Мұстафа Шоқай. Саяси сауаты

1. Мұстафа Шоқайдың өмірбаяны
2. Саяси сауаты
3. Шығармалары
        
        Саяси сауат
Мұстафа Шоқайдың өмірбаяны негізінен анықталып ... ... әлі ... дүдәмал тұстары бар. Ол әлі анықтала жатады деп ойлаймын. ... ... ... ... ғана ... ... әлем ... із қалдырған
адамның өмірбаяны ұзақ жылдар зерттеле түспек.
Мұстафа Шоқай Қызылорда облысының Сұлутөбе ауылында дүниеге келген. ... да екі ... ... бар. ... Сұлутөбенің атын басқаша айтады.
Бірақ негізі туған жері осы ... ... ... ... ... қазақ балаларының тағдыры қандай болса, Мұстафаның да тағдыры
сондай. Бірақ оның екі ерекшелігі болды. Бірінші, Мұстафа ... ... ... шонжар, Хиуа ханының үлкен датқасы болған Торғай ... ... бала ... ... — Хиуа ... ... үшін
қазақтардың қаншама соғысқаны, қай жерде қандай ... ... ... ... ... әңгімелер. Өзінің туған анасы сондай соғыстарда
қолына ту ұстап, топтың басында жүреді екен. Анасы ертегі-жырға өте ... және ... ... ... ... беріп отырған көрінеді. Осы ... ... ... сол кездегі басқа балалардан бөлек, үлкен ... деп ... өз ... ... ... бір ... келтіреді. Хиуаның ханы
Торғайдың сүмбіле сұлу, жүйрік атына қызығып, тартып әкетеді. Батыр Хиуа
ханына жалғыз өзі ... ... ... ... хан сарайынан атты мініп
алып кеткен екен. Сонда хан қарап тұрып: “Тимеңдер ... ... ... ... ... ... Осы ... ел арасында аңыз болып кеткен. Торғайдың
ержүрек, ештеңеден қайтпайтын мәрт мінезі ... да ... ... ... ... ол ауыл ... оқыған, кейін Қызылордада мектепке барған.
Бірақ Қызылордадағы мектепке қанағаттана қоймаған ... ... ер ... ... ... ... Мұстафа жай ғана, оқыған
көп қазақтың бірі болып қалар ма еді, кім ... ... ... өжет болып өсуіне, революциялық жолға түсуіне шағын ғана ... әсер ... ер ... ... ... ... бітіреді. Бұл 1910 жылы
болған оқиға. Мектепте және бір бала ... ... ... Осы медальдарды
тапсыруға гимназияға Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы ... ... кісі ... Былай қарасаң, жай ғана салтанатты ... ... ... қана ... ... ... ... дертіне шалдыққан адам еді.
— Қанеки, мен кімге ... — деп ... ... ... ... ... ... Шоқаев деген балаға, күміс медальды Запреметов
деген балаға тапсырасыз, — дейді гимназия директоры.
Әрине, Мұстафа ... ... шыға ... ғой. Егер ... ... ... ... Мұстафаға тапсырса да көнер ... бір ... ... ... ... ... алтын медальды
Запреметовқа берген кезде әлгі орыс баласы: “Мен мынадай медальды алмаймын.
Бұл әділдік болмайды. ... ... ... ... мен бас ...... кезде шу көтеріледі. Бүкіл гимназияның балалары ұран тастап: “Мұстафа,
Мұстафа!” — деп ... ... ... ... оны басқысы ... ... ... ... ... балалары төбелеске шығып
кетеді. Генерал-губернатор Самсонов сол арадан ... ... ... ... ... ... өте дөрекі генерал ретінде белгілі. Оның ... ... ... ... ... ... ілгізіп, бір масқара болған
екен. Сол қылығы үшін ... ... шыға ... ... ... ... ... халық (көпшілігі мұсылмандар) Самсоновтың
Түркістан өлкесінен кетуін талап еткен.
Осындай ... ... ... ... ... ... ... деуге
болады.
Ұстаздар. Үлкен қайраткерлердің өмірбаяндарын қарап отырсаң, ... ... адам ... ... ... ... жолға түскенін
байқайсың. Мұстафаның Қызылордада жүрген кездегі ұстазы Иван Наливкин деген
кісі еді. Ташкентке келген кездегі ұстазы Т. ... ... кісі ... ... тегі ... ... ... кеткен аса зиялы адам болған. Осы ... ... ... жаны ... оның ... ... ... түсуіне әсер еткен. Санкт- Петербургтегі кезең Мұстафаның
жай ғана бунтарь емес, саналы түрде революциялық ... ... жол ... ... ... ... ... Дума деген думалар болды. Патша халық
көтеріле бастаған ... не ... ... Дума ашуға мәжбүр болған. Думаға
бұратана халықтардан да депутаттар кіре ... кез. ... ... Мұстафаның көп көмегі тиеді. Ол депутаттардың
хатшысы, аудармашысы ретінде көзге түскен.
Бірте-бірте Мұстафа империя дегеннің не екенін, ... ел ... ... ... бастады. Бостандық жолын студент кезінің өзінде іздестірген.
Көптеген кітаптарды серік етіп, империялардың тарихын оқу, бостандық ... ... ... оқу ... көзі ашық ... ... ... кезде қазақ даласында Алаш азаматтары бой көтере бастаған. Солардың
көпшілігінің ... ... ... еді. ... ... ... ... болды. Патша бір рет Думаны таратып жіберіп,
екінші рет қайтадан сайлау өткізуге мәжбүр болған. Бірақ бәрібір, ... бой ... ... ... ... айналып, өздерінің дегенін
істетіп отырған.
Сол уақытта Әлихан Бөкейхановтың Алаш көсемі болғаны белгілі. Оның оң қолы
мен сол қолы ... ... пен ... ... еді. Осы ... де
Мұстафаның тағдыры тығыз байланысты.
Мұстафаның саясаткер, қайраткер, ... ... ... ... ... ... 1916 ... көтеріліс. Бірде генерал Анненковқа ... ... ... стенографиясымен танысқаным бар. Сонда ол: “ Революцияны
1917 жылы біз бастаған жоқпыз, шын ... 1916 жылы ... ... ... ... ... соғысып, өзімен-өзі болып жатқан Ресей
тылында, алыстағы қазақ жерінде ... бұрқ ете ... ... ... 1916 жылғы көтеріліс анық зерттеліп болды деп айта ... ... ... бұл ... ... барынша жоққа шығаруға
тырысты. Жалғыз Амангелді батырдың ... ... ... ... ... көтеріліс болған сияқты көрсетті. Сол кезде көтеріліс ... алып ... еді. ... ... ... көптеген батырлар
шыққан болатын. Егер кеңес тарихшылары негіздегендей, көтеріліс бір ғана
облыста ... ... ... ... батыста немістермен соғысып жатқан
армиясының генерал-лейтенант Лаврентьев бастаған үлкен бір ... ... алып ... Торғай өлкесіне төге салмас еді. Жетісуға бөлек армия
алып келген. Сөйтіп, өзі әлсіреп ... ... ... күштерді қазақ
даласына әкелуге мәжбүр болған. Қазақ даласын­дағы 1916 ... ... ... ... өте ... революциялық көтеріліс болды. Бұл
жай ғана бас көтеру емес, саналы түрде патшаға қарсы шығу еді. ... ... ... ... қарсылық көрсетті. Әскерге бала
бермейміз деуге басқа халықтардың шамасы келген жоқ. Армияға, ... ... ... қана ... ... ... қатты қантөгіс болғаны белгілі. Мен архивте жатқан
Ә.Жанкелдиннің материалдарымен де ... ... ол ... ... ... солтүстік облыстарының (негізінен Торғай облысының) қазақтары Иранға
кетуді ойластырдық. ... ... елші ... ... әмірі өз жері
арқылы Иранға жол ашып ... ... ... ... олар жай халықты
әскермен қоршап, жылжып отырған ғой. Сырдариядан өткен, Бұхар ... ... соң оның бас ... жолығып, ертеңнен бастап соның жері арқылы
өтуге келісім алады. Келесі күні ... ... ... тақтан
құлады” деген жеделхат келеді. Содан Иранға бет ... бір ... ... ... ... қайтады.
Осындай ғажап тарихымыз бар. Мен тарихшы емеспін. ... ... ... фактілерді неге айтпайтынына таң қаламын. Әліби
Жанкелдиннің жазбалары стенографиямен түсірілген. Үш адам өкіл отырып, ... НКВД ... бар, ... ... Мұндай жағдайда жүрдім-
бардым оқиғаларды жай ғана айта салмайды ғой.
Сол 1916 жылғы көтеріліс қазіргі Өзбекстанға қарасты Жизақ облысында да ... ... еді. ... ... фракциясында жұмыс істеп жүрген Мұстафа
болашақ Уақытша үкіметтің төрағасы Керенскиймен ... ... ... болып келеді. Ел арасына тарап кеткен мынадай бір әңгіме бар.
Керенский ... ... “Ал, ... көтеріліс болған ... бе ...... ... ... ... ... сіз
тұрған төмпешік қаланың дәл ортасы еді. Қазір қалада үй қалмаған, тып-типыл
болған”, — депті.
Керенский: Апыр-ай, бұл не ... ... деп ... ... ... сапарында Керенский Ташкенттегі Еникеев деген қарт ... ... ... ... бір ұлы, сұлу бір қызы бар ... Сұлу ... ... бір сұлу келіншек жүреді. Ол Мұстафаға арнап бірнеше ... ... ... ... білгені, ол кісі Ташкенттегі опера
театрының әншісі Мария Горина екен.
Түркістан республикасы. Кеңестік кезеңде ... ... ... ... ... ... Оның ... қолдарынан келгенше
төмендетіп, берекесін қашырды. Шын мәнінде Түркістан республикасы адамзат
тарихындағы интеллектуалды биік ... деп ... ... ... ... Париж коммунасы қаншалықты зор әсер еткені ... ғана ... ... ... ... қарапайым халық басып алып,
корольды дарға асқаннан кейін 72 күн бойы ... ... ... ... ... көсемдер көбейіп кеткен. Әркім өзіне тартып, кейін
Франция қанға тұншығып барып басылды. Париж коммунасы билік ... 72 ... ... ... сияқты әлемдік деңгейдегі үлкен қайраткерлер көзге
түсті.
Түркістан республикасының тарихы — бар болғаны 62 күн. Ең ... ... ... Бұған жұмысшылар, шаруалар, солдаттар, әртүрлі ұлт
өкілдері қатысты. Жан-жақтан ... ... бір ... ... ... Оның шын ... халықтық сипат алғанына бір мысал
келтірейін.
Ашхабаттан, Жетісудан, Ферғана мен ... ... ... ... ... ... немістер эшалон-эшалон болып Ташкентке төгіле
бастаған. Барлық ... ... ... республикасы жасасын!”
деген ұрандар жазылған. Осы қозғалыстан шошып ... ...... ... бірнеше рет Лениннің өзі бастап, Сталин қостап, Мұстафаға
ұсыныс жасайды.
“Түркістан республикасын ... ... ... ... ... сен
бізді мойында, Кеңес өкіметін мойында”, дейді. Бұған Мұстафа көнбейді.
Мұстафа мен Әлихан Бөкейхановтың, Мұстафа мен ... ... ... осы ... ... ... ... та, Рысқұлов та ... ... ... ... автономия болайық. Қала салайық,
ауылдарды көр­кейтейік, мектеп ашайық. Әбден ... ... ... ... Оған ... ... деген. Қан төгілуін қаламаған. Мұстафа Шоқай
бұған бірден келіспеген.
Мұстафа өз кітабында жазады. ... ... окоп ... ... ... ... қайта бастаған кезде, темір жолда шығысқа бара ... ... ... ... тиелген составтарға жол бермей, олар
кез-келген станцияларда бірнеше ... ... ... ... ... ... үшін ... Бөкейхановтың өзі кетеді. Сосын: “Менің өкілім
сен боласың, Орынборға ... деп ... ... ... ... ... ... бір-ақ күн қатысып, іштей келіспей Ташкентке
кетіп қалады. ... ... ... да ... ... ... ... Бірақ бұл
Орынбордағыдай “киргизский” съезд емес, Түркістан халқының жұмысшы, шаруа,
солдаттар және ұлттар съезі еді. ... ... ... ... ... ... И. ... танып қалып: “Жолдастар, бізге Мұстафа Шоқайдың
өзі келді. Төрге шақыруға рұқсат етіңіздер”, — дейді.
Ол кезде Мұстафаның аты ... ... Зал тік ... Мұстафаны төрге
шығарады. Мұстафа бірден сөйлеп кетеді, бірнеше рет сөйлейді. ... ... ... ... ... ... ... Горина: “Мен әнімді бірінші
қатарда отырған Мұстафа Шоқаевқа ... деп ... ... күйеуі ақ гвардияшы офицер еді. Ол үлкен дау ... ... ... ыза ... ... салынып кетеді.
Қанды қырғын. Желтоқсан айының басында революцияға әбден беріліп,
қанаттанған ... ... ... ... ... ... ... Бұларға көшеде күтіп тұрған еуропалықтар қосылады. Араларында
Доррер, Наливкин бар, Орта Азияны мекендеген ... мен ... ... мен ... ... да ... бар, барлығы қолдарына ту
алып қаланың орталық бөлігіне бет алады. Шыршық өзенінің жаңа ... ... өте ... ... төрт ... пулемет құрып қойған большевиктер
халықты қанға бөктіріп, қырып ... Бұл ... ... ... да ... екен. Сол күннің ертеңінде ... ... ... ... ... ... қалай қырғаны Мұстафа Шоқайдың
өзінің кітабында да бар. Саясатқа жүйрік большевиктер енді ... ... сала ... ... мен ... ... соғыс шығарады.
Ташкентке келе жатқан составтарда ұлтаралық қақтығыстар туғызады. Өзбектер
мен тәжіктерді, тау қырғыздары мен ... ... ... ... ... отыр. Бұлар ертең өзбектерді де, тәжіктерді де,
қырғыздарды да қазақ қылып алады. ... бәрі ... ... ... ... ... ... ба?” — деп өсек ... ... ... ... ... ... түркімен делегациясы кетіп қалады.
Осыдан кейін Мұстафа Шоқай Түркістан республикасының астанасын Ташкенттен
басқа жаққа алып кетуді ... ... ... ... Қоқан қаласы
болды.
Қоқан кезеңі. Қоқанға көше салысымен революциялық іс, ... ... ... Аз ... ішінде 12 министрлік құрылады. Мұстафа өзінен
гөрі сәл жастау, Мұхаметжан Тынышпаевты бірнеше рет ... ... ... ... ... көндіреді. ... ... және ... ... ... ... ... Екі айдан
сәл-ақ асатын мезгілде ішкі істер ... ... ... ... ... айта ... ... кейін Кеңес өкіметіне қарсы шығып, 40-шы
жылдарға дейін қарсылық ... ... ... ... ... милициясы еді.
Екі айдың ішінде 2 мың адамнан ... ... ... оның ... ... банк, қазіргі тілмен айтқанда, мақта-мата кластері ... ... ... ... көп ақша түсе ... ... республикасының мән-мағынасын түсіндіріп, оларға өкілдер
жіберді. Өстіп, енді-енді жанданып келе жатқан кезде, ... ... ... да ... ... Қоқан қаласының маңайындағы
өзбек ауыл­дарына “қазақтар түбі сендерді аямайды, сақ ... ... ... ... Мұхаметжан Тынышпаев Верныйдағы ұл балалар гимназиясында оқыған.
Сол класта Михаил Фрунзе деген молдаван бала да ... ... ... ... ... Темір жол институтына түскенде, Фрунзе әскери
жолмен кеткен. Тынышпаев Қоқанда премьер-министр болып тұрғанда, Фрунзе аты
дүрілдеген қызыл әскер ... ... ... ... Ташкентке келіп
түседі. Ташкенттен Фрунзені бірден Қоқанға қарай жібереді. Ол өте талантты,
дарынды қолбасшы болған. Қоқанды қалай ... ... ... тез ... ... ... ... республикасының басшылығы Қоқанда, хан
сарайында жиналыс өткізіп отырғанда, таңғы сағат 11-де Фрунзе жіберген өкіл
келіп, премьер- ... хат ... Бұл ... ... ... мені ... жалғыз ұлы Ескендір ағамен көп араласуға жазды. Ол
кісі кейде ... ... ... ... — деп ... тағдырын айтатын. Соны
мен санама әбден хаттап алатынмын. Көптеген ... ... ... бірі ... жазған Фрунзенің хаты.
“Бір жапырақ қана қағазға жазылған ... әкем ... ... ... ... ол ...... Фрунзе, — Мен Қоқанды ... ... ... түс ... бастаймын. Зеңбірек көп, оқ та көп. Пулемет бар, әскерім жақсы
қаруланған. Қоқан қаласы жермен-жексен ... ... ... ... ... да қаш”
Бұл хатты Тынышпаев Мұстафа Шоқайға көрсетеді. Мұстафа министрлерге хатты
оқып береді. “Не істейміз?” — дегенде бәрі: ... ... ... ... — дейді. “Біздің екі мың ... не ... ... жүз мың ... ... тұр ... — деп ... де
болған. Сонда Мұстафа: “Болашақ ұрпағымыздың сағы ... аз ... ... та, ...... ... ... уақыт берем деген Фрунзе жарты сағаттан кейін ... ... ... сағат зеңбіректен снаряд жаудырады. “Осы ... 60 мың ... бар ... 20 мың ғана адам ... деп ... өзі. Жазықсыз бала-шаға, кемпір-шал, қатын-қалаш ... ... ... мұнымен бітпейді. Бұның алдында да бір ... ... ... ... ... берсем, артық болмас. Шабуылдың
алдында қызылдар М.Тынышпаевтың баласы Ескендірді ұрлап кетеді. Оны апарып
бір ... ... сол ... тағы да: ... сен ... кет! Кетпесең, балаңды өлтіреміз!” — ... ... ... Кішкентай Ескендірді оның немере ағасы Оспан деген кісі құтқарып
алған екен.
Шырғалаң. Түркістан республикасының барлық басшылары ... ... ... ... бір ғана ... бар еді. Ол ... ... кеткенде бір
қышлақтың жастары, большевиктердің ... ... ... қорлайды.
Шоқынған дейді. Большевиксің деп ұрып соғып, дарға аспақшы болады. ... алып ... ... ... ... ... ... бір өзбек Мұстафаны
бірден танып: “Не істеп жатырсыңдар? Бұл ... ... ... ... ғой! Төреге сендер қалай қол жұмсадыңдар?!” — деп айқай
салады. ... ... ... ... сыйлайды ғой. Әлгілер: “Кешіре гөр,
кешіре гөр” — деп бастарын иіп, жерге ... ... ... ... Горина. Ташкентке әрең жеткен Мұстафа Мария Горинаны тауып алады.
Қала сыртындағы үйіне түнде ... ... оны ... ... ... іздеп
жүрген қызылдардан жасырып, қаладан қалай алып кетуді ойластыра бастайды.
Мария бұл кезде Түркістан соғысында жараланған ... ... ... ... болып жүрген. Ол вокзалға барып, Петербургке жүретін
пойыздың басшысымен келісіп, ... ... ... ... ... ... тұла ... дәкемен орап, жаралы ... ... ... алып келе ... ... ... ... кезде Мұстафа
мазасызданып, Марияға: “Қол-ая­ғымды шешіп, ең болмаса бір сәтке терезеге
алып баршы”, — деп өтініш жасайды. ... ... ... ... Сұлутөбеде тұрып қалады. Мұстафа шыдай алмай, киімін киіп ... Сол ... ... бір ... ... ... шошып кетіп, вагонға
қайта кірмекші болғанда, жеңгесі жүгіріп келіп, бас салып құшақтайды.
Қасында еріп ... 6-7 ... ... ... сенің көкең, Мұстафа” — дейді.
Мұстафа баланы тік ... ... ... “Үлкен азамат бол” — деп
батасын береді.
Бұлар алдымен Орынборға, одан Екатеринбургке барады. Ол ... ... ... ... ... досы генерал Колчакты өлтірудің ... ... ... ... бомбысынан Колчак аман қалады. Енді Мұстафа мен
Чайкин Марияны қалдырып, өздері Кавказға қарай қашуға мәжбүр ... ... ... ... ... Сол ... ... келеді деп айтып
кетемін. Сені ешкім сатпайды”, — дейді Мұстафа әйеліне. Марияның өмірі 40-
50 ... ... ... мол ... Ол өзінің кітабында қазақ
даласынан қалай өткенін, ... ... ... қалай
Маңғыстауға келгенін, Маңғыстаудан Дербентке кемемен қалай жеткенін жазады.
Ол кезде Кавказ ағылшындардың қолында еді. ... ... ... ... ... ... ... екен. “Көзімді ашсам форма киген қап-қара
біреу тұр. Формасы ағылшын армиясыныкі. Негрді өмірімде ... ... ... ... ол ... Сіз ... ба? — дейді негір.
— Иә, Мариямын.
— Сізді комендант шақырып жатыр.
Әлгі жерде Марияға жақсы киімдер, қаражат ... ... ... ... ... Мұстафалар ары қарай, Тбилисиге кетіп қалған екен. Мария
бөгелмей арттарынан қуып, екеуі Тбилисиде кездеседі. ... сол ... ... ... ... ... ... көмектесе бастаған. Бірақ 5-6
айдан кейін Қызыл армия ... да ... ... ... ... ... ... бұлар Батумиге қашады. Сол ... ... ... ... келеді.
Сталин. Сталиннің жек көретін екі үлкен жауы болған. Біреуі Троцкий де,
екіншісі Мұстафа Шоқай. Троцкийден билікке таласады деп ... ... ... ең бір ... ... ... алып кетеді деп қорыққан.
Сондықтан Мұстафа ... ... ... өтер ... оның ... бір ... Сол шпион Батумидан бастап, Мұстафаның отбасымен бірге жүреді. “Ол
науат сататын саудагер еді”, — дейді Мария ... ... ... бір ... ... ... ... қайтып келе
жатқан Мұстафаға біреу шабуыл жасайды. Бірақ өлтіре ... ... ... еңсеріп, бетін жасырған шүберекті ашып қалса, өзінің үйінде
жүрген адам ... Әлгі ... ... ... ... ... Шоқай өз кітабында жазады.
“Парижде жүргенімде оқыған бір азамат келді. Қызылдармен ... ... ... Мен оны іске ... ... жұмысына араластыра
бастаған едім. Бір күні шикілігін сезіп қалдым. ... ашық ... ... ол жігітім мойындап, қашып кетті. Өзін-өзі әшкереледі”, — дейді ол.
Мұстафаны өлтіруге жіберілген үшінші жансыз, Ташкенттен ... ... келе ... ... ... ... ... жанындағы
бала. Аты — Байдырахман. Байдырахман комсомол мүшесі, жақсы оқыған, өжет,
сымбатты, ұзын бойлы ... ... ... ... қызметі ұнап, НКВД оны
Харьков ... ... ... ... ... оқып жүргенде
қалалық партия комитетінің екінші хатшысының қызына ... ... ... ... ... алып, НКВД-ның адамдары:
“Мұстафаны білесің бе?” — деп ... ... ... байланысы барларды
тұтқындап, атып ... кез. ... ... ... ... Сол үшін ... ... әбден ұрып-соғады. Есін жинағанда: “Мұстафа
Шоқайды ... бе?” — деп тағы ... ...... бұл. ... кездескенде: “Жарайды, сен Мұстафаны білмеймін дейсің, оның туысы
екеніңді біз білеміз”, — деп Мұстафа екеуінің өмірбаянын ... ... ... ... тұрған жігіт аналар айтып тұрған соң, мойындауға ... ... ... ... ... ... Сонда ұрып-соғып, 1941 жылдың
қараша айының аяғында Украинаға алып келеді. Сол кезде Батыс ... ... ... ... ... ... тағы да ұрып-
соғып, сол ... ... ... ... ... ... ... құрып
отырған Мұстафаның қолына түсіреді.
Байдырахманның тарихын маған тағдырдың өзі сыйлады деп ойлаймын. Ондай
адамның бар ... ... ... Бір күні ... ... ... марқұм Бақытжан Жиенбаев мені үйге іздеп келді.
— Әкім, сен Мұстафа ... ... жүр ... Мен ... бір ... ... Жасаңыз...
Ол мені Байдырахманмен таныстырды. Бұл кезде Байдырахман Ресей армиясының
запастағы ... ... Көп ... ... ... ... армиясына
қызмет еткен. Ол кісімен бірнеше күн бірге болып, киноға түсіріп, ... ... ... ... Өкінішке қарай, сол таспаларды ... ... ... қыз ... ... ... ... Мұстафаны өлтіруге барған Байдырахман оны өлтіре алмаған. ... ... ағам ... шай үстінде: “Торғай атам ... ... ... ... қойныңда шұбар жылан жатыр ғой” деді”,— дейді Байдырахман.
— Біліп қойған екен деп ... ... ... бетіме қарап отырды да:
“Сенің мұнда келмеске мүмкіндігің жоқ ... ғой. Қай бір ... ... ... ... сен мұны қой. Мен хат ... беремін, бір жігіттер
сені Ыстамбұлға алып кетеді. Сонда институтқа түсесің. Болашақ ... сен ... ... ... ... сол күні болған және бір оқиғаны айтады. ... ... ... әлдебір өлім лагеріне барып келді де, тұнжырап ұзақ ... ... ... мен ... ... ... сөз сөйледім. Мен
сендерге немістерге беріл деп ... ... аман ... ойлаңдар.
Түркістан республикасына қызмет етуді ойлаңдар. ... осы ... ... ... алға ... дедім. Жиналғандардың жартысына
жуығы алға шығып, жартысы шықпай қалды” — деді.
Мұстафа комендатураның ... ... келе ... ... ... ... ... бұрылып қарап едім, жаңағы менің үгітіме көнбегендерді
қырып салыпты. Соны көргенде есім ... ... ... ... ... болдым” — деп ол қатты күйзелді. Содан отыра қалып жазу
жазды, — дейді Байдырахман. — Бір ... бері кел деп ... ... ... хат ... ... ... дүниедегі ең зиялы халықтың бірі. Әлем тарихына Бетховен,
Гете, Гейне сияқты ірі тұлғаларды ... ... ... ... ... қылықтарыңызға мен түсінбеймін. Бұл варварлардың қылығы. Қолға түскен
әскери тұтқындарды менің көзімше қырып салды. Осыған наразымын”. ... ... ... ... берген неміс офицерлерінің бірінен беріп жібереді.
Қол қойып отырғанда Мұстафа Байдырахманға: “Мен ... үкім ... ... ... ... ... мені бұлар аман қалдырмайды”, — дейді.
Бір ғажабы, Мария жеңгемізді көрмеген Байдырахман ... ... ... да тура осы оқиға бар. Хатты Гитлердің идеологияны басқаратын
Розенберг деген министріне ... Сол күні ... ... ... ... Барған соң Берлиндегі ақсүйектер жататын ауруханаға жатқызады.
Үш күннен кейін Мұстафа қайтыс болды деген хабар ... ... ... ... ... ... пікір бар. Әркім ... ... ... ... ... ... Гитлер өлтірді дейді. Және
Мұстафадан кейін Түркістан қозғалысына келген белгілі қайраткерлердің ... Мен бұл ... ... ... ... емеспін.
Бірақ, логика бойынша жаңағыдай хатты алған соң Мұстафаны кім өлтіруі
мүмкін? ... мен ... ... ... бұл ... ... ... “Берлинге қарай қара мәшинемен Мұстафа кетіп бара ... ... ... деп ... Мұстафа Шоқайдың өмірбаяны
2. Саяси сауаты
3. Шығармалары
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Тақырыбы: Мұстафа Шоқай
Орындаған:
Тексерген:
Алматы 201- ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
Алаш тұлғаларының көзқарасындағы үндестік5 бет
Алашорда10 бет
М. Шоқайдың өмірі мен шығармашылығы9 бет
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Мұстафа Шоқай және тұтас Түркістан идеясы51 бет
Мұстафа Шоқай.Өмірі.Зерттелуі51 бет
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметі11 бет
Мұстафа Шоқайұлының Тәуелсіздік жолындағы саяси қызметі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь