Ақпан Әйітбекұлы

Жоспары:
1. Өмір жолы
2. Өлең, толғаулар
        
        АҚПАН ӘЙІТБЕКҰЛЫ
(1837-1874).
Жоспары:
1. Өмір жолы
2. Өлең, толғаулар
Жұбаназар Асанов,
Филология ғылымдарының докторы
Ақтөбе қаласы.
«Ақтөбе» энциклопедиясында: «Ақпан Әйітбекұлы ... ... ... қалған мұра - 1855-58 жылдары Есет Көтібарұлы
басшылық ... ... ... ... бейнесін жасауымен
ерекшеленеді», – делінген /1.228/. Кеңес заманында ұлттық сананы тұншықтыру
мақсатында ... ... ... де, ... ... беттерінен
«1855 - 1858 жылдардағы Шекті руы ... ... ... ... ... ... біржолата жойылып кете қойған жоқ. Мысалы:
«Қазақ мемлекеттік ... 1957 жылы ... ... ССР ... ... «1853 жылы Перовскийдің Ақмешітке жорығы кезінде патша
өкімет орындары шекті руының ылаушыларымен қоса 4 мың жүк ... ... Бұл ... ... ... талап еді, сондықтан олардың
арасында наразылық туғызды. Олар түйе беруден бас ... ... ... көше ... ... бұл баскөтерісіне Кіші жүздің ірі феодалы,
батыр Есет Көтібаров басшылық етті», – делінген /2.367/. ... ... ... осы ... жолындағы көтеріліспен тікелей байланысты.
Қазақ тілінде сауат ашқандар ішінде «Айман-Шолпан» ... ... жоқ, ... ... басылымдарды былай қойғанда ол ... ... ... да, Есет те сол ... ... ... батыр Сырым
Датұлы бастаған көтеріліске белсене қатысқан /3/.
Сондай әкеден тәрбие алған, ... ... ісін ... ... ... езгіге қарсы күресі дәл 1853 жылы емес, әрегіректе
басталғанға ұқсайды.
Тарихшы А. И. ... ... ... ... ... ... ... на Сырдарие, его сообрат батыр Исет Кутебаров, сын
батыра ... ... ... султана Каратая, а потом хана Ширгазы,
подвизался на верховьях реки Эмбы. Исет во ... ... ... был в ... его ... – дейді /4.407-409/.
Ал, Ресей соғыс министрлігінің полковнигі Л. ... ... ... ... ... «Были чикалинские батыры Джанхожа
Нурмухамбетов и Исет Кутебаров. С ... тот час же наше ... и ... себе ... ... ... его ... стали
известны с 1833 года угон казачьих лошадей с ... ... ... ... ... депті /5.66/.
Осы деректердің өзі-ақ Есеттің отарлаушылар мақсатын ерте түсінгенін
аңдатады. Мұны айтып отырған ... ат ... ... ... жанына
ерген Ақпанның жалындаған жастық шағы түгелдей күрес үстінде ... ... ... оның ... да осы ... ... арпалысқа
бағышталған.
....Қарт бурадай қаһарлы,
Патшаға қазақ бағынбас,
Ер Есеттің діні азбай.
Ер Есет елдің басы еді,
Арыстандай азулы,
Әруағы ... ... ... ... ... ... ... шағында-ай,
Бес Шектінің баласы,
Сонда бөліне көшкен емес пе,
Бұлдыраған сағымдай.
Бөліне көшкен Есетке,
Бірің көмек бермедің,
Қайтсін тауы шағылмай.
Есетке бермей тізгінді,
Жазулы ... ... ... ... ... /6/ ... бес баласының бірі – Баубек. Баубектен – Көкбөрі, Темірбақты,
Жанқылыш. Ақпанның тегі Жанқылыш, оның ішінде Есенгелді ... ...... 1837 жылы Сыр мен Елек ... ... көшіп жүрген
көшпендінің отбасында дүниеге келген, 1874 жылы Хорезм ... ... ... ... ... ... ... өткен Ақпанның туған,
өлген жылдары екі жерде көрсетілген. Біреуі әйгілі ... ... ... ... ... ... Құрманғалиевтің жеке архивінде,
онда: Ақпан Әйітбеков (1837-74). «Жырау. Алақозы» делінген. Алақозы казіргі
Шалқар ауданыңдағы Борсық құмы /Ұлы Құм/ ... елді ... ... ... жоқ, ... Ырғыз, Шалқар өңіріне әлденеше
келген; Сары Батақұлының, Сарышолақ Боранбайұлының әндерін репертуарына
енгізген. Әнші ғана ... әрі ... ... ... ... толғау,
дастандар да жинаған.
Екінші деректі біз «Азаттықтың ... атты ... ... ... ... Шекті Бәубектен тараған Есенгелді аталығындағы Ақпан
Айтбеков (1837-1874) заманында өз өңірінің шығармашысы, ақын болған. Ақпан
«Есет батыр» ... ... ... ... ер ... ... қаһарлы,
Патшаға қазақ бағынбас
Ер Есеттің діні азбай.
Ер Есет елдің басы еді
Тасқындаған аруағы,
Патшаның құрған торына
Бой бермеді бағынбай, -
деп Есет ... ...... ... ... /7.56/. Бұл жеті ... біз келтірген жолдардың ... ... ... ... өмір ... уақыты F. Құрманғалиев
көрсеткен жылдарға дәл ... өте ... ... ... ... ... жеткен толғау, өлеңдері азаттық
жолындағы көтеріліске тікелей байланысты болуы себепті бұл жерде тағы да ол
мәселеге ... ... тура ... ... ... Есет мұздай қаруланған
орыс әскеріне қарсы Кенесары Қасымовтың соғыс тәсілін кеңінен ... ... ... құмға салып титықтатып, тұтқиылдан шабуылдар
ұйымдастырады, 1858 жылға ... ... ... «Есет батыр» жырын
шығаруы әбден ... ... ... ... Есет ... – қандай жыр
шығарып мадақтауға да тұрарлық кесек ... ... ... ... жыры,
өкінішке орай, қолымызға түспеді, Ырғыз, Шалқар өңірінің қазіргі ... ... ... ... ... ... ақынның жоғарыдағы батырға
арналған ... оның өз ... алға ... ... айқын
түсінгендігін айғақтайды.
Қазақ сарбаздарын талқандай алмаған орыс ... енді ... ... ... ... ... ... Мысалы: Орынбор шекаралық
комиссиясының төрағасы Г.В.Григорьев Орынбор генерал губернаторына:
«Бейбіт елді шапқынға салу тамаша әдіс болды. Шаған бойындағы ... ... ... 350 ... 200 ... 500 қой, 40 ірі ... 11
қарақшының отбасы айдалып алынды. Отрядқа қарсылық жасағаны үшін ... ... ... ... – деп ... хабарлайды
/7.58/. Тонау одан әрі күшейтіледі, 42 мың басқа жуық мал айдалып ... Бұл ел ... ... ... сол ... ... А. И. Герцен шығарып
тұрған «Колоколда»: «Ежелгі соғыстар немесе ... ... бері ... ... мен ... Дерышевтің шапқыншылығынан
асып түскен айуандық болған емес...» – деп ... /2.368/. ... ... де үрейлі мақалалар жариялайды /8.112/.
Ел тағдырын ойлаған Есет амалсыз патша үкіметімен келіссөзге ... ... ... Осы ... отырған жағдайлардың бәрін Ақпан ... ... ... Өз ... ... етеді.
Ақпан Әйітбекұлы ел-жұртының тәуелсіздігі үшін күресті, отарлық езгіге
қарсы өлең, толғаулар шығарды. Мөңке өз ... ... ... ... болжап айтса, Ақпан оны көзімен көрді, ... ... ... ... ... езгі ... ... салдарлардың да болатынын,
яғни, халқының ... ... ... жан-тәнімен сезінген
Ақпан қолына қару алып, атқа мінді. ... ...... ақын.
Ақпан Әйітбекұлынан қалған мұра – 1855-58 жылдары Есет Көтібарұлының
басшылығымен өткен ұлт-азаттық көтерілісінің әдеби ... ... ... Ақпан – нақтылы тақырыпты сөз еткен ақын. Ақтөбе
облыстық тарихи-мәдени мұраларды қорғау ... ... ... ... өлең ... осы ... растайды.
Басқасын қоспағанда төрт жылдық соғыстың /1855-58/ өзі аз емес, үнемі
ат үстінде, елден жырақ: шөлді Үстіртте, Сам, ... ... ата ... ... ақын ... өткен, басы бостан кезін аңсайды.
... Халықтың күні малында-ай,
Малдың күні ... ... ... ... ... еді ... үйді қондырып,
Жасау, табақ жайдырып,
Сары азаматты жыйдырып,
Сабадан қымыз құйдырып,
Қайыр берген байларым,
Отырушы еді бір күнде,
Үлкен ... ... ... орда ... ... орайды,
Ордырып, малға шалдырып,
Отырушы еді бір күнде.
Тоғайдың иірім кенінде-ай,
Кендігіне мал салып,
Төгілмелі төбенің,
Төскейіне қоңсы алып.../9/
Мұндай өткенді аңсау отарлық ... көп ... ата ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Қанға сіңген салтымыз
Қара ноғай халықымыз.
Еділ екен біздердің
Туып өскен жеріміз.
Тұнығына сол судың
Тұлпар салған еріміз.
Шөлдегеңде қаталап
Қанып шыққан малымыз.
Қалды бірақ ол ... ... ... ... көк ... ... жеріңіз -
Жазда жайлап, қыс қыстап,
Жүрген еді еліміз.../10.189-190/
1855 жылы маусымда патша үкіметінің тапсырмасымен Кіші ... ... аға ... ... Жантөрин 1500 қол басқарып, көтерілісшілердің
соңына түседі.
Шілдеде екі жақ Елек өзенінің бойында, Суықсу деген жерде ... елші ... ... ... қайт деп ... ... ... әзірленеді. Жоғарыда аталған «Қазақ ССР тарихында»: 8 июль
күні таңсәріде Есет ойламаған жерден сұлтанның лагеріне шабуыл жасады.
Қысым жасайтыны үшін ... ... жек ... ... әкім мен ... нөкерлерінен бірнеше старшина, билер өлтірілді, Сұлтанға еріп
шыққан казак-орыс отряды ... ... ... ... ... ... ... оқиға туралы Ақпан ақын:
... Бұл күңдері болғанда
Патшаменен жау ... ой ... ... ... қол ... олжа мол ... біздер көшкенбіз,
Көлденең шыңға жол салып,
Атамыз қазақ болған соң
Істеп жүрміз бұл ... ... ... - ... ... Әзберген Мұңайтбасов бастаған көп сарбаз Хиуа жеріне өтеді.
Ақпан осы ... ... ... ... ... ... бірақ амалы таусылған жауынгер ақын:
Әуелден-ақ жатсайшы,
Сен патшаға бағынбай.
Бір бағынып алған соң,
Енді ... ... ... ... ауған соң,
Өзі білген ерлердің
Іші жанып жалындай,
Жүрегі дертке шалынды-ай.
Теке мүйізді теңдестер,
Қошқар мүйізді құрдастар,
Іздесең де кетерсің,
Бір-біріңе табылмай.
Таба алмай ... ... ... ... ... өскен құрбының.
Асқаралы тау, ағын су
Самалды тоғай, салқын ну,
Ойласам естен кетпейді,
Қоныс деген құрғырың.
Біздер ... ... соң сұм ... мың ... ... - ... ... басына түскен ең үлкен ауыртпалықты, бір-бірінен тірілей
айрылысуды, өз ... өз ... ... өлең ... айналдырып, жыр етіп
төгеді.
Ақын өлеңдерінен бұл аймақтың өткен тарихының елестерін анық көреміз.
Хиуа жеріндегі тіршілік көзі ... ... ... еркін жайлайтын кең
сахарасы жоқ, жер өлшеулі, әдеп-ғұрып басқаша:
Біз жыламай қайтеміз,
Көрмеген жер - көрстан.
Көрстан ... не ... ... ... шауып, бел теуіп,
Кетпейді балаң жұмыстан, —
Бұл ештеңе емес, ең қиыны:
Сарсыла көшер Арқа жоқ,
Салқындап қонар өлке ... ... ... ... ...... ... талқыға түсіп, ырысы шайқалған
ақын.
Ақыннан ... ... ... ... ... байыптай қарасақ, ол
қайта оралып, ата қонысында жүргенге ұқсайды. 1868 жылдың «Уақытша Ережесі»
бойынша Қазақстандағы барлық жер ... ... деп ... Жер
мәселесін шешуде патша үкіметі өлкені отарлау мақсаттарын көздеді. Жерді
мемлекет меншігі деп ... оны ... ... ... ... ... ... болды»/2.415/. Облыстар уездерге бөлініп, оларды орыс
офицерлерінен қойылған уездік бастықтар ... Бұл ... ... ... ... табады:
... Бұл күндері болғанда,
Патшадан шықты оязнай,
Қолға қағаз ұстатты,
Атамнан қалған ... ... ... аға, кіші ... ... ... жоқ,
Бірі мен бірі араздай.
Жер - патшаның жері деп,
Құртып отыр ылажды-ай...
Осы жолдардан басқа ел аузында Әзберген батырға еріп, амалсыздан ... ... екен ... үзік-үзік жыр жолдары сақталған. Мұнда ... ... ... ... ... ... Құм-ау, Ұлы Құм,
Тізеден еді құдығың.
Қашағанды құтқармас,
Құбаталды құрығың...
Бесшоқы, Боташ, Беларан,
Көрінесің күндік арадан.
Киікбайдың сорына,
Екі жаяу сыймаған.
Сұлуқара, Мүлкаман,
Арзығұл, Керей — бір ... жер ... ... жайлаған.
«Бақтыбайлап!» ту алып
Қарсы келген дұшпанын,
Жеңбей атам қоймаған.
Орысқа берді ... ... ... ... ағам ... өлендері көркемдік қуаттан кенде емес. «Қызыл ауыз боз бала»
дегендегі ... ... ... ... елең ... жас ... ... ал жасамыс адамның ерні бозғыл болатыны санада бірден қылаң береді.
Бұрынғы поэтика қазынасында ұшыраспайтын мұндай образды тіркестерді ... ... ... өз ... ... арттырады.
Жазғы самхал болғаңда,
Бәйбішем қымыз құйған күн,
Сіріңді қара сабадан.
Түскі самхал болғанда,
Азамат басы құралып,
Аңсап келіп ішкен күн
Ірбіті сары ...... ... ... «түскі самхал»,
«сірінді қара саба», «ірбіті сары самар» эпитеттері ... ... ... ... ... ғана тән ... ... аңдатады.
Мұндағы «самхал» сөзін қайталаудың өзі ырғақты күшейтіп, ... ... өлең ... ... тұр. ... ... ... берік
ұстанған ақын, себебі ол өлең ырғағын басты назарда ұстайды, тармақтардың
басындағы сөздердің ұйқасын, ішкі ұйқастарды естен шығармайды.
Ойпаңға орда ... ... ... ... ... еді бір ... ... кенінде-ай.
Бұл ассонанстағы «ойпаңға», «ойтаңға» сөздері ғана ұйқасып тұрған жоқ,
«ордырып», «шалдырып» сөздері де ... ... ... ... да аса ... пайдаланады.
Торай көзді ат мініп,
Томағалы құс салып,
Тобылғы мойын ит қосып,
Түлкі алдырып қиядан.
Әлбетте, аллитерация белгілі ... ... жиі ... ... ... ат ... «тобылғы мойын ит ерткен» ақын жалғыз Ақпан
ғана. Ақын дыбыс қайталауды ғана ... ... ... ... ... ... көңіл бөледі.
Ақында:
Қонысынан ауған соң,
Өзі білген ерлердің
Іші жанып ... ... ... ... ... ... ... де кетерсің,
Бір-біріңе табылмай;
Таба алмай кетер бір-бірін,
Бірге жүрсе қадірі жоқ,
Теңдес өскен құрбының,-
дейтін тамаша шумақ бар. Бұл сол ... ата ... ... ... ... қазіргі біздің де сезімімізге қатты әсер етіп, көңіл толқытады.
Фәнидің өткіншілігін ... ... деп ... ... ... ... еске түседі. Бұл, әрине, ақын ... ... ... те, ... да бар. ... ... мүйізді теңдестер, Қошқар
мүйізді құрдастар» деген жолдар елең ... ... ... әлемге
әйгілі ескерткіші «Кодекс куманикустың» 1303 жылы ... ... ... ... басылымында мынадай жұмбақ өлең бар екен:
Kockar muzi kojurmak,
Kojurmakdan kojur-іг.
Tege muzi tjyrmak,
Tiyrmakdan tjyrmak /11.279/.
Біз бұған қарап ... ... аз ғана ... ... ата ... ... ... қадірлегенін
пайымдаймыз. Әлимсақтағы ескі үлгілерді өз ... өте ... ... көреміз. Бұл – Ақпан поэзиясының тіл
ерекшелігінің бір ... ... ... ... ... үшін тағы бір мысал
келтірейік.
Ақпанда:
...Бұл күндері болғанда,
Патшадан шықты ... ... ... ... мұрадай...
Немесе,
...Ылаж етіп отырсаң,
Ұстатады қолыңа,
Орысша жазған қағазды-ай,
Патшадан шыққан бұл бұйрық
Үш ай тоқсан аяздай... –
деген жолдар ... ... ... ... ... ... ... патша
жендеттерінен бой тасалаған. Сол тұста Қарақалпақ ... де ... Он төрт ... ... ... бесінші томында мынадай
толғау жолдары бар екен.
...Арқадан келер аяздай,
Қоқаңлаған қораздай,
Бас-аяғыңа бір қағаз,
Жазып берер қолыңа,
Жағаңа тігіп ... ... ... мысалдар ... ... ... ... тым ... ... аңдатады.
Фольклор мен жеке ақындардың шығармашылық дәстүрлі байланысы ерте
замандардан келе жатқан занды ... ... мұра ... оның ... ... айшықтала түсуіне әрқашан ықпал
жасап отырған және жасап келе ... ... ... ...... ... келе беретін іс емес, ол аса ... ... ... тән қасиет. Алдыңғы дәстүрді толық ... ... жол ... ... ... ... өзінің жауынгерлігімен, ерлігімен, жалынды ... ... ... ... Ел ... ... жоғары қойды. Мұнысы
кейінгілерге үлгі болды, бұл өңірде отарлық езгіге ... ... ... Мырзағұл би мен Сарышолақ ақын жалғастырды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Ақтөбе». Энциклопедия. – Ақтөбе, 2001.
2. Қазақ ССр тарихы. 1 том. – Алматы, ... ... ... ... 2000. - ... ... А.И. Тургайская область. –Оренбург, 1902.
5. Мейр Л. Киргизская степь Оренбургская ведомоства. –СПб.1865.
6. Ақтөбе облыстық тарихи-мәдени ... ... ... инспекция
қорынан. 128-бума, 2-дәптер.
7. Азаттықтың сұңқары. ... ... ... ... З. Үш ... ... – Ақтөбе, 1997.
9. Ақтөбе облыстық тарихи-мәдени мұраларды қорғау жөніндегі инспекция
қорынан. 137-бума, 3-дәптер.
10.Қарайдар мен Қызылгүл. Ноғай ... (Құр. ...... З. ... ... 1983.
12.Қарақалпақ фольклоры . 5-том. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1980.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапонияның жағдайы"5 бет
1840 – 1860 ж Франция13 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы56 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi140 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь