Қазақстанның ежелгі қалалары

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГI ҚАЛАЛАРЫ — жазба деректемелер мен археологиялық материалдар нәтижесiнде анықталған байырғы қоныс орындары, қала жұрттары. 6 — 9 ғ-ларда Оңт. Қазақстан мен Оңт.-Батыс Жетiсуда қала мәдениетi жақсы дамыды. Саяси жағынан бұл аймақтар түрiк әулеттерiне бағынды және ретi бойынша Батыс Түрiк, Түргеш, Қарлұқ қағандықтарының құрамына ендi. Бұл кезеңде көшiп жүретiн жер аумағы шектелiп, көш жолдары қалыптасты, тұрақты қыстаулар мен жайлаулар орнығып, егiншiлiк пайда болды, отырықшы кедейлер тобы бөлiнiп, жекелеген рулық топтар отырықшылыққа көштi. Мемл. төрешiлдiк аппарат құрылып, ортақ тiл мен жазу қалыптасты, сауда және дипломат. байланыстар дамыды. Осындай жағдайда әкiмш. және қолөнер, сауда, мәдениет орталығы ретiнде қалалар салына бастады.
Оңт. Қазақстандағы ең iрi қала Исфиджаб саналады. Ол 629 ж. Сюань-Цзянның жылнамасында “Ақ өзендегi қала” атымен алғаш аталады. Кейiн Махмұт Қашқари Сайрам — ақ қаланың аты (әл-Мединат әл-Байда), ол Исфиджаб деп, кейде Сайрам деп те аталғанын жазады. Сайрамнан Шашқа баратын жол бойында 8 - 10 ғ-ларда Газгирд (Қазығұрт) болған. Исфиджабтың шығыс жағында Шарап, Будухкет, Тамтаж, Абараж, Жувикат қ-лары мен елдi мекендерi орналасқан. Шарапқа — Төрткөл Балықшы, Будухкетке Қазатлық қ-ларының жұрты сай келедi. Тамтаж, Абараж — керуен сарайлары iспеттi. Арыстың төм. ағысында орталығы Отырар қ. болған Фараб (Отырар) өңiрi жатты. Отырар аты (Отырарбенд) 8 — 9 ғ-лардағы жазба деректерде аталады. Оның Фараб, Тарбанд секiлдi атаулары да бар. Отырардан төменiрек Сырдария бойындағы Шауғар өңiрiнде сол аттас орт. болған. Шауғар қ. (соғды тiлiнен аударғанда “Қара тау”) Түркiстанның оңт.-шығысында 8 км жерде орналасқан Шойтөбе қ-ның орнында болған. Оңт.-Батыс Жетiсуда қалалардың өркендеуiне, қолөнерi мен егiншiлiктiң және құрылыс техникасының дамуына Соғды ұрпақтарының елеулi әсерi болды. 8 ғ-дың 2-жартысында олар Шу, Талас
        
        Қазақстанның ежелгі қалалары
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГI ҚАЛАЛАРЫ — жазба деректемелер мен археологиялық
материалдар нәтижесiнде ... ... ... ... қала ... ... 9 ... Оңт. Қазақстан мен Оңт.-Батыс Жетiсуда қала мәдениетi жақсы
дамыды. Саяси жағынан бұл ... ... ... бағынды және ретi
бойынша Батыс Түрiк, Түргеш, Қарлұқ қағандықтарының құрамына ендi. ... ... ... жер аумағы шектелiп, көш жолдары қалыптасты, тұрақты
қыстаулар мен жайлаулар орнығып, егiншiлiк пайда ... ... ... ... ... ... топтар отырықшылыққа көштi. Мемл. төрешiлдiк
аппарат құрылып, ортақ тiл мен жазу қалыптасты, ... және ... ... ... ... әкiмш. және қолөнер, сауда, мәдениет
орталығы ретiнде қалалар салына бастады.
Оңт. Қазақстандағы ең iрi қала ... ... Ол 629 ж. ... “Ақ ... ... ... ... аталады. Кейiн Махмұт Қашқари
Сайрам — ақ қаланың аты (әл-Мединат әл-Байда), ол Исфиджаб деп, ... деп те ... ... ... ... ... жол ... 8 - 10
ғ-ларда Газгирд ... ... ... ... жағында Шарап,
Будухкет, Тамтаж, Абараж, Жувикат қ-лары мен елдi мекендерi орналасқан.
Шарапқа — ... ... ... ... ... ... сай ... Абараж — керуен сарайлары iспеттi. Арыстың төм. ағысында орталығы
Отырар қ. болған Фараб (Отырар) өңiрi жатты. ... аты ... 8 — ... ... деректерде аталады. Оның Фараб, Тарбанд секiлдi атаулары да
бар. Отырардан төменiрек Сырдария бойындағы Шауғар өңiрiнде сол ... ... ... қ. ... ... аударғанда “Қара тау”) Түркiстанның оңт.-
шығысында 8 км жерде орналасқан Шойтөбе қ-ның орнында ... ... ... ... ... мен ... және құрылыс
техникасының дамуына Соғды ұрпақтарының елеулi әсерi ... 8 ... ... олар Шу, ... ... көптеп қоныстана бастады. Соғдылық
саудагерлер Иран мен Византияны Шығ. Түркiстанмен жалғастыратын Ұлы ... ... ... ... ... Осындағы Тараз және Суяб қ-лары
Қазақстаннан тыс жерлерге де мәлiм болды.
Жазба ... ... 7 - 13 ... осы жол ... ... Атын, Семекина, Талхиз, Мерке, Құлан, Исфиджаб, Усбаникет және
басқа ... да ... рөл ... Бұл ... ұсталық, зергерлiк,
былғары өңдеу, қыштан ыдыс жасау кәсiбi өркендедi. ... егiн ... ... тары егiп, бақ, ... өсiрген. 9 — 10 ғ-ларда солт.-шығыс
Жетiсуда да қалалар салына бастаған. Iле өз. ... ... ... ... ... бұл қалалар тез ... ... ... орталығына айналды. 9 ғ-да және 10 ғ-дың 1-жартысында Жетiсуда билiк
қарлұқтар қолына өтуiне байланысты көшпелi халықтар ... ... ... ... ... ақсүйектерi құнарлы жайылымдарды басып
алу, соғыс жорықтары және сауда арқылы байыды. Қоғамның қарапайым мүшелерi
топ-тобымен ... ... ... қолөнершiлердiң қатарын
толықтырды. Осыдан барып үлкендi-кiшiлi елдi мекендер мен ... ... 9 — 12 ... қоғамның өндiргiш күштерi үлкен ... ... Азия мен ... ... ... ... алған Қарахан әулетi феод.
қатынастардың қалыптасуына ықпал жасады. Осы кезде қалаларда дiни орындарға
арналған құрылыстар, ... ... су ... ... салынды. Жаңа қалалар пайда болды.
Әсiресе, Оңт. Қазақстанда қалалар көркейе түстi. Бұрын 5 — 7 га-дан аспаған
Отырар ... ... 170 ... ... ... Кең ... қазба
жұмыстары Оңт. Қазақстандағы қала мәдениетi ескерткiштерiнiң типологиясын
жасауға мүмкiндiк бередi. Аумағы 30 ... ... қала ... ... Шортөбе немесе Қараспан-1 (Осбаникет), Отырартөбе ... ... ... (Шауғар), Жанқала (Жанкент, Янгикент), Сунақ-
Ата (Сығанақ), Құмкент жатады. Аумағы 15 ... 30 ... ... ...... ... ... т.б. 15 га-ға дейiн жететiн қала
жұрттарына Шарапхана (Газгирд), Бұлақ-Қоғал ... ... ... ... т.б. ... Осы ... басқа Сырдарияның орта
ағысында 6 — 9 ғ-лардың бiрiншi жартысына тән мәдени қабаттары ... топ қала ... ... ... оңт-нде жалпы саны 27-ге жететiн
осындай қала жұрты бар.
Қазақстанның оңт-ндегi қала жұрттарына құрылымында — iшкi ... ... ... ... ... және ... (қала төңiрегiндегi сауда-
қолөнер орны) болатын топография тән. Шахристанда бай шонжарлардың, ... мен ... ... ... ... Оңт. Қазақстан
мен Жетiсудың ерте орта ғасырлардағы қалаларының жұрттарын анықтаған кезде
мынадай белгiлердiң жиынтығы: көлемi мен ... ... және ... көлемi
немесе қамал мен шахристан); бекiнiстерi; мәдени қабатының байлығы; археол.
кешенi пайдаланылады. Осындай сан және сапа белгiлерiне ... ... ... орта ... ... ... саны 33 болды.
Алайда, Оңт. ... ... ... неғұрлым кейiнгi уақытта да өмiр
сүргендiктен, қала орындарының кейiнгi мәдени қабаттары ертедегi қалалардың
көлемiн анықтауға және ... ... ... мүмкiндiк бере
бермейдi. Жетiсудың оңт.-батысында, керiсiнше, ... ... ... ... ... қарағанда, мұнда 7 — 10 ғ-ларда 27 қала ... ... ... ... ... қала ... сәйкестендiрiлдi. Ал
Шу және Талас аңғарларындағы аумақта барлығы 36 қала ... ... 7 — 9 ... ... ... ... Қалалар кейiнгi кезге
дейiн өмiр сүрген. Олардың ... ... ... кездеседi.
Қала жұрттарында қамал мен шахристаннан тұратын “орталық бөлiк” ... ... ... ... ұз. 3 ... ондаған км-ге дейiн
жететiн дуалмен қоршалған аумақ ... ... ... ... ... ... ... бар: Талас аңғарында олар бiр-
бiрiнен 15 — 20 км ... ... ең ... ... ... тау өзендерiнiң құятын сағаларында орналасқан. Шу аңғарында қалалардың
орналасу заңдылығы одан да айқын — он үш қала тау ... ... ... ағып ... ... ... 15 — 35 км қашықтықта
орналасқан; қалғандары Қырғыз жотасы ... ... Шуға ... ... ... ... iшкi тiзбектi құрайды. Қалаларды сипаттап
топтаған кезде қала орындарының көлемi мен топографиясы және ... ... ... ... ... үш ... бөлiнедi.
Бұлар: астаналық және iрi қалалар — Тараз, Суяб, Невакет және Нұзкет, олар
Жетiсудың оңт.-батысындағы Жамбыл, ... ... және ... ... қала ... ... ... Орташа топқа Таластағы Ақтөбе қ-ның
жұрты деп ... ... және ... Сус — ... Мерке, Аспара,
Жол — Соқылық, Харранжуван — Беловодск бекiнiсi, Жақ — Сарығ — Грозненское
жатқызылды. Шағын қалаларға ... ...... ... қағанының
ауылы” — Шөмiш, Кiрмiрау — Покровское. Iрi қалалардың ... ... ... ... жатқызуға болады. Шу-Талас
өңiрлерiнде орналасқан 403 ... ... мен ... 240-ның
тарихи-топогр. құрылымдары зерттелген. Мұндағы негiзгi қалалар Жiкiл, Балу,
Шелже, Такабкет, Көл, Кендек, ... ... Сус, т.б. Шу ... қ. ... ... ... ... рөлiн атқарған. Ол 10 — 11 ғ-
ларда хан ордасы ретiнде қалыптасқан. Оның ... ... ерте ... ... бар. Бұл ... осынша көп жаңа қалалардың пайда болуы ауданда
отырықшылық пен қала ... ... ... ... ... 9 ... ғ-дың басында қалалар саны артқан. Егер 9 — 10 ғ-ларда мұнда 10 ... ... 11 — 13 ... басында олардың саны 70-ке дейiн көбейген.
10 ғ-дағы деректер Iле ... сол ... ... екi қала ... (Талхар, Талғар) және Лабан қ-лары туралы мәлiмет берсе, 11 — 13 ғ-
лардың басындағы ... ... ... ... т.б. ... ... ... барлық қала жұрттары “төрткөл” аталатын
үлгiге жатады. Олар тiк ... ... ... ... немесе
дөңгелек болып келедi, жалпы жер бетiнен сәл дөңестенiп тұрады және ... ... мен ... бар дуалдармен қоршалған. Төрткөлдер солт.-
шығыс Жетiсуға ғана емес, сонымен қатар оңт.-шығыс ... ... ... Тува мен ... ... Осы үлгiдегi немесе бiршама
өзгеше жоспарланған қала ... ... төм. ... Азов ... ... ... типологиясы жөнiнде әр түрлi көзқарастар бар.
Тянь-Шаньдағы Қошайқорған мен Шырдабек сияқты iрi қалалардың ... ... деп ... ... ... ... ... және
ауылдық қоныстар деп есептеледi. Сырдарияның төм. ... ... ... қала жұрттары ауылдық мекен жайлар мен қала үлгiсiндегi
қоныстар деп ... ... ... төрткөлдерi үш топқа бөлiнедi.
Бiрiншiсiне Антоновка, Дүнгене, Шiлiк; екiншiсiне Талғар, Сүмбе, ... ... ... ... ... Бояулы, Ақтам, Арасан, т.б.
жатқызылады. Бiрiншi топқа аумағы 30 га-дан асатын қалалар енедi.
Бұлар — көп ... ... ... ... қалыңд. 2 — 3 метрге
дейiн жетедi және одан да ... ... ... ... қала ... ... ... әйнек, теңгелер, қолөнер шеберханалары мен өндiрiстiк
күл-қоқыстар табылды, бұлар ... ... мен ... ... Бұл ... ... кейбiреулерi нақты қалаларға: Антоновка
— Қаялыққа, Дүнгене — Екi-Оғызға баланады. Олардың iшiндегi ең iрiсi қарлұқ
жабғуының астанасы ... ... ...... ... ... төрткөлдер iрi қалалар және астаналық орталықтар болып табылады.
Екiншi топтағы қалалардың аумағы 10 га-дан 30 га-ға ... ... ... ... аумағы 10 га-ға да жетпейдi. Мұндай қала жұрттарының
құрылысы Жақсылық ... ... кең ... ... кезде зерттелдi. Оларда
тұрғын үйлер ... ... iшкi ... орналасады, iшкi аулалар бар.
Iле қалалары жұртының бұл ... ... ... мен ... ... ... деп ... болады. Кейбiреулерi керуен-
сарайлар болуы мүмкiн. Сарыжас, Быжы және Айнабұлақ сияқты бiрнеше қаланың
жұрты ... ... ... екi немесе тiптi үш бекiнiстен ... ... ... ... ... ... ... отырықшы және қала мәдениетi Қазастанның орт. және шығыс
аймақтарына қарай ойысқан. Қазақстанның ... ... ... ... ... Нұра, Кеңгiр және Жездi аңғарларында, Ұлытау етегiнде
ондаған төрткөлдер табылды, мұнда ... ... ... ... ... және а.ш. ... ... Шыңғыс хан шапқыншылығы
және одан кейiнгi Шыңғыс хан ұрпақтары арасындағы ... ... ... Талас алқаптарындағы қалалардың көбi қирап, бiржола жойылып ... ... ... ... ... жағалауында болғанда, бұл жерлерден
көптеген қираған қалалар мен ... ... ... ... ... ... елшiсi Виллем де Рубрук 1253 ж. моңғол ханы ... ... Iле ... ... ... ... ... жоғарыда аталған
жазықта бұрын көптеген қалалар болғанын, олардың көбiн мал ... үшiн ... ... ... ... мен ... 13 ... жермен-жексен етiлiп, тоналған қалалар — Түркiстан (Иасы), Отырар,
Сығанақ, Созақ, Құмкент, Жент және Жаңакент 14 — 15 ... ... мен ... солт.-шығысқа жасаған жаугершiлiк жорықтарында бекiнiс
қамалдары болып, одан ... ... және ... ... хандардың
резиденциясына айналған. Олар қазақ хандарының өмiрiнде маңызды ... 15 — 16 ... ... ... ... және нығаю кезеңiнiң
күрделi саяси оқиғалары жағдайында, жердi игеру барысында ... ... ... ... ... ... — 14 ғ-да айтылатын қалалар саны 20-ға дейiн, ал мезгiлi
15 ғ-дың 2-жартысы — 18 ... ... ... қала жұрттары 23-ке дейiн
азайды. Жалпы алғанда, 9 — 12 ... қала ... ... ... ... Оңт. ... жазбаша деректемелер бойынша
белгiлi қалалар саны 3 еседей, ал қала ... саны 6 ... ... 16 — 17 ... ... саяси және экон. өмiрiнде Аркөк, Қожан,
Аққорған, Үзкент сияқты ... ... рөл ... бастады. Сайрам
өркендедi. 15 — 18 ғ-ларда Түркiстан — қазақ ... ... ... ... пен Сауран Ақ Орданың орт. болды. 13 — 14 ... ... ... ... ... жүргiзiлдi, мешiттер, медреселер, басқа
да қоғамдық архит. құрылыстар ... ... ... теңге соғылды.
Мұнда Әмiр Темiрдiң бұйрығы бойынша Қожа ... ... ... үстiне
кесене тұрғызылды, қала аймақтың ресми идеол. орталығына айналып, ... ... да ... ... ... ... бар. ... Арыстан баб
кесенесi салынды. 14 — 15 ғ-ларда ... ... ... мешiт
салынып, жұмыс iстеген. Отандық археологтар iзденiстерiнiң нәтижесiнде 16 ғ-
дың аяғы 17 ғ-дың 80-жылдарындағы Отырар қ-ның ... ... ... қ-ның 16 — 17 ғ-лардағы аум. 20 га-ға тең. Оның төрттен бiр ... ... ... ... алып ... Махаллаларда (100 шақты)
орта есеппен 45 — 63 адам тұрған, ал қаладағы барлық тұрғындар саны 4500 ... адам ... орта ... 5500 адам өмiр сүрген. Сығанақ (20 га) пен
Созақта (22 га) да тұрғындар саны осындай. Көлемi 35 га ... ... ... ... оларда 9180 адам ... ... ... ... екi есе ... онда ... адам, ал Сайрамда (28 га) 7560-тай
адам болған. Қарасаманда (6 га), Иқанда (6,7 га), ... (4,5 ... (5 га), ... (6 га), ... (7 га), ... (7 ... (9 га), ... (8 га) 1500-ден 2000-ға дейiн тұрғындар тұрып,
махаллалар саны 20-дан 40-қа дейiн ... ... ... ... Қарақұрымда және Раң сияқты баламасы табылмаған, көлемi 1 — 2 га-
ға дейiн жететiн қалашықтарда 800 — 1000-дай адам ... ... 16 — 17 ... үш ... кезеңiнде Қазақстандағы қала халқының саны 70 ... 17 — 18 ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы орта ғасырлардағы елдi мекендер мен
қала-лар, мұнда ... ... пен ... ... қалыптасып,
дамығандығын көрсетедi.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның ежелгi қалалары жайлы28 бет
Астана - Қазақстан Республикасының елордасы8 бет
Кеңес өкіметінің орнауы60 бет
Орталық Қазақстанның табиғат жағдайы27 бет
Қазақстан Республикасы туралы14 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстан территориясындағы тарихи-мәдени ескерткіштер63 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
Ежелгі Қосөзен қала мемлекеттерінің тарихы73 бет
Қазақстанның ең ежелгі қаласы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь