Түйсік бейнелеудің алғашқы процесі және қоршаған болмысты тану

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1.Түйсік туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.1Түйсіктің физиологиялық негіздері мен қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Түйсіктің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... . 12

2. Түйсік туралы отандық және шетелдік ғалымдардың теориясы ... ... ... ...21
2.1 Түйсіктің дамуы мен қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.2 Түйсіктің қарым.қатынаста, еңбекте дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.3 Түйсіктің адам тіршілік іс.әрекетіндегі рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
        
        КІРІСПЕ
Зерттеулердің өзектілігі. Адамның психикалық іс-әрекеті сыртқы орта
мен ағзаның ішкі жағдайымен байланысты болады. ... ... ... ... ... және ішкі ... ... ақпараттарды түйсік түрінде
алады.Түйсік таным процестерінің ең қарапайым түрі және түйсік жүйке жүйесі
бар барлық тірі ... ... ... ... тітіркендіргіш
әсерінен пайда болатын сезім мүшелері арқылы ... ... ... тану деп ... - ... ... ... негізінде пайда болған.
Тітіркендіргіштік – сыртқы әсерлерге жауап бере алушылық.
Түйсіктің ...... ... ... ... ішкі жағдайы және сыртқы
ортасы туралы маңызды мәліметтерді уақытында жеткізу. Түйсікті - ... ... беру ... ... 1-ші сигналдық жүйесіне жатқызуға
болады. [4]
Түйсіктер қоршаған ортаның адам үшін маңызды қасиеттерін бейнелейді.
Адамның ... ... ... ... сыртқы ортаның әртүрлі ... ... ... ... ... ... мен ... жекелеген қасиеттерінің мидағы
бейнесі, материалды ... адам ... ... әсер ... ... ... бұл сыртқы орта ақпараттарын бас ми қыртысына
жеткізуші механизмі.
Түйсік көмегімен адам ... ... мен ... ... ... ... ... көлемін, заттың сыртқы ерекшелігін, дыбысын,
дәмін т.б) бейнелейді.
Сезім мүшелері көмегімен адам ағзасы түйсік түрінде ішкі және ... ... ... ... ... алады. Түйсік – сыртқы орта заттары мен
құбылыстарының жеке ... ... ... ... сәйкес рецепторға тікелей әрекеті кезіндегі ... ... ... тұратын қарапайым психикалық процесс. Сыртқы орта
біздің сезім мүшелерімізге әсер етеді, түйсікті ... ... ... – сыртқы дүниенің адам санасына енетін жалғыз жолы. Сезім
мүшелері адамға ... ... ... ... ... ... ... орта туралы мәлімет алып отыруы керек. Түйсік туралы
материалистік оқытуда - заттар және ... ... ... ал ... ... ... ... әсер етуінің нәтижесі деп пайымдайды. ... ... ... дүниені тура қалпында бейнелейді. Түйсіктің шынайы
өлшемі тәжірибе, субъектінің әрекеті болып табылады.
И. Мюллер мен Гельмгольцтің тұжырымдамасы бойынша ...... ... ... ... ... ... Нақтырақ айтқанда тітіркендіргіштер
үнемі әр түрлі сезім мүшелеріне әсер етіп, түрлі түйсік бастау алады. ... ... ... бейнелеудің алғашқы процесі және қоршаған
болмысты тануының ерекшеліктері.
Тақырып: ... ... ... ... және қоршаған болмысты тану.
Зерттеу мақсаты: Түйсік ... ... ... және қоршаған
болмыстың адам өміріндегі маңыздылығын психологиялық тұрғыдан негіздеп,
анықтау.
Зерттеу болжамы: егер ... ... ... процесі және қоршаған
болмысқа деген ... ... онда ... - ... ... ... ... бұл кезде түйсік процесінің атқаратын ... ... ... ... адам ... ... ... қарастыра отырып, адамға
деген әсерін анықтау;
2. Түйсіктің физиологиялық ... ... ... адамның таным
процестеріндегі психологиялық ерекшеліктерін анықтау;
3. ... ... ... мен ... ... әсерін талдау;
4. Түйсіктің еңбек барысында дамуын анықтау.
1.Түйсік туралы жалпы түсінік
Түйсіну - деп акиқат ... ... мен ... ... ... әсер ету ... ... жеке қасиеттерінің
сәулеленуін айтады. Түйсіну болмаса, біз басқа жолмен затгың ... ... ... ... еш ... біле ... ... -
материалық дүниедегі заттар мен ... жеке ... ... ... ... ... әсер ... миымызда бейнеленуі.
Түйсіну дегеніміз - дүниені танып ... ... ... ... ... ... болмайды, ол біздің айналамызда ішкі жан
дүниемізде не ... ... ... отыратын карапайым процесс. Түйсік
адамды ... ... ... ... ... ... ... процесс деп аталғанымен, ол – адамның шындық пен болмысты дұрыс
бейнелеуіне мүмкіндік тудыратын ... ... ... ... ... екі ... ... болады: 1) түйсіктер мен
тітіркендіргіштер ... ... ... байланысты
психофизиологикалық заңдылықтар. 2) Түйсіктер мен сезім мүшелерінін ... ... ... ... ... шегі ... ... түйсіктің абсолюттік табалдырығы деп өте нәзік
сезілетін түйсік іуған ... ... ... ... ... ... дегеніміз - туйсіктердің болар — ... ... ... ... ... – бұл ... ... заттары мен құбылыстарының, сондай-ақ
организмнің ішкі күйлерінің жеке қасиеттерін бейнелеуде көрінетін ... ... Бұл ... ... ... ... ... әсері нәтижесінде жүзеге асады. Рецептор – ... ... ... оның ... орналасатын және табиғаты жағынан әр
түрлі тітіркендіргіштерді физикалық, химиялық, ... және ... және ... жүйелік электр импульстеріне түрлендіруге ... ... ... барысында әрбір рецептор белгілі бір тітіркендіргішке арнайы
бейімделе ... ... ... ... сипап сезуді
сезінуге , ауторецепторлар, дәм сезу ... ... – иіс ... ... ... және ... жарықтық немесе сәулелік
рецепторларды түйсінуге ... ... ... жағдайларда адекватты емес тітіркендіргіштер
белгілі бір рецепторға әсер ете ... оған тән ... ... ... ... ... тоғы ... күшті қысым көздің жарығын
тудыруы мүмкін (мысалы, соққы кезінде көзден ұшқын шығады). Бұл өте ... ... Ал, ... алғанда, түйсіктер арнайы сезім ... ... тек ... ғана тән ... ... яғни ... объективті болып келеді. Бұл жерде тағы бір
ескеретін нәрсе, түйсіктер ... ... ... ... ... ... энергиясына (И.Мюллер тұжырымдағандай)
Байланысты емес, ал, негізінен, сыртқы ... ... ... ... ... білімдеріміздің ғана емес, сондай-ақ біздің
сезімдеріміз бен эмоцияларымыздың да ... көзі ... ... ... ең ... түрі – бұл ... сезімдік немесе эмоциялық
тоны, яғни түйсіктермен байланысты болған сезім. Мысалы, кейбір ... мен ... ... ... , ... ... ... мен ойларға тәуелсіз, бізде жағымды және жағымсыз сезмді
тудыратыны бәрімізге жақсы ... ... ... ... ... ... ... иісі – жақсы, жағымды эмоциялық ... ... ... ... сиқыры жағымсыз эмоциялық тонға ие болады. Сонымен,
түйсіктер эмоциялардың ... ... да ... рөл ... ... енді ... психикалық процестерді қарастыруды бастап, ең алдымен,
олардың ішіндегі ең қарапайымы – түйсіктерге тоқталамыз. Түйсік ... ... ... ... әр түрлі материалдық
факторлардың әсер етуі салдарынан пайда болады. Ал осы әсер ету ... деп ... ... өзі басқа орталыққа бағытталған немесе
афференттік жүйелер арқылы бас ми қыртысына өтіп, түйсікті ... ... ... ... ... ... ... сезімдік
бейнелендіру болып табылады. Олар сананың сыртқы ... ... ... ... дүние заттары мен құбылыстарының қасиеттерін
бейнелейді.
1.1Түйсіктің физиологиялық негіздері мен қасиеттері
Түйсік жүйке ... бар тірі ... ... ... ... ... яғни белгілі бір күйлердің шығу себебі мен ... ... есеп бере ... тек ... ғана ... организмдердің эволюциясында түйсіктер тітіркену, яғни тірі
материяның, ... ... ... ... ... ішкі күйі ... ... өзгертуінде көрінетін қасиеті негізінде пайда болған.
Түйсіктер алғашқы кезеңдерден бастап, организмнің ... , ... ... ... байланысты туындаған. Түйсіктердің өмір
үшін маңызды рөлі – орталық ... ... ішкі және ... ... ... ... беру. Түйсік тітіркенумен салыстырғанда, сыртқы әсердің
белгілі бір қасиеттері жөнінде ақпарат береді. Адамның түйсіктері ... оған ... ... ... ... ... ... өзі түрлі
модалдық бойынша ақпарат беретін әр түрлі сезім мүшелері арқылы жүзеге
асады.
Сонымен қатар ... ... тек ... ... ғана ... Олар, сонымен қатар, ... яғни ... ... ... да ... беру қабілеті болып табылады. Бұл қабілет ... ... ... ... ... ... – ол тітікендіргіштің
оған сәйкес анализаторға әсері нәтижесінде пайда болатын жүйке процесі.
И.П.Павлов бойынша, ... – бұл ... ... ... ... ... ... қатысатын аференттік және эфференттік жүйке
жолдарының жиынтығы. Анализатор – ... ... ... ... ... ... ... сондықтан түйсік
пассивті емес, ал әрқашан қозғалыстық ... ... ... ... болып табылады.
Анализатор үш бөлімнен тұрады:
1. Перифериялық бөлім – ... ... ... процесіне айналдыратын
арнайы трансформатор;
2. Афференттік және эференттік жүйке талшықтары немесе ... ... ... ... ... және ... бөлімдері; бұларда
перифериялық бөлімдерден келетін жүйке ... ... ... ... ішкі ... ... бір клеткаларына ми қыртысы
клеткаларының белгілі бір ... ... ... Осылайша, мысалы, көз
торының әр түрлі нүктелеріне ми қыртысында кеңістік бойынша әр ... ... ... ... ... ... ... жасалған көптеген байқаулар
көрсеткендей, қазіргі кезде әр түрлі ... ... ... ... ... Көру сезгіштігі мидың желке бөлімдерінде орналасқан.
2. Есту сезгіштігі жоғары самай иірімдерінің орта ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы үшін анализатордың тұтас, бірыңғай жұмысы қажет.
Рецептор ... ... ... ... процесіне ауыстырғанда тітіркену
басталады. Бұл процесс рецептордан орталыққа бағытталған ... ... ... жұлындағы орталығына немесе бас ... ... ... Қозу ... ... ... жеткенде адам
тітіркендіргіштің қасиетін түсініп ажыратылады, содан кейін организмнің
оған жауап беруі жүзеге асады. ... ... ... жұмысы рефлекторлық доға механизмі арқылы
кызмет етеді. Рефлекторық доға рецептордан, өткізгіш ... ... ... ... ... ... ... динамикасы
болып сыртқы әсерлердің қасиетіне өзіндік сәйкестелу болып ... ... сезу дәл ... ... ... ... қимыл-қозғалысы
берілген объектінің құрылымына сәйкес келі, оның қалпын қайталайды. Сонымен
қатар көру, ... ... ... де ... ... ... сәйкестеніп, қозғалыстар жасайды.
Түйсіктің пайда болуында эффекторлық процестердің қатысын ... ... ... ... ... ... организмнің жауап
қайтуынсыз және оның сәйкестігінсіз ... ... ... ... ... ... мүшелері қозғалыс мүшелерімен тығыз байланысты
болады, және қозғалыс мүшелері организмнің тек бейімделу және ... ... ғана ... ... ақпарат алуда маңызды рөл атқарады.
[5]
Түйсік пайда болу үшін барлық анализаторлар бүтіндей жұмыс істеуі керек.
Қабылдаушы ... әсер ете ... әр ... ... ... ... т.б) ... қозуды тудырады. Бұл қозу рецепторлардан ортаға
тебуші жүйкелер ... ... ми ... ... жеткізіледі. Бұл жерде
әр анализатордың орталығы бар. Әр анализатордан түскен сигналдарды талдайды
және жинақтайды.
Бас ми ... әр ... ... бір ... бар. ... ... ми қыртысының желке бөлігінде, есту анализаторы
жоғары самай ... ... ... ... ... ... ... Рецептор мен ми арасында тура және кері байланыс бар. ... ... ... ... ол сезім мүшелері кезектесіп бірде
рецептор, бірде эффектор болатынын мойындатады. Түйсік орталық талпыныс
процесінің нәтижесі емес, оның ... ... және ... ... ... ... ... қоршаған ортаға бағдары “рефлекторлық шеңбер” физиологиялық
механизмі бойынша адам мен оны қоршаған орта ... ... ... ... ... түрі ... жеке ... ажыратылып қоймастан, өзара ортақ қасиетке ие. Мұндай қасиеттер:
түйсік сапасы, түйсік қарқыны, түйсік ұзақтығы жіне түйсіктің кеңсітік
мекендігі.
Түйсік сапасы – ... ... ... оны ... түйсіктерден ажырататын және
сол түйсік шеңберінде көрініс беретін дара негізгі ерекшелігі. Түйсіктердің
осы сапалық көп түрлілігі материя қозғалыс формаларының шексіз
саналуандығын дәлелдейді.
Түйсік қарқыны - ... ... ... ... отырып, өз кезегінде
әсер етуші тітіркендіргіштің күші және рецептордың қызметтік жағдайымен
анықталады.
Түйсік ұзақтығы – түйсіктің уақыт аралығына байланысты сипаты. Бұл ... ... ... жарамдылық қалпымен анықталады да, негізінен,
тітіркендіргіш әсерінің уақыт созыңқылығы мен қарқынына байланысты келеді.
Тітіркендіргіштердің сезімдік мүшеге әсер ... ... ... ... ол үшін біршама жасырын уақыт өтуі қажет. Әртүрлі түйсіктің
жасырын уақыты әрқилы: мысалы, сипай сезу түйсіктері үшін 130 мс, ... – 370, ал дәм ... үшін 50 мс өзі де ... ... ... ... ... туындайтынындай, оның
сөнуі де әсер аяғына тура келеді.
Түйсіктің мұндай инерциясы әсерден соң да біршама уақыт өз жалғасын тауып
жатады. Қарсыда ... ... шам ... сөне ... көз ... ... ... біраз уақыт елестеуі осы құбылыстан.
Түйсіктер үшін тітіркендіргіштердің кеңістік мекендігі де тән қасиет.
Әрқандай ... ... дене ... ... ... ... ие. Сондықтан түйісу түйсіктері тітікендіргіштер әсер еткен дене
бөлігіне тура келеді. [8]
Түйсік ... А. ... және ... . ... ... алу қабілетін сезгіштік деп атайды.
Сезгіштікті: 1) абсолюттік, 2) айырма сезгіштік деп екіге бөледі.
Абсолюттік сезгіштік дегеніміз — ... ... өте ... ... ... Сезгіштік түйсіктің табалдырығымен тығыз
байланысты. Мәселен, абсолюттік сезгіштік түйсіктік табалдырығына тәуелді.
Абсолюттік табалдырық — түйсік табалдырығының ... ... ... болмашы ғана түйсік тудыратындай ең аз шамасы. ... ... ... ... адамның абсолют сезгіштігі арта түседі.
Мәселен, біреу алақанындағы бір ми квадрат аумакқа түсетін салмақты 3 ... ... ... ... ... ... ... жерге түскен салмақты алты
грамнан бастап сезеді. Бұдан ... ... ... ... екі есе ... ... сезгіштігі екі есе кем екендігі көрінеді. Егер тітіркенудің
шамасы табалдырықтан төмен жатса, оңда ... ... ... ... ... ... тозаңды сезе алмайды, көз улътра күлгін ... ... ... ... естімейді. Өйткені ... ... ... күш ... ... деп ... мүшелерінің тітіркендіргіштердің арасындағы
болмашы айырмашылықты түйсіне алуын айтады. Айырма ... ... не ... ... ... ... Мәселен, егер алақанға
жүз грамм салмақ салып, оған тағы бір грамм қосса, ... ... Оны ... білу үшін 3-4 ... қосу керек, Айыру табалдырығы
түйсіктің түрлерінде ... ... ... ... ... ... күші ... тең. Бүл айтылғандарды мынадай фактілермен
дәлелдейді. 100 шамдық жарық Күшіне тағы бір ... ... ... ... аздап та болса артатындығы байқалады. Ал жүз кісі қатынасқан хорға
тағы да он адам қосылса, хордың
даусы аздап болса да ... ... ... ... ... әсер етуші тітіркендіргіштерге
біртіндеп бейімделуге байланысты да өзгеріи отырады. Бұл кұбылысты
адаптация дейді.
Адаптация ... адам ... ... ... ... көрсетіп
отырады. Түйсіктердің қай-қайсысы да адап-тацияланады. Мәселен, ... ... ... ... ... қараңғы үйге кіру бізде
қараңғылық адаптациясын туғызады. ... ... ... ... ... ... 17 есе ... Бүл қарашыктан өтетін жарықтың мөлшері 17
есе көбейеді деген сөз. ... ... ... ... қабықтың шетіне
орналасқан таяқшалардың әсері етс күшті. Олардың нашар ... да ... ... ... бар. ... 30-40 ... кейін қараңғыдағы көру
сезгіштігі 200 мың есе артады. Ал қараңғыдан жарыққа қарай ... ... ... ... ... ... шағылысып, көз еріксіз жұмылады.
Адаптация құбылысына перифериялық нерв ... ... ми ... ... тері (тактиль) түйсіктерінде де күшті байқалады. Осының
салдарынан кейбір ... ... ... де ... түйсіктердің де адаптациясы мол.
Мәселен, судың бірқалыпты салқындығына дене тез уақыт ішінде ... ... ... суыққа тітіркенбейтін болады.
Иіс түйсіктерінде адаптация түрлі дәрежеде көрінеді. Мәселен, камфараның
иісі 1-2 ... ... ... ... ... мен нашатыр спиртінің
иісіне адаптациялану тезірек болады.
Ауырсыну түйсіктеріндегі адаптация өте әлсіз, ауырсыну организмнің ... ... осы ... ... рөлін көрсетеді.
Адаптация құбылысы үнемі өзгеріп отыратыы сыртқы дүние тітіркендіргіштеріне
анализаторлардың ... да ... ... ... ... ... ... Сенсибилизация. Егер адаптация
анализаторлардың сезгіштігінің түрлі жағдайла-рға байланысты ... ... ... сенсибилизаңия сезгіштіктің тек артуын ғана
керсетстін құбылыс болып табылады.
Сезім мүшелерінің біреуінің әсерінен ... ... ... отырады.
Мұны былайша түсіну керек. Әлеіз тітіркендіргіштер ... ... әсер ... ... ... ... ... Мәселен, көзге
жеткілікті мөлшерде түскен жарық оның көру ... ... ... есту
түйсігінің сезімталдығының артуына да себепші болады. Қызыл түс адамның ақ,
қара түстерді дүрыс ажыратуына ... ... ... ... кезінде
ұшқыштардың көздеріне 20-30 минут бойына қызыл
көзілдірік ... ... В. ... К. X. Кекчеев зерттеулерінде
адамның дамыл-дамыл таза ауада дем ... ... дене ... ... ... ... сумен сүртінуі көру сезгіштігін арттыратындығы дәлелденген.[2]
Сыртқы дүниенің затгары бір ғана анализатормен ... Бір ... ... ... ... сезім мупіелеріне де әсер етеді. Түйсіктердің
бір-бірімен байланысқа түсуі сыртқы ... ... ... ... ... ... дәм ... (кышкыл нәрсе) көру
сезгіштігін артгырады, түз ерітіндісін ішкеннен кейін таза судың өзі тэтті
болып ... ... ... ... ... ... ... қозгалыс
түйсіктерінде де көп байқалады. Түйсіктердің өзара байланысының өте айқын
көзге түсетіні контраст (қарама-қарсылық) құбылысы. ... ... ... ... сұр тік ... ... қара ... бояған сүр тік бүрыштан
күңгірттеу көрінеді. Ал осы сұр тік бүрыштың айнадасын ... ... ... тартып, сары түске бояса, көгілдір болып көрінеді. Тым-тырыс кезде
дыбыс жақсы естіледі, ыссы ... ... ... ... өзінен-өзі
белгілі. Жүйке процестерінің өзара индукция
зандылығьшен (бір мезгілдік индукция) түсіндіріледі.
В.Синестезия. Тітіркендіргіштер ... ... ... ғана түйсік
туғызудың орнына сол сәтте басқа түйсіктердің, ... ... да ... ... ... ... біреудің сөзін естігенде, бүған қоса түрлі
дәмдер мен түстерді де сезінуі мүмкін. ... ... бірі ... ... екіншілері — көгілдір-жасыл түстен суықты сезінеді.
Түйсіктердің осылайша қосарланып жүруін синестезия дейді. Есту, ... ... иіс, дәм ... кездесіп отыратын осы қүбылыс өмірде онша ... ... ...... ... ... ... дамыған бір көрінісі.
Г. Бірізді бейнелер (эйдетикалық ес). Тітіркендіргіш әсерінің ... аз ғана ... ... да, ... өз ... ... ... образдар деп атайды. Бұлар көру, есту, иіс, дәм ... жиі ... ... адам 2-3 секунд бойы көз алмай шамға
қарап отырып, ... ... ... ... ... ... қабақтан жарық
түсірмеу үшін шамды алақанмен қалқалау керек), ... ... ... ... ... және абсолюттік табалдырық. Төменгі және ... ... ... ... және ... табалдырығы.
Адамның түйсіне алуға қабілеттілігін сезгіштік деп атайды.
Абсолюттік сезгіштік ...... ... өте ... ... ... ... – сенсорлық табалдырықтардың бір түрі. Психофизикада
абсолюттік табалдырық деп ... ... ... ... ... мен ... ... немесе толық
қабылданатын симмулдары өзара ... ... ... айтады.
Әрбір түйсік түрлері үшін өз абсолюттік табалдырықтары болады. Мысалы,
караңғыға бейімделген көз жарықтың 7 ... ... ... Көру ... ... түнде көзден 48 км қашықтықта тұрған балауыз ... ... алу ... ... ... колсағаттың жүрісін тыныш бөлмеде 6 м
қашықтықта ажырата алу. Дәм сезуде 8 л судағы бір шай қасық ... ... Иіс сезу 6 ... ... ... бір ... әтір сепкенде оның
иісін сезіп ... ... сезу 1 см ... ... ... тері
үстіне құлауынан пайда болған ауа тербелісін сезіну.
Абсолюттік табалдырық сенсорлық жүйенің сезімталдығының модалдығы ретінде
пайдаланылады.
Алғашқы рет сәл ... ... ... тітіркендіргіштердің ең аз
күшін сезгіштіктің төменгі абсолюттік табалдырығы дейді.
Айырма ... деп ... ... ... ... ... түйсіне алуын айтады. Айырма табалдырығы айырма
сезгіштікті анықтау үшін пайдаланады. Мысалы, егер ... 100 гр ... оған тағы 1 гр ... ... ... ... Оны ... білу
үшін шамамен 3-4 гр салмақ қосу керек. Айыру ... ... әр ... ... ... ... жарықты айыратын табалдырықтың
күші 1\100-ге тең.
Осы айтылғандар түйсік табалдырықтарының организм үшін маңызды бағдарлаушы
және ең ... ... ... ... ... ... «Адаптация» - (латын сөзі қазақша икемделу, бейімделу деген мағынаны
білдіреді). Сезім мүшелерінің сезгіштігі әсер ететін тітіркендіргіштерге
біртіндеп бейімделуіне қарай өзгеріп икемделеді. Бүл ... - ... ... - ... созі ... ... — сезгіш). Егер
адаптация кұбылысты талдағыштар сезгіштігінің түрлі жағдайларға ... ... ... , ал ... — сезгіштіктің тек артуын
ғана көрсететін кұбылыс.
«Синестезия» - (грек сөзі қазақша ... ... ... ... Синестезия - түйсіктердің өзара байланысының шамадан тыс
дамыған бір ... ... ... мүшелерінің біреуінде ғана
түйсік туғызудың орнына сол сәтте басқа түйсіктердің ... ... ... жасайды. Мәселен, кейбір адамдар біреудің сөзін естігенде, бұған
қоса түрлі дәмдер мен ... де ... ... ... ... ... ... жылылықты, екіншілері көгілдір жасыл түстен суықгы сезінеді.
Түйсіктердің осылайша қосарланып журуін синестезия дейді. [7]
2.1 Түйсіктің ... ... бір ... ... сәйкес рецепторға
әсері болып табылғандықтан, олай болса, түйсіктердің ... де ... ... анық. Осының нәтижесінде берілген қасиетті
түйсіну пайда болады.
Түйсіктердің негізгі түрлеріне жататындар: тері түйсіктері: ... ... ... ... ... ... ... дәм сезу
түйсіктері, көру түйсігі, есту түйсігі, күй-қалып пен козғалыс ... ... ... ... ... ... ішкі
мүшелерді түйсіну және т.б. )
Әлі күнге дейін көп зерттеле қоймаған түйсіктердің ішінде интермодалдық
сезгіштік - ... ... атап ... болады. Олар тактилді-
моторлық аумақты есту аумағымен байланыстырылады және ... ... сезу ... есту ... өту ... ... ... сезгіштік – бұл дененің қозғалысынан ... ауа ... Бұл ... түрі адамның, әсіресе, көру мен естуінің бұзылысы
кезінде ерекше практикалық мәнге ие ... ... ... ... ... ... организмнің органикалық қажеттіліктермен
байланысты туады, екіншіден, ішкі мүшелердің ... ... ... ... ... түйсіктерге аштықты, шөлді түйсіну, жүрек-қан
тамырлық, тыныс алу және жыныстық жүйеден келетін түйсіктер, ... ... ... ... ... немесе жаман сезімдік негізін құрайтын айқын
емес, ажыратылмайтын түйсіктер жатады. Түрлі ішкі ... ... ... ... ... ... жатады. Интероцепторлар механикалық, химиялық, физикалық-
химиялық сипаттағы тітіркендіргіштерді ... ... ... ... ... қасиеттері болады.
Мысалы:
1. Олар көп жағдайда органикалық қажеттіліктермен байланысты. Бұл
қажеттіліктер осы органикалық түйсіктер ... ... ... түйсіктердің барлығы белгілі бір қысылумен байланысты.
Мұның өзінде оларда қажеттіліктерді қанағаттандырумен ... ... ... ... ... ... және ... сияқты сәттері болады.
2. Органикалық түйсіктерде сенсорлық, ... ... ... ... ... Сондықтан ашытқы түйсінудің аштық
сезімін, шөлді сезіну деп ... ... ... ... ... ... сипат айқын эмоциялық бояуға ие.
Сондықтан органикалық түйсіктерде тек ... ғана ... ... те көрініс табады.
Осылайша, органикалық түйсіктер психикасының әр түрлі ... ... ... ... және ... ... келеді;
басынан бастап, олар қажеттіліктермен тығыз байланысты болады.[]
Бұлардың рецепторлары ішкі мүшелердің қабаттарына (өңеш, қарын, ... ... ... т. б.) орналасқан. ... ... не ... ... ... іш ... және т. б. ... жағдайларда
болатыы сезінулер органикалық түйсіктерге жатады. Адам тоқ, деыі сау
кезінде ... ... ... түйсіктердің бүл түрін
байқай бермейді.
И. М. Сеченов сондықтан да түйсіктердің бүл тобын ... ... ... И. П. ... мектебінің зерттеулері көрсеткендей, дені сау адамның
органикалық түйсіктері оның жалпы «хал-күйінің» негізі болып табылады.[3]
2) Тері сезгіштігі сезім мүшелерінің ... ... ... ... ... Әдетте, келесі рецепцияларлы ажыратады: 1. ... ... 3. ... 4. ... және ... ... бұл ... өздерінің арнайы рецепторлары және ерекше афференттік жүйесі
болады.
1.Ауырсыну түйсігі.
Ауырсыну биологиялық өте маңызды қорғаныс бейімі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ауырсыну организм үшін
қауіпті әсерлер жөнінде белгі береді.
Адам денесінде ауырсынуға ... емес және ... ... ... ... 1 см-ге 100 ауырсыну нүктелері сәйкес келеді.
Эксперименттік ... ... ... ... ... қозғалғыш сипатта болады. Ауырсыну түйсіктері ... ... ... ... ... ұзақтығы мен
жиілігінің шамадан тыс артуының нәтижесі болып табылады.
Ауырсыну сезгіштігіне аз қозғыштық тән. ... ... ... баяу ... ... ... ... өте
баяу жүреді. Ауырсынуды сезіну белгілі бір қанағаттанбағандықпен немесе
азап шегумен байланысты. Ауырсынудың орналасқан жері айқынсыз ... ... ... ... ... ... ... түйсігін береді. Бұл сезгіштік дене температурасын ... үшін ... ... ие. Сезім мүшелерінің классикалық физиологиясында
жылулық пен суықтыққа сезгіштікті екі, ... ... ... ретінде қарастырады. Себебі олардың ... өз ... ... ... түйсінудің анатомиялық аппараты Краузе ... ал ... ... ... денешіктер болып табылады. Бірақ әлі тек
ғылыми болжам ғана. Сықтықтық нүктелерді ... емес ... ... ... ... олар ... ... береді. Бұл –
суықтықты парадоксалды түйсіну деп аталады.
3) Жанасу , қысым түйсіктері
Жанасу мен қысым түйсіктері өзара өте ... ... ... ... жанасу
болып табылады.
Ауырсыну түйсігімен салыстырғанда, жанасу мен қысым ... ... ... ... Бұл көру мен бұлшық ет сезімінің
қатысуымен, олардың негізінде жиналған ... ... ... ... тән ... ... бейімделгіштігі
сондықтан біз қысымның өзін емес, көбінесе, оның өзгеруін сезінеміз. Жанасу
мен қысымға сезгіштік терінің түрлі учаскелерінде әр ... ... ... ... Тері ... рецепторы — денедегі терінің өн бойына
орналасқан. Тері түйсігі, ... ... ... ... ... мол. Тері ... өзі ... бөлінеді. Олар: тактиль
(сүйкеніс), қысым, дуыл ... ... ... ... ... және ... ... туйсіктер. Тері түйсігі
рецепторларының есебі жоқ. Тек ауырғанды білдіретін нүктелердің өзі ғана
денемізде 900 ... асып ... ... ... ... ... емес.[3]
Сипап сезу туйсіктері. Адамдардың еңбек әрекетінде ерекше орын алатын
түйсіктерінің бірі — ... сезу ... ... ... екі түрі ...... ... сезу. Бүған тері түйсігі түгелдей кіреді. ... ... ... ... ... ... сезу тері және қозғалыс түйсіктерінің
ұштасып келуінен көрінеді. ... ... сезу ... ... ... ... ... орналасқан. Осы түйсік — әрекеттің нақтылы бір
түрінің ықпалымен күшті дамып отырады.
Сипап сезу түйсіктерінің жалпы еңбек процесінің «ұсақтүйек» ... ... ... қол ... ... үйретуде, сондай-
ак, соқыр, мылқау, керең адамдардың тіршілігінде ерекше
орын алатыны түсінікті.[4]
4. Есту түйсіктері. Адамның есту түйсіктері сөйлеу мен ... ... ... – есту ... әсер ... ... ... денемен
тудырылатын және ауаның кезекпен шоғырланып, сиреуі ... ... ... ... көмекейдегі дыбыс желбезегінің тербелісінен туады. Оның тербелісі
ауаның өтуіне және дыбыс желбезегінің керілу күшіне ... ... ... – есту ... ... ... күшіне бейімделуі.
Есту жіткірлігі – сыбырлап айтылған сөзді құлақтың ұзақтан анық есту
қабілеті.
Дыбыстық ... ... ... ... амплитудасымен
сипатталады. Екіншіден, тербелістің жиілігі мен ... ... ... ... ... түрімен сипатталады.
Есту түйсіктері жүйелі, сондай-ақ жүйелі емес тербелістік процестермен де
тудырылуы мүмкін. Біріншілері – ... ... ал ...... ... де ... қоса ... дыбыстарда бар.
Кез келген дыбыстың негізгі қасиеттеріне жататындар:
1. оның қаттылығы;
2. жоғарылығы;
3. тембрі;
дыбыстың есту ... ... ... оның сезгіштігін өзгертетін
адаптация жоғары болмайды және айрықша жеке ... ... ... ... дыбыстарды қабылдай бермейді. Ультрадыбыстар да, сондай-
ақ инфрадыбыстар да біздің естуімізден тыс қалады.
Абсолюттік есту – индивидтің полифониялық дыбыстарды, ... ... ... ... ... олардың жоғарылығын дауыспен дұрыс
қайта жаңғыртып, анықтай алуы. [9]
Абсолюттік есту – бұл ... ... ... ... ... емес, ал дыбыстарды қабылдаудың айрықша түрі.
Абсолюттік естуі жоқ адамдар белгілі бір дыбыстарды өз дауысының ең ... ең ... ... тембірімен салыстырып, тондарды жақсы қабылдап,
дұрыс ажыратып, тани алатын индивидтердің естуі квазиабсолюттік есту ... ... бар ... ... ... ... ... қолданбай музыкалық тондарды дұрыс қабылдап, тани және нақты
тауып ала ... ... ... ... ... кезеңдерде жақсы
анықталады. [9]
Бинуралды есту – екі ... ... ... ... есту адам ... шыққан
жаққа бетімен тура қарай алады, ал бір ... ... ... болса, дыбыс
шыққан жаққа сау құлағын тосып, басын бұрып тыңдайды.[7]
Есту түйсіктері. Есту ... ... ауа ...... толқындары. Ауа бөлшектерінің тербелістері тербелудін
жиілігі, амплитудасы (құлашы) және тербелудің ... ... ... ... есту ... үш жағы болады. Олар: дыбыстың жоғарылығы
— бұл тербелу жиілігінің сәулеленуі, дыбыстың ... — бұл ... ... ...... ... ... Біздің
құлағымыз бір секунд ішінде 16 тербелістен немесе герцтен 22 мың ... ... ... ... сезе алады. Жиілігі бұдан асатын
тербелістерді кұлақ шала ... ... ... өте ... 16 ... ... дыбыстарды да құлақ шала алмайды.
Дыбыстардың мұндай түрін инфрадыбыстар деп атайды. Құлағы ең сақ ... ең ... ... ... белгілі. Оның есту қабілеті 175 мың
Гц, одан соң ит — 100 мың Гц, шегіртке — 90 мың Гц, ... — 38 мың ... ... естігіштік қабілеті — сайрауық кұстармен бір деңгейде — 20
мың Гц болады екен.[4]
Көру түйсігі. Көру түйсігінің таным процесіндегі ... зор. Олар ... бай әрі ... ... кең ... ... береді. Көру
түйсігі көзге жарық сәулесінің ... ... ... болады. Біздің
көзіміз жалпы түстерді емес, белгілі бір заттардың түсін қабылдайды. Заттар
бізден белгілі бір қашықтықта орналасып, түрлі формада, ... және ... Көру ... ... ... барлық осы көп түрлі қасиеттерін
бейнелендіреді.
Көру түйсігінің негізге рецепторлары – ол таяқшалар мен ...... ішкі ... ... жиек ... ... орналасқан
фоторецепторлардың бір түрі. Ол ымырттағы көруді қамтамасыз етеді. Адамның
көзінде 110-125 млн таяқша ... бар. Егер оның ... ... ... ... көз ... ... соқыр» болып қалады.
Шақшалар – фоторецепторлардың тағы бір түрі. Көздің тор қабығының ... орта ... 1 ... ... ... ... Шақшалар өте
жарық сәулелерді ғана қабылдайды. Адамның көзінде 6-7 млн шақша келеткалары
бар. Егер оның ... ... адам ... ... алмай, «түс
соқыпы»(ахромазия) ауруына ... ... ... – өте ... затты көру үшін оның
білігін(осін) екі көздің ішкі бұлшық ... ... ... екі ... құру ... бір ... түйісуі. [20]
Көз аккомодациясы (көздің жаттығуы) – көз ... ... ... ... әр түрлі қашықтықтағы заттарды анық көру қабілеті. Мысалы:
жақындағы затты көргенде көз ... ... ... ... ... ... алдыңғы дөңестігі 10-нан 6 мм-ге, ал ... 6 мм-5,5 ... ... ... ... есептелген.
Барлық сезім мүшелері тәрізді көру анализаторы, ондағы көз ... ... ... қозғалыста болады. Оның ұзақта, жақында козғалып
немесе жылжып бара жатқан нәрселерді көріп анықтауда маңызы зор.
Көздің өткірлігі – көру ... бір ... тең ... жағдайда, көздің екі
нүктені жеке-жеке көре білу қабілеті. ... ... ... сандар
немесе сөздер жазылған кестені пайдалану арқылы анықтайды.
Көру түйсігінде рецепторлық іс-әрекеттің барлық ... ...... контрастылық, әрекеттен кейінгі бейне ұзара
әрекеттесу айқын көрініс табады.
Әдетте, адамға бинокулярлық көру тән. ... көру ...... ... ... ... екі ... тор қабыққа бірдей түсінен екі
түйсіну сезімінің ... бір көру ... ... ... ...... ... сәулесін дұрыс сындырмауынан туатын
ауытқулардың бір түрі. Бұл кемістік салдарынан бір заттан ... ... ... көз ... бағытын өзгертіп, сынғаннан кейін көз торының
арт жағына түседі. Шын мәнінде, «алыстан көргіштік» деген сөз ... ... ... ... адам ... алыстан да, жақыннан да анық көре
алмайды. Алыстан көруді рефракцияны күшейтетін ... ... ... ... ... ... көру түйсігін қарастырғанда дальтонизм деп ... ... ... ішінде кездесетінін айта кеткен жөн. Дальтонизм –
түсті ... ... ... ... әрі ... Дж. Дальтон (1766-
1844) тапқан көру ... бір ... Ол – ... туа жіне ... кейін
заттың түсін, әсіресе қызыл түсті ажырата алмау. Бұл жағдайда ... ... ... ... түстен, күлгін және күрең түстерден ажырата алмайды.
Дальтонизммен азап шеккен адам барлық затты тек екі ... сары мен ... ғана ... ... ауруға әйелдерге қарағанда, ер ... ... ... Көру ... ... ... электромагнит
толқындарының әсер етуінің нәтижесінде пайда болады. Егер бір уақыттың
ішінде көзімізге үзындығы ... 780 ... ... ... мм-
дің 1/1000 000 бөлімі) электромагнит толқындары әсер етсе, біз ... ... ... бар әр ... ... әсер етсе ғана ... ... (бояуыы) ажыратады. Мәселен, қызыл түс үзындығы 700
миллимикрон, жасыл түс 300 миллимикрондай үзындықтағы ... әсер ... ... болады. [18]
Спектрге қараған кезде одан табиғаттағы жеті негізгі тусті және ... ... ... ... ... адам түстің 180-дей жеке түрлерін
және он мыңнан астам ... ... ... ... яғни ... (қызыл, кошқыл сары, жа-сыл, көгілдір,
көк, күлгін), ахроматикалық, яғни ... (ақ, кара және ... ... ... бөлінеді.
Хроматикалық түстер үш түрлі сапамен (түстің жарықтылығы, өңі, ... ... тек ... ғана ... ...... қара ... айырмашылық дәрежесі. Мәселен,
ақ түс ең жарық түс, қара түс жарықтылығы ең төмен түс болып ... өңі ... – бір ... екінші түстен өзіндік ерекшелігін
көрсететін сапасы.
Түстің қоюлығы — жарықтылығы бірдей сүр ... жеке ... Ең қою түс — ... түс ... ... — көз. Оның ... ... — көз алмасы. Көз алмасы үш түрлі
қабықпен (ақ түсті,тамырлы және ... ... шар ... ... сезу түйсігі. Иіс сезу мен дәм сезу химиялық сезгіштіктің түрлері болып
табылады. Осы кезге шейін иіс сезу адамда ... рөл ... ... ... ... иіс сезу вегетативтік жүйке жүйесінің қызметіне әсер
етеді жіне адамның көңіл күйінің тонын анықтайтын ... ... ... ... ... Иіс сезу ... рецепторларға жатады.
Иіс сезу түйсігі мұрынға ауамен бірге кіретін әр ... ... ... ... ... сезу ... Иіс сезу ... заттардың химиялық қасиеттерімен
шартталады. Дәм сезетін қасиеттердің ... төрт ... ... ... ... ... ... және ащы.
Дәм сезуге, әдетте иіс сезу,, ал кейде қысым, жылулық, суықтық ... ... ... сезуде компенсация, яғни бір дәм сезу түйсігінің басқамен басылып қалуы
үлкен рөл атқарады. ... ... ... дәм ... ... ... да орын табады.
Мысалы, қант ерітіндісінің ... ... ... тұздың аз мөлшерінің
қосындысынан күшейеді.
Дәм сезу ... ... ... ... ... эмоциялық көңіл-күйге
әсер етеді. Дәм сезу, иіс сезу ... ... ... ... ... ол көз бен ... ... тері сезгіштігі
мен проприорецепторлар күйіне әсер етеді. [4]
Дәм түйсіктері. Дәмді ... мүше — ... дәм ... ... белгілі дәмі бар, суға ерігіш түрлі химиялык заттар. Дәмді
тәтті, ащы, түзды, қышқыл деп төртке ... Дәм, иіс ... ... ... ... адам көбінесе дәмді де дұрыс айыра ... ... ... ... ... ... ... — дәм, иіс
түйсіктерінің араласып жататындығына жақсы мысал. Тілдің ... ... ... ... төрт ... түрліше сезеді. Мәселен, тәтті дәмді ... үшы, ...... ... ...... екі жақ ... түзды
тілдің үшы мен екі шеті жақсы сезеді. Егер дәмі бар ... ... ... адам ... ... оның ... ажырата алмайды. Өйткені, дәм сезетін ,
бүршіктер тілдің ортасында болмайды.[7,4]
Кинестезиялық түйсіктер. Кинестезиялық түйсіктер дененің жеке ... ... ... ... білдіреді. Кинестезиялық түйсіктерді кейде
қозғалыс түйсігі деп те ... Оның ... – ет, ... ... ... басу ... Мұндай — түйсіктерді статикалық түйсіктер деп ... ... ... ... ішкі ... ... ... Статикалық түйсік — бастың қоз-ғалысын, дененің
кеңістіктегі алып түрған орнын, яғни адамның тең басуын ... ... ... ... ... ... ауаны
толқытуын бүкіл өн бойымызбен сезінген кезде пайда болады. ... ... ... сау ... ... ... бүл
түйсіктердің болуын байқамайды. Көзі, қүлағы, тілінен бірдей ... ... ... мен ... ... қызметкері Ольга Скороходованың
өмірі мен творчестволық әрекеті анализаторлардың адам қаларлық жағдайда бір-
бірімен байланысып ... ... ... ... кандай маңыз алатындығын жақсы көрсетеді. [7,4]
Түйсіктердің түрлерін үлкен үш топқа бөлуге болады.
1. Сыртқы ... ... мен ... жеке ... ... табылатын түйсіктер.Бүлардың рецепторлары дененің бетінде немесе
оған жақын орналасқан. Осындай сыртқы ... ... дсп ... ... ... ... иіс, дом, тері туйсіктері
жатады.
2. Ішкі мүшелеріміздің күйін ... ... ... түйсіктер"жатады. Олардың рецепторларын
интероцептор деп атайды.
2. Дене мүшелерінің қозғалысы мен бірқалыпты орналасуын қозгалыс немесе
кинестезиялық туйсіктер ... ... ... ... деп ... Енді осы ... түйсіктерге жеке
тоқталып өтейік. [3]
В.Вундтың энергетикалық ... 1898 жылы ... ... ... ... тәуелділік классификациясын
ұсынды. Ол механикалық, химиялық, және жарықтық ... ... ... ... үш типін бөліп шығарды:
1. механорецепторлар тканьдердің деформациясының, жиырылуының ... ... ... ... ... ... бетінде және ішінде орналасқан: теріде, бұлшық етте,
сіңірлерде, тамыр ... ... ... ... ... ... ... механорецепторларға ішкі құлақта
орналасқан, ұзындығы 0,03-0,04 мм қылдық клеткалар жатады. ... бір ... ... ... ... және ... ... бағытын тіркеуге
арналған, ал екіншісі, ауаның толқуын тіркеуге арналған.
2. хеморецепторлар – рецепторлардың ... ... ... ... ... бірклеткалық организмдерде де болады. Жоғары дамыған
сезгіштік насекомдардың хоморецепциясына тән. ... ... ... екі километр қашықтықта тауып ала ... ... ... ... ... ... олар ... ауыздық қуыста орналасқан. Хоморецепторлардың кейбір ... ... ... де кездеседі.
3. фоторецепторлар – ... ... ... ... ... ... де прогрессивті түрде дамыған. Оның
эволюциясы - көру мүшесі көздің өзгеруімен байланысты ... ... ... ... сезгіш пластинкаларынан бастап,
насекомдардың күрделі ... ... ... одан әрі қарай
омыртқалылардың камералық көзіне дейін жүзеге асады. ... ... ...... мен ... ... әрқайсысы жарықты
қабылдауда өзінің арнайы қызметін атқарады. Едәуір күрделі әрі ... ... ... – ол ... Олар ... көру ... және объектінің анағұрлым жіті әрі дәл ... ... ... көру қабығының шетінде ... ... ... ... Шерингтон бойынша рецепторлардың жіктелуі. 1906 жылы ағылшын
физиологы Ч.Шерингтонмен организмде орналасуы мен атқаратын ... ... ... жіктеуі шығарылады. Ол сезгіштіктің үш тобн бөліп
көрсетті: интероцепция, экстероцепция және проприоцепция.
1. ... деп ... ... ... ... Ол бес ... модалдықтан тұрады – көру, есту, сипап сезу, иіс
сезу, дәм сезу. Экстерорецептор маңызды ... және ... ... ... ... ... бойынша экстероцепторлардың екі түрін
бөліп көрсетеді: контактық және дистанттық. Контакттық ... ... ... ертерек қалыптасқан. Оларға дәм сезу,
сипап сезу рецепторлары жатады. ... ... ... иіс ... ... Бұлар құрылымы мен функциялары жағынан күрделі қызмет
атқарады. [2]
2. Проприорецептивті – дененің ... оның ... ... мен ... ... ... ... арналған
проприорецепцияның түрін кинестезия деп атайды. Проприорецептивтік
түйсіктер, ... ... ... ... ... ... ... дене бөліктерінің бірыңғай
орналасуын дене ... деп ... ... ... ... ... келетін дене схемасы ... ... ... Себебі, оларды ескерудің негізінде ғана денені ... ... ... ... келетін сигнал дұрыс орындалу ... ... ... ... қалпын ескерген дұрыс.
3. Интерорецептивті – организмнің ішкі ... ... ... ... Интерорецепторлар қатарына механо ... ... Олар ... ішкі ... кездеседі және сан алуан
органикалық процестерге – қанның химиялық құрамы мен қысымының ... ... және т.б. ... ... ... ... қызмет
ету, көбінесе, санадан тыс жүзеге ... ... ... пайда
болғанымен, тек диффуздық түрде организмнің жалпы күйін комфорт немесе
дискомфорт, қысылу немесе босаңсу, ... ... ... ... ... боялған күйін бейнелейді. И.М.Сеченов оларды «қараңғы
сезімдер» деп атаған.
Интероцептивті қызмет 1930-шы жылдардан кейін Кеннонмен гомеостазис ... соң, ... ... түсінікті болды. Организмнің ішкі тепе-теңдік
күйі немесе гомеостазис өмір сүрудің қажетті шарты болып табылады.
Сенсорлық процестердің эволюциялық ... 1920 жылы ... ... ... Ол ... екі түрін бөліп ажыратты: эпикритикалық және
протопатикалық.
1. Эпикритикалық сезгіштік анағұрлым жас әрі жетілген болып ... ... ... ... дәл ... және ол ... мағлұматтар береді. Мысалы, сипап сезу жанасу орнын дәл
анықтай ... ал есту ... ... ... ... алады.
Эпикритакалық сезгіштікке жататындар: көру, есту, ... ... ... ... ... ... түрі және сыртқы кеңістікте
де, дене кеңістігінде де ... дәл ... бере ... ... ... ... және ... процестерді емес,
субъективті күйлерді білдіреді. Оларға жататындар: дәм сезу, иіс сезу,
сипап сезу. Экстероцептивтің негізгі бес түрінің ... ... және ... ... әр ... арақатынаста
кездеседі. [3]
Түйсік процесі сыртқы әсер етуші спецификалық қуатты ... ... және ... ... ... бейнелеуді қамтамасыз ететін
сенсорлық әрекеттің жүйесі ретінде іске асады.
Түйсік адамда қоршаған орта заттарымен құбылыстарының әртүрлі қасиеттерін
бейнелейді. Рецепторларға тітіркендіргіштердің әсер ету ... ... үш ... ... орта ... мен ... қасиетін бейнелейтін түйсіктер –
экстрорецептивті: оған көру, есту, дәм сезу, температураны сезу, тактильді
түйсіктер жатады.
Ішкі мүшелерінің жағдайын бейнелейтін түйсіктер – ... Бұл ... ... тепе-теңдік, жылдамдық және т.б.
Дененің қозғалысын бейнелейтін, біздің денеміздің қозғалысы мен жағдайы
туралы ақпарат беретін түйсіктер - ... Оған ... ... ... ... туралы отандық және шетелдік ғалымдардың теориясы
Түйсіктер адамға қоршаған орта мен өз ... ... ... ... мен белгілерін бейнелеуге мүмкіндік береді. Олар адамды
төңіректегі дүниемен байланысьырып, негізгі таным көзі ретінде қызмет
етеді, солардың арқасында адамның даму мүмкіндігі ашылады. ... ... ... ... ... ... олар ... күмәндікпен сынға алынды. Идеалистер философтар түйсікті біздің саналы
өміріміздің емес, ол табиғаттан берілген, сыртқы әсерлерге тәуелсіз
санамыздың ішкі ... ... ... - деп ... ... негізіне алынған мұндай көзқарас мәні: психикалық процестер
күрделі тарихи дамудың жемісі емес, сана мен ақылдың қоғамдық болмысқа
қатысы жоқ, ... бәрі адам ... ... ... тума ... ... ... қолдаушы философтар мен психологтар
түйсіктердің адамды сыртқы дүниемен байланыстыратыны жөніндегі күмәнсіз
ережені жоққа шығарып, олардың адамды қоршаған ... ... екі ... дуал ... түседі деген қисынға келмейтін пікірдің дұрыстығын
дәлелдегісі келеді.
Бұл көзқарасты кезінде философ –идеалистер (Д.Беркли, Д.Юм, Э.Мах)
ұсынып, ал оның ... ... ... ... ... ерекше энергиясы» деген теорияны нақтылады. Бұл теорияның
астарында сезім мүшелерінің әрқайсысы (көз, құлақ, тері, тіл) ... ... ... ... шындық процестерден хабар бермейді, болғаны –
сырттан өзіндік ... ... ... ғана ... деген
пікір жатыр. Бұған идеалистердің келтіретін дәлелі: көзге қандай да әсер
болса, жарқыл туындайтынын, құлақта механикалық не ... ... ... ... алға ... Осыдан, сезім мүшелері сыртқы әсерлерді
бейнелемей, олардан тек қозу күшін алады, ал адам қоршаған дүниенің
объектив әсерлеріне ұшырамай, сезім мүшелерінің ... ... ... ... ... ... мүшелерінің әрекетін бейнелейтін
өзінің субъектив кейіпін ғана тани алады дегендей қорытынды паймыдайды. Бұл
сезім көзі-түйсік адамды қоршаған дүниемен байланыстырмай, олар арасын
ажырата ... ... сөз. ... ... ... ... бұл
қорытынды адам тек өзін ғана тануға қабілетті, ол ... ... ... ... ешқандай дерек көзіне ие емес деген кертартпа арқау
болды. [17]
Субъектив идеализм теориясы адамның сыртқы дүниені объектив бейнелеу
мүмкіндігі ... ... ... ... ... сезім мүшелерінің
эволюциясын зерделі зерттеу нәтижесінде ұзаққа созылған тарихи дамудың
жемісі ретінде ... ... ... қозғалысының формаларын
қабылдайтын органдардың ... ... ... қатушы тері
рецепторларының, ... ... ... ... ... көру ... қалыптасқаны белгілі болып
отыр. Организм эволюциясын зерттеу арқылы ғылым адам психикасы ... ... ... ... ... ... әрқандай сыртқы
энергияларды қабылдап, оған жауап беретін ерекше сезім мүшесімен байланысқа
келетінін дәлелдеді. Ал, ... не ... ... да ... ызың не ... ... сол қабылдаушы аппараттың жоғарғы «мамандандырылған» сонымен
бірге өздерінің жұмыс ... ... тура ... ... ... көрсетеді. [16]
Әртүрлі сезім органдары қызметінің жоғарғы дәрежеде жіктелуі олар
негізінде ерекше құрылым - «рецепторлардың » ... ғана ... ... ... ... органдары қабылдаған сигналдарды орталық жүйке аппараттарына
жеткізуші жоғары дәрежеде «маманданып», жетілген нейрондарға да ... ... ... ... ... ... мен құбылыстардың жеке
қасиеттері мен сапаларының мидағы бейнесі болып табылса, ал қабылдау ... мен ... ... тұтастай бейнелеуі болып табылатын тікелей
танымдық процесс. Қабылдау
түйсіктегідей бір ғана талдағыштың (ана томиялық-физиологиялық жүйке
аппараты. – Қ.Жарықбаев.) қызметі ... ол ... ... ... дәм, иіс т.б.) ... байланысып, жұмыс атқаруымен пайда болады.
Құбылыстар мен заттарды қабылдау ... ... ... ... ... ... ғана әсер етіп қоймай, ол адамның ойы мен іс-
әрекетін де билейді». [14]
Қ.Жарықбаев: ... мен ... ... ... пен қабылдаудан
ойлауға өтердегі көпір деуге бо лар еді. Ол ... адам ... ... аз да ... ... бейнелей алуға мүмкіндік алады. Орыс
физиологі И.М.Сеченов оны «Заттық ... деп ... ... ... бейнелерін есте сақтауға, сол заттардың басты белгілерін
көрсететін ой-тәсілдеріне (талдау, ... ... ... т.б.) ... оның ... танып-білуге көмектеседі.
Демек, белгілі бір зат жөнінде елесіміз ... ... біз оның ... үшін ... тезірек ұғынамыз да, еске жақсы сақтай алатын боламыз».
Сипап сезу ... Ол ... ... ... ... ең ... ... орыс физиологі И.М.Сеченов. Оның тұжырымдамасы бойынша, Қазақ ... ... ... ... ... сезу ... ... (бүткіл денедегі терілер), актив (саусақ,
алақан), ... және ... ... ... ... болып бірне ше
түрге бөлінеді. Осы түйсіктер арқылы адам көзбен ... ... ... (қалпын), үлкен кішілігін, кедір-бұдырлығын, қатты-
жұмсақтығын, ыстық-суықтығын ажыра та алады. Мұндай ... ... ... таң қаларлықтай дәрежеде дамытуға болады. Мәселен, тәжірибелі
диірменші ұнды алақанына уқалап ... ... ... ... ... ... оның қай жердің бидайынан
тартылғанына дейін айна-қатесіз айтып бере алады. [12]
Стивенс заңы — америкалық ғалым Стивенс ... ... ... ... ... қарқындылығының белгілі бір дәрежесімен
байланыстырады. Стивенс ... ... үшін ... ... ... ... ... психофизикалық
өлшеулердің нәтижелері индивидуумдық ... ... ... бұл ... ... дәрежелік төуелділіктің Фехнер заңына
қатысты артықшылығын бір мәнде ... ... ...... ... заңы ... психофизикалық (Вебер-Фехнер ) заңының бір
варианты, бұл заң стимул мен ... ... ... ... емес дәрежелік функционалдық тәуелділікпен болжайды: S=K ... ... S — ... ... і — әсер етіп тұрған стимулдың шамасы, және К
мен n - константалар (тұрақтылар).[9]
Қазіргі кезде сыртқы және ішкі ортаны ... ... ... ... ... бары ... пайымдауынша, түйсіктер негізгі екі принцип бойынша жіктеледі:
а) жүйелі-генетикалық(қызметіне орай), б) құрылым ... ... ... б) ... күрделілігі мен деңгейіне
байланысты.[8] түйсіктердің қарқындылығы тек қана ... күші мен ... ... ... ... ... уақытта сезім мүшелеріне әсер етіп жатқан басқа да тітіркендіргіштерге
байланысты. ... да сезу ... ... ... әсерлерден түйсік
анализаторларының өзгеріске келуі – түйсіктердің өзара ықпалы деп ... ... ... әсер көру ... арттырады. Кейбір иістердің көру
мен есту сезімдерін көтеруі немесе әлсіретуі ... ... , ... ... ... мидағы ядролары тиісті аймақтарға орналасқанмен олар бір-
бірімен тығыз байланысып жатады. ... ... ... ... ... да ... Мұны ми ... компенсаторлық функциясы деп
атайды.
Сезім мүшелерінің мимен байланыстылығы жайлы Шәкәрім «тән сезіп, көзбен
көрмек, мұрын-иісі, тіл-дәмнен ... ... ... мұндағы ой хабар
алып, жақсы-жаман әр істі сол тексермек»,- деп мидың жетекші, басқарушылық
рөлін ... атап ... ... философтар мен психологтар адам
түйсіктері ... ... ... ... олар тек ... ... сезім мүшелерінде пайда болатын өзгерістерді ғана
бейнелейді ... ... ... ... сыртқы
тітіркендіргіштердің, яғни ... ... ... ... сезім мүшелерінің өздерінің қасиеттерімен ... ... ... бойынша біз түйсіктердің нені бейнелейтінін, оларға не сәйкес
келетінін де, заттарды қалайша танып білуге болатынында түсіндіре ... ... ... ... ... еңбек процесі тарихи-
әлеуметтік жағдайлар, екінші сигнал ... ... ... күшті себеп болады. Адам ... ... ... ... олардыңң тіршілік жағдайына байланысты түрліше
көрінетіндігі ғылымда әлдеқашан дәлелденген жайт. Мәселен, ... ... ... ... ... факторлардың әуеде ұшып жүріп
тіршілік етуге бейімділігі. Егер түйсіктер заттардың ... ... пен ... танп білудегі табыстары мен олардың белгілі бір
мақсатқа сай еңбек етуі мүмкін болмас еді. ... ... мен ... ... ... келген күннен бастап дамиды. Мәселен,
туғаннан кейін бірнеше күннен соң бала қант ... ... ... ... алады.
Оның аузына хинин ерітіндісін тамызса, ерітінді ыңғайсыз реакция ... ... ... дәм ... ерте ... ... есту түйсігі біртіндеп дамиды. Алғашқы күндері оның ... ... толы ... да ... ... ... ... кейін ғана бала
дыбысқа біртіндеп реакция көрсетеді. Егер бала үш аптадан ... ... оның ... ... ... ықтимал. Мундайда анасы баласын
дәрігерге апарып көрсеткені дүрыс.Үш айлық бала анасының ... ... ... ... жекіре сөйлесе, кемсеңдеп жылайтын болады. 2-3
айдан былай қарай бала көзін жарык ... ... ... бүра ... ... көзін тоқтатуға тырысады. Жарықты түйсіну тіпті ... ... де ... шала ... баланың өзі де бірнеше күннен кейін жарық пен қараңғыға
түрліше реакция білдіреді. Заттың түсін айыру кейінірек дамиды. ... ... бала ... ... ... ... оның көлеміне, содан соң барып
бояуына ... ... ... Бала тілінің шығуы, оның жүрт бастауы
түйсіктердің да- муына қолайлы әсер ... ... ... ... ... түрлері (көру, есту, сипай сезу, қозғалыс т. б.)
біршама қалыптасып үлгереді. Түйсіктердің қайсысын болса да ... ... Егер адам ... өзінің сезгіштік қабілетін арттыруды
нақтылы ... етіп ... және ... ... болса, онда түйсіктері
ойдағыдай дами түседі. Түйсіктердің адамның іс-әрекетіые байланысты дамып
отыратындығын, көптеген мамандықтардың ... ... ... ... көзі ... көргіш болады, сазгерлер мен шекерашылар
естігіш ... ... ... мен ... өнеркәсібінің қызметкерлері дәмді
танып білуге шебер келеді.
Мектеп оқушыларының түйсіктерінде жан жақты дамытуға мүмкінішілік мол. ... ... оқу ... ... де, ... қызықты да сан қилы
болып ұйымдастырылуы тиіс. Түйсік дамытуды баланың өзі қажетсінгені ... ... ... ... сурет салумен әуестенсе және оның салғандары
сәтті шықса, мектепке де ... ... өте ... ... ... баланың түсті айыру қабілеті өз құрбыларынан әлдеқайда ... ... ... ... ... ... бар ... ұмытпау
қажет. Мәселен, бала партада дұрыс отыра алмайтын болса, оқыған ... ... ... ... алса, кітапқа, дәптерге көзін өте ... ... оның көру ... ... Мұғалім осы айтылғандардың,
сондай-ақ жатып оқудың да ... ... ... ... ... ... ... оқушыны жеке бақылауға алып, қадағалап отырмаса ... ... ... нашар болуы мүмкін. Төменгі сынып оқушыларының есту
түйсіктерін жетілдірудің де ... зор. ... ... дыбыстарды да сезе
алу музыкалық ... ... ... ... Төменгі сынып
оқушыларының арасында дыбыстың жоғарылығын сезе алмайтын балалар әр ... ... жуық ... отырады. Баланың есту түйсігіндегі осы кемістікті
мұғалім музыка, ән-күй сабақтарында арнаулы ... ... ... ... Ана ... көркем жазу, ауызша сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... бір – бірінен ажырата
алмауы оқу, жазу да қалыптасуына ... ... ... анықталып отыр. Сөйтіп ... ... ... ... атап ... ән айту – есту ... ... салу-
көру түйсігі, еңбек сабақтары – қозғалыс, сипай сезу ... ... ... ... Осы ... ... бала ... іс – әрекет үстінде, оқу процесінде қалыптастырып отыру ... ... ... ... ... дамуы
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке ... ... ... әсер ... ... ... ... бейнелерді туйсік деп
атайды.
Түйсік арқылы заттардың түсін, иісін, ... ... ... т.б. осы ... ... ... Сондай-ақ түйсік денеде
болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің ... мен ... ... жеке бөліктерінің жүмысы жайлы хабарлайды. Сыртқы
дүниені танып-білу түйсіктен басталады. Ол білім ... ... ... ... көзін жүмуын өтініп, оның алақанына белгісіз бір затгы
тигізсең, ... одан оның не ... ... ол: «қатты, жылтыр, мүздай,
жұмсақ, жылы, кедір-бұдыр бір нәрсе» деп ... ... ... ... емес, тек түрлі қасиеттерін білдіретін осы сөз ... ... ... ... ... жетіліп, дамуына еңбек процесі, тарихи-әлеуметтік
жағдайлар, екінші сигнал жүйесінің (тілдің), сананың пайда болуы ... ... Адам ... жануарлар түйсіктерінен ... ... ... ... ... ... түрліше
көрінетіндігі
ғылымда әлдеқашан дәлелденген жәйт.
Мәселен, құстардың дене құрылысын да, психикасын да айқындайтын негізгі
факторлардың ... үшып ... ... ... бейімделгендігі. Бұл үшін
құстардың көзі қырағы, құлағы естігіш болуы аса қажет. Жыртқыш құстардың
көзі аса ... ... олар өз ... алыстан көруі қажет, ал иттерде
иіс түйсігі ерекше дамыған. Әйтсе де, құстар да, иттер де ... ... ... ... ... алмайды. Адам түйсіктерінің
ерекшелігі олардың ойлау, сөйлеу әрекетімен тығыз байланыстылығында.[20]
К. ... пен Ф. ... адам мен ... арасындағы физикалық та, пси-
хикалық та тұрғыдағы түбегейлі айырмашылық еңбекпен тү-сіндіріледі деп атап
көрсетеді. Еңбек адамның дене ... ... қана ... жоқ, ... оның ... ... ... қалыптасуы мен дамуының негізгі
факторы болып табылды. Сонымен қатар еңбек адамды қоғамдық ... ... ... жан иесі ... ... адам ... ... классиктерінің үйреткеніндей, еңбек әуел ... ... ... яғни бірлесіп әрекет жасауды талап етеді, әр түрлі
істі келісе отырып шешуді және басқаруды ... ... ... ... ... ғана адам ... ... Табында көрсетілетін болмашы
өзара комек ынтымақтастық дәрежесіне дейін өсті. Адам еңбек процесінде тек
қана табиғатпен ... ... ... сондай-ақ бір-бірімен де қатынас
жасайтын болады. Олардың табиғатпен арадағы қатынасы енді ... орай ғана ... ... ... ... әр түрлі
ассоциацияларды (бірлестіктерді) қалыптастыратын өзара тәуелді қатынастар
пайда ... Адам өз ... ... келе ... үшін де бүкіл Жер
бетіне мекендеп отырғаны үшін де ... ... ... ... ол алдымен жасқана, кейінірек батыл түрде айналасындағы табиғатты
өз қажетіне жарата бастады және ... соң әр ... ... ... сүруге бейімделді.
Ең бастысы, өндіріс, ең қарапайым еңбек құралдарын жа-саудан бастап ... ... ... механика заңдарын адамның алдына
жайып салды. Сонымен, еңбекте сыртқы дүниені тану құралы ретіндегі сана
қалыптасады. ... адам ... ... ... табиғи күшін алдына
қойған міндеті мен еңбек материалдарына қарай реттей ... ... ... ... ... де ... ... табиғатты және өзін-өзі тануы ендігі жерде адам өзі жасап
жатқан және саналы ... ... ... ... ... енді ... үлкен ықпал жасай бастады. Еңбек жұмыс атқаратын органдар — ... ... ... Адамның қолы сан салалы әрі өте ... ... ... өз ... ... ... Және теқ қана ... болып қалмады, сонымен бірге таным құралына, ақырында, ... ... Іс ... ... қолы ... ... ... таң-
тамаша қаламыз, мүсінші мен суретшінің қолы өнердің ғажап туындыларын
дүниеге келтіреді, ал музыканттың қолы ... ... үн ... ... анатомиялық тұрғысынан гөрі ойлау жағынан әбден жетілді, өйткені еңбек
адамның алдына нақ осы ... ... ... ... үнемі қойып
келді (қойып та отыр). Ойлау ... ... ал ол өз ... одан әрі ... ... ... ... адам еңбектің көмегімен өзін айнала қоршаған табиғатты ... ... жоқ, ... ... өзі де ... дами ... Бұл ... Маркс былай деп жазған болатын: «Еңбек ... ... адам ... ... ... ... адам өз қызметі арқылы өзі мен ... ... ... ... ... оны ... ... отырады.
Табиғат затына адамның өзі табиғат күші ретінде қарсы тұрады. Табиғат затын
өз басының тіршілік етуіне жарамды формада ... үшін адам өз ... ... қолдары мен аяқтарын, ақыл-ойы мен саусақтарын қимылға
келтіреді. Осындай қимыл арқылы сыртқы ... әсер ете ... ... ... адам сонымен бірге өз басының жаратылысын да өзгертеді. ... ... ... ... өршітеді де, бұл күштердің құбылысын
өз өктемдігіне бағындырады» .[20]
3. Түйсіктің адам тіршілік іс-әрекетіндегі рөлі
Түйсіктердің адам тіршілік іс-әрекетіндегі рөлі өте зор, ... олар ... ... және өзіміз жайлы білімдерді береді. Сыртқы ортаның сан-алуан
әсерлері, дыбыстары мен бояулары, иістері мен температурасы, ... ... ... ... біқ сезім мүшелеріміз арқылы алып, оларды жан-жақты
танып білеміз. [15]
Сезім мүшелерінің ақпаратты алу, ... ... және миға ... ... әсер ... ... адекватты бейнесі қалыптасады.
Осындай күрделі процесс, В.П.Зинченконың пікірінше, үздіксіз болып отырады.
Ол ... ... ... ... ... ... мүшелері – сыртқы дүниені адам санасына ... ... ... ... ... ... және өз ішкі күйінде бағдарлай алуына
мүмкіндік береді.
Адамда қоршаған ... ... алу ... ... ... болу
қажет. Ақпараттық балансқа қарсы ақпараттық жетіспеушілік сияқты құбылыстар
кездеседі. Бұл екі ... ... ... ... ... алып келеді.
Сенсорлық изоляция – адамның ұзақ уақыттық, толық немесе ... ... ... ... бойынша жүргізілген эксперименттік
зерттеулердің нәтижелері өте ... ... ... Бұл ... ... камераларға орналастырылып, толық сенсорлық изоляцияға
дейінгі жағдайға жеткізген. Бірнеше сағаттан кейін –ақ ... ... ... ... ... ... Ал ұзақ ... жағдайына түскен зерттелушілер, алдымен, уақыттық бағдардан, ал
одан ... ... , ... ... айырылған. Олар, тіпті, оңай
есептерді шеше алмай, көбісінде ес ... ... ... 80%-на ... көру галлюцинациялары пайда болған.
Осындай эксперименттерге адамдар 2-3 күннен артық шыдамаған. Осы жерде және
басқа да ... ... ... ... ... дүние жөнінде
ақпаратты алу қажеттілігінің күшті екендігін көрсетеді. [5]
Сыртқы дүние ... мен ... жеке ... ... ... әсер ... пайда болған мидағы бейнелерді туйсік деп
атайды.[14]
Түйсік арқылы заттардың түсін, иісін, дәмін, ... ... т.б. осы ... ... ... ... түйсік денеде
болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни ... ... мен ... орналасуын, жеке бөліктерінің жүмысы жайлы хабарлайды. Сыртқы
дүниені танып-білу ... ... Ол ... ... ... көзі.
Мәселен, жолдасыңнан көзін жүмуын өтініп, оның алақанына белгісіз бір ... ... одан оның не ... ... ол: ... ... мүздай,
жүмсақ, жылы, кедір-бұдыр бір нәрсе» деп жауап береді. Заттардың нақты
атауы ... тек ... ... білдіретін осы сөз
тіркестері түйсік болып табылады. [18]
Адам ... ... ... ... ... ... ... екінші сигнал жүйесінің (тілдің), сананың пайда болуы ... ... Адам ... ... ... ... ... олардың тіршілік жағдайына ... ... ... ... ... ... дене ... да, психикасын да айқындайтын негізгі
факторлардың әуелде үшып ... ... ... ... Бұл ... көзі ... құлағы естігіш болуы аса қажет. Жыртқыш құстардың
көзі аса қырағы, өйткені олар өз ... ... ... ... ал ... ... ... дамыған. Әйтсе де, құстар да, иттер де заттардың ... ... ... ... алмайды. Адам түйсіктерінің
ерекшелігі олардың ойлау, сөйлеу әрекетімен тығыз байланыстылығында.[2]
Қорытынды.
Адамның жан-жағында толып жатқан заттар бар, үнемі ... ... ... ... жеке қасиеттерін бейнелендіретін қарапайым психикалық
процесті мамандар түйсік, кейде түйсіну деп ... біз ... ... ... ... заттардың қасиеттерін,
қатты, жұмсақтығын, олардың бетінің тегіс немесе ... ... ... ... ... дәмін, түсін, ... ... ... ... біле ... ... сыртында
түйсік арқылы өз денеміздегі өзгерістерді, оның ... ... ішкі ... ... оның ... тағы да ... біліп, қабылдаймыз. Сол себепті психолог-мамандар
«Түйсік - әлем жайындағы ... ... ... ... ... еске ... ойлау секілді күрделі тану процестері үшін материал
осы түйсік ... ... - ... ... арқылы түйсіну.
Адамның түйсіне алу қабілеті – сезгіштік болса, ол абсолюттік және айыру
сезгіштік деп екіге ... ... ... деп ... ... ... тітіркендіргіштерді түйсіне алуын атайды. Ал тітіркендіргіштердің
түйсік туғызатын ең аз шамасы – оның ... ... ... ... ... ... ... сезгіштігі өте үлкен. Алайда
абсолют сезгіштік те, айыру сезгіштігі де тұрақты емес, түрлі ... олар ... ... Осы ... үш ... ... ... әсер еткен тітіркендіргішке бейімделуіне қарай.
2. Бір мезгілде пайда болатын түйсіктердің бір-біріне ... ... ... тұрмыс жағдайына, әсіресе, іс-әрекетінің, кәсібінің талабына
қарай.
Бұл сезгіштіктің ... ... ... пайда болатын жағдайы –
адаптация, екінші себептен пайда болатын жағдайы – ... ...... көбінесе түйсікті үш топқа бөліп қарастырады. Біз ... ... ... ... ... қасиеттерін сәулелендіретін
түйсінулер. Бұл түйсінудің мүшелері де ... ... оған ... ... ... ішкі мүшелеріміздің күйін (жағдайын) сәулелендіретін түйсі
нулер. Бұл ... ... ... ... (бұлшық еттерінде),
яғни, ішкі мүшелердің бетінде (қарынның, тыныс ... ... Дене ... ... мен бір ... жағдайын білдіретін
түйсінулер.
Бірінші топтағы түйсінулер:Оған көру, есту, иіс, дәм, тері ... ... ... ... денені тең басу, органикалық түйсінулер жатады. Қалғандары
үшінші топтағылар.
Ә.Алдамұратов: ... ... ... ... мен ... жеке
қасиеттері мен сапаларының мидағы бейнесі болып табылса, ал қабылдау ... мен ... ... тұтастай бейнелеуі болып
табылатын тікелей танымдық процесс. Қабылдау түйсіктегідей бір
ғана талдағыштың (ана томиялық-физиологиялық жүйке аппараты. –
Қ.Жарықбаев.) қызметі емес, ол ... ... ... ... дәм, ... ... ... жұмыс атқаруымен пайда болады.
Құбылыстар мен заттарды қабылдау процесінде бұрынғы тәжірибенің ... ... ... ғана әсер етіп ... ол адамның ойы мен іс-
әрекетін де билейді».
Қ.Жарықбаев: Елестету мен түйсік. «Елестеуді ... пен ... ... көпір деуге бо лар еді. Ол ... адам ... ... аз да ... ... ... алуға мүмкіндік алады. Орыс
физиологі И.М.Сеченов оны «Заттық ... деп ... ... ... ... есте сақтауға, сол заттардың басты белгілерін
көрсететін ой-тәсілдеріне (талдау, жинақтау, ... ... т.б.) ... оның ... ... ... белгілі бір зат жөнінде елесіміз болса ғана, біз оның ерекшелігін,
не үшін ... ... ... да, еске ... сақтай алатын боламыз».
Сипап сезу түйсігі. Ол жөнінде таным процесіне байланысты ең ... ... орыс ... И.М.Сеченов. Оның тұжырымдамасы бойынша, Қазақ Кеңес
энциклопедиясында мынандай ортақ пікір айтылады:
«Сипап сезу ... ... ... ... ... актив (саусақ,
алақан), тікелей және аспаптық (құрал-аспаптар арқылы сезу) болып бірне ше
түрге бөлінеді. Осы ... ... адам ... ... ... ... ... үлкен кішілігін, кедір-бұдырлығын, қатты-
жұмсақтығын, ыстық-суықтығын ажыра та ... ... ... ... ... таң ... ... дамытуға болады. Мәселен, тәжірибелі
диірменші
ұнды алақанына уқалап көріп, оның сортын, сапасын, саласын айырады, тіпті
оның қай ... ... ... ... ... ... бере
алады.
В.А.Сухомлинскийдің «Адамның асқан сұлулығы оның сезгіштігі» деген
сөзімен қорытындымды аяқтағым келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Негізгі әдебиеттер.
1. ... ... ... ... Алматы – Дарын-2003.
2. Жарықбаев Қ.Б. Жалпы психология. Алматы,2004.
3. Жарықбаев Қ.Б. Жантану негіздері. Алматы,2002.
4. Жарықбаев Қ.Б., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе. А., ... ... ... / ... Ә. ... ... Ж.И. ... Алматы, 2005.
7. Жалпы психологияға кіріспе \ оқу құралы. С.М.Жақыпов. А.,2007
8. Сәбет Бап-Баба. Жалпы психология оқулық. ...... ... Қ.Б. ... ... 2008
10. М. Мұқанов. Бақылау және ойлау. ҚМБ, Алматы, 1959.
11. М. Мұқанов. Жас ... және ... ... ... ... Тәжібаев. Жалпы психология. – А., 1993.
13. А. Темірбеков, С. Балаубаев. Психология. – А., 1996.
14. Н.М. Итбаев. Жалпы ... ... ... Қ.Б. ... ... Алматы, 2004.
16. Жарықбаев Қ.Б., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе. А., 2000.
17. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – А., ... Қ. ... Ә. ... ... терминдерінің орысша-қазақша
сөздігі. Мектеп, Алматы, 1976.
19. Н.М. Итбаев. Жалпы психология.-Ақмола, 1992.
20. Ә. Алдамұратов. ... ... ... ... ... Р.С. ... ... 1. Москва, 2003.
2. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. 4-е изд., Спб, ... ... Ю.Б. ... в общую психологию. Москва, 2002.
4. Климов Е.А. Основы психологии. ... , ... ... П.Я. ... в психологию. М., 1999.
Интернет – ресурстардың тізімі
www.koob.ru ... ... ... - ... лат. receptos — ...... жүйке
талшықтарының соңғы сезгіш ұштары.
2. Психофизиология — психиканы оның ... ... ... ... ... мен ... пәнаралық зерттеулер саласы.
3. «Сенсибилизация» - (латын сөзі қазакша мағынасы — сезгіш)
4. «Адаптация» - ... сөзі ... ... бейімделу деген мағынаны
білдіреді).
5. «Синестезия» - (грек сөзі қазақша мағанасы қосарласқан түйсік дегенді
білдіреді).
6. Афференттік – ... ... ...... ... Бинуралды есту – екі құлақпен есту
9. Адаптация - (лат. ......... ... ... ... құрылысы мен қызметі жағынан белгілі бір
тіршілік ортасына бейімделу процесі; бір биологиялық түрдің
морфофизиологиялық ... - ... т.б. оған ... табиғи
ортада өзіне тән өмір сүруіне мүмкіндік беретін ерекшіліктері.
10. Абсолюттік есту – ... ... ... Иван ... ... - Ұлы ... ... физиолог.
Рязань, Ресей империясында дүниеге келген.
12. Шерирингтон Чарлз Скотт ... - ... ... , ... физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығының иегері.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Курстық жұмыс
Тақырыбы: Түйсік бейнелеудің алғашқы ... және ... ... ... уже ... +1 этой ... ... ________________
Тексерген: _______________
Алматы, 201_ ж.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..........................................3
1.Түйсік туралы жалпы
түсінік....................................................................4
1.1Түйсіктің физиологиялық негіздері мен қасиеттері
................................6
1.2 Түйсіктің
түрлері.....................................................................
............ ..... 12
2. Түйсік ... ... және ... ... ... дамуы мен
қалыптасуы.............................................................25
2.2 Түйсіктің қарым-қатынаста, еңбекте дамуы
...........................................26
2.3 Түйсіктің адам тіршілік іс-әрекетіндегі
рөлі............................................28
Қорытынды...................................................................
.....................................30
Пайдаланған әдебиеттер
тізімі......................................................................
...32
Қосымша
............................................................................
................................33

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сана туралы8 бет
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Қате және қате сөйлеу мәселелері6 бет
Бифуркациялық диаграммалар5 бет
Болмыс17 бет
Дүниенің болмысы, оның мәні және материя туралы түсінік4 бет
Онтология – болмыс туралы ілім10 бет
Психиканың қалыптасуы мен дамуы3 бет
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь