Жасуша биологиясы

Жасушаның ашылуы оптикалық құрал - микроскоптың құрасты- рылуымен тығыз байланысты. Оптикалық әйнектер туралы деректер өте ерте кезден-ақ қалыптаса бастаған. 15-шi ғасырдың басы онда оптикалық өйнектерді адамдар кезәйнек ретінде пайдаланған. Екі линзадан тұратын және ұсақденелерді ұлғайтып көрсететін ең қарапайым оптикалық, құралды 16-шы ғ. аяғында аяғайынды Янсендер құрастырған, бipaқ, олар арқылы жасушаны көруге мүмкіндік болмаған.
Жасушаны көруге мүмкіндік беретін алғашқы микроскопты 1665 ж. физик Р.Гук құрастырып, сол микроскоп арқылы жасушаны ашқан. 1671 ж. М.Мальпиги, Н.Грю жасушаларды зерттеп, олардың, ең негізгі құрамдық бөлігі қабықшасы деп болжамдаған;
XVIII-XIX ғасырларда микроскоптың күрделенуі, микроскопиялық, зерттеулер әдісінің жетіліуі нәтижесінде бірте-бірте жасушаның тipi заттары ашылған.
1831 ж. ағылшын ғалымы Р.Броун жасушаның түйіршіктенген құрылымын ядро (nucleus) деп атаған, ядроны ашқан; 1841 ж. чех ғалымы Ян Пуркинье жаушаның қоймалжың заты - тipi затын ашып, оны протоплазма деп атаған. Осылайша XIX ғасырда ғалымдардың жасуша туралы пікірі бipтe-бipтe өзгеріп, оның негізгі заты қабықшасы емес, тipi заты деген ұғым қалыптасқан.
1938-1939 жж. неміс ғалымдары Т.Шванн және М.Шлейден еңбектерінде есімдіктер мен жануарлар жасушаларының 200-жылға жуық созылған зерттеулері қорытындыланып жасуша теориясы қалыптасқан. Сол сияқты жасуша теориясының әpi қарай дамуына неміс дәрігері Р.Вирховта
        
        ЖАСУША БИОЛОГИЯСЫ
Жасушаның құрылысы
Жасуша тіршілігі мерзімдік өзгерістер
Жасуша тіршілігіндегі мерзімдік өзгерістер Жасушаның бөлінуі
Жасушаның құрылысы
Жасушаның ашылуы оптикалық құрал - ... ... ... ... ... ... ... деректер өте ерте кезден-ақ
қалыптаса бастаған. 15-шi ғасырдың басы онда оптикалық ... ... ... ... Екі ... ... және ... көрсететін ең қарапайым оптикалық, құралды 16-шы ғ. ... ... ... бipaқ, олар арқылы жасушаны көруге
мүмкіндік болмаған.
Жасушаны көруге мүмкіндік беретін алғашқы микроскопты 1665 ж. ... ... сол ... арқылы жасушаны ашқан. 1671 ж. М.Мальпиги,
Н.Грю жасушаларды зерттеп, олардың, ең ... ... ... ... ... ... ... күрделенуі, микроскопиялық,
зерттеулер әдісінің жетіліуі нәтижесінде ... ... тipi ... ж. ... ... ... ... түйіршіктенген құрылымын ядро
(nucleus) деп атаған, ядроны ашқан; 1841 ж. чех ... Ян ... ... заты - тipi ... ... оны ... деп ... Осылайша XIX
ғасырда ғалымдардың жасуша туралы пікірі бipтe-бipтe өзгеріп, оның негізгі
заты қабықшасы емес, тipi заты ... ұғым ... жж. ... ... ... және ... еңбектерінде
есімдіктер мен жануарлар жасушаларының 200-жылға жуық созылған зерттеулері
қорытындыланып жасуша теориясы қалыптасқан. Сол сияқты ... ... ... ... ... дәрігері Р.Вирховта (1858 ж.) өз үлесін қосқан.
Қaзipri кезде жасуша теориясының мынадай негізгі қағидалары белгілі:
1) жасуша тіршіліктің ең ұсақ ... ... ... табылады, ceбeбi барлық
тірі ағзалар ... ... ... ... ... ... ... құрылысы, жалпы алғанда бip-бipiнe ұқсас болады;
3) жасуша тек жасушадан, оның бөлінуі нәтижесінде пайда болады (Р.Вирхов).
"Ommi cellula a’cellula".
4) ... ... ... жүйе, ол арқылы үнемі заттар, энергия және
ақпараттар ... өтіп ... ... тұжырым бойынша тіршіліктің 2 формасы белгілі:
1) Тіршіліктің жасушасыз формасы - оған ... ... ... өте
кішкентай, тіпті жай микроскоп арқылы ... ... Олар ... және ... ... Олардың тіршілігі тек жасушаға енгеннен
кейін ғана байқалды, ал өз ... ... ... ... ... 1892 ж. орыс ... ... ашқан.
2) Тіршіліктің жасушалы формасы. Оның 2 түpi ... ... ... ... балдырлар) - ... қос ... ... ... шектелген, ядросы болмайды; тұқым
қуалаушылық материялы ретінде сақиналанған ДНҚ кездеседі; рибосомадан басқа
органоидтары болмайды; мөлшері жағынан өте ұсақ ... ... 0,1 - 0,5 ... ... ... ... ... қос қабат
мембрана арқылы шектелген, ядросы болады; тұқым қуалаушылық ... ... ... ... органоидтары болады; клетка мөлшері
біршама ipi болып келеді-15-65 мкм., митоз жолымен бөлінді.
Бір жасушалы ағзалардың жасушасы (қарапайымдылар) - ... бір ... ... ... ағзаға тән қызметтер атқарады: қозғалу, тітіркену,
кебею, бөліп шығару, ас ... ... Ал ... ... ... ... атқаруға маманданады, оларда әртүрлі белоктар
синтезделінеді, мысалы: ... ... ... ... ... ... жануарлар жасушасынан ерекшелгі мынадай:
1) жасуша сыртын қалың целлюлоза қабығы ... ... ... ... (хлоропласттар, хромопласттар, лейкопласттар)
кездеседі;
3) вакуолялары болады.
Қазіргі деректер бойынша жасушаның негізгі заты болып оның тірі ... ... ... ... және ... жіктеледі.
Ол сыртқы ортадан шеткі мембрана - плазмолема арұқылы шектелген. Цитоплазма
өз кезегінде гиалоплазмаға (цитоплазманың ... заты - ... ... ... 2 ... (плазмолемма, тонопласт) шектелген қоймалжың
сұйықтың. Ол органикалық және бейорганикалық, заттардан тұрады. Оның 80-90
пайызын су құрайды. Органикалық заттардың ішінен ... ... ... ... АТФ ... ... қызметі-белок синтездеу, жасуша мембраналарын пайда
ету орталығы болып саналады. Сол ... ол ... ... де ... ете ... ... арналар арқлы
макромолекулалар, иондар тасымалданады. Агранулалы тор липофильдік заттарды
синтездеуге қатынасады.
Гольджи комплексі 1878 жылы ... ... ... ... ... және ... ... дейін ол тек жануарлар жасушаларына
ғана тән деп келінген.
Митохондриялар жасушаның міндетті органеллаларының бipi. Оның ... ... ... ... ... ... сопақша т.с.с, ал мөлшер10,5-
7 мкм тең. Митохондриялар қос қабат мембранамен шектелген. Кристер арасында
митохондрияның ... ... ... Онда ДНҚ, ... т.б. ... ... органикалық заттарды ыдырату, АТФ
синтездеу қызметтерін ... 1955 ж. ... ... Ол екі ... (кіші бөлшегі,
үлкен бөлшегі) тұрады. Олар өте ұсақ, тек электрондық микроскоп ... ... ... Оның ... небәрі 15-35 нм болады.
Рибосомалар р-РНК-дан және ... ... оның ... қызметі белок
синтездеуі болып саналады.
Лизосомалар - диаметрі 2 мкм, ... ... ... Олар ... ... ... процессіне қатынасады,
яғни жасушаішілік ас қорыту қызметін атқарады.
Жасуша орталығы - жануарлар жасушаларына тән ... Ол ... ... ... ... диаметрі 150 нм, ұзындығы 300-500 нм
болып келетін қуыс цилиндр. Оның ... үш - ... 9 ... ... ... түтікшелерден құрылған. Жасуша оратығының қызметі митоздың ... ... ету яғни ... ... ... ету болып
табылады.
Микротүтікшелер - түрліше болып келетін ұзын түтіктер, оның диаметрі
24 м тең.
Пластидтер тек өсімдік ... тән ... ... 3 ... жасыл пластидтер-хлоропластар (Компаретти, 1791 ж.) сары, қызыл
пластидтер - ... ... 1837 ж.), ... ... ... 1854 ж.).
Цитологияның соңғы кездердегі ең маңызды жетістіктеріне мыналарды жатқызуға
болады:
1) ... ... ... ... тұжырымдау;
2) Жасушаның ашық биологиялық жүйе екендігін тұжырымдау, яғни ... және ... ... ... ... қалыптасуы;
Цитоплазма және оның органеллалары биологиялық мембраналардан тұрады, оның
қызметі, қасиеттері сол ... ... ... ... ... құрғақ затының 90 пайызын биологиялық мембранатар құрайды;
гиалоплазма 2 мембранамен ... ... ... ... ... ... ... өте жұқа, қалындығы небәрі 5 - 10 нм ... ... 1972 ж. ... мен ... ... ... моделіне сәйкес, ол 2 биополимерден тұрады: белок және
липидтер (сурет-3). Липидтер молекуласы биологиялық мембраналардың қанқасын
құрайды, ол екі ... ... ... ... фаза ... болады, ал оның
бетінде немесе оған еніп, кейде оны түгел тесіп өтіп белок ... ... ... ... ... ... қасиетке ие, оның ұштары үнемі тұйықталған. Биологиялық
мембраналардың арқасында ... ... ... тұйық қуыстар
(органеллалар) түзіледі. ... ... осы ... ... тән ... ... қалыптасып, бірмезгілде түрліше химиялық
реакциялардың жүруіне мүмкіндік туады.
Заттар ағыны - жасуша тіріпіліп үшін өте ... ... ... заттар еніп, олар алмасу процесінде өзгеріп (ыдырап, синтезделіп),
сыртқы шығарылып отырады. Бұл процесс үздіксіз жүреді, себебі ... ... ... да өз ... ... Жасушаға түйіршік тәрізді
заттар - фагоцитоз, ал сұйық заттар-пиноцитоз арқылы ... ... ... ... жүреді. Оған мысал ретінде жасушада байқалатын
плазмолиз-деплазмолиз құбылыстарын ... ... ... - ... тіршілігі үшін: энергия органикалық заттардың
ыдырауы нәтижесінде бөлініп шығад да АТФ молекуласында ... ... ... энергия жасушада оның әрі қарай ФДФ, ... ... ... ... құбылыстарға пайлалынылады.
Ақпараттар ағыны - ... ... ... ақпарат ядрода,
хромосомаларда, ДНҚ молекуласында биологиялық (генетикалық) код күйінде
жазылған. Міне осы ... РНҚ - ға одан ... ... ... ... (ферменттер) жасушаның барлық тіршілік процестерін басқарып,
реттеп отырады. Ақпараттар ағынысыз жасуша тіршілігінің болуы ... ... ... ... ... ... ... жасушалардың ең негізгі құрамдық бөлімдерінің бірі. Оны
1931 ж. ағылшын ғалымы ... ... Ол ... ... ... ... Оның пішіні жасуша пішініне сәйкес болады, мөлшері 10-25 мкм
шамасында: Әрбір жасушада 1, кейде 2 не одан да көп ... ... ... ... тек ... мен ... сүзгілі
түтіктерінің жасушаларыңда ересек күйінде ядро кездеспейді.
Ядро екі мембранамен шектелген. Ол хроматиннен ядро ... ... ... Оның ... жасуша циклінің әртүрлі кезеңдерінде өзгеріп
отырады. Осыған орай оның интерфаза кезіндегі ядро ... ... ... және ... ядро күйі ... интерфазалық күйінің негізгі бөлігі - хроматин. Ол өте ... ... ... ... тұрады. Хроматин-хромосоманың актив
күйі. Хроматин ДНҚжәне гистондық ... ... Ол ... ... 10-
13 нм болатын жіпше. Оның қаңқасын 4 түрлі гистондық белоктардан (Н2А, Н2в,
Н3, Н4) құрылған дөңгелек денешіктер-нуклеосомалар құрайды. ... ... ... ширатылып орналасқан. ДНҚ молекуласының оралымдарын
бір-біріне гистондық белоктардың бесінші ... ... ... ... 5 түрі ... Олар ... ... қызметтер
атқарады. Хроматиннің ең негізгі бөлігі-ДНҚ молекуласы. Ол тұқым қуалау-
шылықтың материалы болып ... ... оның ... ... туралы ақпарат "жазылған". Эукариоттардың ДНҚ молекуласы 3
түрлі фракциядан тұрады:
1) ... ... ... ол ДНҚ ... бір дана ... ... гаплоидтық геномы 3-109 н.ж. тұратын болса, оның 70
пайызы, яғни 2-109 н.ж., ... ... ... болып
саналады. Бұл жерде барлық структуралық тендер орналасқан;
2) орташа қайталанатын ... ... - олар ДНҚ ... ... 100 ден 100.000 ретке дейін қайталануы мүмкін. ... ... 22 - 23 ... ... жатады. Бұл жерде структуралық
гендер кездеспейді, бірақ РНҚ, ... ... ... ... өте жиі ... нуклеотидтер тізбектері - олар 100.000 нан 1000.000
ретке дейін қайталанатын қысқа нуклеотидтер ... ... ... 8 ... ... Бұл ... ... гендер болмайды, яғни
олар гендердің нитрондық бөліктері болып табылады.
ДНҚ молекуласынын ... бірі оның ... ... ... нуклеосома денешіктеріне ширатылып нуклеогистон
(хроматин) түзеді, ал ол әрі қарай ... ... ... ... ДНҚ ... ... ... нәтижесінде тұқым
қуалаушылық материалы тығыздалып, шағын денелерде ... ... ... ... ... дене ... 1 ядросында
6 пг ДНК. кездеседі десек оның ... ... 2м тең. ... ... ... небәрі 150 мкм болатын хромосомаларындағы ДНҚ
молекулаларын ... ... ... ... оның ұзындығы 2,5x10° км
жетеді. Бұл Жер мен Күннің ара қашықтығынан 100 есе ... ... ... ... бөлігі – митоздық хромо-сомалар
болып есептелінеді. Митоздық хромосомалар хроматин жіпшелерінің ширатылып,
жуандап қысқаруы ... ... ... ... ... ... X ... болып келеді. Хромосома орталық түйін (центромера)
арқылы жалғанған екі иіннен тұрады. ... ... ұшын ... ... ... ұзына бойына 2 теп-тең бөлікке бөлінген, оларды
хроматвдалар деп атайды. ... ... 2 ... ширатылған жіпшелер-
хромонемалар кездеседі. Ол ДНҚ молекуласы ... ... ... мөлшері түрліше болып ... ... тең ... ... ... бір иіні ... ... және бір иіні мүлдем ... ... 4 ... ... ДНҚ ... ширатылу дәрежесі түрліше болып
келеді. Осыған орай ... ... 11- ... ... ... миточ кезінде ширатылып, ал
митоздан ... ... ... ... Бұл ... ең ... ... гендер кездесетін бөлігі; гетерохроматин-
хромосоманың митоз кезінде де, митоздан кейін де ... ... Онда ... гендер болмайды.
Ядро өте маңызды роль атқарады. Ол жасуша тіршілігінің барлық
құбылыстарын ... ... ... Онда ... ... ... ДНҚ шоғырланған, ол жасушаның өсуін, бөлінуін (көбеюін) басқарып отырады.
Жасушаның тіршілік циклі деп оның ... ... ... ... ... икемделуі, бөлінуі немесе тіршілігін жоюы (өліп қалу)
кезеңдері аралығындағы әрқилы құбылыстар жиынтығын ... Яғни ... ... оның ... ... екі рет бөлінуі арасындағы байқалатын
құбылыстар жиынтығы. Ол 4 кезеңге бөлінеді:
1) пресинтетикалық (О,); 2) синтетикалық (8); 3) ... ... ... (М). ... (С,) кезеңде жаңадан пайда болған жас
жасуша өсіп аналық жасушаның мөлшеріне дейін ... Ол үшін ... ... майлар, белоктар көптеп синтезделуі қажет.
Тұқым қуалаушылық материалы бұл кезеңде 2п 2с ... ... - ... ... ... ... дене ... байқалады.
Митоз процесінде ядро күрделі өзгерістерге ұшырайды, жаңадан пайда болған
жасушаларға тұқым қуалаушылық материалы тепе - тең бөлініп ... ... ... ... ... болып саналады.
Митоздың негізгі себептері: 1) ядро-цитоплазмалық ара қатынасының
өзгеруі (1/6-1/8 ден 1/69-1/89 ге ... 2) ... ... ... көршілес жатқан жасушалардың митоз ... ... ... ... ... әсері - жарақаттанған жасушалар
жарақаттанбаған жасушалардың бөлінуіне ықпал ететін ерекше заттар ... ... ... 4 фазаға бөлінеді: профаза, метафаза, анафаза,
телофаза. ... ядро ... ... хроматин жіпшелері тығыз
ширатылып, жуандап, қысқарып ... ... ... ... ... ... екі полюсінде жасуша орталығы пайда болып,
ахроматин жіпшелерімен жалғанып тұрады.
Метафазада хромосомалар өздерінің ... ... ... ... ... ... ортан беліне-экваторына шоғырланады.
Бұл кезеңде әрбір хромосома екі хроматидаға ажырап, тек центромера ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жасанды коректік ортада өсетін жасушалардың биологиясы7 бет
Жасанды коректік ортада өсетін жасушалардың биологиясы жайлы5 бет
Жасанды коректік ортада өсетін жасушалардың биологиясы жайлы ақпарат6 бет
Жасанды қоректік ортада өсетін жасушалардың биологиясы туралы6 бет
Жасанды қоректік ортада өсетін жасушалардың биологиясы туралы мәлімет9 бет
Малдардың эмбриондарын трансплантациялау11 бет
Микроағзалардың генетикасы. инфекция және иммунитет жайлы ілім. аллергия5 бет
Invitro жағдайында өсірілген өсімдік жасушыларының биологиясы12 бет
«гистология» пәні бойынша силлабус20 бет
Ішкі секреция бездері. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық-гигиеналық және жыныстық тәрбилеу6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь