... еңбектер жазды. Сол еңбектері және басқа да ... ... ... 1857 ... 27 ... Орыс ... ... толық мүшесі болып
сайланды.
1857-1859 жж.Шоқан өзінің ... ... ... жасады. Бұл саяхат
қажырлы саяхатшы және көрнекті ғалым ретінде оның атын шығарды.Сол елдің
саяси ... ... ... ... әдет-ғұрпы жайында қыруар
ғылыми материалдар жинады. Сол саяхаты үшін ... ... ... ... ... әскери Бас штабының жолдамасында: «Бұл мейлінше
қызықты, мейлінше пайдалы еңбек», - деп ... ... ол ... ... түсіндірді. Өз халқын
Еуропа мәдениетінен үйренуге прогреске ... «Сот ... ... Шоқан патша өкіметі жүргізген сот ... бай, ... орыс ... ғана ... ... ... ... қанауында қалып, олардың озбырлығына жол бергендігін
әшкерелейді.
Шоқан ғылымның көптеген ... ... мұра ... ... ... ... фольклорист болды. Ол тек ғана қазақ халқының
ғана емес, бүкіл түрік тектес шығыс ... ... ... ... ... ат салысты.
Шоқан өз еңбектерінде барлық ғылым мен ... ... ... ... ... ... реакциялық сипатын қатты сынады.
ХІХ ғ.60-жылдарындағы Ресейде қоғамдық-педагогикалық қозғалыстың,
орыс педагогикасының озық ... ... ... ... ... ... Шоқан арнайы педагогикалық еңбектер жазбаса да, оның қоғамдық
және ғылыми еңбектері ... ... ... Ол ... мен мәдениеті
озық елдерден үлгі -өнеге алуға, әсіресе, орыстың ғылымын, мәдениетінен
үйренуге шақырды.
Ол өз ... ... мен ... ... үшін күресті. Қазақ
халқының мәдениет пен экономика саласында артта қалуына қатты қынжыла ... ой ... ... ... сол ... ... ... талмастан
үлкен жұмыс жүргізді.
Ш.Уәлихановтың оыс-қазақ ... ... ... ... сол - ол орыстың озат білімі мен ғылымын
таратушы, ... ... ... ... пен ... ... күресті.
Шоқан Уәлиханов ағарту мәселесінде орыстың революциялық-демократиялық
педагогикасының бағытына жақын болды. Оның ойынша, мектептер ұйымдастыруда
тәрбие мен ... ... ... ... ... ... мен билеп-
төстеуші чиновниктер әзірлейтін мектептердің орнына еуропалық ғылым мен
гуманизмді таратушы болатын мектептер мен ... ... ... ... ... ... орыс ... оның ғылымы мен өнерін
таратудың тиімді шаралары үшін ... Ол ... ... ... ұясы ... ... түрлерін ұйымдастыруды талап етті. «Тек
ақиқат білім ғана ... ... ... етіп, өмірмен материалдық әл-
ауқатты бағалауға үйретеді», - деді ... ... жаңа ... ... отырып, Шоқан ең алдымен
жас өспірімдерді ғылым мен техниканың табыстарымен, дүние жүзі ... ... ... ... діннен бөлген дүниежүзілік білімдерді
енгізуді ... мен Орта Азия ... ... ... ... ...
Ш.Уәлихановтың пікірінше, монархиялық тәртіп пен ислам діні.
Шоқан Уәлиханов қазақ халқының болашағы мистицизмге де, аскетизмге ... тек ... пен ... ... байланысты деп білді.
Өзінің бұл талаптарын ол «Даладағы ... ... ... ... орыс ... мен педагогикасындағы халықтық және
ұлттық ... ... ала ... ... ... ... ... өз елінің табиғатын, тарихын, өмірі мен мәдениетін зерттеуге баға
жетпес үлес қосты. Шоқан ... тағы бір ... ... - өз ... ... ... екі ... жақындастыруға тырысты. Сол
халықтардың достығының, ... және ... ... ... жағдай жасауды ойлады.
Ш.Уәлихановтың көршілес халықтардың рухани мұрасын зерттеудегі баға
жетпес еңбегі оның бауырлас қырғыз ... ауыз ... ... ... жете зерттеуінен айқын көрінеді.
Бұған – Ш.Уәлихановтың қырғыз халықының әдеби мұрасы «Манас» жырын
зерттеушілердің бірі, ... ... ... ... ... ... атты монографиясында ол жайлы былай де жазды: «Манас» - ... ... Азия ... ... мұра ... келе жатқан
қызықты жыр, қырғыз халқының айтулы мұрасы. Бұл ... ... рет ... ... оны әдебиет дүниесінің белгілі бір кеніші еткен жас ғалым
Шоқан еді»1. Бірақ ... ... ... ... та ... ... ... түсіндіре алмады. Оның ойынша,
сахарадағы әлеуметтік прогресс пен ... ... ... жолы мен ... тек ғана ... ... шынайы білімдерді» тарату,
мәдениетті жетілдіру. Ш.Уәлиханов арнайы педагогикалық ... ... ол ... ... ... тыс ... жоқ.
Ағартушы-ғалым ретінде Ш.Уәлиханов халықтың арасында ағарту ісін тарату
және дамыту үшін ... ... орыс ... ... ... салдарынан, ол қазақ ... үшін ... ... мен ... ... қағидасын басшылыққа алудың
қажеттілігін ескертті. Бірақ Шоқан Уәлиханов басқа да ағартушылар ... ... ... ... түсіндіруге дейін көтеріле
алмады. Оның ... тек ғана ... ісін «шын ... білімді»
тарату, мәдениетті арттыру құралдары арқылы ... ... ... және ... ... ... ... деді.
Шоқан Уәлихановтың көзқарасының қателігі оның дінге қатысында
байқалды. Ол дінді жан-жақты сынай ... ... ... ... ... діні деп ... шын мәнінде оның себептері қоғамның
экономикалық ... ... өмір ... ... ... Ресейдің алдыңғы қатарлы зиялыларының Ш.Уәлихановтың
ғалым-ағартушы, қоғам қайраткері ретінде ... ... ... ... ... ... ... мен мәдениетінің дамуында ерекше із
қалдырды.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан уәлиханов туралы7 бет
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов6 бет
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
Мұсылман әлемінің философиясы7 бет
Халықаралық қатынастарды сараптаудың теориялық негіздері4 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь