XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты

Мазмұны

1 тарау. XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты.
2. тарау. Би шешендер шығармашылығының даму ерекшелігі.
3. тарау. XV ғасырдағы ақындар поэзиясының ерекшелігі.

Қорытынды.

Пайдаланған әдебиеттер.
XVIII ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты.
Қазақ халқыда да басқа халықтар сияқты поэзияға бай, сөз өнерін ерекше қадірлей білген, көркем сөз құдіретін қастерлеп, оған үлкен міндет жүктеп келген ел. Адам баласының шыр етіп дүние есігін ашқан шақтан бастап, ең соңғы демі біткенше дейінгі өмір жолы, тіршілік қадамдары түгел дерлік поэзияға қарыздар. Поэзияның адам өмірі мен тіршілігіндегі ролі оның қоғамдық маңызында белгілейді.
Белгілі тарихи қоғамның, әлеуметтік ортаның алдыңғы қатарлы санасы тұрғысындағы туындаған поэзия – адамгершіл асыл поэзия. Заманалар жасаған көркем сөз кестелері, асқақ арман, ұшқыр қиял жемістері – халық өнерпаздары жасаған өлмел, өшпес мәңгілік мұра. Әр халық өзінің рухани мәдинетінің деңгейін көркемөнер туындыларының нәрлі қорлары, сан – салмағы, сән – сәулетінің аумағымен өлшейді, бағалайды. Атадан балаға ауысқан, үрім – бұтаққа мұра боп жеткен «шебердің бізі, шешеннің тілі» туғызғанөнер құдіретін рухани байлығынан санайды. Берік материалдық негізде дамыған рухани мәдениет адам баласы қоғамның жетіле түсінуінде шешуші роль атқарады. Адам баласы өзінің өсіп-өркендеу жолында өмір сүруі үшін тікелей қажет нәрселерді алып қоймайды, соған қоса рухани азық болатын өнер мұраларымен де сусындап отырады. Осылардың қай – қайсынан да адам өз қолымен жасап, керегіне асырады. Барлық материалдық және рухани байлықтардың нағыз иесі – еңбекші халық деген лениндік қағиданың кемеңгерлік маңызды да осындай заңдылықтарын таныта білгендік болса керек.
Ақындар өнердің ілкі тобы XVIII ғасырда көрінді дедік. Енді осы бір дәуір сипатын еске ала кетелік.
XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында кейбір өзгерстер нышаны байқалса да, оның экономикалық – саяси өркендеуі феодалдық ұсақ рулық дережеден аса алмады. Қазақ елін түгел қамтыған үлкен бір тұтас хандық мемлекеттің құрылуына мүмкіндік болмады. Қазақтың үш жүзі кейде бірігіп, кейде бір – бірімен байланссыз оқшау өмір сүрді. Қазақ рулары өз жүздерінің хандарына да бағынбай, өз рубасы батырын немесе би – феодалын билеуші санап, өз бетінше тіршілік етіп жатты. Көрші елдер осы ұсақ билеушілердің өзара назарлықтарын пайдаланып, оларды біртіндеп бағындыруды көздеді.
Сырқы жаулардың ішінде Қазақстанның бұл кездегі ең қауіпті дұшпаны жоңғарлар еді. XVIII ғасырдағы жоңғарлар күшті соғыс қолын жасақтап, Қазақстан мен Орта Азияға шабуыл жасады. Сөйтіп, жоңғарлар ауызбіршілігін нашар, бытыраңқы қазақ жерінің бірінен соң бірінен басып алды.
XVIII ғасыр поэзиясы да түгелдей ақындар өнерімен шектелмейді. Аталмыш дәуір әдәбиетінде де жыраулық дәстүрдің іргесі әлі берік. Әсіресе, Ақтанберді мен Бұхар жыраулар қосқан үлестерді аттап өтуге болмас еді. Сондықтан, біз бұл тұста ақындардан бұрын
Пайдаланған әдебиеттер:
Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
Мағауин М. Қобыз сарыны. А., «Жазушы», 1968.
Негимов С. Шешендік өнер. А., «Ана тілі», 1997.
Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. А., «Санат», 1997.
Сүйіншәлиев Х. 8-18 ғасырлардағы қазақ әдебиеті. А., «Мектеп». 1989
Жумалиев Қ. XVIII - XIX ғасыр Қазақ әдебиеті. А, «Мектеп», 1987 ж.
Сүйіншіәлиев Х. XVIII - XIX ғасырдағы Қазақ әдебиеті А, «Мектеп», 1987 ж.
        
        Мазмұны
1 тарау. XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму ... ... Би ... ... даму ерекшелігі.
3. тарау. XV ғасырдағы ақындар поэзиясының ерекшелігі.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер.
XVIII ғасырдағы қазақ ... даму ... ... ... да ... халықтар сияқты поэзияға ... ... ... ... білген, көркем сөз ... оған ... ... ... ... ел. Адам ... етіп ... есігін ашқан шақтан бастап, ең ... ... ... өмір ... ... ... түгел дерлік
поэзияға қарыздар. Поэзияның адам ... мен ... оның ... ... ... ... қоғамның, әлеуметтік ортаның ... ... ... ... поэзия – адамгершіл асыл
поэзия. ... ... ... сөз ... ... арман,
ұшқыр қиял жемістері – халық өнерпаздары ... ... ... ... Әр халық өзінің рухани ... ... ... ... ... сан – салмағы, сән ... ... ... бағалайды. Атадан балаға ауысқан,
үрім – бұтаққа мұра боп ... ... ... ... ... ... ... байлығынан санайды. ... ... ... ... ... адам ... қоғамның
жетіле түсінуінде шешуші роль ... Адам ... ... жолында өмір сүруі үшін тікелей қажет ... ... ... қоса ... азық ... өнер
мұраларымен де сусындап отырады. ... қай – ... ... өз қолымен жасап, ... ... ... ... ... ... нағыз иесі – еңбекші ... ... ... ... ... да ... ... білгендік болса керек.
Ақындар өнердің ілкі тобы XVIII ... ... Енді осы бір ... ... еске ала кетелік.
XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында ... ... ... да, оның ...... өркендеуі феодалдық
ұсақ рулық дережеден аса ... ... елін ... ... үлкен
бір тұтас хандық мемлекеттің құрылуына ... ... үш жүзі ... ... кейде бір – бірімен байланссыз
оқшау өмір ... ... ... өз ... хандарына да
бағынбай, өз рубасы ... ... би – ... ... ... бетінше тіршілік етіп жатты. ... ... осы ... өзара назарлықтарын пайдаланып, ... ... ... ... ... ... бұл кездегі ең
қауіпті дұшпаны жоңғарлар еді. XVIII ... ... ... ... ... ... мен Орта ... шабуыл
жасады. Сөйтіп, жоңғарлар ауызбіршілігін ... ... ... ... соң ... басып алды.
XVIII ғасыр поэзиясы да ... ... ... ... ... ... де ... дәстүрдің
іргесі әлі берік. Әсіресе, Ақтанберді мен ... ... ... ... ... ... еді. Сондықтан, біз бұл ... ... ... ... әйгілі – Ақтамберді мен Бұхар
жыраулар творчествосына арнайы ... ... ... бұл ... ... сөз өнерпаздары ... ... ... ... көтерілген көркем ... да ... жаңа ... қанат қақты. Әлеуметтік өмірді, халық
тұрмысын ... ... ... мәні ... ... ... ... өнер ... XVIII ... ... ... гөрі ақын деп атау ... бастады.
XVIII ғасырда ... ... ... танытқандар – Бұхар,
Ақтанберді және қазақ халқының би – ... ... Ал, ... ... ... ... атау өте ... ... ауыр ... көкекесті мұңды ... ... ... ... енді әзіл – ... аралас жеңіл терме, ... ... ән - ... ... ... ... ... тіл қағысып, өнер ... ... ... ... ... ... ... жарыса үн қосқан ... ... ... қазақ ... ақын ... ... көп ... ұғым туғызатын сөз екен. Сондықтан, нағыз
ақын ... ... мәні зор ... кез – келген адам
ақтай ... ... ... бұлақтың көзі бар нағыз
талант иесі ғана ... ... ... тонап, мадын ... ... Бау – ... ... ... ... елді
құлдыққа ұшыратты.
Жоңғар шауылы қазақ ... ... ... ... ауыр кезең болған еді. Халық күйзелісі мен ел ... ... ... ... ... ... ... кету
қауіпіне ұшырады. «Ақтабан шұбырынды» ... ... ел ... ... ұлы ... осы жоңғар қалмақтары
шапқыншылығының ... ... XVIII ... қазақ әдебиетінің екі түрлі
қоғамдық, әлеуметтік мәселелер бой ... Оның бірі - ... ... күрес басшыларын, хандық құрылысы, бірлікті нығайту
мақсатын ... ... ... ... ... ... ...
бейбіт дәуір тілегінен туған, негізінен ел мұңын ... ... ... ... ... елестетін сарын. Аталмыш ... ... ... ақындық өнердің жыраулар салған ... ... ... ... емес. керсінше олар сол жыраулар өнерін
жалғастырды. ... ... өмір ... ... олардың қанаты қатая
түсті. Ақындық творчество айқындалып, біртіндеп ілгерілей ... ... ... жыраулар ... ... ... Ш. ... В. В. ... Г. ... және
кейінгі совет зертеушілері сан ... ... ... ... ... салып өлең шығарғыш қасиеттерін таңдана сөз ... – ақ ... ... мән – мағнасаын тап ... ... жату ... ... Ол туралы жазылған ... ... ... Бұл ... шығу ... проф ... ... «
Ақындар» атты еңбегінде егжей - тегжейлі түсіндірген. Сондай-ақ ... ... сал, ... ... ... ... ... берген
анықтамалары да талас тудырмайды. Бұлар - қазақтың ... ... төл атау ... ... да , осы ... ... ... кетудің артықшылығы жоқ. Араб тіліндегі: шәғири- шайыр, ... ... ... ... ... ... ... ұғым беретін
сөздердің қазақтың жырау, жыр, ... ... ... сөзд ... ... болмады ма екен деген сұраудың ойландыратын ескере
кеткіміз келеді. Бұл- ... ... ... ... ... мәселе.
Үстем қоғамының менменшіл, тәкәппар топас тобы ақындық
өнердің қадірін ... ... ... олар ... қорлап,
өктемдік көрсетіп, ақындық өнерді бақсылық кәсіп деп те ... ... ... жат ... ... ... қасы ... кемітіп асыл сөздің құнын арзандатып ... ... ... ақын ... ... ... ... басып, күлкі – ... ... ... ... ... ... замандағы Ақан сері
мен Біржан салдар өмірі ... ... ... ... ... ... ... өскен кейбір ақындар ... ... ... ... ... бір адамның атынан өз жырларын
шығарып отыпған. Кезінде ... ... ұзақ ... ... ... ... ішінде қазақ әдебиетінің кемеңгер тұлғасы Абай
Құнанбаевтың да болғанын айтуға ... де ... ... XVIII - XIX ... ... танытар деректер ретінде біз біз осы ... ... ... ... із қалдырған Көтеш, Шал, Тәтіқара,
Үмбетейлер ... Және ... ... би – ... де ... ... ... әдиебиетінің қалыптасу кезңдері»
(1967)
моногрфиясында қазақ жыраулар поэзиясын әдебиетіміздің ... ... ...... жақтан алғаш рет ... ... ... ... ... жыраулық өнер аса айқын ... ... ... ... дәуірі туралы сол дәуірдің ... бір ... ... ... ... зерттеуді жолға
қойған ғалым Бейсенбай ... ... ... ... дәуіріндегі әдебиетті Мұхтар Мағауин ... ... ... хандығы дәуіріндегі әдебиетті осыдан отыз жылдан
бастап ... жан – ... ... ... ... ... ғұмырбаян деректерін тұңғыш рет ... ... ... М. ... ... поэзиясын қарастыруда толымды, түбегейлі
еңбек ... ... ... ... туу, ... ... жағдай мазмұн, мән жағынан ... ... ... ... ... сол ... енді ... поэзиясының көркемдік
заңдылықтармен қос – қабат қарастыруды, негіздеуі ... ... ... ... ... ... ... түркі поэзиясы мен қазақ
жыраулары» атты зертеуінде ... ... ... ... ... «XV - XVIII ... өмір сүрген қазақ жыраулары
поэзиясындағы әлеуметтік және дидактикалық ... түп – ... ... ... жатқанын аңғару қиын емес».
Жыраулар поэзиясының ... ... ... ... көркемдік
негіздері бар екендігін, өзіндік туу себептерін, ... Зәки ... ... зертеулерінде аса ұтымды теориалық
тұжырымдармен бекітіп отырады. өлең ... ... ... ... ... ...... жырау поэзиясын көркемдік жағынан
талдауда таптырмайтын тиянақ.
Жыраулар ... ... "Бұл ... дарын иелері қай замандарда
да болып отырған. Олар қазақ халқының ... ... ... ... ... дейінгі жердегі поэзиясын жасады-дейді.
Құлмат Өмірэлиев қазақ өлеңіне қатысты зерттеулерге тоқтала келіп, "Қазақ
поэзиясының жанры және ... ... ... ... ... ... қай-қайсысы болса да, біріншіден, қазақтың ауызша туған барша
сөз үлгілерін ... ... жэне ... ... деп екіге бөліп
қарайды. Осыдан келіп, ... ... ... ... - бір ... таза жанр жағынан бір топталмай, авторын сақтау - сақтамауына
қарай екі бөлініп, екі әдебиет дүниесі ... ... ... ... жанр ... ... өлең түріне, стиліне қарай бөлу бұл
еңбектерде ... ... ... ... жанры мен стилін комплексті
түрде зерттеу мэселесін алға қойып, түбегейлі зерттеулер ... ... осы ... Өмірэлиев.
Ол қазақ жыраулары - көшпелі халықтың ... ... ... ... деп, бұл өнерді ғылыми тұрғыдан өлеңнің ырғақ
жігі, шумақ жігі, синтаксистік жүйе т.б. ... ... ... ... ... ... ... шыққан цоэзия әлденеше ғасыр
бойы қазақ әдебиетінің жай ғана көшбасшысы емес, ең ... ... ... Ал осы ... Қазақ поэзиясының ең ауыр жүгін көтерген, сөз
өнерінің жетекші өкілдері - ... ... ... жыраулары ХУ-ХУІП
ғасырлар шегінде бүкіл әлемдік мэні бар аса қүнды ... мұра ... ... ... ... ... ... кезеңдерін белгілі бір
уақыт аясына қымтап тастау ... ... ... ... ... ... ... бір түрі екенін, ол өнердің қайсыбір шарттарі^
көнеріп, жойылғанымен Қазақ ... ... ... кезеңдерде қилы
жағдай, қалыпта бой көрсетіп отырғаны, кайсыбір жағдайларда күні ... ... ... ... ... ... ... ... көкейтесті күйлерін көрегендікпен болжау, түйіндеп, тоқтам айту
қажет болған тұста, дәл сол ... ... ... ... сөйлеу күні бүгінге шейін үзілмей келе жатқан үлгі.
Сонда да болса ... ... ... ... ... аса бір айшықтанып
дара шыққан, бар мәнімен, барша көркемдік мүмкіндіктерімен жасаған ... ... ... ... ең эуелі қазақ халқының құралу дәуіріндегі қилы
күйді ... ... ... Шалкиіздің, Доспамбеттің
жыртолғауларында сол бір ... ... ... арпалыс шақтардың тірі
суреттері жатыр.
Бұл дәуір поэзиясы бізге ата қоныс, құт ... ауа ... ... жыл қырғында ат үстінен түспеген жауынгердің жан ... ... ... тура ... тұсы мен ... бұрылыс қате кеткен
шалғайларың т.б. толып жатқан, ... ... ауыс ... ... қаз ... ... бұл ... барлығын белгілі бір мақсатқа бағыттап отырды. Өз
қоғамының, қазақ мемлекетінің ішкі-сыртқы ... ел ... бір ... ... көрші елдермен қарым-қатынас саясатына, сырт
жаулармен соғыста бірлік, ерлік жайына, ел ішінін, бітім-шар ... адам ... ... ... ... ... т.б. ... қазақ қоғамының моральдық, провалық, діни нормаларын айқындау,
насихаттау, ... ... ... ... ... ... түркі
әдебиетіне тән жалпы өсиет, шеңберінен шығып, қоғамдық әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... ой ағымына
айналды.
Сол себептерден де жырау - өз ... бас ... Бұл ... ... ... аса ... ... қазақ хандығы жойылып, билік жүйе
өзгергенде аяқталды. Жалпы, жыраудың әлеуметтік статусы, коғамдық ... ... аса ... құбылыс. XVIII ғасырдың
аяғында, қазақ ... ... ... ... әлеуметтік сипатының
бірталайы тарих сахнасынан көшті. Жыр түрі, үгіт, өнеге, ел ... жеу, ... ... ... ... ... қызметі -мемлекет, қоғам
ісін басқаруға - реттеп отыруға қатысу аякталды. Ханға ... мін, ... айту ... ... ... ... ... байырғы тайпа
абыздарының, яғни ... ... Асан ... ... ... ... ... болды. Олар өздерін мадақтап жырлар ... жоқ, ... ... ... жоқ. Ал ру мүддесінен олар жоғары тұрды. ... ... ата" ... ... ... ... ... жыр
шертетін Қорқыт сияқты, тұтас халықтың амандығын, ... ... ... ... болжау аян сөздер айтты, ұлы ... Олар ... ... де, өзін ... ... да ... жоқ. ... ордасының ұлы кеңесшісі, сәуегей ақылшысы болды. Өз заманының, жалпы
халықтың мүддесі ... ... ... осы г ... ... ... ... да болды.
Сырт жауларға қарсы күрес, елдің сыртқы, ішкі жағдайы түскен ... ... ... ... қаһарман жауынгердің тұлғасы соғыс сәтінде
сомдалған ерлік жырларда туғызушы ... ... ... ... ... Үмбетай, Тәтіқара жыраулар еді
Жыраулар өнернамасының негізінде біздің әдебиетімізде ... ... ... ... ел басқарған үлы хандар түлғасы, олардың
төңірегіндегі ер ... ... ... жыл ... ортасында журіп,
халқының азаттығы мен ар-намысын қорғаған Дарабоз батыл ... ... ... ... жырлар, дастандар, аңыз-әңгімелер, шежіре
хикаялар, ... ... ... Әдебиетіміздің көп асылы, үлкен ... ... ... жырау қазақ әдебиетінде Алатаудай Ақша ... ... ... ... ... ... әр ... атақты батырын дэріптейді.
Қажаберген елінің күйініш, ... ... ... ... поэзиясының негізгі сарындары ұлт-азаттық ... иман ... ... пенделік ғүмырдың жеке бас көңіл-күйі, адамның жас шамасы,
опасыз жалған дүние-тірліктен табар ... т.б. ... ... ... ... ... шығармаларынан осы сарындарды
ұшыратамыз.
Жырау поэзиясындағы басты сарындардың бірі - туған жер, аға ... ... ... ... ... Бұл сарын сонау қазақ хандықты
құрылудың алдындағы ... ... ... күйін шерткен беріде Бұхарды
алаң көңіл еткен, онан беріде Дулатты аһ ұрғызып, ... ... ... нар ... ... зар еді.
Туған жермен қоштасу сарыны, қоныс мекен жайы сонау XV ғасырдағы Асан
жыраудан бар. Осы сарын әсіресе XVII ... ... ... мұрасында
басым көрінеді.
Еділ менен Жайықтың
Бірін жарға жайласаң,
Бірін қыста қыстасаң,
Ал қолыңды маларсың
Алтын менен ... ... Жем ... Еділ ... киян ... ... ... (XIX
ғасырда) осы атамекен, туған жерді айту сарыны, онан айырылу, ажырау мұңы
поэзияда қайта жанданды. Мұрат ақын сол ... ... қиян ... ... ("Үш қиян").
Жалпы Асан, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Жиембет замандарындағы
қоныс, мекеннен ауа көшу, қоштасу сарындарының ... ... ... тартады: Қазақ ССР Ғылым академиясының қолжазбалар қорында ... ... ... ... ... оқиғалардан көрініс беретін
ұзынды-қысқалы өлең, жыр, поэмалар бар. Бұл шығармалардан кейбір рулардың
ата қоныстарынан аууға онша ... ... ... ... ... Ешбір жердің теңі жоқ!
Бірақ осы қасиетті қоныста береке қалмаған еді. Ел ... ... ... арасындағы бақастық халықты әбден күйзелткен болатын. Әйткенмен
де жұрт ескі қонысты қимайды, бет алып жүрмек ... ... ... ... ... бірге не қылар. Қоныстан ауыл барған
соң ... сын ... ... ... қонысын Еділ менен Жайықты Қатын
бала сағынар" Алайда көшпенділік рух жеңіп, ... ... ... ... ... деп өлді ме, ... ... Еділге Ақылы жоқтан
келді ме, - деген сөздердің салмағы басым түседі. Ел ескі қонысынан, ... бара ... ... ... ... ... жылап айырылысады.
Жылау, жылау, жылау күй, жылаған зарлы мынау күн. ... ... ... ... артқа кайырылды. Ноғайлардың ну елі күйіренді, қайғырды қара
қыпшақ қобыланды қара орнынан ... Ел ... ... Зар күн туды ... жұртына ертеден танымал талант иесінің бірі, ... ...... сөз ... көне көз ... Ақтамберді көп
жылдар бойы жіті зерттелмей, ... ... ... ... ... ... қатарына жатады.
Ақтанберді Сарыұлы.
Ақтамберді Сарыұлы – суырып салма сөз ... ... ... ... ... ауызекі таралып, ел есінде сақталу
арқылы ... ... ... оны ... ... ... қол бастап, ерлік көрсеткен батыр, ... өжет те, ... ... ... әсері күшті болған ... ... ...... ... Оның ... қазақ халқының
тарихында аталады, ел аңыздарына сай бағаланады
.
«Күбір – ... ... деп ... ...... ... ... танытатын патриоттық туынды. Одан тұлпар
мініп ту ұстап, ел ... ... боп ... атын ... аңсаған
батыр адам үні естіліп тұрады.
Күмбір – күмбір кісінетіп,
Күреңді мінер ме ... ... ... ... ма ... бау тағып,
Кіреукеден тон киер ме ... ... жеңі ... ... ... киер ме ... сауыт киген соң,
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр сақын ... ... ... ма ... ... ... ... қашырар ма екенбіз!
«Ақтанберді қолы» деп,
«Жанайдың салған жолы» ... ... ма ... ж. ... «Алдаспан» жинағында осы толғаудың екі нұсқасы
басылған. ... олар - ... әр ... ... ... бөлек
жырлар.
Ақнның батыр мінер тұлпары ... ... ... ... де ... ... Кей жерлері жоғарыдағы
жолдарға үндесіп ... ... ... ... соққан моладай.
Жан – жағына қараған,
Жал – құйрығын ... жон ... ... бүгілген,
Ор киіктей жүгірген,
Табаны жалпақ боз тарлан,
Таңдап мінер ме ... ... – ақыл – ... ... келетін дидактикалық
толғаулар. Ол «Ел аман ... ... - деп, ... жер, ... ... орынға қоя білген. Халқының ер – ... төре ... бай – ... ... – жақыбайы – түгел бір мақсатта, бір
тілте болса деп ... ... ... ... шешуге үндейді. ... ... ... ... әділ ... пен ... ақылмен іс қылуды көксейді.
Сары аязда қата ма,
Қайнардың ... ... ... жата ... ... ... ... кем болмас,
Әділ болса ұлығы.
Ақынның нақылдары ішінде талай адамгершіл ... ... ойып ... бейнелі өсиеттер, ұзақ өмір тәжірбиесін қорытқан
тұспалдар көп. ... ... жар ... ... үшін ... болады.
Мінезі болса алғанның.
Одан ... жар ... ... қосыоса,
Күнде жанжал, күнде шу,
Ұяларлық ар бар ... ... ... ... мың ... туған жігітке,
Рахатты күн бар ма
Өз мінін білген жігіттің,
Тәлімінде мін бар ... ... ... 90 жас ... 1752 жылы шамасында
дүние ... өз ... ... сай жыр ... өткен әрі
батыр, әрі жырау. Оның шығармалары елі, ... үшін ... ... ... ... бастап, адмгершіл ой түйген ... ... иесі ... ... ... ... ... ойларын жыр
кестесіне тізе білген жүйрік тілді ... ... ... ... ... (1684 – 1782) – 18 ғасыр ... ... бірі ...... ... заманында өмір сүрген. Әкесі –
Қалқаман ... ... ... өзі ... ... ... ... жеткен. Оның ... ... ... ... алып,
алғаш пікір айтөан Шоқан еді.
Деректерге қарағанда, ... – діни ... бар, ... Оның өлеңдерінде мұсылманшылық әсері айқын: «Дін ... ... сия ... дәіт ... қаламды айт» деген сөздері
кездеседі. Бұл сөздер тегін айтылмаса ... ...... ... ... ... Оның ... арнау, терме, толғаулары негізінен ... ... ... Еөп жайтты ол өзінің ... ... ... ... ... ... мақсатын көздейді. Соған ... ... ... ... ... ... ... моральдық пікірлер ұсынады. Абылайдың
сырқы саясатына ... ақыл ... Оның ... ... ... ... ... дәулет, дүние, байлық тұрақты болмайды
ол ... ... ... ... ... ... жер
тұтқан», «Ақсаңнан биәк тау болмас», «Жал құйрығы қаба деп» ... ... сол ... өлеңдері оның өмңр құбылысынан түйген
осындай ойларын бейнелейді.
Бұқардың ... ... ... де ... мәні ... Онда ақын хан ... қоса ел ... ... ... ... ... апат ... жер жұтамасын, жау
келіп, жау ... ана ... жар ... жауды қуар ер
табылмай қалмасын дейді.
Бұқар – халық ... ... ... ... ... ақын. Оның шешендігі, ... ... ... анық
байқалады. Ауыз әдебиетінде қалыптасқын жыр, ... ... ... тән үлгі ... ... ... дәуір ақындарыеліктеп келеді мысалы;
Асқар таудың өлгені –
Басын мұнар шалғаны.
Көктегі бұлттың ... ... ... таудан қалғаны.
Ай мен күннің өлгені –
Еңкейіп барып баттқаны.
Қара жердің ... ... ... ... не ... аты өлмейді.
Ғалымның хаты өлмейді
Көтеш Райымбекұлы.
Көтеш Райымбекұлы (1718 – 1798) Көтеш – XVIII ... ... ... Қазіргі Повладар ... ... ... туып ... Арғы атасы – Тұрлыбек. Халық аңызы бойынша, ақын ... 80 ... ... ... ... ерікке қоймады – ау қалжыратып,
Қайтып өлең айтып жатармын алжып жатып,
Сексен ... ... ... ... ... ет ... ... -
Көтеш ақындықпен жас кезінен ... ... ... ... боынша танылып, арнау өлеңдер айтып жүрген. ... ... үн ... ... ... ... жауға қарсы
жорықтарын, өз дәуірінің келесі ... ... ... біз ... ... ... ... аты
мәлім ақындық өнердің тұңғышы дейміз.
Қазақ ССР Ғылым ... ... ... ... осы « Қара ... басынан көш келеді» өлеңінің бір нұсқасы
жатыр. Оны ... ... кәде ... ...... ... басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Жақсы ... ... ... болсаң,
Табақ – табақ алдыңа төс келеді...
Көтеш ... ... Ол ... ... ... жөнелетін қас жүйріктің өзі болған.
Қайын атасына барғанда одан мал ... ... ... ... ... биге шағынып, ақын былай депті:
Атам ата ... ... ... ... ... ... болды.
Алты ешкі, жалғыз қойын базарға айдап,
Қызыл тілді ақ ... ... ... өлеңдері түгел жиналған жoқ. ... ... ... еске ... ... ... өзі – ақ оның ... ірі
ақын болғанын байқатады.
Тәтіқара ... ақын – ... ... тұстасы. Қалмаққа қарсы
жорыққа ... сол ... ... ... ... Уалиханов
Тәтіқараның кезінде ірі ақын болғандығын айта келіп, оны ... ... деп ... ... және ... ... ... бір шағында айқан Тәтіқара өлеңінің мазмұн баяндап ... ... ... бір ... ... ... ... байланысты, қазақтың қол ... сан ... пен ... көрсетулерінің жемісі, - дейді. ... ... ... ... жеңісі деген ашық айтады.
Береке қалмас ... ... ... ерді ... ... ... қалың қолында,
Оқ жіберіп бөгеді.
Тұрымтайдай ұл еді,
Қайсар батыр Олжабай...
Тәтіқара ... 1780 ... 75 ... ... ... ... келе ... көп көреді. өзінің халін
біле келген билерге айтқан ... ... бір ... ... ... ... ауыр жағдайды баяндайды:
Ассалаумағалайкум «жайсаң» ... ... ... ... ... басқалар.
Түзде шешен, батыр болсақ та,
Үйге келсем пақырмын.
Қара өзек ... ... ... ... торсық жерде емес,
Ілулі тұр құр ... ... көп ... – ақ ... ...... ... да,
Ойнап – күліп бөліп іш.
Тәтіқара ішер асқа, қонақасға, ... ... зар ... ... ... қара ... кедей боп, қиндық көріп өлген,
сонда да ... бас имей ... ... ... ... шешен
болған.
Үмбетай Тілеуұлы.
Үмбетай Тілеуұлы. Үмбетай – XVIII ғасырда ... ... ел ... ... ... ... ... Оның жоңарларға
қарсы күресте ... ... ... ... бірі ... айтқан өлеңі мәлім. Ақын Бөгенбайдың ерлік істерін радақтап,
оның өлуіне ... ... ол ... ... ... бр жағы ... ... толғапты. Үмбетайдың Бөгенбай ... ... ... сай. Оның ... ... қайғысын әсерлі сөздермен
термелейді.
Уай, Абылай, Абылай
Абылай ханым бұл ... ... ... оқ ... ... өтті Бөгенбай.
Үмбетай сөздеріне ... ... ... ескірген
түсініктер де жоқ емес. ... де, ... ... ... ... Асылы, Үмбетей де өз дәуірінің ... ... ... суырып салма ақыны болған.
Шал (Тілеуке) Құлекеұлы.
Шал (Тілеуке) Құлекеұлы. ... ... ... ... бірі – Шал. Ол – ... ... ... идеясын жырлап,
өмір қайшылықтар көре ... ... ... ... ... ... үлгісін ұстанған суырып ... ... ... жас ... еске ... ... ... өскенін:
Кедейлік жабыстың ғой бала ... ... ... ғой ... ... ... айрылмадың.
Көз танысың жоқ па еді ... ... ... ашық ... ... ел ... айтыстарға түсіп жүрген
сауатты мәшһүр адам дейді. Бір ... ... Шал ақын ... ... ... хат ... ... деген де сөздерде бар.
Онда осы айтыстан үзінді:
Біз алыстан келеміз тас ... ... ... бас ... кіші болса да құлақ кәрі,
Кәрілікке дауа бар ма ... ... Шал сөз ... ... ... ... ақын ... аталған
қолжазбадағы ақынның өз ... ... ... ... ... болады.
Шал:
Япырай, дүниенің жалған – ай,
Шынымен жалған ... ... ба – ... ... ... қолым жетпей,
Келіп қасып жіберші, алғаным – ай !
Кемпір:
Бұл дүние ... ... ... ... келдім ғой қызмет етіп.
Енді сенің пайдаңды мен көрмеймін,
Құр ... ... ... ақын орта жүздің мен емес пе ем
Он жаста ... кеп емес пе ... ... ... ... ... бері мені құртқан сен емес пе ең
Шал жасы ... келе ... ... ... мен ... ойша ... өзінше түйіндеп, кейінгілерге ақыл - ... ... ... ... оны ... ... жоқ екенін
ескертеді.
Өттің бір дүние, өттің – ... ... ...... бір ... ... да ... жеттім – ... саз да ... қаз да ... ай ... жаз да өтер...
Қобылан Бәрібайұлы. ...... үн ... аты Арқаға
әйгілі ақын. Өзі 80 – ге ... 1840 ... ... ... ақының әкесі Бәрібай Орталық ... ... 1770 ... 90 ... аса ... болған.
Ақын сөзге жүйрік, тілге шешен. Ол өз ... ... ... ... ... ... ... желіп айтам,
Еріккті қызыл тілге беріп айтап,
Қайнаған тұтас ... күй ... ... ... ... ... айтам.
Жырау жастық пен кәріліктің арасындағы жер мен көктей
өзгешілікті ... ... ... ... ... көрдей,
Жігіттік желіп өттің бәйге кердей!
Жамандық жайларын ... ... ... ... ... ... ... сақтандырады. ... ... ... ... жоқ – ... өмір ... бар қырынан
көрсетіледі, сөйтіп ақын жамандық атаулыға ... ел - ... ... қана ... ... термесе,
Өз күнін өзі көрмесе,
Тоқсандағы шал ... бес ... төрт ... жоғы ... ... қыз ... шапқан жау жаман,
Бәрін айт та бірін айт.
Бәрінен жоқ ... ... көр ... қалдырған мұралар осы келтірілген ... ... ... ... бар ... біз ... олар туралы түсініктер беруге тырыстық.
Абыл ақын. Атырау ... адай елі ... ... ... ... Абыл – ... ақындармен кездесіп, ақындық ... ... ... ... Абылдың бірен – саран толғауы ғана мәлім болатын.
Қ. Сыздықов 1965 ... оның өмір ... тағы екі – үш ... ... ... ... Абылдың табылған жырлары түгел дерлік
1967 жылы ... ... ... және ... ... басылып шықты.
Ақын толғауларының тілі - өткір, шешен. Ол ... ... ... ой түйді.
Басында миуа ағаштың сайрар бұлбұл,
Жігіттік өтер, кетер бір қызыл ... қос ат алып бір ... ... түлкі қашса алдырмас.
Азамат ерге тән жақсы қасиеттерді термелеп, ... ... ... ... ... жырлап, тату – тәті
ағйыныншылығы мол елді ... ... ... жақсымен бол,
Дүниенің асылындай баға жетпес.
Ел ... ... да кісі ... тұсау жаман жолдас кісеніндей.
Асылы, Абыл – шешендікте алдына кісі ... ... ... мол, көп жасап, сан салалы өлең ... ... ... XVIII ... ... жартысы мен XIX ғасырдың бас
кезінде өмір ... ... ... ... танымал ақпа ақын.
Ақын қазақ ... ... ... да елді жауға қосыла
тонап жатқанын зор күйінішпен баяндайды.
Айтайын десе ... ... ... көп ... құтылар.
Амал – айла таба алмай,
Қарайды да тұрады.
Алдына салып айдайды,
Ашулансаң байлайды.
Әкімі жоқ ... жоқ деп ... ... ажарлы
Қыз, қатыныды қоймайды,
Жақсылпрды сөгеді,
Ат ... ... ... қазақ хандығының саяси өмірінде ерекше орын ... ... оның ... ... ... да ... үлес қосты.
Бүрыннан халықтың дәстүрлі өнерінен саналап, ерекше орын ... ... ... асыл ... мен ... ... қоғам
өмірінің ең керек тэлім тәрбие құралы, келешек үрпақтың көркем де ойлы сөз
сабақтар талаптыларына ... өнер ... ... ... ... ұстаған хан-сүлтантандардан бастап, қаһарлы қалың қол бастаған
батырлар тауып айтқан бірауыз ... ... асып ... Асыл ... еш аяқ асты ... Ол ... ... абыз айтсын, мейлі кемелге
толмаған жас өспірім „бала би" айтсын, құлақ сала тыңдап, сөз ... Ел мен ... ... ... ... даулар, өзара жіктер
мен топтардың шытырман шатақтары, құн алу, жер, жесір бітімдерін тек ... ... ... Қазақтың үлы билері ел басқаруда зор рөл атқарған.
Әсіресе жоңғарлар ... ... ... ... ... ... ... кеңестерін басқарып, өте
ақылды шешімдер қабылдап отырған. Би-шешендер өз беттерімен ел тағдрын
шешетін дэрежелерге де ... ... ... ... келіссөз жүргізіп,
апаттан ел-жүртын сақтап қалған туыстары көп ... ... ... ... ... ... ше осы ... жатады.
Қазақ халқының басына өте қатерлі ... ... ... ... ... ... пана болған, босқын азабын шегіп, естерінен
танған аяулы адамдардың ортасында жүріп, тығырықтан ... жол ... ... ... ... ... көсемдерден саналған да осы ақыл
дариялары, алғыр ойшыл шешен билер. Олар ... ... ғана ... тіл ... ... өз елі ... ... бір жеңнен қол
шығаруға жетеледі. Халық арасындағы бас бұзар бұзақы, ұры қары, ... да өз ... ... ... тиым ... ел берекесін
сақтауға бар күштерін жұмсаған жайсаң жандар болды. ХҮШ—XIX ... ... ... ... деп ... ... де, ... шешен билерге де сорлы
болған жоқ. Шапқыншы шет ... ... би, ер ... ... ... тау ... ... еді.
Бірі – күн, бірі – туған ... ... ... кеір еді –
демекші қазақ халқының белгілі шешенінің бірі Төле ... ...... өмірбаяндық деректерін сөйлепер
болсақ, Төле ... (1663 – 1756) ... ... ... ... ... жайлауында дүние табалдырығын аттаған.
Кедесі теңіздейтулаған, тыңдаушының жүрегін ... Төле ... ... те, ... те, біліктілік те, оралымдық та,
тақырлық та, сыншылық та, ... та ... ... ... ... ... ... ескі жолы» тәуке
ханның ұйымдастыруымен «Жеті жарғы» ... ... ... ... бекінуіне, қанатының қатаюына, есейіп нығаюына ... ... ... би тарихы» дастанында бұл былайша ... ... ... ... ... меншікті ісі.
Иеленшен жеріне жанжал
болса
Біреуге басымдық қып озбыр т кісі.
Үй іші мен ... ... ... ... заңының екіншісі.
Ұрлық – қарлық, барымта –
үшінші заң,
Баян ерер бәрін де ... ... боп ... ... ... пен ... ру болса дауы.
Ұлтын жаудан ...... ... ... – құн ... жесір дауы.
Төле бидің тұспалдап, ишаратап жеткізген ойларын ... ... ... ... Атам ... ... қолына тұтқын болып түскен екен.
Қырық құнан атан ... ... . ... ... ... жиырма палуан берсін дегені сегіз ... ... Оң ... ... мен ... сол ... ... еді. Алтынымды ... ... ... ... ... дегені.
Қайран, Төле би сөзінің құдіреті – ай! ... ... ... ... ес жиып, етек жауып, басыны бас, ... ... ел ... өмір кешіпті, мұраттарына жетіпті.
Ұлттық сөз ... ... ... бірегейі, ақыл ойдың
телегейі, төле ... ... ... ... ... ... би.
Ұлттық сана мен тілінің, рухы мен арман – ... ұшвн ... ... ... ересен қуат ... ... ... ... ... ... еңбек еткен көрнекті мәләмгер,
арыстан
жүректі ер, мемлекет қайраткері – Қаздауысты Қазбек ... Үш ... қай ... ... деп
сұрағанда Абылай хан айтыпты:
- Мен ... ... ... екі ... ... ... Қазыбек пен Уақ ... Бұл ... де ... түскен
тұтқынды босатып алды. Қазбек ... ... ... ... ... ... ... қорқытып босаттырды.
Қаздауысты Қазыбек би ...... ... ... ғұмыр кешті. Кең байтақ қазақ ... бір ... ... екінші бүірден Ресей империясы, үшінші жақтан ... ... ... ... ... ... әзәзілдік көрсетіп отырды. Жан
– жағынан ... ... ... ... хан ... ... ... бірге қазақ қоғамында жан ... ... ... міндерді құртып – жоюмен шұғылданды.
Қазақ елшілері күшін жинап, серігіп ... ... ... Бошақтау ордасына шақырады. Хан ... ... ... ... Иә, ... ... келдіңдер, айтатындарыңды айтыңдар
да қайтыңдар – депті.
Қазақ елшілерінің ... ... ... ... байладық
Өрлікті төменге байладық
Алдияр тақсыр, алдыңа келдік,
Берсең алдық, бермесең қалдық,
Сөзінде ... ... ... сөзін сыпайы қайырған екен. Оның жасқанып, ... ... ... ханның мерейі тасып ... ... ... ... Сол ... босаға жақта жайғасқан, өне – бойы ... ... ... ... ... ... жеткіншек т Қазбек
құстай ұщып, жетіп барады да:
Ерден ердің несі ... сөзі ... ... несі ... алған сөзден шегінген
Аштан өлген аюдың өзі артық ... ... ... ... ... өнер ... таза болмысымен, ... ...... әрі ... ... аты аңызға
айналған ақыл – мой ... бірі – ... ... ... бидің үлкендігі турасындағы мына бір ... ... ... атты ... ... ... ... өткен;
Әлдибек, Айтпай, Майлы шешен өткен.
Жолы үлкен, жасы кіші Төле ... ... ... ... ... жарып айтады, Қазбек қазып ... ... ... Төле ... айтады» ұлағатты сөздер бар. Әділ
сөйлеу, ойды шегелеп, ... ... айту ... пен ... пен білімпаздықтан туады.
Әйтеке бидің мәні мен сәні ... мына бір күлі ... ... ... ... ... ... көрегендігі
көрініс тапқан.
1. Ағасы ... ... атын ... келсе, құрметтеп жайлағандай,
Тындырым інісі ...... сай ... жай ... алар ... болса.
Інінің мінднті – басқару,
Ағаның реті – бас бағу ... Екі адам ... оның арты – ... ... Біз – үш жүз ... келісейік. Ал керіссе
қойсақ үшеумізге де ... ... ... ... та ... – 29 ... құрылған Кіші жүзбін,
әрі ... әрі ... әрі ... ... осы ... ...... сендерге
жоқ.
Әйтеке биді үйсін Төле би мен Қара ... ... ... деп айтып та, жазыпта жүрміз. ... ол ... 18 ... ... ұлы оқиғаларда, атап ... ... ... я ... ... ... Барақ сұлтан өлтірген шақта,
әйтпесе орыс – ... ... бір де бір ... ... дерек
көрсетілмейді.
Қорытынды
Осы XVIII ғасырдағы қазақ халқының даму ... өте ... бірі ... Осы ... би – ... ақын ... болмаған да біз бұл тарихтар жайлы білмейтін едік.
Ақын, ... ... ... ... ... ... жойылып
кетер ме еді.
ХVIII ғасырда әдеби өмір ... ... ... ... ширегінде
топандай басқан жоңғар шапқыншылығы және ақтабан-шұбырынды, ... ... ... мен ... ... саяси және қоғамдық өмірдегі
өзгерістер бұл кездегі қазақ поэзиясының идеялық бағыт-бағдарына, тақырып
аясына айрықша ықпал ... Ел ... ... ... ... да ... өнер ... өзінің көркемдік шешімін табады.
Жоңғар басқыншылығына қарсы күрес ... ... ... ... ... ... көрінеді, Ақтамберді өз толғауларында жау
қолында қалған жерлерді азат етер ... ... исі ... ... ... ойраттарға күйрете соққы беруді армандайды, жұртшылықты ерлікке
үндейді, ... ... ... ... ... өнер намасындағы
отаншылдық, патриоттық сарындар XVIII ғасырдағы қазақ поэзиясының бағыт-
бағдарын, өзекті ойларын айқын ... ... өмір ... тағы бір ... ... ... (1706—1778)
мұрасындағы жетекші тақырып — сырт жауларға қарсы күресте ... ... ... ... мадақтау. Әсіресе жыраудың Бөгембай батыр атына қатысты
жырлары халық арасына кең тарады. Бұл ... ... ... ... ... ... қызметін, адамгершілік қасиеттерін,
әсіресе патриотизмін негізге ала отырып, халық бақыты жолындағы ... ...... биік ... ... ... ... Үмбетей әр
түрлі тақырыптағы тұрмыстық өлеңдерге де көңіл бөлген. ... ... ... ... ру ... сияқты жарамсыз
мінездерді сынайды.
Үмбетейдін, замандасы, жорық ... ... ... ақын ... жылы ... ... ... кірген Цин әскерлеріне ... ... ... ... аты шығады. Қазақ ... ... ... ... ... ... қару алға ... ұрыс-соғыстар үстінде, от жалында ... ... ... өз ... ... тәуелсіздік жолындағы күреске
жұмылдыруда игілікті қызмет атқарды. XVIII ... ... ... соқталы екілі — Бұхар жырау (1668—1781). Арқалы ... ... ... өз ... ... ... бас ... болады. Ісімен де,
жырымен де Абылай хан саясатын мейлінше ... ... ... ... берік болуы жолында күреседі. Өз шығармаларында Абылайды сырт
жауларға ... ... ... ... ... ... ... ел қамын
жеген көреген көсем ретінде бейнелейді. Тәуелсіздік жолындағы соғыстарда
ерлігімен дараланған ... ... ... М. ... ... ... ... А., «Ана тілі»,
1992.
Мағауин М. Қобыз ... А., ... ... С. Шешендік өнер. А., «Ана тілі», 1997.
Сүйіншәлиев Х. ... ... ... А., «Санат», 1997.
Сүйіншәлиев Х. 8-18 ғасырлардағы ... ... А., ... ... Қ. XVIII - XIX ... ... ... А, «Мектеп», 1987 ж.
Сүйіншіәлиев Х. XVIII - XIX ғасырдағы Қазақ әдебиеті А, ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
М. Мағауин жайлы бірер сөз22 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
21 ғасырдағы жаңа принцптердегі негізделген егіншілік жүйесін құру6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь