Урбанизация


Кірспе
Урбанизация түсінігі
Негізгі бөлім
Ауылдан Қалаға
Қазақстан . қала мәдениеті ертеден қалыптасқан ел
Әлемдік даму бағыттары. Көркейген шағын қалалар
Жаңа заман бейнесі
Қорытынды
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспар
Кірспе
Урбанизация түсінігі
Негізгі бөлім
Ауылдан Қалаға
Қазақстан - қала мәдениеті ертеден қалыптасқан ел
Әлемдік даму бағыттары. Көркейген шағын қалалар
Жаңа заман бейнесі
Қорытынды
Қазақстандағы құбылыс

Ауылдан Астанаға
Урбанизация – еңбек бөлінісінің қоғамдық және аумақтық тұрғыдан тарихи
қалыптасуынан пайда болып, әлемнің әртүрлі елдері мен өңірлерінің өзіндік
ерекшеліктеріне сәйкес дамитын әлеуметтік-экономикалық, демографиялық,
географиялық секілді көп жақты қырлары бар күрделі құбылыс. Көне латын
тіліндегі мағынасы “қалалық” деген ұғымды білдіреді. Яғни, ең қысқаша айтар
болсақ, урбанизация, бұл – қала тіршілігі мен тұрмысы және мәдениетінің
үстемдікке ие болуы. Тұрақты тұрғын жерлер (урбанизация) 2000жылға қарай
дүниежүзінің халқының жартысы қалаларда тұруы тиіс. Қоғамның урбанизациясы
экономикалық малу процесінің бір бөлігі болып табылады. Қалаларда жалпы
ұлттық өнімнің 60%-ы өндіріледі.
.Әлемдік ақпарат көздерінің мәліметтеріне сүйенсек, 2008 жылдың соңына
қарай ғаламшар тұрғындарының тең жартысы қалаларда тұратын болады екен.
Ғасырдың ортасына қарай қала тұрғындарының саны шамамен 6,4 миллиардқа
жетсе, ауыл тұрғындарының саны 2,8 миллиардқа дейін азаяды. Сонымен бірге,
2050 жылға қарай Жердің жалпы халқының саны 2,5 миллиардқа көбейеді деп
күтілуде. Дегенмен де, бүгінгі күннің өзінде ауыл тұрғындарының жартысы тым
құрығанда шағын қалаларда тұруды қалайтындықтарын аңғартып отырған
көрінеді. Урбанизация мәселесі негізінен дамыған елдерге тән құбылыс болып
табылады. Нақты деректер еуропалықтарды бұл құбылыста алдыңғы орынға
шығарады. Сонымен бірге, бүгінгі урбанизацияның басты ерекшеліктері ретінде
- ауыл және ауыл шаруашылығындағы халыққа қарағанда, қалада тұратын және
ауыл шаруашылығымен мүлдем айналыспайтын халық санының басым түсуі аталуда.
Тура осы ерекшелік бүгінгі Қазақстанға да тән болып отырғандай. Кез келген
жұрт жақсы да қолайлы жерлерде тұрғысы келеді. Отарлану тұсында тек қана
ауыл шаруашылығымен, мал бағумен айналысқан қазақ халқы шұрайлы деген
жерлерден сырылып, шеттетіліп келсе, бүгінгі күні қайта қоныстану
мәселесіне өз еркімен белсенді түрде араласып отыр. Әркім қайда
баратындығын өзі таңдап, өзі шешуде. Сонымен бірге, Қазақстанның
экономикалық, әлеуметтік дамуы елдегі ішкі көші-қон үрдісіне ерекше әсер
етті. Осыған орай, соңғы 10-15 жылда Қазақстанда урбанизация нақты түрде
әрі қарқынды жүріп жатыр. Тәуелсіздік алғаннан бергі Қазақстанның басты
немесе үлкен, өндірісті қалаларындағы халық санының артуы осының айғағы.
Қазақстанның дамуы тұрғысынан қарағанда бұны өте жағымды құбылыс деп те
атауға болады. Еліміздің одан әрі өнеркәсіптік дамуына байланысты
республикадағы ішкі көші-қон үдерісі қазіргіден де арта түседі. Дегенмен
де, бұл жағымды құбылыстың жағымсыз жақтары да байқалып отыр. Мәселен,
Қазақстандағы ішкі көші-қон үдерісі негізінен ауылдық өңірден өмір сүру
сапасы жоғары, инфрақұрылымы дамыған қалаларға, сондай-ақ экологиялық
күйсіз ауданнан қоршаған ортасы соншалықты ластанбаған өңірге қарай көшуді
құрап отыр. Ал көшушілердің басым бөлігі де еңбекке қабілетті, экономикалық
белсенді жастағылар. Сонымен бірге, аграрлық дағдарыстар, атап айтқанда
ауыл шаруашылығы саласындағы жалақының төмендігі, күнкөрістің нашарлығы,
табыстың кемдігі мен табиғи-климаттық катаклизмдер де ауылдағы жұрттың
қалаға қарай ағылуына әкеп соғады. Осыдан барып жалған урбанизация
мәселесі туындайтыны анық. Өйткені қалаға ағылған ауылдықтар ең алдымен
жұмыссыздардың санын көбейтеді. Рас, құрылыс қарқынды заманда бұндай
ағылып келгендер жұмыссыздық деңгейіне соншама әсер етпеген болатын. Ал
бүгінгі күні экономикаға айрықша демеу болған құрылыстың бәсеңдеуі
жұмыссыздық мәселесінің басын ашты. Оның үстіне қаржы саласындағы
қиындықтар шағын және орта бизнестің аяғына тұсау болды. Нәтижесінде,
құрылыс саласына қатысты кәсіпорындар табандап қалды. Осыдан барып, жаңағы
жалған урбанизация анық байқалып, қалқып шығып отыр. Ресми мәліметтерге
сүйенсек, 2005-2007 жылдар аралығында Қазақстанда 697 мыңға жуық адам
өзінің тұрақты мекен жайын өзгерткен екен. Өткен 2007 жылдың өзінде ғана
195 мың адам ішкі көші-қон үдерісіне тап болған. Бұлардың барлығы дерлік
ауылдан қалаға қарай ағылуды көрсетіп отыр. Сонымен бірге, Арқа жайлы
болса, арқар ауып несі бар?! деген қазаққа ұғымды сөз мәнісінің де осы
урбанизацияға қатысы баршылық. Ал жаңағы жоғарыда айтып өткен ауыл
шаруашылығымен мүлдем айналыспайтын халық санының өсуі туралы урбанизация
ерекшелігіне осы тұрғыдан сақтық жасаған орынды. Өйткені бүгінгі әлем ауыл
шаруашылығын жылдам дамытуға қарай ойысып келеді. Дамыған елдерде таза-
табиғи, қоспасыз-натуралды өнімге сұраныс күн санап өсуде. Ал Қазақстанның
өзі аграрлы өндіріске қолайлы мемлекет екендігін ескерсек, ауылдық жерлерге
жағдай жасауды арттыра түсудің маңызды болатынын түсінеміз. Сонда ғана
урбанизацияның жағымсыз факторларына да жалған урбанизацияға да төтеп
беруге болады. Үкімет ұстанып отырған халқы тығыз шоғырланған қалалар
маңында азық-түлік белдеулерін орналастыру туралы бағдарлама да жағдайды
қалыпты ұстауға мүмкіндік туғызар. Бірақ, азық-түлік қауіпсіздігімен
кеңінен күресу республика өңірлерін де жаппай қамтитын ауқымды жұмыстарды
талап етеді. Бұған Қазақстанның жағдайы да келеді, тек мүмкіндіктерді жан-
жақты қарастыру қажет. Сондықтан, ендігі кезекте бұл мәселеге мемлекет те
араласып, реттеу тетіктерін іске қосқаны жөн болар еді.
Қазақстан жерінде Кеңес Одағының тұсында-ақ белсенді сипатқа ие болған
осы құбылыс еліміздің тәуелсіздікке ие болуының нәтижесінде жаңа бір
қырынан көрініс беріп, қазақ халқының көш-керуенін қалаларға қарай
бағыттады. Ауылдан қоныс аударған әрбір төрт отбасының үшеуі қаланы
таңдады. Осының нәтижесінде қалада тұратын қазақтардың үлес салмағы айта
қаларлықгай өсті. Егер тоқсаныншы жылдың басыңда қазақ халқы қалалықтардың
27 пайызын ғана кұраған болса, 1999 жылы 43 пайызын құрады. Қазіргі
көрсеткіштің бұдан да жоғары екені белгілі.
Кешегі ауылдың базары мен ажары болған жастардың көпшілігі қазір
қалаларда жүр. Келген үстіне келіп жатыр. Өзі ғана келіп қоймай, сәл
жағдайы түзелісімен артындағы әке-шеше, ағайын-туыс, бауырларын да қалаға
тартып жатыр. Көшу жағынан алғанда біздің казақтың іс-әрекеті әскери
десанттардың қимылына ұқсайды (қанша айтқанмен көшпелі елдің ұрпағымыз
ғой). Көп жағдай күтіп, жайқалып отырмайды. Қалаларда тіркеусіз, баспанасыз
жүргендері қаншама. Бірақ, сол қиындықтарға қанға біткен көнбістікпен төзіп
кетіп те жатыр. Өйткені, оларды қалаға ертеңгі күнге деген сенім
жетектеп келіп отыр.
"Елу жылда — ел жаңа, жүз жылда — қазан" деуші еді бұрыңғылар. Енді,
міне, құдайға шүкір, тәуелсіздіктің арқасында ауылды "алтын бесігім,
тірлігімнің тірегі" дейтін халқымыз тез арада қалалық халыққа айнала
бастады. Бұл үрдістің жеделдігі сондай, тіпті осыдан оншақты жыл бұрын
айтылған кейбір уәжді сөздердің өзі ескіріп, ұмытылып барады. Мәселен,
еліміздің тәуелсіздікке ие болу қарсаңында ғана сол кездегі астанамыз
Алматы туралы "Алматы — қазақтың астанасы, орыстың баспанасы, ұйғырдың
асханасы" деген сөз халық ішінде кең тарап, мәтелге айналып кетіп еді. Ал
енді қазіргі елордамыз Астана қаласы туралы олай деп айта алмайсыз. Ол
қазақтын әрі астанасы, әрі баспанасы, әрі асханасы, яғни өз игілігіне толық
тиіп отырған қала ретіңде жайнап өсіп, жетіліп келеді. Сондай-ақ
тәуелсіздіктің келуімен өз құшағын ауылдықтарға ашқан Алматының ұлттық бет-
бейнесі де жедел өзгеру үстінде.
Урбанизация дегеніміз бұл — елдің тарихынан, белгілі бір дәуірдегі хал-
ахуалынан сыр шерте алатын құбылыс. Ауыл адамдары үйсіз, күйсіз калпында
қалаларга қарай лап берген осынау өтпелі тұста бұл құбылыстың езіне тән дра-
матизмі мен кейбір қайшылықгы сәттері де бой көрсетіп, осы жағдай қоғамы-
мызды екі ұдай сезімге белегені де байқалады. Зиялыларымыздың бірсыпырасы
қазіргі шақта "қазақтың алтын бесігі — ауыл, ауылды сақтап қалайык, ағайын"
деп ұраңдаса, енді біреулері "қазақтың ендігі тіршілігі қалада, демек
қаланы керкейтейік" дейді. Пердені толық ысыру үшін біз ең алдымен
қоғамымызға үлкен әсер етіп, барған сайын белең ала түскенімен мемлекеттік
реттеу мәселесіне әлі оншама кеңдікпеген, яғни стихиялық сипаты басым болып
тұрған урбанизация деп аталатын осынау үлкен құбылысқа мән беруіміз қажет.
Біз енді осы мәселенің кейбір тарихи қырлары мен өзіндік сыр-сипатына
токтала кетпекпіз.

Қазақстан - қала мәдениеті ертеден қалыптасқан ел
Тарихи деректерге карағанда, адамзат өміріндегі алғашқы калалар біздің
заманымызға дейінгі 3-1 мың жылдықтарда Египет, Месопотамия, Сирия, Индия,
Қытай елдері мен Кіші Азияда пайда болыпты. Ал грек-рим дәуіріндегі Афина,
Рим, Карфаген секілді қалалардың өркениеттің үлкен жетістігіне баланғаны
белгілі.
Мұнан кейінгі ортағасырлық кезең мен Қайта өрлеу дәуірінде капиталистік
өндіріс тәсілдерінің алғышарттары калыптаса бастады. Бұл бірте-бірте
материалдық жөне рухани қызмет түрлерінің шоғырлануына, сөйтіп заводтар мен
фабрикалардың пайда болуына алып келді. Капиталистік өндірістің дамуы
урбанизациялық үрдістерге жаңа серпін берді. Халықтың шоғырлануы үрдісі
жеделдеп, жаңа қалалар пайда болды. Олар әрі көбейе, әрі ірілене түсті.
Ал қазіргі Қазақстан жеріндегі алғашқы калалар оның оңтүстігі мен
оңтүстік шығысыңда ерте замандарда-ақ бой көрсете бастаған. Бұған осы өңір
табиғатының жайлылығы, яғни, күннің жылылығы мен судың молдығы жағымды әсер
етті, дейді тарихшы ғалымдар. Осының негізінде Сырдария, Арыс, Талас, Шу,
Іле езендерінің бойында егіншіліктің негізі қаланып, адамдар отырықшылық
өмірге үйрене бастады. Адамдардың топтасуы кәсіптің бөлінуін тудырды. Мал
шаруашылығы мен егіншіліктің дамуына сәйкес қолөнеріне деген сұраныс артты.
Осы жағдай кала тіршілігінің негізін калады.
Көне Қытайдан басталып, еліміздің оңтүстігі арқылы Жетісу жерін көктей
ететін Жібек жолының жандануы Қазақстандағы қала құрлыстарының дамуына
үлкен серпін берді. Керуен жолының бойында бекеттер салынып, олар бірте-
бірте сауда-саттық жүргізіп, тауарлар алмастыратын қалалар деңгейіне
кетерілді. Отырар, Сығанақ, Сауран, Жент, Жанкент, Тараз, Созақ, Құмкент,
Терткел, Ақтөбе, Құлан калалары міне, осылайша салынып, өркендеді. Ал X
ғасырда емір сүрген ғалым-географ ел-Макдиси езінің "Әл-бәд ва-тарих"
("Дүниенің басталуы мен тарихы жөніндегі кітап") атты еңбегінде сол кездегі
Қазақстан аумағында орналаскан 50-ге тарта қаланы атаған. Олар: Исфиджаб,
Хирлүғ, Жумиш-лағу, Арсубаникет, Бараб, Шауғар, Сауран, Тұрар, Зерах,
Шағылжан, Баладж, Барукет, Яганкет, Тараз, Балу, Қүлан, Мерке, Лакра және
басқа да көптеген қалалар.
Сол кездегі қалалар құрылысының өзіне тән ерекшеліктері болыпты.
Мәселен, ортағасырлык дәуірдегі Қазақстанның оңтүстік бөлігінде, әсіресе,
Орталық Азияға жақын тұстарда салынған қалалар негізінен үш бөліктен: қала
билеушісінің сарайы бар негізгі бөлік — цитадельден; қаланың бай халқы мен
қолөнершілер тұратын бөлік — шаһристаннан және қолөнер шеберханалары
орналасқан биік - рабадтан тұрса, отырықшылыққа кейіннен көшкен Іле бойы
мекендегендердің қалалары ондай бөліктерге бөлінбеген. Мұндағы қалалар төрт
бұрышты дуалмен қоршалған. Мұнын өзі сол кездегі жаугершілік заманның
әсерінен болса керек. Яғни, қалалар бір жағынан алғанда әртүрлі еңбек
бөлінісінен туған жаңа тіршілікті білдірсе, екінші жағынан қорганыстық
қызмет атқарған. Қала маңайыңдағы мал жайып, егін еккен шаруалар ел шетіне
жау келген тұста қалаға кіріп бой тасалайтын болған.
Сөйтіп, Х-ХІІ ғасырларда батыс пен шығыс арасындағы сауданың нығаюы
ежелгі Қазақстан жерінде қала құрылысынын дамуға себепші болып, өңірдің
гүлденуіне алып келді. Халықтың бір бөлігі бірте-бірте отырыкшылық өмірге
де ден коя бастады. Сол тұста казіргі Қазақстан жерінде 200-дей кала мен
елді мекен болғандығы жазылған.
Алайда "мың өліп, мың тірілген" қазақтың өзі секілді оның өркениеттік
жетістіктерінің де тағдыры ауырлау болды. Сол қалардың бүгінге аман-есен
жеткені санаулы ғана. Олар туралы бугінде Қазақстан жеріндегі тарихи және
археологиялық ескерткіштер ғана жақсы сыр шертеді.

Әлемдік даму бағыттары
Ауыл және ауыл шаруашылығындағы халыққа қарағанда қалада тұратын және
ауыл шаруашылығымен шұғылданбайтын халық санының басым түсуі — қазіргі
урбанизацияның басты ерекшеліктерінің бірі. Әлемнің үш бөлігінде Еуропада,
Солтүстік Америкада және Австралия мен Океанияда ауылдағыларға қарағанда
қала халқы әлдекайда көбейе түсті. Латын Америкасында да осы үрдіс жедел
өрбу үстінде. Ал халқының саны мейілінше көп Азияда (мұнда әлем халқының 60
пайызы тұрады) бірге ауыл халқынын саны басым.
Сондай-ақ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Урбанизация туралы түсінік
Қазіргі әлемдегі урбанизация және қалалық жарылыс
Халықтың орналасуы. Урбандалу
Қазақстанның флорасы мен фаунасының әр түрлілігі. Биоресурстардың экологиялық проблемалары. Қала урбанизациялық жүйе ретінде
Қала мен ауыл-село социологиясы
Билік, ғылым, тартыс социалогиясы
Қазіргі қаланың экологиялық проблемалары және халықтың денсаулығына әсер ететін факторлар
Халықтың статикасы мен қоныстануы
Қала мен аул - село - адамзат мекенжайының тарихи түрлері
Экологиялық проблемалар жайында
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь