Ағылшын тілінің морфологиясын синтаксистік негізде оқыту әдістемесінің негіздері

КІРІСПЕ 3

1 МОРФОЛОГИЯ МЕН СИНТАКСИСТІҢ ӨЗАРА ГРАММАТИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРЫ
1.1 Морфологиялық құрылым туралы түсінік 6
1.2 Синтаксис 19

2. АҒЫЛШЫН ТІЛІНІҢ МОРФОЛОГИЯСЫН
СИНТАКСИСТІК НЕГІЗДЕ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ 31
2.1. Ағылшын тілінің морфологиясын синтаксистік
негізде оқыту әдістемесінің негізгі принциптері мен мәні 31
2.2. Қазақ сыныптарында оқушыларға ағылшын тілінде сөйлемдердің
синтаксистік негіздері 33
2.3 Тәжірибелік оқытуды ұйымдастыру 50

ҚОРЫТЫНДЫ 57
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 59
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ 3
1 ... МЕН ... ... ... ... Морфологиялық құрылым туралы түсінік
6
1.2 Синтаксис
19
2. АҒЫЛШЫН ТІЛІНІҢ МОРФОЛОГИЯСЫН
СИНТАКСИСТІК НЕГІЗДЕ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... оқыту әдістемесінің негізгі принциптері мен мәні
31
2.2. Қазақ сыныптарында оқушыларға ... ... ... ... ... оқытуды ұйымдастыру
50
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... шет тілі, әсіресе ағылшын тілі білімі бар азаматтарға
сұраныс күннен күнге артуда.
Қоғамдағы әлеуметтік өзгерістерге сай ... ... ... ... ... ... күннің басты мәселесі болып отыр. ... ... ... ... шет ... ... ... Мемлекетіміздегі болып жатқан өзгерістер мен саяси-мәдени
араласулардың көбеюі, ... ... ... болуы, экономикалық
қайта құрулар қазақтардың тілге деген қызығушылығы мен сұраныстарын ... ... ... ... ... мәселесі бүгінгі таңда
әдіскерлер мен тәжиребелі, ізденімпаз мұғалімдерді ... ... ... оқытудың сапасы мен нәтижесіне деген қанағаттанбаушылық ... ... ... арттыру жолдарын іздеуге жетелейді.
Қазіргі әдіскерлердің оқыту саласында айрықша назар аударатын ... ... ... ... ... тіл ... оны
еркін меңгеріп, өз ойын толық та нақты ... білу үшін сол ... ... ... ... ... игеруі тиіс. Алайда,
ағылшын тілінде басты рөлді сөйлемдерді грамматикалық дұрыс ... ... өз ... ... ... дұрыс жеткізе
білуінде және тыңдаушының оның сөзін дұрыс ұға білуінде сөйлемдерді ... рөлі ... ... ... ... адамның өз ойын, таным-білімін дұрыс
жеткізуінде сұраулы сөйлемнің орны ... ... ... ... морфологияны синтаксистік негізде оқытқанда ... ... алу және ... ... ... таңда қазақ тілді мектептерде ағылшын тілін оқытудың өзіне ... ... шет ... ... ... үшін өз ана ... сүйенген жөн.Оқушы бұл тілдің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын
жете білгенде ғана ,ол тілді дұрыс та тез ... ... ... еңбектер, оқулықтар, бағдарламалар, зерттеу жұмыстарының
нәтижелеріне талдау жасай келе орта ... ... ... ... ... меңгертуде нақты да нәтижелі жол
көрсетілмегені, бұл мәселе ... ... ... ... ... ... ... кезінде оқушылардың ана тілінің (біздің мәселемізде қазақ
тілінің) ерекшеліктерінің әсерін ескере ... ... ... ... жоқтың
қасы.
Осының нәтижесінде көптеген жағдайда қазақ тілді оқушылар ... ... ... орын тәртібін қате қолданады, бұл,
әлбетте, оқушының сөзінің мән-мағынасына кері әсер ... ... ... болады.
Орта мектептерде қазақ тілді оқушыларға ағылшын тілінде сөйлемдердің
дұрыс қолдануды меңгертудің белгілі бір нақты оқыту ... ... ... ... ... ... басты мәселе болып отыр.
Мұның бәрі қазақ сыныптарында ағылшын тілін жетік біліп, сол ... ... ... ... ... ... ... үшін керекті, тәжірибелі әдістеме жасау қажеттілігін тудырады.
Осы зерттеу жұмысында шетел тілінің морфологиясын ... ... ... ... іздейміз.
Зерттеудің нысаны. Орта мектептерде ... ... ... ... ... процесі
Зерттеу жұмысын басты қаралар пәні — ағылшын тіліндегі сөз тіркестері
мен сөйлемдер, ... ... ... мен ... ... ... оқыту әдістемесі.
Ағылшын тіліндегі морфология ұғымын анықтап, сөйлем типтері мен ... мен ... ... ... ... ... морфологиясын синтаксистік негізде дұрыс ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Осы мақсатқа жету жолында зерттеу жұмысында мынадай міндеттер іске
асырылуы тиіс:
1. Теориялық материалды лингвистикалық, педагогикалық, психологиялық және
әдістемелік ... ... ... жасап, сөзтіркесі ... ... ... ... ... ... үйренуші оқушылардың сөйлеу барысында жіберген қателер
мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақ сыныптарына сай келетін ағылшын тілінің ... ... ... Жасалған әдістеменің нәтижелілігін тәжірибе жүзінде тексеру
Қойылған міндеттерді шешу контрастивтік, имитативтік, эксперименттік,
статистикалық ... ... ... етеді. Атап айтқанда:
· ғылыми әдебиеттер мен теориялық ... ... ... ... талдау
жасау
· Ағылшын тілінің морфологиясын салыстырмалы түрде зерттеу
· әлеуметтік–педагогикалық (бақылау,орта мектептерде ... ... ... ... ... ... зерттеп,
қорытындылау, дедукция және индукция)
· эксперименттік (ойлау эксперименті, педагогикалық эксперимент)
Дипломдық ... ... ... сол ... ... сауатты сөйлей алу
қабілетін игеруге ықпал етеді және ... ... ...... ... жол ашады.
Дипломдық жұмысының болжамы
Егер оқушыларға ағылшын ... ... ... ... олардың ана тіліндегі қалыптасқан білімін көңілге ала отырып,
анықталған қателерге баса назар ... ... онда ... ... ... ... болары және интерференциялық әсерлерді
болдырмай, олардың алдын алатыны сөзсіз, ... ... ... ... ... және ... ана ... қолданылатын грамматикалық
ережемен салыстыра отырып үйренуге мүмкіндік алады, ... ... ... ... ... ... жұмыстың әдіснамалық негізіне тілдік іс–әрекет теориясы,
тіл және ойлау ... ... ... ... ... біртұтас педагогикалық процесс теориясы, тілдік іс–әрекет
ерекшеліктері теориясы, ... және ... ... ... ... тілдесу теориясы алынады. Осы теориялар назарға алына отырып,
ағылшын, және қазақ тілдерінің сөз ... ... ... ... тілінің морфологиясын дұрыс пайдалана білуге үйретудің
психологиялық––педагогикалық негіздері зерттеледі.
Дипломдық жұмыстың теориялық маңызы
· қазақ сыныптарында ағылшын ... ... ... ... ... сыныптарындағы оқушылардың ағылшын тілінің грамматикасын
қолданғанда жіберетін қателерін жүйелеп, негізгі түрлері анықталды;
· қазақ және ... ... ... ... мен ... ... мен айырмашылықтары анықталып, салыстырмалы
зерттеу жүргізілді;
Дипломдық жұмыстың құрылымы
Зерттеу жұмысының мақсат және ... ... ... жұмыс
кіріспе, екі тараудан, қорытындыдан, ... ... ... ... ... ... өзектілігі, мақсаты, міндеттері,
нысаны, пәні, ғылыми болжамы, ғылыми жаңалығы, жетекші идеясы, қолданылатын
әдістері, ... ... ... және ... ... жұмыстың «Морфологиямен синтаксистің ... ... ... ... ... ... морфологиясы мен
синтаксистік ерекшеліктері қазақ тілімен салыстыра отырып, талдау жасалды,
оларды меңгеруде ... ... ... ... ... оларды шешу жолдары қарастырылады.
Дипломдық жұмыстың “Ағылшын тілінің морфологиясын ... ... ... тақырып алатын бөлімде қазақ сыныптарына арнайы жасалған
әдістеме үлгісі беріледі.
Осы ұсынылып отырған әдістеме бойынша оқушылармен ... ... ... дипломдық жұмыс бөлімдерге қорытынды жасай келе, қолданылған
әдебиеттер тізімімен аяқталады.
1 Морфология және синтаксистің өзара ... ... ... ... ... ... құрамы морфология – сөздің формасын ... ... Сөз ... ... ... болғандықтан, сөзге анықтама
берейік.
Иванова өзінің “Қазіргі ағылшын тілінің ... ... ... ... ... ... берген.Бұл анықтама бойынша-сөз
өзіндік позициясы ... кіші ... ... ... ... бір
жағынан, сөйлемдегі сөздің орын ауыстыру (бір сөз әр ... ... ... позицияда тұруы мүмкін) екінші жағынан,сөз –ең кіші ... ... ... ... ... алатын ең кіші бірлік және морфологияның ... ... ... ... ... ... [1,4] .Кейбір лингвистер
«сөз» терминін көп мағыналы дейді. Шыңдығымен, сөз ... сөз ... ... ... сөз ... ... ... өкілі. Лингвистикалық
әдебиетте аналитикалық сөз теориясы кездеседі ... ... put ... hold ... тіркестер жатады. Олар бөлек тұрғаны мен, бір ... ... ... тұр. Бұл жерде екі сөз бар, бірінші ... ... ... (he) put on took hold. Осы тіркестік ... ... ... ... ... – put it on, take firm hold. ... сөз морфологияның ең үлкен бірлігі, морфологияның ең ... ... Бұл ең кіші ... ... А. И. ... ... ... ішкі (дыбыстық) және сытқы мағыналары бар, ең кіші тілдік
бірлік деп анықтама берген[2,58], Морфема ... ... ең ... ... ... түбірден, аффикстен префикс пен суффикстен
тұрады. Аффикстер екі түрлі қызмет атқарады, ... ... ... негізінде жаңа сөздер жасауға, тағы біреулері, сөз түрлендіруге,
бір сөзден әр ... ... ... ... Сөз жасам мен сөз түрлендірудің
өзіне тән аффикстері бар, кейбір кезде сәйкес келуі омонимия болуы ... ... er writer және сын ... салыстырмалы шырайындағы er
longer ),
Префикстар ағылшын тілінде тек сөз ... ... ... ... В Н ... анықтамасы бойынша, ол сөзбен тұтас әр түрлі
лексикалық- грамматикалық разрядка ... (black, ... blacken) ... ... black ... лингвистикада нольдік морфема деген түсінік бар.Нолдік морфема
жалғау жоқ сөздік формаларда қаралады, бірақ осы ... ... ... ... ... ... аффикстер, ағылшын тіліңде «флекция» термині мен
беріледі. ... ... ... бір аффиксте бірнеше грамматикалық
мағынаны береді. Ағылшын сөз түрлендіруші аффикстері бір ғана ... ... rooms ... –s тек ... ... ... тұр, - ed
өткен шақ формасын,–іng осы шақ есімшені немесе герудийді білдіріп тұр.
Лингвистер ... ... ... ... ... ... ... бір- біріне қатпарланады, септік жабысулар, көпше
түрдегі жабысуға, сөйтіп барлық ... ... ... Ағылшын тілінде мұндай жабысулар мүмкін емес Бір сөзде бір ... ... ... ... ... Ішкі флекасияның сөз
түрлендіруші формат пен сәйкес келуі keep етістігінде ... ... ride – rade – ... ... Грамматикалық мағына.
Грамматиканың негізгі түсініктері, грамматикалық ... ... ... ... ... қарамы-қарсы немесе сәйкес,
екі немесе оданда көп грамматикалық форманың ... ... деп ... Грамматикалық категория екі ... ... ... ... бар, ол осы шақ, ... шақ және келер шақ.
Етістік шақтары торт топқа бөлінеді, шақтың жалпы түрі , ... ... ... ... ... ... аяқталған созылыққы түрі, Зат есімнің
екі түрі бар, көпше және жекеше. Етістіктің екі ... ... ... ... ... ... айналымыздағы қоршаған құбылыстардың
өзіңдік сәулесі..Сан категориясы мөлшерлік қатынасқа, мезгіл категориясы іс-
қимылдық сөзге ... ... ... ... ... ... да бар. ... кейбір тілдерде тек категориясы
бар, олар сөзтіркестіктерін қиысу арқылы ... ... ... ... ... грамматикалық мағынасын беретің
морфологиялық әдістері флекция.Сөз ... ... ... ішкі ... foot -feet- find ... ... тілінде флекцияның айырықша түрі бар, ол бір ... ... сөз ... ... ... ... ... my aunt
and uncle's arrival бұл монофлексия деп аталады Флекция негізге қосылады my
uncle's arrival. Монофлекция негізгі ... сөз ... ... оны ... ... ... ... болады.
Грамматикалық қатардың сөздері суплетивті ... ... ... бұлар тұрақты формалар to be, am ,was, good ,better, the best.
Аналитикалық формасы. Аналитикалық форма флекциядан кейін пайда болды.
Олар бір ... ... және бір ... ... көп ... компонентерден тұрады is coming ,,has been asked, is being built.
Аналитикалық формалар сырттай қарағанда сөз ... ... ... кейбір критерииі бар.Жалпы грамматикалық мағынасы ... ... ... ... тіркесіне жиналады, комекші етістік жақ пен
түрге өзіне тән ішкіпарадигматиялық мағына береді, ... ... ... мағынасы бүкіл компоненттерімен бірге жиналады Әр бір компонент,
өз ... ... ... ... ... ... бере алмайды Мысалы has
given had beek sent сияқты ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір жалғаулы баяндауыш ... ... ... болған.[4.17]. Олардың ... ... ... ... арасындағы синтаксистік байланыс
жойылып олар аналитикалық формаға айналды Осыдан ... ... ... ... байланыс болуы мүмкін емес деген
қорытынды шығара аламыз.
Текстегі ... ... ... ... ... беріледі,
форманын әр компоненті жеке жеке синтаксистік байланысқа ие бола алмайды,
Мысалы was driving the car ... ... the car ... ... ... ... ... тұр, ал had often remembered тіркесінде of ten
элементі баяндауыш пысықтауыш болып тұр.
Сөз таптары. Сөз таптарының классификациялық ... ... ... ... қоры белгілі бір лексика граммати калық
кластарға,яғни сөз таптарынна бөлінеді.Сөз ... әр ... ... ... ... келе жатқан разрядтарына негізгі принципті Л В
Щерба қалыптастырған. Бұл ... ... оған ... ... форма және синтаксистік қызмет атқаруы жатады.[5.83].
Ағылшын тілінің ғылыми грамматикасының бірінші авторы Г.Суит сөз
таптарын ... екі ... ... және ... ... ... морфологиялық қасиет классификациясынның негізгі принципі деп
санайды.[6.103]. Түрленуші (declinables) топқа зат ... сын ... ... Үстеу предлогтар, жалғаулықты, одағайды түрленбейтің
(indeclinables) топқа біріктіреді. Осы ... ... ... қызметіне қарай белгілі бір сөздік класстар ... ... ... (noun words) зат есім нен ... қызметіне қарай ұқсас
«атаулы» есептік «атаулы» сан есім (noun numerale) инфинитив және герундиді
қамтиды, адьективті ... ... сын ... ... ... ... ... есіміне кіреді. Етістік тобына етістік мен вербалдар
кіреді. Барлық жақты, жақсыз ... ... шақ және ... ие болып, морфологиялық принцип негізгі болып тұр. Ч. К. ... ... ... ... ... ... ... позициясына
негізделген класстар жүйесін құруға тырысады[7.87]. Сызбалар көмегімен Фриз
сөздерді төрт классқа бөледі, зат есім, етістік, сын есім және ... ... The concert was good ... concert ... тұра
алатын барлы сөздер ,the clerk remembered. the tax сөйлеміңде tax сөзінің
позициясының иелей алатын ... ... ... ... ... ... was ,remembered позициясын, үшіңші классқа good ... ... there ... ... ... сөздер кіреді.
Фриз позициялық принципті ұстанады да, бірінші классқа тек зат
есімдер ғана емес, екі ... ... ... тұра ... кез келген
сөз кіреді, жақты етістіктің алдында келетің, мысалы, man, he ,the others,
anoter сөздері ... ... ... олар ... ... ... алдындағы позицияны иемдене алады. Фриз төрт класстан басқа, ... ... ... Ол бұл ... function words” деп атайды[7.89]. А
тобына the позициясында тұрып анықтауыш бола алатын бүкіл сөз кіреді. ... ... ... мына ... ... бола ... the, no, your,
their, both ,few, much, john s our ,four,twenty...
Бір екі сөз ... ... бар С, H, N ... not ... is
please сөздерін қамтиды. Фриздың классификация құру ... ... ... Оның ұсынған бұл идеясы өте шиеленіскен, бір сөз ... ... ... Енді ... және Дж ... ұсынған классификацияға
келіп тоқтайық. Глисон өзінің класификациясында бүкіл сөздік қорды үлкен
екі ... сөз ... ... белгілері бар бар және оңдай
белгілері жоқ топқа ... ... топ зат ... сын ... ... және
үстеуді қамтиды. Глисон бұл топтан парадигмалық белгісі жоқ бүкіл сөзді
шығарып тастаған. Beautiful сын есім бұл ... ... ... ... ... ... жоқ . Екінші ... ... мен ... ... сөз ... ... сөзі fine сын
есімінің позициясында болғандықтан,екінші топқа «adjectives» тобына кіреді.
Бір позицияда кездесетін ... ... ... ... ... ... дәл ... анықтамасын бермеген.
Глисон классификациясы Фриз классификациясынан жүйесіздеу, класстардын бір
біріне жүйелілік қатынасы жоқ. Дж ... ... ... ... Ол ... ... және ... Nominals verbals,
adjectivals,, adverbials кластарына кіргізеді, оларға сегіз кіші ... ... ... ... ... шылау есімдіктің әр
түрлі разрядтары, мұнда біз ... ... ... ... зат ... ... позицияны иемденеді, бірақ өзгеше классқа
жатады,сұрау есімдігі позициясы жағынан сілтеу есімдігінен ... да, ... ... ... ... ... ... Следд
классификация өткен классификациялар сияқты көңілге қонымсыз.
Сөйтіп, бір принципке негізделген тілдік единицалар классификациясын
жасау сәтсіз ... ... енді біз ... ... ... ... барлық сөздер үш үлкен топқа болінеді. Олар атауыш
сөздер, комекші сөздер және ... ... ... ... ... сөз ... ... сөздер notional words лексикалық та, грамматикалық та
мағыналары бар және ... ... ... ... сөздер[8.45]. Атауыш
сөздерге зат есім, сын есім, сан есім, ... ... және ... ... ... ... words лексикалық дербес мағыналары солғындалған
сөздер. Комекші сөздерге арктикль, демеулік, предлог және ... ... ... ... ... words ... ... одағай сөздер
сияқты, ешқандай белгілі ұғымды білдіре алмайтын, сөйлемде ешқандай сөйлем
мүшесі ... ... ,тек ... ... күйі ... сезімін және іс
әрекеттің мүмкіндігі мен қажеттілігін білдіретін сөздер.[9.9] ... ... ... ... ... және терістеу сөздер жатады.
Зат есім the Noun ... ... ... ... пен ... ұшырысатын әр алуан құбылыстар мен уақиғаларды, ... ... ... сөз ... Зат есім who is this ? бұл кім? What ... ? бұл не? деген сұрақтарға жауап береді. Зат есімнін алдында арктикль
қойылады,Арктикльдің екі түрі бар. Олар The ... article ... – a,-an The definite article ... ... - the
Белгісіздік арктикль саналатын да, ... да зат ... ... ... «а» және «аn» Егер сөз ... ... басталса
«а» қолданылады. А book, a table. Егер сөз дауысты ... ... ... - ... An ... – fathter An ... lamp An ... арктикльі «The» зат есімнін алдында ... бір ... сол ... көрсетіп немесе нақтылаған кезде қолданылады. Ағылшын
тілінде тек категориясы орта ағылшындық кезеңде жойылған ... ... ... және ... ... көрсетіледі. Boу-girl cock- hen bull-cow
waiter-waitress lion-lioness he-goat-she-goat "Modern-English ... ... Б ... ... тілінде тек категориясы бар дейді. Ол
мұны биологиялық текті білдіретін he, she және ... зат ... ... есімдігіне негізденіп айытқан[10.56].
Зат есімнін екі түрі бар; жекеше және көпше. Зат есімнін көпше түрі
жекеше ... зат ... -s,-es ... ... ... ... Көпше түрдің ... ... ... ... ... деп ... ... Өйткені тілде пайда
болып жаңа сөздердің көпше түрі осындай әдіспен жасалады.
Ашық модельмен қатар жабық топтарда ... Бұл ... ... ... көпше түрі осы топ төңірегінде қалыптасады. а) – en жалғауы екі
зат есімге бекітілген – oxen ,children.
Ағылшын тілінде зат ... ... түрі ... ауысуы арқылы да
жасалады [u:] -[i:] – tooth – teeth foot feet - [au] –[ai] – mouse ... like – [u] – [i] - woman - women – [ǣ] – [e] – man –men. ... ... көпше түрі жоқ. Мысалы sheep,deer,swine.
Зат есім тұлғасына қарай simple ... және ... ... ... simple дара және compound ... болып бөлінеді. Негізгі
зат есімдер түбір зат есімнен жасалады, оларға префикс жұрнақ жалғанбайды.
School ... ... зат ... ... ... префикстер
арқылы жасалады, pianist,childhood unemployment reconstruction Күрделі зат
есімдер қос сөз дер, ... ... ... жасалады
motorcar,newspape, railway,daughter-in-law. Зат есімдер саналатын және
саналмайтын болып екіге ... ... зат ... ... ... ... ... олардың пайда болғаннын білдіретің зат есімдер кіреді
bench,girl ,storm,breakfast departure,illness,joy,wish. Саналамайтын зат
есімдерге дискретті емес нәрселері атайтын зат ... ... ... ... tantum" ... ... топқа екі бөліктен тұратын ... ... ... түрі жоқ. ... ... ... зат ... екі
септікте беріледі the common case ... ... the ... Case ... етістік) Мысалы Student (жалпы септік) student s ... .
- s ... ... жанды зат есімдермен бірге қолданылады ... s ... the dog s bark. ... зат есіммен сирек кездеседі the car s
roof, the door s support .
-s ... ... ... ... болатын сөз тіркестері
жасалады – John and Tom s room the Prime ... of England s ... жоқ ... де somebody else s car ... есім сөз ... ... ең көп синтаксистік ие. Ең бас тысы
онын бастауыш және толықтауыш позициясында тұруы the dog wagged its fail ... dogs Зат есім ... ... ... ... болу ... ... a singer[11.103]. Ағылшын тілінің өзгешелік зат ... ... ... а stone wall, the speed limit, the sea breeze. ... Сөз ... бірі – сын ... Заттын түрін, түсін, сапасын,
сипатын, көлемін білдіретін сөздер сын есім деп ... a clean dress, ... hill. Сын есім ... ... simple ... derivative (туынды)
құрамына қарай simple ... және compound ... ... ... дара сын ... beg ... Туынды сын есімдер
жұрнақтар арқылы жасалады natural, ... ... ... ... екі сөз ден ... dark, blue ,kind ... Сын ... өзіне тән
шырай категориясы бар. Олар жай шырай (pоsitive comparison) салыстырмалы
шырай (comparative ... ... ... ... есім ... Жай ... сын ... өзге шырайларының
жасалуына негіз болады.,сондықтан жай шырайға ... ... little, bad young . ... ... бір ... сыны мен ... бір ... дәл сондай сыны мен сапасынан сәл кем немесе артық екенін
білдіреді.Салыстырмалы шырай ... ... -er. ... .John is younger than ... ... ... ... сындық қасиетін күшейте түседі. Бұл
шырай бір ... ... ... қос ... ... сын ... ге -est
жұрнағы жалғануы арқылы жасалады.Мұндай ... ... да ... сын
есімдердің алдында белгілілік артиклі ;the қолданылады. Мысалы;longer- ... ... ... ... ... қос ... ... көп буынды сын есімдердің салыстырмалы
шырай түрі more сөзі ... ал ... ... түрі most сөзі ... beautiful-the most beautiful . ... ... ... ... ... ... ... good-better-the
best Cалыстырмалы шырайда than жалғаулықты шылау ... ... is larger than that. Екі ... ... as....as ... шырай сын есімдері as.....as жалғаулықты шылаудың арасында
айтылады.This book is as interesting as that Сын есім ... ... ... ... атқарады.[12.78].
Сан есім.
Сан есім заттың санын,мөлшерін,ретін білдіретін сөз табы.Сан есім
есептік және ... ... ... ... сөз түрлендіруші белгілеоі
жоқ.Синтаксистік жақтан зат есім мен сын есімдегідей позицияларға ие ... might be thirty or ... Two Italian ... on the ... had not seen me for four days .Реттік сан есімдер заттың қатарын,ретін
білдіреді; in ten sixty-six Chapter seven.Реттік сан ... 12 ден ... -teen ... ... дан 100 ... -ty ;ал ... ... бастап
-th жұрнағы жалғануы арқылы жасалады.
Есім сөздердің орнына жүретін сөз табы ... деп ... өз ... ... атын да ... ... нұсқап
меңзеп көрсетеді де,солардың орнына қолданылады.Есімдік зат есім сияқты
жалпы атау ... ... ... ... ... ... ... септік еach other (жалпы септік each other ... ... . ... ... атау ... және барыс септікте
беріледі.Есімдік ... ... ... 10 ... (Personal) жіктеу Possessive тәуелдік
Reflexive-өздік Demonstrative-сілтеу; nterrogative-сұрау; Indefinite
белгісіздік Reciprocal -ортақ ,Relative-қатыстық, Conjunctive ... ... ... ... ... зат
есімдер,есімдіксын есімдер болып бөлінеді.Есімдік зат есімдер заттық ұғымды
білдіретін ... ... ... зат ... ... ... ... атқарады. Есімдік сын есімдер
заттың белгісін ... ... ... ... ... ... атқарады. Сөйлемде есімдік ... ... ... ... ... ... есімдік зат есімдердің оржүреді.Олар екі септікте
беріледі.Nominative Case (Атау септік) Objective Case ( ... ... ... ... ... да, ... да,соңында да үлкен
әріппен жазылады. Мысалы; I am a student .My brother and I will help ... is
I .It ... ... ... төрт түрлі қызмет атқарады.1. Жіктеу
есімдігі жансыз зат есімнің орнына ... is ... ... есімдіктің қызметін ... ... ... ... ... is a magazine I know it
Жақсыз сөйлемде бастауыштың қызметін атқарады.It мыныдай жағдайда
кездеседі.Мысалы;Its raining now Its warm today. ... ... ... ... ... жасалады.Its hard to learn a foreign language
in a short time.
Күшейткіш it ... ... it ... ... бастауыш,толықтауыш пысықтауыш,бөлек тұрады.It was+ бөлінген сөз+that
бастауыш+баяндауыш It was yesterday that Imet John at the ... ... ... ... ... тура және ... қызметін атқарады. Тәуелдк есімдік. My, his, her its, our, your
,their ... ... ... ... ... зат
есімнің анықтауышы болады да,артиклмен бірдей дәрежеде қызмет атқарады; a
drees, my drees ,a the new drees.
Зат ... тән ... ... ... өзгеше субстантивті формада
қызмет етеді; mine,his, hers,our, yours, theirs.Yours must be a ... nurse, said ... ... ... ... ... бір сөз
тіркесіне жазу керек болса,тәуелдік есімдіктер постпозициялық субстантивті
формада болады; a dress of mine ,that friend of ... ... ... екі ... ... these ... ... заттарды атағанда қолданылады My department would be quite. willing
to take over these first ... I said . That. those ... ... ... алыс ... ... ... I was
getting older I could realize those mistakes in the past .I hate to think
of you up there in those dreadful smoky streets. ... ... ... ... girl this young girl ... the young ... ... есімдік;who, whom ,whose ,what ,which .Whom ... who ... ... , ... ... күшімен бірінші тұрады;who
есімдігі ... тек ... ... is there Whom ... ... do yoи see What және which ... ... ... ... ,анықтау- ыш қызметін атқарады.; What is ... pastime What do you mean What book are you reading Which boor ... reading Which author do you ... pronoun ... ... ... my ,your, him, her ,it, our ... -self -selves жалғаулары қосылуы арқылы жасалады I saw myself
ten twenty years ... sour because life had passed ... ... ... ... ... ... ой өзгермейтін
жағдайда ғана қолданады.In the morning I wash (myself) dress (myself) ... ... ... ... ... етістіктерден басқа,өздері
толықтауышты қажет ететін етістіктер де бар.Бұл жағдай да өздік ... amuse oneself enjoy oneself collect oneself He was ... we were sharing a bottle of wine. ... тілінде барлық жіктеу
есімдіктеріне пара-пар ... ... бар; I saw it ... есімдік.
Есімдіктің бұл қандайда бір ... ... ... ... анықталған құрылымы жоқ. ... ... ... есімдіктер-something , anything, nothihg, somebody, any-
body, nobody , someone ,anyone ,no one .-Body -one ... ... ... ... адам болмаса, ит немесе ... there anybody in your room? ... ... There is nobody ... ... ... any ... субстантивті мүше қызметін атқарады
немесе анықтауыш ... ... made some excuse and came towards ... t suppose he had any ... ... ... ... іс-әрекеттің грамматикалық мағынасын
білдіретін сөз табы ... ... ... ... ... әр түрлі түсіндіріледі, бұл тек ... мен ... ... да бір ... бар ... және оның ... бір класқа
жататынын көрсетеді. A chair is a piece of ... .He wrote a letter. ... soon recover. Олар ... ... ... ... ... атқарады. Етістіктің сөз түрлендіруші құрылымы онша бай
емес,аффиксация өте ... ... ... ... ... көп және ... ... зат есімнің соңғы
бөлігін алып тастау арқылы жасалған ... бар; to ... to ... sea ... көп ... ... to redden, to strengthen ,-fy to magnify , to ... to ... , to ... ... етістіктері
морфологиялық құрамына қарай 2 топқа бөлінеді.өткен шақ формасының ... ... ... байланысты.Стандартты етістік негізгі формаға
жұрнақ жалғануы арқылы жасалады.оның үш түрлі фонетикалық нұсқасы бар.
Соңғы дыбысына ... \ d\ ашық ... және ... ... \seivd\ ... \t\ ... ... кейін-looked \Iukt\
және \id\ дентальдан соң loaded \Ioudid ... ... ... ... түрі ... ... стандартты емес етістіктер кіреді,олар
бірнеше топшаларға бөлінеді.Негізгі топты өзгермейтін етістіктер ... put ,to let ,to hit, to ... ... ... дыбыс ауысып,щған
дентальды жұрнақ жалғануы арқылы жасалады; to ... -kept ,to ... ... өзіндік мағынасы бар және ... ... ... атқарады.Көмекші етістік өзіндік мағынасы жоқ және
негізгі етістікпен тіркесіп,күрделі ... ... ... ... to have ,to do, shall(shoud will( would .Байланыстырушы етістікке to
be to become to grow to get to turn to look ... ... ... ... негізгі етістікпен тіркесіп келеді.Олар
мүмкіндікті,қажеттікті білдіреді.Модаль етістіктер can (could) may ... ... ... жақ пен түр ... бар. ... ... ... және үш жақта ,бірінші,екінші,үшінші ... ... to be ... осы шақ ... жеке
формалары бар;I am he(she it )is we (you they) ... ... to ... ... ... ... болады.I he (she it) was we (you
they)were.Осы шақта to have ... ... жақ ... ... ... ... бар He (she it) has.Осы шақта барлық етістіктерге модаль
етістіктен басқаларына ... ... ... ...... жалғанады.He
writes She reads Іс-әрекеттің,қимылдың мезгілге,уақытқа байланыстырылғанын
көрсететін етістікке тән категорияныетістіктің ... деп ... ... Present Tense ,The Past Tens, The Future Tense. ... ... ... осы шақ, өткен шақ,келер ... ... 4 ... бөлінеді.1.Шақтың жалпы түрі (Indefinite Tenses) 2.Шақтың
созылыңқы түрі(Continuous Tenses)3.
Шақтың аяқталған түрі(Perfect Tenses) 4.Шақтың ... ... (Perfect ... Tenses)
1.Шақтың жалпы түрі.Бұл топтың құрамы мынадай, Жалпы осы шақ. Жалпы
өткен ... ... ... шақ тек ... іс-әрекеттің
осы,өткен,келер шақтағы қайталануын білдіреді.
2.Шақтың созылыңқы түрі(Continuous ... ... ... ... осы шақ.Созылыңқы өткен шақ.Созылыңқы келер шақ. Соntinuous
шағындағы түрлер іс-әрекеттің ... бір ... ... басталған
іс-әрекеттің осы,өткен,келер шақта аяқталуын,аяқталғанын немесе аяқталатын
осы сәтті білдіреді.
3.Шақтың аяқталған түрі(Perfect Tenses),Бұл топтың құрамы ... осы ... ... ... келер шақ. Perfect шақтар
тобы іс-әрекеттің өткен мезгілде болғанын,қазір орындалғанын, келер шақта
міндетті түрде ... ... Perfect ... тобы to ... етістік пен Participle ІІ арқылы жасалады.
4.Шақтың Аяқталған созылыңқы түрі(Perfect Continuous Tenses) Бұл топқа
мыналар жатады,Аяқталған созылыңқы осы ... ... ... ... ... ... ... шағындағы түрлер
созылыңқы іс-әрәкеттің белгілі бір уақыт аралығында осы,өткен,келер шақта
аяқталуын білдіреді.
1Етістіктің ерекше граматикалық категориясының бірі ... және ... ... ... ... ... ... жақтап өзгеруін етіс деп атайды.Ағылшын тілінде 2етістің түрі
бар:the active болса,the ... ... ... иесі ... көрсетіледі.Түбір етістіктің де,басқа сөз
табынан жасалған ... ... де ... тура ... айтылған түрін
негізгі етіс деп атайды;They will build the bridge next year.
Ырықсыз ... ... ... ... ... ... иесі арнайы айтылмай,қимыл өздігінен істелінгені көрініп
тұрса,ондай етісті ырықсыз етіс деп атайды; The bridge will be build ... Passive ... ... иесі by ... ... ... with көмекші сөзімен қолданылады; The arrival card was filled ... the ... ... ( The ... етістіктің негізгі түбірі.Тұйық
етістік не істеді? қайтті?деген сұрақтарға жауап береді; to go, to do ... ,to ask to meet, to eat ,to ... ... тән шақ және етіс
категориясы ... ... ... ... төрт ... ... және екі ... ырықсыз етісте беріледі.Негізгі етіс; to write ,to
be writing ,to have been writing.Ырықсыз етіс;to be ... have ... ... ... ... to ... ұқсас басқа етіс-тік
формасынан ажыратуға мүмкіндік береді.Тұйық етістік сөйлемде а ... ... б ... в ... г пысықтауыш қызметін атқарады.a) To
have asked ... here would have ... ... To see it ... б I wanted to tell before they ... в There was no one ... the words that were being traced гHe was a good ... good a
workman to be sacked.Тұйық етістік толықтауыштың барлық ... ... ... ... ... ... cared publicly to
break the lease with the society,let him do.Кейде үстеу to ... ... ... ... ... wish to specially stress the fact.Тұйық
етістік етістік баяндауышпен бірге ... ... ... ... ... ... ... іске
асатынын да көрсетеді.I am sure,the Dean never intended to suggest ... I told ... I wished to transfer Gilbert Cooke I had ... ... ... баяндауыш бұрын болған іс-әрекетті
білдіреді;It was like her also not to have asked a single question ... I had been ... ... ... ... ... ... мағынасын береді; To reach the escarpment top meant another ... the ... ... ... ... ... ... семантикалық субъектке сәйкес келеді;Then she would force
herself to attend to Margaret and to me (Snow I have to wish to listen ... private ... ... ... ... ... беріліп тұрған семантикалық субъектке
сәйкес келеді;Iam telling you not to worry.Әсір-есе бұл сәйкестік күрделі
толықтауыштарда ... watched him go (Snow)As her ... to Ralph, Isaw he ... him.Инфинитив for +придикативті
конструкциямен,егер столықтауыш құрамында тұрып,придикативті-сын есімнің
мағынасын анықтаса ... ... s ... funny for me to ... you office affairs are easy to start and ... to finish
particulary in a small town (Braine) Participle І ( осы шақ ... ... ... ... формаға ие,сондықтан көптеген лингвистер
қызметтері әр ... бір ... ... ... осы ... ... ... вербальды
ұқсастығы оларды бір форма ретінде қарастыруға негіз болады. Герундий мен
осы шақ есімшені адъективті ... ... ... «ing ... ... болады. Participle І есімге ... де ... ... ... ... ... ... Particip le І
тұлғасындағы етістіктер тұйық етістіктерге ing ... қосу ... ... ... І адам немесе зат ұғымындағы зат
есімдердің анықтаушысы бола алады;The playing boy is my ... ... ... ... ... was standing at the upright ... a ... формасы алдында болып өткен ... ushered Battle into a small ... ... толықтауыштарда ... ... ... ... ... It harassed me to see this proud man
humaliating himself.
Геррундий.
Герундий өздігінен ... ... ... ... ... ... ... зат есіммен етістікке ұқсас жақсыз етістіктің бір
түрі.Герундийде етістік пен зат ... ... ... Оның етістік
сияқты шағы,етіс категориялары бар. ParticipleІ ұқсас негізгі етістікке+ing
жалғауы жалғануы арқылы жасалады; reading asking. ... ... ... ... ... ... сөз яғни ... ... ... ... зат есім ... ... зат есімнің белгілерін білдіргенде бастауыш, баяндауыш,
толықтауыш, ... ... ... ... ... етістіктің
белгілерін де білдіреді. Өзінің ... ... ... ... тура толықтауыш қызметін де атқарады. Being angry wouldn
t help .She needs taking care of ... had taken to stading ... тән шақ және етіс ... ... ... ... қолданылады; to finish; to go on;to ... mind,to give up;to be proud of; to object oto get ... to insist oon;to think of; to suggest in be fond ... ... (өткен шақ есімше )зат есімнің белгілі бір ... ... ... took the written ... ... ... есімше формасындағы етістік өзінің мағынасы мен синтаксистік қызметі
жағынан сын есім ретінде саналады.”Дұрыс” етістіктердің Participle ІІ ... ... -d -ed ... ... ... жасалады яғни өткен шақ
етістігінің формасымен сай келеді;to ask-asked;to expect-expected.Бұлар ... ... ... ұқсас болғанымен,мағына мен синтаксистік қызметі
жағынан айырмашылықтары бар.»Бұрыс»етістіктер Participle ІІ түрі әр ... ... ... ... -en -e жалғауы арқылы,түбір
дауыстың мүлдем өзгеруі арқылы;to take-taken;to ... ... және ... ... ... де ... ... тура толықтауыш
қызметін де атқарады;Signing the letter the manager asked ... ... it off at ... ... ... Packing his things quickly
he hurried to the station.
Mood (Рай)
Етістіктің ... ... ... ... ... рай ... деп ... тілінде райдың үш
түрі бар,ашық рай,бұйрық рай,шартты рай.
Ашық рай ... ... ... ... reads the ... in the evening. ... рай
сөйлеушінің сөзі өзіне, екінші жақ тыңдаушыға және үшінші жақ бөгде біреуге
не затқа қаратып айтылғанын білдіретін ... ... рай тек қана ... ... ... сөйлемде айтылу
сазына қарай бұйрық мәндес және кеңес беру мәнінде де айтылады.Бұйрық рай
етістігінің ... ... ... ... ... talking Be
quite.Тұйық етістіктен айырмашылығы ... to ... ... етістіктің болымсыз түрінен ( I told you not ... рай ... ... (Don t talk) айырмашылығы. Смирницкий
бұйрық райдың жоқ екенін ... ... іс ... ... ... ... күйін
білдіреді, осыған орай, етістіктермен тіркесіп, олардың алдында тұрады.
Қазақ тілінде көмекші. есімдер, ... ... ... ... бір — біріне немесе іс — әрекетке қатысын білдіруіне ... ... ... ... сөз таптарына емес, зат ... ... ... ... ... ... Артикльдер де басқа сөз таптарына
емес, зат есімдерге қатысты және ... тән ... ... ... ... ... ... зат есімдермен тіркесе қолданылады. Ал
еліктеу ... ... ... ... ... ... сөз ... бір — бірімен жалпы категориялды мағынасы,
морфологиялық және синтаксистік белгілер арқылы ажыратылады.
Тіл ... ... ... ... ... алатын историзм
принципі бойынша, әр дәуірде қалыптасқан, өмір сүрген алуан ... ... ... сол өз ... тұрғысынан бағаланып, олардан бұрын
не бар еді, бұлар оған не ... ... ... бұрынғылардан
артықшылығы қандай деген тұрғыда қаралуы керек. Қазіргі заман тіл білімі –
дамудың биік шыңына көтеріліп келе жатқан кең ... көп ... ... ... әртүрлі лингвистикалық бағыттар, мектептер, зерттеудің
әртүрлі әдіс-тәсілдері бар. Оның ... ... ... басқаларынан
бөлініп алынған жеке бір мектеп, я зерттеудің жеке бір әдіс-тәсілі көрсете
алмайды, оған ... ... Сол ... ... ... алып ... ... ғана тіл білімінің қазіргі күйін, сипатын
толық түсінуге болады.
Сөздерді белгілі бір грамматикалық ... ... оны ... ... ежелгі замандардан бері дами, ... келе ... ... Әр ... ... құрамына енетін сөздердің
ерекшеліктерін, грамматикалық сыр сипатын біліп, оларды белгілі ... ... ... ең түйінді, келелі мәселесі.9,11
Тіл білімінде сөз таптарының табиғаты жайында әр түрлі көзқарастар мен
пайымдаулар бар. Олардың бірі ... сөз ... ... ... ... ... болып саналса. скіншілері бойынша, сөз таптары
сөздердің формальды -грамматикалык категориялары, ... ... таза ... ... ... ... ... сөз түрлендіру жүйесі аркылы ажыратылуы грамматикалық
категорияларымен барып ... ... ... ... ... ... тілдерде, соның ішінде орыс тілі мен қазақ ... ... тэн және оны ... ... ... ... ... қазақ тілдерінде грамматикалық шақ, рай, жақ, етіс категориялары, орыс
тілінде грамматикалық (вид) ... ... тән және ... ... ... ретінде қарастырылады.
Есім сөздер бір — бірінен сөз түрлендіруші формалар арқылы ашық-айқын
ажыратыла бермейтін тілдерде, мысалы, ағылшын ... ... ... ... мен ... зат есімдерден әрқашан оңай ажыратыла бермейді деген
пікір бар. Алайда, зат есімдерден сын ... ... ... ... ... ... морфологиялық белгі жоқ деу қате болар еді. ... ... ... ... ... білдіретін зат
есімдерден сын есімдердің сапалык, сындық (атрибутивтік) деп ... ... ... ... ... былай қойғанның өзінде, зат
есімдер мен сын есімдер, жоғарыда аталып өткеніндей, бір-бірінен сөз тудыру
формалары жағынан ажыратылады. ... зат ... сын ... казақ
тіліндегідей шырай формалары арқылы, басқаша айтканда, форма тудырушы
аффикстер ... ... ... ...... зат ... салыстырғанда, сын есімдер формаларға тапшылығымен
сипатталады. Зат есімдерде жекелік — ... ... мен ... ... ал бұл ... сын есімдерде болмауы немесе,
керісінше, шырай категориясының зат ... ... сын ... тән ... ... сөз таптарынын бір — біріне өздеріне тән грамматикалық
категориялары ... ... ... Бұл ... агылшын
тілін зерттеуші А.И.Смирницкий былай деп ... «Сын ... ...... категорияларына ие бола алмағанымен, айрықша өзінің ерекше
категориясымен, атап айтқанда, шырай категориясымен сипатталады(.13,47)
Сонымен, морфологиялық ... зат ... мен сын ... ара ... ... көрінеді: бір жағынан, зат есімдер сын есімдерде жоқ ... ...... және ... ие ... екінші жағынан сын
есімдер зат есімдерде жоқ категорияға ... ... ие ... ... ... сын ... мен зат есімдер үш тұрғыдан, үш ... ... ... ... бір — ... ... әр түрлі тілдердің құрылымдық
ерекшеліктерін, әсіресе олардағы сөздердің морфологиялық ... ... ... ... мәні бар. ... орыс ... көптеген сөздердің
құрамында олардың қай сөз табына қатысты екендігін аңғартып тұратындай
грамматикалық көрсеткіштер болса және ... ... ... ... ... ... болса, ағылшын тілі мен түркі тілдерінде
сөздердің негіздері немесе түбірлері ... ... ... ... ... және ... құрамында қай сөз табына қатысты екендігін
аңғартатындай грамматикалық көрсеткіштердің болуы шарт ... Бұл ... мен ... ... ... тән ең ... ерекшеліктердің бірі.
Осыған орай, зерттеушілер сөз ... ... ... тілінде
синтаксистік белгі шешуші роль атқарады деп есептейді. Сөз таптарының жалпы
грамматикалық сипаттамасында ... ... ... ... ерекшеліктері бірдей маңызды қызметке ие ... ... ... ... ... ... ... да, сөздің грамматикалық
сипаттамасында бірінші орынға ие ... ... ... ... сөз ... ... айқындауда көмекші қызмет атқаратыны
белгілі. Демек, оларды екі түрлі ... ... ... ... және ... ... қабілеті мен сөйлемдегі қызметі)
белгілердің негізінде айқындауга тура келеді».
1.2 Синтаксис жайлы түсінік
Синтаксис гректің ... құру ... ... ... білдіреді. Ол
грамматиканын бір саласы болып есептеледі де, сөйлемдегі сөздер дің ... ... сөз ... ... ... мен ... ... сөйлем мүшелерін зерттейді[14.168].
Сөз тіркесі сөйлем мен бірге, ... ... ... ... Сөз ... белгілі бір синтаксистік байланыс арқылы бірігіп,
номинативті қызметтің атқаратын екі немесе одан да көп ... ... жаңа ... a new watch ... оқу- to read a book.
Сонымен сөз тіркесі, сөз сияқты, ... ... ... ... ... айтады. Бірақ айырмашылығы, сөз тіркесі екі немесе одан да
көп сөз тіркестерінен тұрады ... ... ... байланысты көбеюі
мүмкін. Мысалы a nice girl ;a beautiful nice girl .
Сөз тіркесі бір бірімен тіркескен сөздер ... ... да, ... бір ... ... ... сөйлем ретіңде қолданылғанында, тек
интонациялы мәнер ғана алмай, ... ... ... ... ... екпін
мен коммуникативті бағыт алады. Мысалы [ a ] he is ... we glance , ... ... сөзтіркестері предикативті қарым-қатынасқа негізделген.
Синтаксистік байланыс ... олар ... ... ... сондықтан,
фразалық етістік, интонация және коммуникативті бағдары жоқ. ... ... деп те айта ... ... олар ... ... ... супрасигментті элементтерден жұрдай сөзтіркестерінің семантикасы тек
оның құрамына енетін сөздің санында емес, осы ... ... ... ... ... .Мысалы table зат
есімін ... бұл ... ... ... ... бұл ... ... негізгі мағынасы әр түрлі дәрежеде түрленеді Мысалы king Arthur
and his Round Table ... сөз ... Table сөзі ... a piece ... ... ... Round Table тобы King Arthur s ... ... үшін ... тұр. Сәйкес басқа жағдайларда Мысалы To
be at table сөз тіркесінде table зат ... to be ... ... ... ... бұл mon having a meal ... ... тұр. Кейбір сөз
тіркестерінің негізгі мағынасы сақталғаны мен құрамындағы әр бір ... ... жаңа ... ... Бұл ... екі зат ... атрибутивті топтарға көңіл бөлу керек, тіркестің мағынасы тек
топтағы элементтердің мағынасына ... ... ... ... да
байланысты. Мысалы a dog house, a house dog, тіркестерің қарастырайық a dog
house сөзінін мағынасы a house which a dog lives ... да a house ... a dog that lives in a house ... және ... ... арасындағы қатынас әр түрлі болуы
мүмкін Мысалы a fruit salad тіркесі жемістен дайындалған ... ... a fruit knife ... ... ... ... байланыс
түрінде жатады да, бұл жеміс тазалауға арналған пышақ мағынасында қолданып
тұр. A vietnam villige вьетнамда орналасқан ауылды ... an oxford ... ... білім алған адамды білдіріп тұр. Басты компоненті
жанды зат есімдермен ... ... ... бұл ... ... ... әр ... болады. Мысалы an orphan child және a ... Сөз ... алып ... ... де a child who is ... деп ... ... болады, ал екіншісі үшін сәйкес өзгерту жоқ. ... ... ... ... ... ... ... топтарда байқалады. Мысалы «сын есім + зат есім»
комбинациясынан ... ... ... сын есімнін мағынасы, ... ... ... ... ... ... ... томенде сын келтірген
сөзтіркестерінен white сын есімінін мағынамын қарастырайық white hair (an
old man with white hair ) a white like ( a harmlees lie ) white meat ... ... ... ... сөз ... ... құрылымға қатысушы ретіңде, өздерінің ... ... бір ... ... ие бірлік ретінде
қосымша сипаттама алады.
Етістіктер мен болған топтарда ... ... ... – to run ... ; to run a businees ... ... негізделген байланыс – to run fast
;to run into a garage ... ... ... синтаксистік құрылым біріккен
бірліктердің мәнін өзгертіп, оларға ... бір ... ... ... сөз
тіркесі дережесін береді. Сөз тіркесіндегі ... ... ... ... ... ... синтаксистік байланыс
қа түседі. Негізгі байланысқа ұйытқы сөз бен бағынықы ... ... ... Екі ... ... басқа, төрт ... ... ... жағдай байланысты және атрибутивті деп аталатың
байланыстар бар[15.47]. Бұрын көптеген ... ... ... бір ... ... және бірдей дәрежеде болуымен, ... оңай ... ... ... ... бұл ... өзгерді.
Өйткені құрылған топтық мүшелеріне бір- біріне қатысты орындардын қалаған
кезде ... ... ... ... ... ... екі түрлі
симметрикалық құрылу тобы, орындарын өзгерте алатын, және симметрикалық
емес, құрылым құрамындағылар ... ... ... ... бар [15.53].
Координаттық құрылымда белгілі бір орнының болуы, әр ... ... ... екі ... ... бинарлық топтарда, координатты
құрылымда аз буынды сөз тұрады men and woman, red and green ,Oxford ... ... ... құрылымдық деп, бір-біріне тәуелді ... ... жеке бола ... ... айтады. Бұл мақсат үшін
and демеулігі қолданылады. Бұл пікірді кейбір лингвистер қолдамайды. Кейбір
шет елдік және отандық лингвистер ... деп, ... жоқ ... пен ... құрылымнан, тысқары топ. мүшелерінің бірдей сәйкес
келуі дейді.[16.19]. Мысалы N had been shocked and ... shoked және upset ... ... ... құрылымдық
байланыста тұр, өйткені олар екеуі де координаттық құрылымнан тыс had ... ... ... ... ... жағдайда Rigden and his friends had
rushed into school House .Rigden his friends зат ... and ... ... үшін ғана ... ... бірдей had rushed баяндауышы мен
сәйкестігінде.
Бағыну туралы лингвистердің ... ... ... қиылыстырылған
бірліктердің теңсіздігі негізінде құрылған. Тіркестің біреуі басқаларынан
басым ... да, ... ... ... және ... ... ... бірлік басыңқы сөз тіркесінің басты элементі
немесе ... ... ... және әр ... сөз ... мен берілуі мүмкін.
Ғалымдардың айтуынша бағыныққы сөзтіркестері ағылшын тілінде өте ... ... ... өзінін ішкі құрылыста әр түрлі болып,
бағыныңқы сөздердің сол жақты орналасуына әсер ... an old ... well ... still to always resent ... ... оң жақта
орналасуын a list of names ,to hear of it, to put it in the envelope ... the health. ... зат есім ... және ... ... ... ... ие сөз тіркестері, үздіксіз жалғаса беруі мүмкін
the man in the store across the street by the bank under the bridge. ... ... ... үш түрлі, өзара тәуелдік ... ... ... ... ... Бұл ... абстрактты сөздердің
синтаксистік қызметтіН сипаттамайды, тек ... ... ... ... Синтаксистік байланыстардың барлық түрлерін
сиппаттауға, яғни синтаксистік топтардың элементері арасындағы ,өзара
келушілік ... ... ... үш ... ... қатынас
толық сипаттай алмайды. Л Ельмслев, екі элемент арасында тек үш ... ... деп ... Оның ... ... жағынан ғана дұрыс,
бірақ тілдік материялдарда жағдай күрделірірек бөлініп ... ... ... ... ... ... байланыстың әр
түрлілігін қамти алмайды. Осыған қарамастан, грамматикалық ... ... ... әр ... ... “қатынас” термині
ештенені анықтай алмайды және ешқандай сипаттама алмайды. “қатынас” сөзінің
синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... осы қатынас туатын элементтері сияқты обьективті сипатқа ие. Мысалы
егер to write his friend a letter ... his friend a letter ... ... онда friend және letter зат есімдері өз ара ... ... бір ... тұр . Бұл зат ... ... ... ... олардың өзара орын алмасуында ... ... ... ... ... ... ... зат есімдердің
байланыстары, синтаксистегі әр түрлі ... ... ... берілмейді. Қаралып отырған екі зат есімдер бір бірімен and
жалғаулысы ... ... ... ... бағыныңқы байланыс жоқ
екенің көрсетеді. Осы зат ... ... ... элемент рөлін атқарады,ал
екіншісі оған бағынады деп айта алмайды, бұл олардың арасында бағынынқы
байланыстың жоқтығын ... Осы ... ... ... ... , жатқызуға болмайды , өйткені топқа кіретін , әр бір зат есім
бір-бірінсіз қызмет ете алады to write a ... write to his ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жоқ.
Осыған байланысты, қарлып отырған қатынас түрі анық ... бұл ... ... топ, сөз ... жоқ ... ... ... структура ретінде құрылуы мүмкін. Бұл қатынасты аккумулятивті
қатынас деп аталады(1,193). Бөлініп ... ... ... кейбір
түбірлігімен көрседі. Аккумулятивті латыннын ассиmиlо сөзінен алынған, яғни
”үйіп тастаймын ” деген ... ... ... ... екі түрлі
толықтауыштан тұратын топтарда ғана емес, басқа ... да ... ... әр ... морфологиялық класс сөздерімен берілген,
толықтауыштан тұратын, атрибутивті топтарда кеңінен тараған; мысалы these
important ... some old (cards) Бұл ... ... ... ... ... ... қатал белгіленген
және олар орындарын өзгерте алмайды. Атрибутивті топтағы элементтердің бір-
біріне қатынасында бекітілген орындарынын ... ... бір ... ... Атрибутивті тізгіндегілердің арасына жалғаулық қоюға болмайды,
сондықтан оны құрылымдық деп айтуға болмайды.Атрибутивті тізгіндегілер бір-
біріне тәуелді емес және ... та ... Бір ... ... емес және элементтер бір-бірінсіз анықтауыш ретіңде тұра
алады Мысалы these decisions, important ... ... ... бұл ... ... ... аккумулятивті түрдегі қатынас
ретінде қарастыруға болады. Сөз тіркесіндегі бірліктерді теңейтің терминдер
жоқ, жалғыз анықталған термин ... ... ... ... ... қалған мүшелері атаусыз қалған. Ғалымдар сөз тіркесінде ... ... ... толықтауыш, пысықтауыш, анықтауыштық
синтаксистік ... ... ... ... Егер сөз ... пысықтауыш және атрибутивті қатынас пайда болуы мүмкін ... ... ... ... элементердің барлығын білдіреді. Бағынынқы
элементтің синтаксистік функциясының пайда болуына екі ... сөз ... ... new words сөз ... ... new ... болады, ал to find water тіркесіндегі water зат есімі толықтауыш
ретіңде қарастырылды мүмкін . ... to laugh merrilу сөз ... ... ... merrily ... ... бағынып амал
пысықтауыш қызметін атқарады сөз ... ... тек ... ... ғана ... қоймай, олардың әр түрлілігі де,
қарастырылады тура және жанама толықтауыш, мекен, мезгіл, амал ... send him a telegram to start home early to lean forward to sign ... . Егер ... сөз ... ... элемент тұрлаусыз мүшелер
терминімен теңессе, онда предикативті сөз ... ... ... ... ... және ... ... топтастырылады. day
broke the car stopped сөз тіркесінін ... ... «сөз ... терминді пайдалануға қарама қайшылықтар болмау үшін сөз тіркестері
деңгейінде синтаксистік элемент терминін енгізу керек. ... ... ... ... ... ... ғана емес сөз ... синтаксистік бірліктермен сәйкестендіру керек. ... ... анық ... үшін ... жаңа ... , яғни
«синтаксистік элементке» баяндауышты синтаксистік элемент, пысықтауышты
синтакситік элемент және анықтауышты ... ... ... ... ... әр бір ... осы ... басқа элемент терден
айырмашылғы бар, өзіңе тән белгілерге ие . Басыңқы сөз тіркесінін, ... ... сөзі , өзін ... ... белгісі болу керек . Бірақ
лингвистикада басыңқы сөз тіркестерінің ұйтқы сөзді болудың ... ... ... ... ... ... басыңқы сөзің бағынынқы элементердің бірлік
ретіңде бөлетін ситаксистік байланыс ... оңай ... ... , Бұл
анализ деңгейінде синтаксистік функция ашылмай қалады. Мысалы particularlу
pleasant үстеулі ... ... ... ... ашып ... сын функциясы берілген сөз тіркесі шеңберінде ашылмай қалады
да, бұл pleasant бекітуге мүмкіндік береді. Сөз ... жаңа ... ... ... сөз ... кетеді де, онын синтаксистік рөлін
белгілеу мүмкін болмай қалады. ... ... pleasant people ... ... ... ... ... синтаксистік элементі
ретінде, pleasant сын есім синтаксистік элементтің анықтауыш ... people сөз ... де зат ... синтаксистік ролін көрсетпейді,
сондықтан ол топтық өзегі ... ... Тағы бір ... сөз ... ... өзек тағы да ... Мысалы to know particulary pleasant people сөз
тіркесіндегі ... pleasant және people ... ... белгілі, ал енгізілген инфинитив to know құрылып отырған сөз
тіркесінде ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Берілген тест екі жақты диагностикалық күшке ие, біріншіден сөз
тіркесіндегі бағыныңқы ... ... ... ... ... ... ... айғақтайды, екіншіден топтағы бір
элементтің синтаксистік функциясынын болмауы, онын басыңқылығы білдіріп оны
өзек ... ... ... ... Топтық өзегі де, бағыныңқы
элементтері де топ ішінде анықталады. Дәрежелі қатынастық осы ... ... ... ... ... обьективті пысықтауышты
атрибутивті қатынас белгілі бір сөздердің жиналуы нәтижесін де ... ... ... ... ... қатары деп
атауға болады. Aғылшын тілінің together үстеуі көпше түріңдегі ... ... ... сөз табы ... статусын грамматикалық теорияда кеш
алды. Грамматист Г. Суит оларды ... ... ... ... тобына жатқызады. О.Есперсен біржағынан предлог,демеулік пен
үстеуді жеке ... ... ... бір ... ... ... ... ... ... ... теориясында үстеу әдетте бағынудың екінші дәрежесіндегі
позицияда,кейде ғана бірінші дәрежедегі бағыну позициясында тұрады
Д.Фриз үстеуді 4 класқа ... Д ... ... ... ... ... ... классификацияда үстеуер сапалық және мекендік болып бөлінеді.
Сапалық үстеулер сын есімдерге -ly суффиксі жалғануы ... ... ... ... ... өзгеше формат жоқ.Мұндай
үстеулерге -much,quitе, too ,scarcely ,largely, very, greatly, ... ... ... ... (then before late early) мекенді (there
near far ... seldom twice) ... ... at ... салыстырмалы шырай белгісі бартоптарында ... ... ... Оларға better best more most суплетивті
формалары,fast ,near, hard ... ... ... ... ... more, most сөз ... бірге беріледі. Синтаксистік
функцияда ... ... ... ... ... қатысады, the
then president. Семантикалық ... ... ... ... ... ... ... екі қиыншылық бар. Кейбір үстеулер, -before
after since предлогтар мен демеуліктер формасымен сәйкес ... ... ... мен ... ... жағынан айырмашылығы бар.
Екінші қиындық, ... ... ... (up off)дыбысталуы жағынан
үстеулермен және (in on) предлогтармен сәйкес ... ... ... I am off ... ... ... plane took off сөз
тіркесінде жалпы ... ... ... тұр ... ... сөз ... ... сөз ретінде қарастырады. Н. Н
Амосова бұл элементтерді көмекші ... ... ... ... деп ... ... ... сөйлеуге субъективті
қатынасын білдіреді. Модальді ... ... ... ... ... certainly, of course, surely, really,
indeed сенімділікті білдірсе, maybe, ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелері
болмайды,сөйлемдегі бүкіл ситуацияға баға бере отырып,өздeрі сыртта қалады.
Мысалы, perhaps dimby, she saw the picture of a man walking up a ... ... ... сөз perhaps ... ... бола алмайды, егер
модаль сөзді алып тастаса сөйлемнің ... ... ... ... құрамы туралы сұрақ теориялық қиыншылықтан екенде емес.
А.В.Щерба ұсынған ... ... ... ... ... үш белгі
негізінде анықталады. Егер морфологиялық белгі болмаса,осы сөз ... ... ... ... Perhaps, maybe, ... possibly
сөйлем басында тұса да сөйлем мүшесі бола алмайды. They were probably ... keep him. They were right to keep him ... Probably they were ... keep him.
Бірақ бірқатар лингвистер, А.И.Смирницкий, Б.А.Ильиш, И.П.Иванова
модальді сөздер функциясына жоғарыда аталған бірліктерден ... ... ... бар ... ... дейді.
Мысалы; ... ... really, ... ... ... сөйлемдегі сөзге байланысты сөйлем мүшесі функциясын
атқаруы мүм кін дейді. Мысалы; He shot out the ... indicate ... was to sit of the group ... under the command. Ал ... сөздер
қандайда бір эмоцияны білдіредіОдағайлар А.И. Смирницкийдің . ... ... ... сөздеріне қарама-қайшы олардың мағынасы
контекс арқылы анықталады. Oh ... таң ... ... ... анық нені ... ... сөйлемдегі ситуация арқылы
білеміз: ’Oh there you are, ... her ... perhaps. Oh, ... nothing of the kind. She’s in my room ... again I felt ... ... of the group.Кейбір одағайлар белгілі бір эмоцияны
ғана білдіреді, мысалы alas ... ... ... ... ... ... goodness ... фразалық одағайлар бар.
Ағылшынның аффиксті сөз формаларының өзіне тән ... ... ... Сөз ... ... суффиксті морфемаларға
ғана тән префикстар сөзжасамда қатысады. Сөз ... ... ... бір ... ... ... -s ... зат есіммен етістік
парадигмасында тұрып,парадигмалық омонимияны құрады; falls “сарқырама” және
falls “құлау”, -ed суффиксі X described the island; the island ... by
X ... ... ... ... ... ... де бір
мағыналы еместігі байқалады. Сөз ... ... жеке ... ... бере алмайды,оның категориясы сөз тіркесі мен
сөйлемде анықталады. Структурадағы комбинаторлық қатынас түрін ... ... ... ... табиғатын анықтап алу керек.Етістік
арқылы берілген бірінші ... ... ... ... екінші элемент
тұрақты болмайды, көбіне бірнеше морфологиялық бірліктермен немесе сын есім
болып ... сөз ... ... тіркесі сөздер жиынынан
тұрады. Сөз сөз тіркесіне қатысушы ретінде семантикасын ғана ... ... ... ... ... ... дәреже алады.
Қазіргі ағылшын тілінде синтаксистік байланыстың үш түрі бар, олар ... және ... ... тәсілдері. Қиысу синтаксистік топтағы мүшелер
арасындағы формальды сәйкестік арқылы анықталады. Мысалы, ... ... ... Tom runs; Ton and Mary run; ... және ... this book; these books. ... ... ... ... ... өзгереді. Меңгеру етістік пен оған қатысты элемент
арасында байқалады да, етістік меңгереді. ... ... пен оған ... ... ... меңгеру предлог еншісінде ... ... оған ... ... ... меңгеріп тұрған элементтің
формасын қабылдайды. Бірақ қазіргі ағылшын тілінде меңгеру ... ... ... ... етістерге ғана тән,мысалы; to know them; to depend
on him. Қабысу тәсілінде элементтер ... ... бір ... ... ... nod his head silently сөз ... head зат
есімі және silently үстеуі nod етістігімен қабысу тәсілі арқылы байланысып
тұр.
Сөз тіркесін құрушылар ішкі ... жай және ... ... ... ... әр ... тәсілдерге байланысты.Жай
структураларға жататындар,атрибутивті элементтері бар ... ... ... жеке сөз топтары.Күрделі құрамды ... ... ... ... ... ... күрделі
толықтауыш;Activity always made him feel ... сөз ... ... ... ... ... ... Ал синтаксистік
элемент структураға анықталған позициясымен сипатталады. Синтаксистік
позицияда тек жеке ... ... ... де ... ... предикативті бірлік ... ... ... Жай баяндауыштан басқа, кезкелген
синтаксистік элемент сәйкес ... ... ... болуы мүмкін.
Мысалы, синтаксистік элемент кез келген сәйкес предикативті бірлік ... suppose they were film people. ... ... ... да синтаксистік
позицияларда, What we hoped was that we could have your names in a ... ... ... the words he had chosen, ... she arrived at the other side she noticed a ... тұра ... ... ... ... сөз ... мағынасымен
тығыз байланысты.Қазіргі лингвистер синтаксистік құрылымның структурасын,
оның семантикалық мағынасы анықтайды деп ... ... ... ... ... деп айтуға болмайды, өйткені бір семантикалық
мағына әр түрлі синтаксистік структураларда ... ... ... ... ... оның ... да ... деп есептейді.
Мысалы, He has a house және his house сөз ... ... ... ... де ... мағынасын білдіріп тұр,he has a house етістікті
структурада объекттің тиістілігі көрсету атауышқа қарағанда ... house ... тобы ... ... анық мағынасын беріп тұр.
Синтаксистік-семантикалық тұрғыдан мағынасы ның ... ... деп айта ... Сөз тіркестерінің бір мүшесінің
семантикалық мағынасы ... ... ... әсер ... тек таңдалған
бірліктің семантикалық құрамына ғана ... ... ... ... да әсер ... Ағылшын тілінің together to walk together. Сөз
тіркесінде көпше мағынасында ... тұр, ол he talked for ... ... сөз ... уақытты көрсетіп тұр. Жанды зат
есімдермен тіркесетін сын есімдер үшін адамның ... ... осы ... ... ... зат есім классымен комбинаторка тәң, мысалы
imitative an imitative person imitative arts an imitative word hysterical ... woman laughter ... сын ... тек ... зат есімдердің
білдіретін под класстармен ғана үйлеседі edible eatable to gather ... ... ... ... зат ... ... ... саналатын зат есімдермен коптік формасында көрінеді to gather ... pieces of a broken cup. ... ... ... субьектпен
сәйкестігіне қарай үш под группаға бөлінеді. Бірінші субьект ретінде жан
зат есімдерді ... ... ... ... субьект ретінде жансыз зат
есімдерді ... ... ... субьекті жансыз категориясы на қармайды
етістіктер бірінші топқа to laugk етістік тобы және әр адам ... ... ... ... білдіретің мысалы to read, to write, to dictate,
to sigh етістіктер жатады . Екінші топқа to rust to curdle ... to liе, to stand, to gloat ,to consist of ,to fill ... ... ... ... ... тіл ... бірі сөйлем
коммуникативтік бірлік.яғни пікір білдіру үшін, ақпарат беру ... ... Сөз ... өз ... бұл ... ... Мысалы night cөзі, сөздік бірлігі ... ... ... Night ... ... ... факт ретінде білдіріп тұр. Сонымен
жеке сөз де, сөз тіркесі ... ... ... ... ар да ... ... ... алып, комуникативтік бірлік сөйлемдік сапаға ие
болады. Осыдан шығатын ... ... ... тәң ... ... , ... формасы бар. Категория сөйлем пікірлі, яғни ... ... ... ... үшін ... ,. Сөйлемнін ең басты
структуралық белгісі прездикативті бастауыш ... ... ... деп ... ... ... ... бірліктер сияқты
формасы бар. Мысалы no landing fields сөйлем екенін онын ... ... ... ... Сөйлем формасы көп компонентті болып келеді.
Әр бір ... ... ... безендіріледі. Интонация сөйлемді түрлі
құбылыстарды грамматикалық ,синтаксистік қасиетті бар категория ... ... ең ... ... . ... ... онын ... сөйлемнін құрамы стругтуралық жағынан шектелмеген сөйлем тілдік
бірлік болғандықтан , форма және мағынасы мен ... . ... ... , онын ... ... ... ... . Сөйлемнін екінші аспектісі семантикалық аспект . Сөйлем
компоненттері бағыныққы сөйлем, сөйлем мүшелері семантикалық ... ... ... ... сөйлемді сөйлеу актіне пайдалануға байланысты .
Сөйлем структураларын зерттеудің бірінші және маңызды этапы ... ... ... ... ... ... синтаксистік байланысқа
түсіп, предикативтік қатынасқа негіз болатын мүшелерінін ... ... ... кім, не ... ... атап , ... ... айтылған
қимылын , сапанын кімге қатысты екенін атап, баяндауыш ... ... ... ... қатысты екенін білдіретін сөйлем мүшесі бастауыш
болып табылады Мысалы the staff were very ... about it . ... іс ... ... ... сөйлем мүшесі . Баяндауыш екі
түрлі структуралы ... ... ... және ... өздік
формасынын грамматикалық категориясына байланысты, мағынаны білдіреді. Жай
етістікті баяндауыштарда осы екі ... әр ... ... бір ... ... ... he gave a gasp. ... негізі екі түрі бар ол
етістікті және атаулы. Үшінші түрі фразеологиялық баяндауыш. Фразеологиялық
баяндауыш іс ... ... зат ... ... фраземалардан
жасалады Мысалы;He gave a gasp ... ... ... ... ... және ... болып бөлінеді.He had given her money
.I ll give it to you ... The blond reminded me of; ... ... есімдік немесе зат есім орнында жүрген есімше сөздермен байланысып тұр
.Oлардын түрлі сынын, сапасын білдіретін сөйлем ... ... ... lt was a ... ... story for a man his age. ... коммуникативтік типтерінің ішінде өмірде кең таралып, кең ... өмір ... ... ... ... маңызды
рөл атқаратын, керекті ақпарат алудың басты құралы болып табылатын сұраулы
сөйлем деп ... ... ... ... ... ... бір ... беруге итермелейтін және белгісізді анықтап білу
мақсатымен қойылады. “Орыс тілі ... ... ... ... ... деп ... ... арнайы сөздер көмегімен сөйлеуші өзінің
тыңдаушыдан бір мәліметті ... ... ... ... сөйлемді
айтамыз” деген анықтама берілген.[ 21,365]. Сұрақ қоя отырып, адам белгілі
мен белгісіз ... ... ... айтқандай “сұрақ – танып-білудің
бір түрі”[22.18]. Сұраулы сөйлемде белгісіздің ... ... ... ... ғана ... ... сөйлемдердің басқа түрінен ажыратады. Сұрақ ерте
заманнан бастап көртеген ғалым, зерттеушілердің зерттеу жұмысының ... ... ... сөз түрі ... ... ... қаралса, Сократ
сұрақ көмегімен шындықты іздеді, Бэкон әдістемесі сұрақты қою және ... ала білу ... ... Кант ... ... былай ойын білдірген:
“ақылды сұрақтар қоя білу – ... ... ... ... ... ... зерттеуге аса зор назар
аудару қарым-қатынаста сөйлемнің коммуникативтік типтерінің ішінде ең жиі
қолданылатын осы ... ... ... дәлелдейді.
Алайда, адамдардың арасындағы қарым-қатынаста болатын көптеген әртүрлі
жағдайлар қарым-қатынастың мақсат, міндетіне сай сұраулы сөйлемнің түрлері
де өзгеріп ... ... ... ... ... тілі ... сұраулы
сөйлемнің мазмұны мен коммуникативтік мәні лексико-грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
түрлері бар және олардың арасында да айырмашылықтар мен ... ... ... Бұл ... ... күрделі көпфункционалды құбылыс
екенін көрсететін тәрізді. Сөйлеу барысында сұрақтың құрылысы мен ... ... ... ... ... әртүрлі критерий ... ... ... ... ... ... көптеген жіктеу
түріне әкеп соқтырады.
С.Ф.Гедздің еңбегінде сұраулы сөйлемді ... ... ... ала ... ... ... ... төрт түрі берілген:1) жалпы
сұрақтар, 2) арнайы сұрақтар, 3) аралас сұрақтар, 4) альтернативті сұрақтар
[23.3].
Қазақ тілінде З.М.Базарбаева сұраулы сөйлемнің ... ... ... ажыратты: 1) ашық сұрақ, 2) күмәнді сұрақ, 3) қарсы сұрақ, ... ... ... ... ... ... ... деңгейін”
пайдалану әдісін қолдана отырып, ... ... ... ... етіп ... 1) таза ... ... 2) сұраулығы басым
сөйлемдер, 3) сұраулылығы аз сөйлемдер, 4) ... ... ... Д.Байбер, Д.Кристал, Д.Л.Фриман сұраулы сөйлемдерді
төмендегідей ажыратты. 1) я не жоқ ... ... ... ... ... ... yes/no questions), 2) нақты ақпарат алуға бағытталған
сұрақтар (арнайы ... ... ... 3) ... ... ... ... сұрақтар (alternative questions) [26.97].
Жалпы алғанда, сұраулы сөйлемнің түрлері дәстүрлі түрде жалпы, арнайы,
альтернативті және бөлінбелі (разделительный) болып ... ... ... – бұл сөзде синтаксистік құрылысы мен лексикалық
мазмұны жағынан ғана емес, ең маңыздысы коммуникативтік ... ... ... ажырайтын жай сөйлемдер” деп Н.У.Түркбенбаев анықтама берген[27,9].
Әрине, бір сұрақ синтаксистік құрылысы мен лексикалық қырынан бірдей, бірақ
айтылуына ... ... ... бере ... ... коммуникативтік
түрлерін бір-бірінен тек дауыс ырғағы арқылы ғана айыруға болады.
2 Ағылшын тілінің морфологиясын синтаксистік негізде оқыту
әдістемесінің ... ... ... ... синтаксистік негізде оқыту
әдістемесінің негізгі принциптер мен ... ... ... синтаксистік негізде оқытуға бағыттала
отырып жасалған оқыту ... ... үшін ... түрде қазіргі
таңда сабақ ... ... және ... ... мен ... ... іске асатынын біліп, оларға талдау жасау керектігі
туады.
Екі жыл бұрын, яғни 2008-2009 оқу жылында ... ... ... ... ... жасап, оларды жүйелеп, негізгі түрлерін анықтау
кезінде оқушылар Т ... ... ... ... ... ... білім
алатын. Бұл оқулық сол кездері және қазіргі күннің өзінде ... ... ... Олай ... себебіміз, бұл оқулық грамматикалық,
фонетикалық, лексикалық құбылыстарды бекітуге, ... ... ... материалдарды қамтиды./28/ Алайда, айта кететін жайт
әрбір оқулық тек қана ... ... ғана ... сол ... ... ... өмір тәжірибесінде қолдана алуға да оқыту керек. Бұл
оқулықтың басым назар аударылатын аспектісі ... ... ... ... аса көп уақыт мөлшері қалмайды. Бірақ біздің
зерттеу жұмысымызға жақын грамматикалық яғни оның ... ... ... мәліметке қоса, әртүрлі жаттығу түрлері ... ... ... ... көптеген оқу орындарында фонетикалық, ... ... бір ... яғни ... ... ... ... әдістің тиімді жақтары көп, оның ең ... ... ... ... уақытта оның айтылу жолдары, қолдану
кездері, грамматикалық табиғаты туралы айтылып өтеді.
Оқулықтарды жинақтап, оларға талдау жасау ... ... ... қазіргі кездері көптеп пайдаланылып жүрген ағылшын елінің
Қазақстан оқу орындарына бейімдеп жасалынған ... (English File, ... көп мән бере ... оқытуға арналған[28.28]. Алайда бұндай
оқулықтар қазақ тілінің ерекшеліктері мен ағылшын тілінен ... ... ... ... ... ... жасалмаған. Бұндай
оқулықтарда біздің сүйеніп отырған басты принциптеріміздің бірі ана тіліне
сүйену принципі негізге алынбаған. Соған қоса, ... ... тек ... ғана ... орыс ... да қолданылады, ал бұл дегеніміз
оқушыларды ... ... ... ... әкеп соқтыратынын
естен шығармау керек. Мұның бәрі сол оқулықтардағы ... ... ... ... ... ... біздің ойымызша ағылшын тілінің
дауыс ырғағын оқытқан кезде қазақ ... ... ... ... болуы ауадай қажет.
Арнаулы әдістеме жасау мақсатының негізінде, ең алдымен, қазіргі заман
жағдайы мен ... ... ала ... жасалған әдіснама негіздері,
шетел тілі білімінің даму конценпциясы сияқты құжаттар мен ... өмір ... жас ... ... ... мен
қабілетін ескеріп, қазіргі таңға сай жаңа инновациялық технологияларды
негізге ала отырып, ... ана ... ... алу ... ... ... ... анықтау үшін алдымен білім алушының жеке тұлға
ретіндегі ... мен оның адам ... ... және ... ... ... ерекшеліктерін көңілге алу қажет болып табылады.
Қандай шетел тілі болмасын, оны оқытудағы ең ... ... ... ... ... ... ... үйретіп, нәтижеге жету.
Нағыз қарым-қатынаста оқушылар өз ойын ... та ... ... ... алу керек, соған байланысты ана тілі емес тілді оқуда коммуникативті
принципті ... алу ... ... ... ... ... алға ... мақсатымыз оқушыларға жан-жақты білім бере отырып, дамыта ... ... ... ... түсе ... ... қарым-
қатынас тұлғасын қалыптастыру, дамыту болып ... Ал ... ... ... тыс, яғни ... ... басқа тұлғалармен
қатынас жасамай жете алмайды. Өйткені, өзімізге белгілі тілді дамытушы
құрал қатысым ... ... Бұл ... ... ... ... ... рөлін тағы да бір дәлелдеп, анықтай түседі.
Тілді үйрену процесі ... ... ана ... әсері білінбей
қоймайды және де екінші тілді меңгеру ана тілімен тығыз байланыста ... ана ... ... принципі назардан тыс қалмайды. Қандай болмасын
материалды түсіндіріп, әсіресе егер бұл материал оқушының ана ... ... оны ... саналы түрде меңгертуге тырысады[31.29]. ... ... ... ... ... тыс ... ... шетел
тіліндегі жаңа құбылыстармен таныстыру елестетуге келмейтін жайт.Оқушы жаңа
материалмен танысқанда өз ана тілінде оған эквивалент ... ... ... ... ... ... саналы түрде есте сақтауға
ана тіліне сүйену принципін ... ... әсер ... ... ... ... ғана ... жадыда ұзақ мерзімге сақталады, ол ... ... ... тіл белгілі бір тарихи-мәдени ортада пайда болып, дамып,
қызмет етеді. Бұл әрбір тіл белгілі бір мәдениеттің ... ғана ... ... ... ... ... сөз. Әрине, шетел тілін сол тілдің мекенінің
тарихы, мәдениетін білмеу меңгеру бос сөз, ... ... ... ... ... ... емес.
Осы аталып өткен принциптер ... ... ... ... ... Осы принциптер негізінде оқушыларға ағылшын тіліндегі
сөйлемдерді дұрыс қолдана білуге ... ... біз ... ... ... ... ... аламыз.
2.2 Қазақ сыныптарындағы оқушыларға ағылшын тілінде сөйлемдердің
синтаксистік негіздері
Біздің жағдайымызда қазақ ... ... ... ... ... мәселесі тұр. Тәжірибе мен зерттеулер, талдаудың
нәтижелеріне назар аудара ... ... ... ... ... ... ... жіберетін қателерін алдын алу мақсатымен
олардың берілетін мәліметтерді саналы, ... ... ... ... қажет. Сол мәліметтерді қабылдай отырып, оны қолдануды дағдыға
айналдырып, өмір тәжірибесінде қолдануға бейімдеу ... Осы ... ... ... мәліметтерге сәйкес дағдыны қалыптастыру ... ... іске ... ... синтетикалық және іс-әрекетті
автоматтандыру кезеңі.
Просодикалық материалмен танысу және оны бекіту кезеңдері бейімделген
түрде берілгелі отырған ... ... ... ... ... ... ең ... рет
практикалық сабақтарда танысады, бұл кезде мұғалім оларға ағылшын тілінің
табиғаты мен оны сөзде қолдану ерекшеліктерін ... Ал ... ... ... ... ... ырғағымен сөйлей алу міндеті тұрады.
Бастапқы кездері оқушылар өз ана тілінің ... асып кете ... ... ... ... ... қабылдап, дұрыс қолдана алмайды.
Сондықтан қазақ тілді оқушыларға ... ... ... ... дайындық кезеңінен басталады. Бұл кезеңде мұғалімге сабақтың ... ... ... ... материалды бөліп ... ... Ал ... ... беру ... ... ... ерекшеліктері мен айтылу ережелері жөнінде ақпарат береді, ана
тілінің әсерінен болатын қателерді ... алу ... ... ... ... ... ... жұмыстарының көмегімен материалды
бекітеді, тілдік құбылыстарды жаттықтырады. Сөйтіп ... ... ... ... мен ... ... тәжірибеде қолдану кезеңі
басталады. Бұл кезеңде оқушылар сөйлемді дұрыс түсініп, дұрыс қолдана білуі
тиіс.
Оқушылар ... ... ... ... ана тілі ... ... ... сөйлеуге, ана тілінен шетел тіліне ... ... ... ... сонымен қатар, олардың
санасындағы қате жіберіп қоям деген үрей мен қорқыныш, ... ... де ... ... қоймайды. Алайда, бұл факторлармен күресуге болады.
Ол үшін әдістеме ... ... ... ... ... танысу,
алдымен оқушыларды психологиялық дайындап, оларға маңызды, тиімді болатын
материалдарды таңдап алу керек, мұның бәрі ... ... іске ... бұл ... ... өте ... рөл атқарады, өйткені
мұғалімнің ұйымдастыру барысында оқушыға саналы түрде ... өз ... ... ... баулиды. Бұл кезеңде мұғалім жаңа фонетикалық
материал, яғни ... ...... ... ... ... мысалдар келтіре отырып, студенттерге осыдан бір ... ... ... ... ... ... мұндай міндет
оқушыларға қиынға соғуы мүмкін, өйткені сөйлемнің компоненттерінің өзгерісі
мен қасиеттеріне талдау жасау оңай болмайды.
Сондықтан ... бұл ... ... ... ... ... ... кейбір ұқсастықтар мен ерекшеліктерді қазақ тілімен
салыстыра отырып, мысалмен көрсете ... ... тек ... ғана
емес, сонымен қатар сөзді түсінуде де маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... тек сөйлеуге ғана емес, түсінуге де өз
күшін салады, солай кодтау және декодтау қабілеттерін ... ... ... ... ... ... жүргізеді. Мұғалім
оқушылардың жіберетін қателерімен күресу үшін емес, ал оны ... алу ... ... ... ... ... бөлек, жеке-жеке,
бір-бірімен салыстыра қарастырып өту керек, сонда ғана олардың ... ... ... нық орын ... яғни ... ... ... бейнесі сақталады. Әдетте, мұғалімдер ... ... ... ... ... қоса ... аса көп ... аудармайды,
олардың ерекшеліктері үстіртін түрде түсіндіріледі.
Сөйлем құрылымдарды ... ... ... ... ... 1) ... 2) мысал келтіру, 3) оны тану, 4) қайта мысал келтіру,
5) ұқсата қолдану, 6) аналогиясы ... ... ... ... құрылымын оқытудың басты кезеңінде оқушынын басты назары
сөздердің орналасу тәртібінде ... ... ... ... ... ... сөйлемдердегі сөздердің ... ... ... ... тілінде сөйлемдерді қазақ тілді оқушыларға
үйретудің психологиялық ... ... ... ... ... Сондықтан, сабақта сөйлем айырмашылықтарын анықтап ағылшын
тіліндегі сөйлемдерді дұрыс аудара білуге үйретуде ... ол үшін ... ... оқушыларға екі тілдегі сөйлем мүшелерінің орналасу
тәртібі туралы түсіндіруі ... Бұл үшін ... және ... да
техникалық құралдарды пайдалану өте үлкен көмек көрсетеді. Ол ... ... ... орта жасауға, оқушылар таспада жазылған сөзді түсініп, оған
сай әрекет ... ... ... өте ыңғайлы, оқушылаоға өз бетінше
дайындалып, жұмыс жасауда кең ... ... ... ... ... және ... жаттығулар түрлері барлық компоненттерімен жұмыс жасауда
қолдануға ... ... оған ... жауап қатар беріледі, жауапта өзекті
сөздің асты сызылады.Оқушыларға берілетін тапсырма: асты ... ... ... ... сұрауда қажетті сөздерге екпінді түсіре дыбыстау.
Тәжірибе мен зерттеулер нәтижелеріне сүйенсек, ... ... ... сөз ... ... ... ... дұрыс бөлуде, өз-өзін
ұстай білуге үйретуде өте тиімді, өйткені ол ... ... ... келетін мәліметті сұрауға мүмкіндік алады, сөйтіп өзін
сәл де ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
болады. [33.78]. Сонымен қатар,оқушылар синтагмаларға ... ... ... саналы түрде сезіне, түсіне білуі керек. Егер ... ... ... іс-әрекетке психологиялық түрде ... ... еш ... ... ... ... құрылымдарын дұрыс құру дағдысын қалыптастыру үшін
көптеген грамматикалық жаттығулар жасату керек , Бұл ... ... есте ... ... де ... ... дұрыс қолдануға дағдыланады .
Көп жағдайда оқушыларды жалықтырып алмас үшін және көру қабілетін
дамытып, ... ... ... да қолдануға болады. Олар
дауыстап оқи отырып өз-өзін тыңдауға мүмкіндік ... Бұл ... ... қандай сөйлем қандай дауыс ырғағымен оқу керектігін, қандай тыныс
белгілері ... ... ... ала оқып келе жатырып, синтагмаларға
бөлуге болады. Осының бәрі оларға саналы түрде оқып, ... ... ... оқытуға бағытталған жаттығулардың бірі сөйлеуге арналған
жаттығулар . Онда, оқушылар қандай ... нені ... ... соны
сұрауға, еркін өз-өзін ұстауға, эмоция, сезімдерін ... ым, ... ... ... ... қатысқандай сезіне алады.
Жаттығулар түрлерін біріктіре келе мынадай жалпы мінездеме беруге
болады:
· ... ... ... ... ... ... ... Сөйлемдерді оқи отырып, болымсыз түрін беру.
· Сұрақ жауап жаттығуларын ... ... ... ... ... сай етіп оқып шығу.
· ... ... ... ... және ... ... дұрыс
дауыс ырғағын қолдана отырып, аудару.
· ... бір ... ... ... ... ... ... ұқсатып, қайта айтып беру.
· Берілген жауаптарға дауыс ырғағына көңін аудара отырып, ... ... ... тақырыпта әңгіме құрау.
· Дифференциация және идентификацияға арналған жаттығулар.
· Өз бетінше ... ... ... ... ... алған білім, біліктерін қайталай
отырып, дағдыға айналдыру керек. Сонда ғана ... ... ұзақ ... ... ... ... қолдану дағдысын қалыптастыруға бағытталған
жаттығулардың ішінде көп қолданылатын әдіс ойша ... ... ... ... ... ... ... -олардың білімі мен білік ... ... ... ... ... пайымдау механизм мен
танымдық қабілетін арттыра ... ... ... ... ... ... болуы.шетел тілін өз бетінше ары ... ... ... ... ... ізденімпаздық іс-әрекетті меңгеру процесі
барысында іске асады.
Оқушылардың тілдік құбылыстарды, ... ... ... ... басқа түсініктер жүйесін түсінуі, шетел тілін өз ана тілімен салыс
тыру, тілін үйреніп ... ... ... ... ... адамзат мәдениетінің толығуына тікелей қатысты болатын.
Ұлттық мәдениет жетістіктерін үйреніп,төл мәдениеті мен өз тілінін ... ... ... ... ... ... яғни шетел тілі
құралдары арқылы білім беру жүзеге асады.
Шетел тілін оқыту барысында коммуникативтік,тәрбиелік және ... ... ... ... іске ... керек. Оқушылар бағдарламада
белгіленген тақырыптар ментілдік ... ... ... тілінде өз
ойын жеткізе білуі, сөйлеуі, мәтіндердің ... ... ал ... ... сөздіктің көмегімен оқып, түсіне алуы ... ... ... ... ... жүзеге асырудың алғы шарты-оқыту
барысында коммуникативтік бағдар беру.
Демек,оқушыларды шетел тілінде ауызекі және ... ... ... ... ... Шетел тілін практикалық тұрғыдан ... өз ... ... ... ... ... ... дағдыларын жаңа жағдайларға тап болған кездерде шығармашылықпен
қолдана білуге ... ... Осы ... ... ... ... ... өз бетімен түсінуге бейімделу және ... ... етіп ... ... ... ... бере білу
сияқты әрекеттерге дағдыландырудың маңызы зор. Жанама түрдегі қарым-қатынас
кезінде автор ойын, мәтін ... ... және оған сын ... қарау
біліктілігін дамыту маңызды болып табылады.
Шетел тіліндегі сөз үйрену икемділігі мен тіл құралдарын меңгеру
барысында оқушылар ана тілі ... ... ... ... осы ... мен ... шетел тілін меңгеруге пайдаланады. Шетел
тілін оқытудағы ... ... ... өз сөзін жоспарлай
білуі, икемділігін, ... ... ... ... үйрену құралдарын ұштастыра
отырып, сөйлеу этикасын ... ... ... ... Шет тілі ... ... тілдің мәдени құндылықтары мен оның тарихын, географиясымен,
әдебиетімен, ғылыммен, өнерімен танысуына мүмкіндік береді. Шет тілі ... ... ... бір мезгілде игері летін материалдар негізінде
және ... ... ... ... ... ... дайындық барысында
әр түрлі пән аралық байланысты жүзеге асыруға мумкіндік туғызады.
Оқушылар басқа халықтардың тұрмыс ... ... өмір імен ... ... бұл ... тарихынан
эпизоттарымен, мәдени ескерткіштерімен, көрікті жерлерімен ... оқу ... ... қарапайыммақалалар арқылы оқушылардың
шетелдегі адамдардың, оның ішінде шет елдік құрдастарының ... ... ... ... ... ... Оқушылар қарапайым,қысқа
нұсқаулар ... ... оқи алуы және ... алу ... ... ... ... оқушылар тұлғасын барлық жағынан ... ... ... ... мен ... адамгершілікті
және эстетикалық көзқарасының, мінез бітістерінің, өздегенінен ары қарай
білімін жетілдіруге деген қажеттілігінің ... ... ... ... мен және мәтінмен жұмыс істеу кезіндоқушылар ойды әр тілде
түрлеуге болатын мүмкіндікті түсінедеді. Оқушылардың ... ... ... ... ... қалыптасуыүшін тілдік материалдармен жұмыс істеу
сипаты мен сөйлеу біліктілігінің ... мәні ... ... ... ... ... негізгі түрлерімен қарулан отырып, ... ... ... ... ... ... алуы ... табылады.
ХХ ғасырдың басында ағылшын методисті Г.Пальмер өзінің көп жылдық
ұстаздық тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... Әр бір ... тұрмыста жиі кездесетін сөйлеу үлгісін
қамтиды. ... ... ... бір функцияны атқарып тұрған сөзді
өзгерту арқылы, дәл сондай функция ... ... жаңа ... ... Осы ... ... оқушылар жаңа сөздерді тез есіне сақтайды және
сөйлем ... тез ... ... ... ... ... толықтыра түсті. Ол сөйлеу үлгілерін олардың ... ... ... ... Ағылшын методисті А.С.Хорнби сөз
тіркестерінң үлгісін білу оқушыларды осы сөз ... ... ... ... ... ... ... .
Осы мақсатта ол әр сөз таптары үшін жеке сөз ... ... ... ... деп кластардан,формалар мен сөз ... ... ... Олсөйлемдегі сөздің фукциясына негізделген
классификацияны ұсынды. Ол төрт ... ... ... ... ... ... атқаратын бүкіл сөз кіреді.Оларды білдіретін
сөз the артиклі болды. Екінші класқа сөйлемде баяндауыш қызметін атқаратын
сөздер кіреді. ... ... ... бүкіл етістіктер кіреді. Үшінші класқа
анықтауыш немесе сөйлемнің атауыш мүшелері кіреді.Төртінші ... осы ... ... ... ... ... ... енгізеді. Сөйтіп ол әр түрлі
сөйлемдердің структуралық моделін жасап ... Сөз ... ... байланысты соған сәйкес структуралық форманы ... ... ... тілінде сұраулы сөйлем жасау үшін ... ... ... қою ... ... ... структуралық, граммати калық
қателер жібермеуіне кепіл болады[35.64]. Осындай таблицалар сөздердің дұрыс
тіркесуін қамтамасыз ... бұл ... ... үйренуде өте маңызды.
Таблицадармен жұмыс істеу әсіресе ағылшын тілін үйренгенде өте ... ... ... морфологиясы күрделі болғандықтан көптеген әр түрлі
трансформаттық жаттығуларға ... ... 1. ... ... 2.
Сөйлемдегі етістікті септеу 3. Сөйлемнің ... ... ... Сөз
тіркестеріне оқытуда тек тақтадағы жазылғанмен және алдын ала дайындаған
таблицалармен ғана ... ... ... ... ... Әр бір ... ... айтқан фразасынан өзіне керекті сөз
тіркестерін алып,өз нұсқасын айтады. Оқу процесінде әр ... ... ... ... ... ... тыңдап түсіну дағдысы
қалып тасады. Магниттік таспадағы дикторды тыңдау ... ... ... ... ... ... бір ... барысында оқушыларда бүтін фразаны дұрыс қолдану дағдысы
қалыптасады.
Осыған бағытталғын тағы бір ... түрі ... ... ... ... бір-бір сөйлемнен айтады. Мысалы;?Менің отбасым?
тақырыбын алсақ. My family is not big I have one brother My father is ... деп ... ... ... ... Сөйлем тақырыпқа байланысты
болса және дұрыс құрылса дұрыс деп есептеледі Осы этапта ... ... ... да ... ... ... Nick wants to play football
деген сөйлемді оқушыларға кеңейтуді және толықтыруды ұсынады. ... ... ... Nick wants to play football in the ... wants to play football in the yard. Nick wants to play ... ... сөйлемдерді дұрыс құру дағдысын қалыптастырады. Сөйлеуде
болымсыз сөйлемдерді енгізу үшін мұғалім оқушыларға I do not play ... әр ... ... ... кеңейтуі нұсынады. Оқушылар I do
not play tennis very well. I do not play tennis in ... ... ... ... ... ... ... оқытудың шешімі- грамматикалық минимумның белгілі бір шектеулі
бағдарламасы арқылы оқушыларда ... және ... ... грамматикалық дағдыны қалыптастыру.
Орта мектептерде грамматиканы оқытудың коммуникативті мақсаты орта
мектепте өтілуі тиіс грамматикалық материал дың көлеміне ... ... ... береді.
Ол берілген бағдарлама бойынша тілді қарым- катынас жасау ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық материалды шектеу қажеттілігі
келесі объективті факторларға байланысты.
Орта мектептерде шетел тілінің барлық ... ... ... ... мүмкіндік жоқ. Соңғы кездері сөйлеу барысында
грамматикалық құрылымды есте сақтауға көңіл ... Бұл ... ... ... ... және грамматикалық құрылымды үйрену туралы сөз
болады. Есте сақтау үйренудің бір этапы, ал ... тек ... ... жаттығу арқылы жүзеге асады.
Грамматикалық дағдыны қалыптастыру жаттығулар орындау арқылы жүзеге
асады да, бұл көп ... ... ... ... тан ... ... бүкіл
құбылыстарын үйреніп, оны автоматты түрде қолдану шетел ... ... ... ... ... ... материалды таңдағанда, белгілі,
анықталған шектеу қажет. Грамматикалық ... ... ... ... ... үйрену сапасына қарама-қайшы келеді. Оқушылар
морфология мен ... ең ... ... дұрыс
түсінбейді[36.11].
Сондықтан мектеп бағдарламасында шетел тілін оқытуда оқушыларға
түсінікті болу үшін сөйлеу ... ... ... ... ең ... ... алып оқыту керек.
Активті грамматикалық минимумды таңдаудың негізгі принциптері мыналар
1. Ауызекі сөйлеуде жиі қолданылуы.
2. Көрнекілік принципі.
3. синонимдік-грамматикалық ... ... ... ... принциптерге сәйкес активті минимумға ауызекі сөйлеуге
қажетті грамматикалық қыбылыстар ... ... Past Perfect ... көп ... ... кітаптарда, жазуда жиі қолданылады.
Сондықтан бұл құбылыс тар активті емес, ... ... ... ... ... ... ... синонимдік қатардың бір
нейтральды құбылысы кіреді. Мысалы ағылшын тіліндегі must ... have to+ ... ... ... жатады.
Пассивті грамматикалық минимумға оқушылар ... оқу ... тиіс ... ... ... ... минимумға кіретін
грамматикалық құбылыстар ды таңдаудың негізгі принциптеріне мыналар жатады.
1. Тілдің кітап-жазба стилінде таралу принципі.
2. Көпмағналық принципі.
Грамматикалық материал ... ... ... ... Сөйлем,
бір қалыпта құрылған (Басты ... ... ... түрде рет-ретімен
орналасқан)осы қалып тың элементтерінің морфологиялық ... ... ... оның ... функциясын анықтайтын басты
сөйлеу бірлігі.
Методикалық әдебиеттерде коммуникативті ... ... ... ... тілдік модель деп атайды.
Соңғы термин лингвистикалық әдебиеттерде "базисті модель" "құрылымдық
модель" "синтаксистік модель" немесе "сөйлемдер моделі" деп ... ... ... түрде былай жазуға болады S+V+O S-
бастауыш, V-баяндауыш, ... Осы ... ... ... ... синтаксистік нормаларына сүйеніп, көптеген сөйлемдер құруға
болады.
Мысалы: A pupil reads a book; A pupil read a ... ... ... модельмен сөйлеу модельдерінің ... бар ... ... ... ... ... біріншіден, нақты
ситуациялық жағдайда лексикалық толығуы мен, ... ... ... сурет телуімен(мысалы сұраулы және лепті
сөйлемдерде үшінші, сөйлем мүшелерінің берілген тілдің нормаларына ... ... ... ... ... ... ... құндылығы оның тілдің әр түрлі
аспектілерін, ... ... ... және ... ... ... ... Графикалық аспектте материал оқып
жатқан тілдің барлық нормаларына сәйкес құрылып, пайдалануға дайын күйінде
беріледі, бұл ... ... ... қате ... қамтамасыз
етеді. Сөйлеу үлгісі-сөйлемнің жеке түрлерін ... ... ... ... бірақ диалогтық, монологтық оқытуда қарама-қайшы жақтары
бар. Осындай ... ... ... ... ... формальды құрылымдық әдіс деп айтуға болады. Бұл әдіс
сөйлеуге қарым-қатынас құралы ретінде оның логикалық-мағыналық ... ... ... ... синтаксистік құрылымдары немесе сөйлеу үлгісін
үйренуде лексика маңызды роль атқарады. Ол осы құрылымдарды материалдармен
толықтырып отырады[37.223].
Методистер тілдің формальды және ... ... ... ... ... ... ... дейді, бірінші-құрылымдық-тақырыптық
этапта оқушылар бұрын өтілген лексикамен ... ... ... ... ... ... ... бұрын
игерілген құрылым негізінде жаңа лексикаға аударылады.
Үшінші тақырыпаралық этапта бұрын өтілген ... ... ... және ... ... аралық қарым-қатынас
ситуациясында дұрыс және шығармашы лық түрде пайдалануға жағдай жасайды.
Сөйтіп, құрылымдық және ... ... жеке ... және ... ... және ... сөйлеуге байланысты
деңгейде синтаксистік дағды ның қалыптасуына қолайлы жағдай жасайды да, бұл
тақырыптың бір-бірімен байланысын мақсатты түрде жаттығуға ... ... эт ап ... ... ... ... және жетілуіне, тағы да шеберлігі және тақырыпқа байланысты
тексті ... ... ... әсер ... ... морфологиясын синтаксистік негізде оқыту принципін
жүзеге асыру үшін бір морфологиялық тақырып пен ... ... ... , ... қандай көлемде , қандай тиімді әдіс, тәсілдермен
оқытылу керек ... ... алу ... . ... ... әр бір
сыныптың синтаксис туралы теориялық мәліметтер көлемін және ... алу ... . ... ... сөз ... үш белгі ,
лексикалық мағына формалар жүйесі және сөз тіркесі мен сөйлемдегі ... ... Сөз ... түсіну оқушыларға қиын соғады.
Сондықтан, морфологияны меңгеру үшін сөз таптарынын ... білу ... ... ... ... жұмыстары
бағдарлама бойынша өтілуі тиіс негізгі тақырыппен параллельді түрде өтіледі
жеке ... ... ... ... ... ... ... арналған
жаттығулар синтаксистік тапсырманы толықтырады . Бұл жұмыс үшін кітаптағы
жаттығулар ... ... ... ... ... ... және олардын ұқсас айырмашылықты белгілерін анықтау,
материялды ... және ... ... ... арналған
тапсырмаларға көп мән беріледі.
Барлық уақыт негізгі екі синтаксистік бірлікке , сөз тіркесі ... ... ... Олар ... ... мағына
жағынана қарастырылады . Оқушылар оқулықта белілген сөз ... мен ... ... тек жеке сөз ... ғана емес ... ... ... ағылшын тіліндегі жүйесі туралы қосымша тапсырмалар
беріледі . Ал, ... ... ... ... ... және сөйлемнін әр бір
мүшесі жеке қаралады, бастауыш пен ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер құру арқылы
түсіндіріледі. Олар үш ... ... . оқу ... ... ... оның ... бір мүшесінен тұратындығы түсіндіріледі. Бұл ... ... ... ... түседі. Етістіктін жақсыз формасы
өтілгенде , жақсыз сөйлемдер ... ... ... Жоғары сыныптарда
оқушылар құрмалас сөйлемдермен танысады . Құрмалас сөйлемнін екі ... . □,- □ ( ... ... тиіс ) . □ , and □ ... ... ... ... танылады.Бұл сөз схема сөзтіркесі арқылы
Бағыныңқыға қойылады. 6 cыныпта құрмалас сөйлемдермен жұмыс
Пысықтауыштарды ... ... ... сөйлемдер
структурасымен жұмыс істегенде,олардың ... ... ... жүргізілуі тиіс.Оқушыларды сөзтіркестерімен ... ... екі ... ... арқылы түсіндіріледі.1.артық сөз
тіркесін тап (a glass cup a wollen coat a country boy a wooden ruler) 2 ... ... ( a glass cap a wollen a wooden ruler ... ... ... ... ... баулу етістікпен
жұмыс жүргізілгенде де ескерілуі тиіс ... my sister is a student ... ... бұл ... ... осы ... ... түсінуі керек .
Ал райлар мен жұмысты түсіндіргенде сөйлемде берілген ақпараттын шындық,
шындыққа жараспайтынын айта ... ... . ... ... ... ... қабілеттерін жетілдіруге , ойлау қабілетін
арттыруға ... ... және ... ... қолдана білуіне кепіл
болады[39.98] .Оқушылар таблица ... ... . ... ... ... ... таблицаларға арналған альбомдар
жасалады. Бұл ... ... ... ... ... арқылы
қайталауға және жауаптар ... ... [40.85]. ... ... ... қана қоймай, соныме бірге оларды топтастыру , салыстыру ,
байланыстарын анықтау талап етіледі . ... ... ... ... мұғалімге морфологияны түсіндіру сабағында , ... ... ... ... және ... бірліктерді
сөйлеуде пайдалану дағдысын қалыптастырады. Сөз тіркесі тақырыбын түсіндіру
алдындағы морфологияға ... ... ... алу ... ... формасын анықтауға негізделген жаттығулармен жұмыс жүргізу
керек . ... ... ... ... ... сөз ... сөз тіркесін
құру. Сөз тіркестерін құрағанда оқулықтағы ... ... ... Оларды жұптастыру арқылы сөз тіркесі жасалады, a woderful
day’; a clever boy; a terrible dream; a beatuful ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерін теріп жазу. Синтаксисті
үйрену
1) Сөз тіркестерін топтау , яғни алдымен зат ... сын ... ... ... ... анықтай білу керек . Мұны білу үшін ... ... ... ... ... ... керек . Сөйлемнін негізін
түсіну ұзақ және қиын процесс. Бастапқы ... ... ... ... пен танысады және оларды сөйлем құрамынан бөліп алуды ... ... ... сөз ... ... және ... жүзінде пайдалана
білмесе, олар қиысу , қабысуға байланысты көптеген қателер жібереді. Сөз
тіркесі ... жаңа ... ... ... ... және мағыналық ерекшеліктерін атап көрсетуіміз керек. Ол үшін
әр түрлі суреттер ... ... ... бір ... ... ... ... (a table) .
2) Содан кейін солардын ішінен біреуін атағымыз келсе, онда бір ... ... ... үстел туралы айтылып жатқаны белгісіз ... ... сөз ... ... . a writing table a kitchen table. Бұдан
біз затты сөзбен де, сөз тіркесі мен де атауға болатын ... . ... ... көп зат ... белгілі бір затты анық көрсетуге мүмкіндік береді
.Осы арқылы біз оқушыларда сөз ... ... ... ... ... Ағылшын грамматикасының қиын мәселерінің бірі сөздердің орын
тәртібінін ерекшелігі.,мағынасы жағынан бір ... ... ... бір
бірінен алшақ орналасуы, мысалы көмекші сөздердің, сөйлемнін соңында келуі
, сөйлемдегі сөздердің бір ... ... ... ... флексия , көмекші сөздер интонация және тыныс белгілеріне әсер
етеді. Сөйлемнін маңызды ... ... ... сәйккес келуі
Мысалы ағылшын тіліндегі that және cheair сөздердің әр түрлі ... ... әр ... ... байланысын және лексикалық мағынасынын
көрсеткіші болып ... ... ... ... ... the chair ... стул ... сөйлемдегі сөздерді байланыстырып, синтагма арасындағы және
сөйлемдегі ішкі синтагмалық байланысты көрсетеді. Оқушыларға ... ... тек ... емес ... ... ... ғана
қолдану керектігін ескерту керек. (to begin ... to like ... ... ... ... қолданылуы керектігі түсіндірілуі
тиіс . to need to avoid оқушы толық емес предикациядағы етістіктің (to ... ) ... ... ... ... ол онда ... темекі шегу
деген тіркесті қиындықсыз ... ... ... толық емес
предикациядағы етістікті (to stop доғару) қолдану үшін оқушылар міңдетті
түрде бұл ... ... ... ... керек екенін түсіндіреміз (stop
taking) Егер to stop етістігінін сонында инфинитив келсе ... ... (he stopped to smoke ол ... шегу үшін ... ... райы ... ... инфинитив тан to шырауын алып ... ... ... (to read оқу Read оқы ) Егер ... сөз ... ... ... ... онда ол ... функциясындағы І
есімше болып табылады. Entering the port they showed a green signal. ... ... s ... бар сөз ... ... ... онда ... 3 жақ жекеше түрінін белгісі болып табылады. (he reads) Енді
«күрделі ... ... ... ... ... ... екі мүшелі комплекс ретінде
қараcтырылады . «объек+ инфинитив» Методикада бұл ... ... ... ... ... ... трактовка күрделі толықтауышты үш мүшелі етістікті
конструкция ретінде басты элементі етістік ... ... ... ... ... ... ... қарастырады. Егер кірме
етістікдерден кейін (to know to want to wish to ekpect) ... ... ... ... зат есім ... ... келсе, кірме етістіктен
кейін тұрғандар әрекет иесін немесе затты, ал ... осы кісі ... ... іс ... ... We expect the tourists to ... Егер сөйлемде кірме етістік болып онын сонынан тұрған зат
есім ... ) ... ... ... ... тұрса бұл сөйлемде
етістіктің үш ... ... ... ... ... ... оқушылар етістіктің инфинитив түріндегі, (you must do youir morning
exercises) және осы шақтағы (we do morning ... every day) ... ... (do your morning ... ... ... ... алулары керек жай сөйлемдерде оқушылар бұл формаларды интонациясы
арқылы ажыратады[41.123].
Ағылшын тілін қазақ ... ... ... оқушылар
ағылшын тіліндегі тексті оқығанда, олар әрбір ... ... және ... ... жүйесін дұрыс атайды, бірақ
сөйлемдерді дұрыс аудара ... ... жиі ... Бұл ... және болымсыз сөйлемдерге ғана байланысты емес Сонымен бірге
хабарлы ... де ... ... ағылшын және
қазақ тілдеріндегі сөздердің орын тәртібі нің сәйкес келмеуінде, ... бір ... ... ... ... қиыншылықтар
туғызады.Ағылшын тілінде сөздердің орын тәртібінің ... ... ... салыстырғанда ағыл шын тіліндегі сөздрдің орын
тәртібі барынша ... және аз ... ... келеді.Себебі
ағылшын тілінде жалпы флексия жоқ ... ... ... орын ... ... ... ... ... ... ... ... осы шақ |1.The Present Inde ... ... ... ... ... Tense ... болмаған |
|барамын |I go to the library ... ол ... |
| |day ... ... |
| | |Я ... в ... ... шақ. |2 The Future ... |дәйексіздік мағнас |
|Мен онда барамын. |Tense ... ... |
| |I perhaps shall go ... |
| |there7 ... быть,туда |
| | ... ... орын ... ... ... ... өзгеруіне
әсер етеді. Қазақ тілінде сөздердің орын тәртібінің өзгеруі ... ... тек ... ... ғана ... ... тілін де де ағылшын ... ... ... ... ... ... мына ... көруге болады.
Сіз Маралды әлі қуып жете аласыз.ол енді ғана ... can still catch Maral she left just ... ... ... ... ... тек бір ғана
вари анты ... орын ... ... ... ... ... can still catch you
Марал ... әлі қуып жете ... ... ... ... тіліндегі келісім сөйлемдеріндегі ... ... ... мыналар,
1.Subject 2. Verb 3. Inderect Object 4. Direct ... ... offered the visitors free coffee at ... беріс те даяшылар келушілерге ақысыз кофе ұсынды.
Мекен және мезгіл пысықтауыштар ... ... ... ... ... the age of fifteen Alma went to ... бес ... ... ... went to Moscow at the age of ... мәскеуге он-онбесжасар кезінде барды
Ағылшын тілінде мекен пысықтауыш ... ... ... went to ... last week ... ... өткен
аптада бардыHe has been living in Almaty for twenty ... ... ... жыл тұрып келеді.
Іс-әрекеттің жиілігін білдіретін (often-жиі, ... ... және тағы ... ... ... ... ... be ... ... always comes to his lesson ... ... ... ... usually comes to his lesson late
Асан сабақтан ылғи кешігеді.
Asan never comes to his lesson ... ... ... ... ... ... ... үстеулер сойлемнің басында
тұрады.Мысалы Occasionally I meet Azamat at the library ... тура ... ... ... ... тура ... ... онда
қимыл-сын пысықтауыштар етістіктен кейін келеді. МысалыNurgul arrived
unexpectedly at four o clock. ... ... ... таңғы сағат
төртте келді.
Көмекші етістіктерсіз баяндауышта үстеу ... ... ... ... ... ... пен негізгі етістіктің
арасында қолданылады.Мысалы, Marat has been suddenly called back ... ... ... ... ... ... толықтауыштың қатысуында қимыл-сын үстеуі ... ... ... read the article ... Ол
мақаланы көңіл қойып оқыды. Сөздердің орын ... ... ... ағыл шын ... ... ... ... оның мағнасын толық ашпайды.Сондықтан шетел ... ... ... оқушыларда ағылшын тілі сөйлемдерін дұрыс
позицияға қою дағды сын ... ... ... қазақ
тілінің синтаксистік нормалар позициясынан көптеген айырмашылықтары
бар.Тіпті жай ... ... ... ... ... I see ... Stand up ... модельдерді меңгеруде қиындықтарға тап
болады,өйткені олар ана ... ... ... келмейді.Ағылшын
тілінде сөздердің орын тәртібі семантикалық-грамматикалақ функцияны
атқарады. Флекцияның ... ... ... орын ... тек
обьективті-субъективті қарым-қатынасты білдіреді.Оқушылар жиі кездесетін
қателік ,олар ағылшын сөздерінің орын тәртібін ... ... ... ... ... ... ... I a pen have I have a pen He to school goes ... to ... ... ... бірінші орында. ал баяндауыш екінші
орында тұрады. ... ... ... ... орын
тәртібін үшмүшелік салыстыру ... ... ... болады.
Мысалы
|ағылшынша |Pete |takes |a book ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жүргізеді.Сөйлемдерді үш тілде
оқып,ағылшын және орыс ... ... ... Pete Петя-
бастауыш takes-берет-алады-баяндауыш, a book-книгу-кітапты-
толықтауыш, сөйтіп ... және орыс ... ... бірінші
баяндауыш-екінші,толықтауыш- үшінші тұрады. Ал қазақ тілінде бастау ыш
бірінші,толықтауыш - бастауыш пен ... ... ал ... ... ... тілдің сөздерінің орын тәртібін талдап
болған соң,мұғалім ... ... ... ... ... ... пен ... ауыстырып жаттығады.
1. I Pete Saule Alma 2see have take a pеn3 a pencil an apple ... кісі ... ... ... ... he she есімдіктерін
қояды.Ауыстыру етістіктердің жалғауларының ... ... ... ... ... ... ... үшін бұйрық райдың модельін
меңгеру ... ... ... рай ... ... тіліндегі бұйрық рай сөйлемдерінен ерекшеленеді.[43.59].
Кітапты ал- Take the ... шық- Go to the ... ... жасағанда not болымсыздығы ағылшын ... ... ... тілінде баяндауышқа -ьа ... ... ... ... ... ... ... t take the book.
Сыныпқа байланысты Open the door to the table ... ... жиі ... оқушылар есінде дайын ... ... ... ... ... ... ... жақсы меңгереді және ... ... ... нуға ... be етістігін үйренгенде зат есім+етістік=жал ғаулық етістік
+зат есім (I am a pioneer. Бұл ... ... ... ... ол (Мен ... Я ... моделімен
сәйкес келеді, -мын ... ... пен ... ... ... және ... ... тілінде ағылшын ның I
am a pioneer ... ... ( ... мұғаліммін деп беруге
болады.Сондықтан n+v+n ... ... ... ... ... принципі бойынша жүргізілуі тиіс.Бұл жағдайда
1 және 3 ... ... ... сөйлем құрау I +to be
He she +to be болып отыр.Сондықтан ... ... ... жұмыс істеу керек.
I am a pioneer
a pupil
He is a ... is a ... соң ... түрінің модельдерімен жұмыс істеуге кірісу
керек.
We are ... are ... are ... ... дұрыс қалыптастырда сөйлемдерді ана
тілінен ағылшын тіліне ... ... роль ... ... ... ... ... бастауыш пен баяндышты бір-бірінен
ажыратпай.жанына қою ... ... ... ... ... ... кітап бар,соңынан ... к бар ... ... ... ... көріп
тұрмын.Мен... көріп тұрмын.Үнемі бастауыш пен ... ... ... ... ... ... ... дұрыс құру
дағдысын қалыптастырады.Сөйлемдерді сөздердің орын тәртібін ... үшін ... ... тиім ді ... келесі жаттығу формасы өзгерген сөздерден ... ... ... ... ... орын ... тағы бір ... тәсіл,екі тілдің сөйлем мүшелерін
санмен ретімен ... ... ... ... ... ... ... үшін мұғалім үшінші тоқсаннан ... ... ... ... бастау керек. ... ... ... ... ... ... тәсіл ретінде
дедукцияны,ана тіліндегі сөздердің орын ... ... ... қою ... ... ... мұғалім тақтаға
қазақша сөйлемдерді жазады.
1 2 ... кеше ... I went to the cinema Я ... в
бардым. ... ... ... They come to the ... в
3 village ... ... ... ... ... You walked ... with ... ... ... ... ... сөйлемдерді талдайды,бастауыш ... ... ... ... ... белгі
лейді.(1,2,3,4 және бастауыштар мен,сен,олар ... ... ... ... ... барлық уақытта сәйлемді
аяқтайтынын ... ... ... бастауыш ... ... ... ... ... ... кеше және ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді.Сосын тақтаға сөйлемнің ағылшын тіліндегі аудармасы
жазылады да,бастауыш пен баяндауышты іздеумен ... ... ... ... ... ... ... зат есімдерді көмекші сөздермен
бірге қарастыру ... goes to school in the ... We ... ... Samal және we ... ... екенін және
бастауыш ағылшын,қазақ тілдеріндегі сөйлемдерде бірінші ... goes және live ... ... ... ... ... және қазақ тілін дегі
сөйлемдердегі баяндауыштың ... ... ... ... ағылшын тілінде баяндау ыш,әрқашан
бастауыштан кейін орналасатынын ... ... орны екі ... ... ... ... ... сөйлемдерінде
баяндауышты дұрыс орнына қою қабілетін ... тыру үшін ... ... ... баян ... дұрыс орнын
табу талабы қойылған,оны нүктелердің орнына қою ... ... ... бойынша бастауыштан кейін,ал қазақ ... ... ... қою ... ... ... ... орнын табуға және дұрыс ... ... ... барысында екі тілдің тұрлаусыз мүшелерінің орындары
анықталады.Әрі қарай жай ... мен ... ... ... ... ... оқушы ларға ұсынылады.Ең
алдымен оқушылар жай сөйлемдердегі сөздердің орын ... ... ... ... сөйлемді білдіреді
,бір сызық бұл-бастауыш, екі ... ... ... орын
тәртібі тура орналасқан сөйлемнің сызбасы.Екі және бір ... ... кері ... орын ... берілген.Төменде жай
және құрмалас сөйлемдерді бекітуге арналған сызба ... but ... ... екі ... ... ... ... құруда дұрыс дағдыны қалыптастыру үшін фишка лар
қолданады.Мұғалім ... ... және ... ... ... ... а farmer ... сөз жазылған фишканы алады
да, a farmer works in the field -деп ... ... ... осы ... ... ... соң ... оқушылар шақырылады,олар бірінші сөйлемге ... ... farmer ... a driver ... ... ... ... бөлімі жалпы орта мектептерде ағылшын
тіліндегі сөйлемдерді синтаксистік ... ... ... ... жасалып, оған сипаттама берілді.
· қазіргі таңда ағылшын тілін ... тілі ... ... ... біршама оқулықтарға талдау жасалып, жалпы сипаттама
беріліп өтті. ... ... ... ... ... ... негізгі нысан қызметін ... яғни ... ... қалай орындатып, материалды қандай жолдармен ... ... ... ... ... ... бейімдеп жасау мақсатында бірнеше
негізгі принциптерге тоқталып өттік, оларға сүйенудің басты ... ... де ... шолу ... ұсынылып отырған ... ... ... ... ... әдістеме үш маңызды кезеңді қамтиды: дайындық кезеңі,
мәлімет беру ... және ... ... ... ... ... ... жіберетін қателерін назарға ала отырып, олардың алдын
алу ... ... ... ... ... ... ... жібертін қателері негізінде жасалған жаттығулармен
таныстырып өттік.
Қорыта айтқанда, қазақ сыныптарында ағылшын тілінде сөйлемдерді дұрыс
және орынды ... ... ... ... ... отырған әдістеменің
тиімділігін тәжірибе жүзінде тексеру қажеттілігі туып отыр.
2.3 Тәжірибелік оқытуды ... ... ... орта ... қазақ сыныптарында білім
алатын оқушыларды ағылшын тілінің морфологиясын синтаксистік негізде дұрыс
қолдана ... ... ... ... ... жүзінде тексеру
мақсатымен эксперимент жүргізген болатынбыз. Бұл ... ... екі ... ... ... ... ... және зерттеу
мақсатында.
Бірінші бағытта, яғни оқыту мақсатындағы тәжірибелік оқытуды жүргізу
біздің жұмысымыздың барысында қазақ сыныптарында ... ... ... ... негізінде ағылшын тілінің сөйлемдерін қолданғанда дұрыс
позицияға қою дағдысын қалыптастыруды көздейді.
Ал, ... ... ... ... жүргізу нысаны біздің
ұсынып отырған морфологияны ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің әсерінен жіберілетін қателердің ... ... ... ... ... ... және ... кезеңдерде анықталған нәтижелерді салыстыра отырып, тексеру және
қаншалықты қысқарғанын анықтау, оған қоса, ең ... рет ... ... ... ... ... ... жаңа дағдылар қалыптастыру болып
табылады.
Негізінен бұл ... ... мен ... оқу ... ... ... ... болатынмын. Университетті бітіру жұмысымның да
тақырыбын осы мәселеге арнауымның себебі де осы еді. ... ол ... ... мен ... тілінің морфологиясын зерттеуді мақсат
еткенмін. Жұмыстың ... ... ... ... ... ... онда ... қалған жерлерін, мәселелерін
қарастырып, оқыту әдістемесі саласына бір кішкентай ғана үлес ... ... ... ... біз ... ағылшын тілінің
морфологиясын синтаксистік негізде қалай оқыту тиімдірек болатынын ... ... ... Экспериментте қазақ сыныптарында оқушыларға
ағылшын тіліндегі сөйлемдерді түсініп дұрыс дауыс ырғағымен ... ... ... ... ... ... ... мектептерде қазақ сыныптарында оқушыларға сапалы да тиімді білім
беріп, олардың ана тілдері, яғни қазақ тілінің ерекшеліктерін негізге ... ... ... ... білім беру мақсатында жасалып, сәтті
нәтиже күттіріп отырған әдістеменің тиімділігін тексеру, яғни ... ... ... ... жүргізілді. Тәжірибелік оқыту Ақмола
облысы Зеренді ауданындағы қазақ мектебінің оқушыларына ... ... ... ... ... үшін ... 5 ... алудағы себеп: оқушылар ағылшын тілін ... ... ... ... ... алдын алу, дөрекі қателерді болдырмау.
Өзімізге белгілі, сөйлемдерді дұрыс позицияға қоюды меңгеруде ... ең ... ... ... табылады, сондықтан қателерді болдырмас
үшін біз оқушыларды алғашқы сабақтардан бастап айрықша қадағалау керектігін
ескереміз. Айта ... ... ... ... ... ауыл
мектептерінде шетел тілін оқытқанда, біздің жағдайымызда ағылшын ... ... оның ... оны ана ... ... ... ... үйретуде аса назар аударып, көңіл
бөлінбейді[47.21]. Біздің жұмысымыздың негізгі ... ... ... қателермен күресу емес, олардың алдын алуы болып табылады. ... ... ... сөйлеу барысында жіберген, яғни ... ... ... ... ... ... ... жіберетін
қателерін анықтағанымызда, оларды жалпы үш топқа бөле отырып ... ... ... ... ... ... ... қолдануда жіберілетін қателер
Айтылмыш тәжірибелік топ жалпы саны 15 оқушыны құрайды.
Тәжірибелік оқыту үрдісі негізінен алда айтып ... үш ... ... ... ... ... ... болады деп ойлаймыз.
Ең алдымен тәжірибелік оқытуға дейінгі кезеңде ... ... ... тест сұрақтары берілді, әрине, міндетті түрде ... ... ... екендігі түсіндіріліп орындау жолдары мысалдармен көрсетілді.
Онда етістіктің сәйкес формасын беру , ... ... ... ... ... ... ... түрін беру,сөйлем
ерекшеліктерін айыра білуге арналған тапсырма және ... ... мен ... ... ... айту ... екендігін байқауын тексеруге
бағытталған тапсырмалар берілді.
Әртүрлі бағытта тексеруге арналған ... ... ... ... бар екенін одан сайын дәлелдей ... ... ... ... орындауда анық көрінді. Оқушылар көп жағдайда
өз ана ... ... ... ... ... нағышына
келтіріп алды.
Тәжіребелік оқытуға дейінгі кезеңнің қорытындысы бойын сөздерінде,
сұраулы сөйлемдердің ... ... ... өз ана тілінің
ерекшеліктерінің әсерінің ықтималы болатыны дәлелденді.
Мәселені айқындағанда қойған өз болжауларымыздың дұрыс, яғни ... ... тағы да бір ... шет тіліне оқыту мұғалімдер мен ата-аналар үшін үлкен қуаныш
болып келгені белгілі. ... ... ... ... ... дидактикалык материалдар көрнекіліктерінің көптігі де окушы
көңілінен тура ... ... ... ... ... ... ... әдістемелік комплексінің ұсыныстарына шығармашылықпен карау да оқушынын
шет тіліне қызығушылығын ... де ... ... ауыл мектептерінде осы сабакка ... ... бара ... ... ... ... ... де бар сияқты.
а) балабақшалардың қысқаруы, жабылып калуы нағыз (мьшау.не? анау не?)
сұрақтарына әсерлі көп бояулы жауаптың, аздығы;
ә) казақ тіліндегі ... ... ... ... мен шет ... ... ... алдына осы кедергілерді мейлінше азайтып білім
денгейін көтеру ... ... ... Олай ... окушы қызығушылығын
арттыру үшін сабакты түрлендіру, алған білімді тұрақты есте ... ... қою ... ... сатыда оқушылар «What is this?» сұрағына жауап береді.
Аудармасы сөзге-сөз — «He бұл?», ... «This is a pen* — бұл ... ... кезде «What is this?» сұрағындағы «бұл» немесс «мынау» ... ... ... ... ... де ... бергенде «This is a pen» болып
сөйлемнін алдына шығады, ... ол — ... Ал ... ... ... ... «глагол-связка». Ол аударылмайды, заттың
жекеше түрде екенін көрсетеді және баска сөз ... ... ... екенін білдіретін артикль — «а». Міне, осы ... де ... ... ... да, осы ... кездегі структураларды геометриялык
пішіндер арқылы беруді тиімді санадым. Мысалы, «What is this?» ... ... ... ... ... мыналар:
∆ — үшбұрыш — есімдік ▬▬ -тік төртбүрыш - көмекші етістік
○ - дөңгелекше - артикль, зат ... ... ғана ... ... □ — ... — зат ... ... қазақ тілінде қолданылмайтын is, а-нің ... ... ... ... жауап былай кескінделеді: ∆ ▬ ○ □
Ал, that есімдігін ∆ → ... ... қою ... ... ... екенін дәлелдемекші болдық. Сөйлемнің болымсыз түрін ∆ ▬ □ ○ ... ... ... алып ... ... осы ... ... тез
орындай алады. Альтернативті сұрақ. кезінде структура,былай. Жасалынады ▬ ... □ [ ) ] ○ □ ?" Is this a book or-a box?" ... келе ... түрін-түсін. айтуға келгенде жаңағы ... ... ... бұл жолы біз ... ... ... ... Ал 8
санының бұл жерде алатын орны ... 8 white, yellow, red, biue, ... grey, black, brown/ ... ... түсін білдір дегеніміз еді. Сонда
келесі структура былай суреттелді: ∆ ▬ ○ 8 □ "This is a grey ... ... ... ... сұраулы сөйлем түрлерін былай
жасадық:
▬ ∆ ○ 8 □ ? "Is this a grey cat? Yes, it ... ∆ ○ 8 □ ? "Is this a white cat? No, it is ... ▬ □ ○ 8 □ ∆ ▬ ○ □ "This is not ... cat, this is a grey ... What kind of box is this? - ... ... қандай, үлкен, кіші...)
мына өрнекпен таңбаланғанды дұрыс көрдік ∆ ▬ ○ ○ ... О ... сын ... деп ... түрлерін жоғарыдағы орналастыру арқылы шығарамыз. Ал қайда
деген сүраққа «Where is the book?»
Мына ... ... ... □ ▬ ○ 8 □ «the» ... / ... ... ... ○ prepositions мекеи үстеулер заттың ... ... ... осы ... ... сияқты түрлі ойындар арқылы түсіндірумен бірге, осы
таблица көмегімен еске ... ... Осы ... ... таблица
түрінде де (мұғалім түсіндірерде) немесе әр пішінді жекелей әр ... ... ... ... ... ... партада құрап қоюына да болады. Әр
кескін белгілі бір түсте болғаны да дұрыс. Бұл тексеру үшін ... ... ... да ... алып ... ... ... орнын ауыстыра отырып
сөйлемді өзгертуге де болады. Міне, алғашкыда ... ... ... ... ... тез айналып кетеді. Ол ... ... ... көп ... ... оқушы қызығушылығын арттырады,
шығармашылық еңбектенуге бейімдейді, өзара тексеруге де тиімді. ... ... ... да ... тез еске ... ... ... кезінде
оқушылар топқа бөлініп сұраққа жауап берерде, біреуі жауап берсе, екіншісі
пішіндерді кескіндейді немесе орналастырады. Соған ... ... ... Бұл ... бірі ... ... беруіне, қалып калған окушының
тез түзелуіне де ... ... Бұл ... ... ... кай ... ... дұрыс сұрақ коя алады, кім дұрыс және көп сөйлем айта ... ... ... ... ... ... ... қойылады;
Алғашқыда есімдіктің , зат есімнің, көмекші
етістіктің көпше түрін пішіндерді көбейту арқылы белгіледік,мысалы
These are book ∆ ▬ □ s /es ... келе ... ... бір ... ... ойластырдық.Ол
үшін to be етістігінің қыр-сырын ұғындық.
3 түрі бар, заттың көп ... ... ... 2 ... ... be — ... (осы шақ)
Бұлар, сөйлемде тек өздеріне тиесілі есімдер мен зат есімдіктермен
ғана қолданылады. Am-I; is-he, she; are—we you, ... Бұл ... еске ... ... ... ... ... Соңында, Дымбілместің бізге жазған хатын дұрыстап ... ... ... "to be" ... ... ... I... a boy. I like to ... I... reading English now. My friend... aboytoo. Healso likes
English. He... not reading English now. He... drawing a picture. We... ... Бұл ... Present ... ... ... ... ... біздерге геометриялық фигуралар емес, ... ... ... мен ... ... ... деген сөйлемді айту үшін, керекті есімдік
пен көмекші етістікті ... де /I am/, ... салу draw ... ... шақ ... білдіру үшін негізгі етістікке (V) ing жалғауын жалғаймыз.
Енді осыны жинақтай келе бір ... ... /1/-I /3/ - he, she, it; to bel/1/1 - ... 3 - we, ... ... — негізгі етістік. Осыдан шығатын қорытынды: Pl/3/3tobel/l/lV+ing
Бұл Present ... - нақ осы ... ... ... ... ... де ... ауыстыру арқылы сөйлем түрлерін де өзгертуге
болатындығы айтылды... PI/3/3 to be l/l/l ... To be 1/1/1 Pl/3/3 ... /?/ ... тек ... ... ... арқылы жұмыс жасап кана
отырсақ, ол мағынасыз болар еді жалықтырып кетері де ... Бұл ... ... ... ... ойнай отырып, қорытындылар кезде
формула арқылы түйіндеп отырдык. Мысалы балаларға ... ... ... ... ... ... әңгімелеп осы арқылы қай тақырыпты қандай
шақта айтылғанын ойлатып қай ... ... ... да болады.
At this picture you can see many children.They are playing in ... Tһе girls are playing under the trees. The boys are playing ball ... yard, ... суреттегі ойынның Present Continuous шағында тұрғандығын
айтьп бере алады). Кейде осы жеке-жеке ' ... ... ... ... лабораторияларға) әкеліп беріп, олар бізге не
үшін, қай суретке сәйкес берілгенін анықтап ... ... ... ... ... (5-6-7 сынып оқушылары) тексере келе, бұның ішінде
бірнеше етістіктің шақтарына байланысты ... ... бар ... ... Present Simple бар ... ... P/3/li/es/... I go to
school every day.
P4/3/do es/-Vl/-/He does not go to school every ... ... Do we go to school every ... ... ... Past Simple:
P7/ Vii / ed/1 cleaned the room.
P7 did - VI... She did not clean the ... P7 VI...? Did they clean the ... ... ... ... Perfect: , ... /has/ ... / have / has/ - VIII/ ... / has P4/3 / VIII/ / ed /...?- бар ... ... Әр топ ... формулаларға байланысты суреттерді ... ... ... ... ... Present Simple ... "Оқушыныңбір күні"
тақырыбына байланысты кезектесе отырып бір күнді қалай өткізетінін ... ... ... get up at seven o'clock, open the window and make my bed. As ... go my morning exercises then I wash my hands and face. After that I ... to my bedroom and put on my shirt and trousers ... ... тобы ... әңгіме құрап:
- Good evening, Samat!
- Good evening! Who is speaking?
- It's me, Almas. What are you doing now? -I am watching ... Is your mother at ... Yes, she is. She is writing a letter to my ... etc. «Ten ... are hanging on the wall» ... Perfect тобы «May I go to the cinema» ... бастап: . '.
D. - May I go to the cinema when we have had, tea? I
e hot seen the new film. '.''-'. . "..' ; ... - Haven't you seen it? Well, you may go when you have finished ... — But I have done all my ... — Well, you may go ... — Thank you, Mum ... ... ... аяқгады.
He... given me the towel. You... not shut the window. I ... read a ... Russian books. It is raining and the children ... stayed at home. ... ... prepared ... ... you hung up the ... ... ... құрауға кедергі болатын тағы бір себеп-ол ... ... Ол ... ... ... мүшелерінің орналасу
тәртібіне сәйкес келмейді. Сондықтан да, сөйлемдегі етістікті зат ... ... ... ретінде қолдануды естен шығарып аламыз. Осы
қателікті жібермеу үшін, формулаларды қолдану керек екен деп түсіндім. ... ... «tail» ... ... ... ... жарты
тоқсанға созылады. Оны да модульды, көмекші ... ... ... ... мына ... ... ... түрде болса, сұрақ қойғанда болымды ... ... ... ... ... ... сөйлемде көмекші етістік
болмаса, do/does /шағына байланысты/ did-ті көмекке ... Бұл да ... ... ... ... жағынан еске сақтауға, елестетуге
пайдасын тигізеді.
Әрине, осындай тәсілдер арқылы бір тілді үйренудің қыры мен сыры ... ... ... ... ... деп айта ... Бұл тек өз
деңгейімізде оқушы мен мұғалім ... ... ... ... ... жасаған еңбектеріміздің бір түрі ғана.
Өз ойымша, осындай шығармашылық ойындар, топпен жұмыс істеу, оқушыны өз
бетінше жұмыс істеуге бейімдеу, жіберген ... ... ... ... ... үшін ... ... деген сенімділік, көпшілікпен жұмысқа
қызығушылық әкеледі екен. Сонымен бірге, оқуда да ... де ... ... ... деп ... кезде еліміз көптеген шет елдермен достық, саяси қарым-қатынас
орнатып, байланыс жасап отыр. Соның негізінде ағылшын тілін ... ... ... күнге артып келеді. Әрине, ағылшын тілінде сөйлеп, шетел
адамдарымен еркін қатынас жасау үшін ... ... ... меңгеру керек.
Сондықтан оқушыларға терең білім беруге үлкен көңіл аударылады. Оқушыларға
тілді ... ... ...... ... ... үйрету, яғни шетел
тілінде еркін қарым-қатынас жасай білетін, сол тілдің мәдениеті мен жерін,
елін толық меңгерген ... ... ... ... ... ... тілінің грамматикасын дұрыс қолдану дағдыларын
қалыптастыру ... ... бірі ... ... ... ағылшын тілінің морфологиялық-синтаксистік
ерекшеліктеріне тоқтала отырып, ... ... ... ... рөлі мен орны, оның түрлері мен қызметі, құрылымы туралы айтып
өттік.Оқушылардың ана тілі – ... ... ... ... ... көңілге ала келе, оны ағылшын тіліндегі сөйлем, оның ... ... ... ... кездесетін ұқсастықтар мен
айырмашылықтарын анықтай,оқыту саласында салыстырмалы талдау ... ... ... ... және ... ... ... басты мақсаты қазақ сыныптары ағылшын тіліндегі дауыс
ырғағына қатысты білімді өз тілдерінде ... сана мен ... ... ... ... ... салыстыра, түсіне отырып оқығанда
ғана жадыда сақталып, өмір ... ... ... ... оқушылар ағылшын тілінде алған білімдерін ұштау мақсатында сабақ
барысында сөйлесіп, ... ... ... ... ... тән ... жіберетінін байқадық. Қазақ сыныптарында ағылшын
тіліндегі ... ... ... қателерін жүйелей келе, олардың
түрлерін және ... болу ... ... ... ырғағын қолдануда
жіберілетін қателерге талдау жасаудың ... ... ... интерференцияның әрекеті айқындалды. Соның әсерінен көп
жағдайларда ... ... ... ... ана ... ... ... сөйлемдерді дұрыс қоя білмейді.
Ал екінші бөлімде шетел тілін оқытудағы. негізгі принциптерге айрықша
тоқтала келе, негізгі ... яғни ана ... ... ... және ... ... тоқталып өттік. Шетел тілін
коммуникативті мақсатын жүзеге асырудың алғы ... ... ... ... және ... ... ... жасауға баулу. Грамматиканы
меңгертуге арналған бірнеше жаттығу жұмыстарының түрлерін көрсеттік. Дауыс
ырғағын ... ... ... қалыптастыру үшін әдістеме үлгісінде
көрсетілген ... ... ... ... үшін ана тілінің
интерференциялық әсерін алдын алуға бағыттала ... ... ... қажет. Біздің жұмысымыздағы аса бір ерекше момент, ол ... мен ... ... ... ала ... бақыланған оқушылардың
әдетте жіберетін қателерінің түрлеріне ... ... ... және ... анықтау мен жүйелеу кезінде айқындалған оқушылардың сөзіндегі
сұраулы сөйлемдердің дауыс ырғағына ... ... ... ... көмегімен жоюға үлкен мүмкіндік бар, ... ... ... мен ... жерлері анықталды, ал өз
кезегінде олардың алдын алуға бағытталған арнайы жаттығулардың жасалып, ... ... ... бола ... ... ... оқушылардың
ағылшын тіліндегі сұраулы сөйлемдердің дауыс ырғағын қолдану дағдысының
қалыптасқан және даму ... ... ... ... тәжірибеге
дейінгі кезең және тәжірибелік оқытуды өткізіп болғаннан соң ... ... ... ... білімі иен қалыптасқан дағдыларының
қаншалықты айырмашылықпен дамығанын ... ... ... ... бөлімде қойылған міндеттер мен мақсаттар зерттеу ... ... ... өз ... тигізіп, қадамды жақындатып отырды.
Зерттеу жұмысы барысында келесідей нәтижелерге қол жетті: қазақ тілі
және ақылшын тілдерінің ... ... ... ... ... ... ... отырып қарастырылды;
Қазақ сыныптарында оқу үрдісі барысында ағылшын тілінің ... ана ... ... болатын интерференциялық әсер себепкер болып
табылатын қателер анықталып, олардың ... ... ... үш ... ... қазақ сыныптарында оқыту үрдісінде қолданылатын негізгі
принциптер сипатталды.
Морфологиялық- синтаксистік ... ... ... ... ... ... әдістеме үлгісі ұсынылды;
Қазақ сыныптарында оқыту үрдісінде жасалатын, пайдаланылатын
жаттығулар ... ... ... ... ... жасай келе, біз туралы білім
бергенде міндетті түрде оқушылардың ана ... ... ... ... ... оқыту керек, оқушылардың жадында алған білімдер
ұзақ мерзімге сақталуы үшін ... ... және ... ... ... ... керек, негізгі қателердің бастапқы үш түрі
негізінде жаттығу жұмыстарын ... ... және ... ... ... толық көзіміз жетті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Иванова И.П. Теоретическая грамматика современного английского языка. ... 1981. – 288 ... ... А.И. ... ... ... - М., - 1959. ... Ярцева В.Н. Развитие национального литературного английского языка.
– М., 1969. – 286 с.
4. Ильиш Б.А. История английского языка.-М.,1968.-650 ... ... Л.В. ... ... и ... деятельность. . - Л, 1974. – 162с
6. Плоткин В. Я.Строй английского языка – М.,1989. – 239 c.
7. Fries C.C.The ... of ... ... ... Ильиш Б.А.Строй современного английского языка.-Л.,1971.-315с.
9. Қарабаев ... ... ... ... ... Воронцова Г.Н. Очерки по грамматике английского языка.-М.,1960.-399с.
12. Бархударов Л.С.Очерки по морфологии современного английского
языка.-М.,1975.-156с.
13. ... ... ... ... ... Н.А. и ... английскогоязыка-М.,1990.-211 с.
15. Смирницкий А.И. Синтаксис английского языка.--М.,1957.-260 с.
16. .Бурлакова В.В.Основы структуры словосочетания в современном английском
языке.-Л.,1975.-183 с.
17. Стеблин-Каменский М.И.Структурный синтаксис английского ... ... ... О. ... ... с.
19. Мешков О.Д. Семантические аспекты словосложения английского языка.
-М.,1976.-248 с.
20. Почепцов Г.Г. Конструктивный анализ структуры ... ... ... ... ... 2.Изд-во АНСССР,160 с.
22. .Копнин П.В. Язык и мышление.-М.,1957.150 с.
23. Гезд С.Ф. Коммуникативно-прагматические особенности высказывании
с интеррогативным значением в современном английском ... ... ... З.М. ... ... тілі ... б.
25. Маликова Е.А. Вопросительные предложения.-Киев.
26. Crystal P. Prosodic Systems and ... in ... p ... ... ... ... вопросительных
предложении.Алматы.1971.-150 с.
28. Каспаров М.Г. Аралбаев Ж.А. Об изучении интонации казахского языка.
Фонетика казахского языка.Алматы.1969.-146 ... ... Ж.А. ... тілінің фонетикасының зерттелуі
жайында.Алматы.1969. 142 б.
30. Беляев Б.В. Очерки по психологии обучение ... ... ... Г.К. ... ... ... ... 2006.- 6
32. Жалекенова Г.К. Сын есімді қазақ тілімен салыстыра оқыту.Ин-яз в
школе Казахстана.2008. 6 -24-25 б.
33. Исаев М.К. Морфологические особенности английской речи ... ... ... ... ... ... ... в средней
школе.-М.,1975.-226 с.
35. Миролюбов А.А.Общая методика обучения иностранным языкам в
средней школе.-М.,1967.-490 с.
36. ... Н.Д. ... ... ... ... ... ... Әбдіғалиев С.Ә. Неміс тілін оқытудың негіздері.Алматы.1992,-165 с.
38. Штульман Э.А. Основы эксперимента в методике обучения иностран
ным языкам.-М.,1971.-144 с.
39. Пассов Е.А.Основы ... ... ... ... ... Ильин М.С. Основы теории упражнений по иностранному языку.-М.,1975.-151
с.
41. Торсуев Г.П. Опыт экспериментального сравнения английской и ... ... ... А.М. ... и ... с.
43. Хлебникова И.Б. Основы английской морфологии.-М., 1994 -124 с.
44. Шалабаева С.М.Опыт поэтапного обучения синтаксическим структурам.
Ин-яз в школе.1976 № 6 34-49 ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып деңгей-
леп оқыту әдістері. Ин-яз в школе. 2005. №6 19-24 с.
46. ... М.С. Опыт ... ... синтаксическим структурам.
Ин-яз в школе.1976. -№ 6 с34-39.
47. Бейсенбаева Г.С. Логикалық ... ... ... ... ... ... в школе. Казахстана.2006. №4 - с7-11.
48. Аяғанова С.Ғ. Ағылшын тілі сабағында проблемалық ситуацияларды
қолдану тиімділігі.Методика обучения ин-яз. 2006. №4 с ... ... Г.И. ... по ... ... ... Кунанбаева С.С. Современное иноязычное образование.Алматы.,2005.
-264 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тілдік жоғары оқу орнындағы қазақ тілді студенттерге ағылшын тілінде сөйлемдердің дауыс ырғағын оқыту әдістемесінің негіздері46 бет
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі туралы11 бет
Қазақ тіліндегі рай категориясы6 бет
Қазақ тіліндегі синонимдердің және синонимдік қатарлар118 бет
Жүйелік программалаудың негізгі ұғымдары мен анықтамалары жайлы5 бет
Өсімдік морфологиясы6 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь