Шыңғыс хан

І Кіріспе бөлім

ІІ Негізгі бөлім
2.1 Шыңғыс ханның тұлғасы
2.2 Шыңғыс хан . қазақ
2.3 Шыңғыс хан жорықтары

ІІІ Қорытынды бөлім
Қолданылған әдебиеттер
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік универсиеті
РЕФЕРАТ
тақырыбы: ... ... ... А., ... ... ... қ., 2013 ... Кіріспе бөлім
ІІ Негізгі бөлім
1. Шыңғыс ханның тұлғасы
2. ... хан - ... ... хан ... ... ... ... алғашқы ширегінде бүкіл Еуразия кеңістігін өз ғұзырымен
қайта құрған, ал тиянақтап, бағдарлап ... бар ісі ... ... ... ... ... басқаша қалыптауға негіз болған Шыңғыс хан – адамзат
тарихындағы ең ұлы ... ... ... ... ... ... ... алмасақ та, сөз ұққан, хат таныған кезімізден көкірекке
орнаған өзгеше бейне, Алып Ер ... хан ... жаңа ... ... – соңғы үш ғасырда Батыс пен
Шығыста жазылған шығармалардың ұзын саны ұшы-қиырсыз. Неміс, ... ... ... тілдеріндегі, жинақтап келгенде, әрқилы деңгейдегі қаншама
роман өз алдына. Әлбетте, тарихи роман – ... өзі ... ... ... да, заман да мүлде басқа бір кейіпте көрінуі мүмкін. Әйтсе
де, өз тұсындағы тарихи ұғым, ... ... ұзап кете ... ... ... әлем әдебиетінде Шыңғыс ханның ақиқат, шынайы бейнесі
жасалған жоқ дер ... Ал ... ... ... ... ... ... өз
тақырыбын нақты мағлұмат, деректі болмыс негізінде қалыптауға тиіс. Бірақ
тарих ғылымы да күні бүгінге дейін идеологиялық ... ... ... ұзап шыға алмай келеді, бұл сөз әсіресе өктем ... ... ... ... хан ... бізге
көпшілігі нақты мәлім, кейбірінің жөн-жосығы, енді ... ... ... ... ... өзінің қарасыны мол, ондап
саналады, ал жекелеген мәселелер ... ... ... ... Тек екі ... ... ... жылдарда ғана қаншама жаңа кітап жазылыпты,
өткендегі көптеген еңбектер қайыра басылып, халықаралық тілдерге аударылып,
кеңінен таралыпты. Ұлттың ... ... ... мән ... ... ... ... – Улан-Удэ, Қазанда әлденеше ... ... ... ... ... бір ... ... әлемдік тарихнамада Шыңғыс хан тақырыбы толымды,
жан-жақты қарастырылған сияқты. Бұл ретте соңғы кезең жетістігін атап ... ... ... ең аяғы нешеме ғасыр бойы қырын тартып келе жатқан
орыстардың өзі оңға бұрыла бастағандай. 1995 жылы ... ... һәм ... ... ... ... ... басылымы сараптау,
сауалдама негізінде Шыңғыс ханды екінші мың жылдықтың ең басты тұлғасы деп
жариялағаны белгілі. Түйіндеп ... ұлы ... ... ... ... қалыпты, жалпы түсінік: бұл Шыңғыс хан деген – анау ... ... емес ... ... ... ... ... емес екен,
көлеңкелі, келеңсіз сыпаттары болса, ол – замана таңбасы; шын ... дана ... ұлы ... ... ... адамзат тарихында
өзгеше орны бар, айтулы, бірегей қайраткер... Бұл ... ... ... ... ХVІІІ ғасырдың өзінде мағлұм болған. Бүгінгі
жаңалық – ... ... ... ... ... ... ғана. Десе де, ең
озық ойлы, байыпты деген зерттеулердің өзінен тар өріс пен ... ... ... ... ... ... ... үлкенді-
кішілі еңбектердің барлығы да жат жұрт өкілдері тарабынан жазылған. Бұл
ретте ... ... ... ... көзқарас танытады, бірақ пайымды
зерттеулерінің өзі біржақты, бәрі біздікі, бәрі ... ... ... ... ... әлі күнге пәтуалы сөзін айтпапты. Орыс-совет шеңгелінде ... ... ... ... ... басы бұла ... түріктерінің бұл
тақырыпты мүлде қарастырмауы – таң қаларлық жағдай. Шын ... ... ... – ең ... ... халықтарының тарихы болатын. Оның ішінде
ежелгі қазақ тарихының ең толымды кезеңдерінің бірі. Осы ... ... ... ... саласындағы бар шаруамызды доғарып қойып, ұлғайған
жасымызға қарамай, тым ... әрі ... ауыр ... – Шыңғыс хан тарабына
бет бұруымыз түсінікті болса керек.
Шыңғыс хан тұлғасы
Біздің қазіргі ... ... ... ... руы ... ... оның ... мәдениеттің өкілі ретінде рудан басқа ... ... яғни ... ... да болуы керек қой. Бүгінгі
тарихтанушылар Қият-Боржигин, ... ... ... т.б ... ... ... Бірақ олардың бәрі ру, бір рудың ... ата ... ... ... бір ... ғана құраған. Сол себепті қазір бұл руларды ... таба ... Ал ... ... ... ... ... өтіп,
жаңарып отырған. Мысалы: бір рудың ішіндегі «мықты адам» ыдырап кеткен
басқа туыстарының бәрінің басын ... ... ... ... сол уақыттан
бастап оның туыстары, басқа жекжаттар арасында, жаңа ру көсемінің есімімен
таныла бастаған. Уақыт өте ... аты ... оның ... көшетіні
тарихтан белгілі.
Тайпаның өз ішіндегі рулық атауы жиі ... ... ... ... одан ауқымды бірлестігі, яғни рулар одағы - ... ... ... ... ... тарихта Шыңғысхан заманындағы көшпенді
тайпалардың атаулары сақталды. Ол - ... ... ... ... т.б. Бүгінде бұл тайпалар қазақ халқының құрамына кіреді,
бірақ ... ... ... тайпасы жоқ. Көшпенді үшін «моңғол» сөзі
рулық немесе тайпалық ұғымды білдірмейді.
Әмір Темір өзінің ұрпақтарына ... ... ... (оны ... ... ... аманаты» деген атаумен шығарды) өз тайпасы
туралы тәптіштеп жазады. Міне осы ... біз ... ... ... ... өкілін іздеп таппаймыз.
Русь жылнамашылары алтынордалықтарды «татар-моңғолдар» деп жазды. Ақсақ
Темір заманында Шағатай ұлысының ... ... ... ... ( ... бұзылып аталуы) деп көшпенділердің
барлығын бірдей атай берген. Бірақ бәрінен бұрын бұл атауды жақын ... ... ... ... ... ... ... айырылған Әмір Темірдің ұрпағы Бабур Шағатай
ұлысының әскерін Үндістанға алып ... жаңа бір ... ... ... Ал жергілікті халық шағатай түрктерін «моғол», яғни моңғол
деп атаған. Одан ұққанымыз, отырықшы ел ... ... ... кім ... ажыратып алмай жатып, бұрынғы үйреншікті тілмен
«моңғолдар» дей ... ... ... ... ... Шыңғысқанның
ұлыстары ыдырамаған заманда, барлық көшпенді жұртқа ... ... ... ... де ... сондықтан да оның туыстарының ішінде де моңғол атанған
ешкім жоқ. ... ол ... руы кім ... оған ... ... ... және ол ... мағынасы не екенін де жақсы білген.
Шыңғысхан шыққан көшпенді тайпа ешқайда жоғалып кеткен жоқ, ол біздің
арамызда өмір сүріп ... ... ... туралы жазған тарихшылар оны
түркі тайпаларының ... көре ... ... көргісі келмеген болар.
Бүгінгі күні қолымызда бар тарихи деректер мен ... ... ... ... және ол қай халыққа жататынын толық ... ... Егер біз ... ... ... ... ... «Құпия тарих» «кейіпкерлері» кім екенін өздері-ақ «айтып» ... ... ... ... ... ... деп аталатын Шыңғысханның шын
есімі кім еді дегенді анықтап алайық. Біз көшпенділердің ... ... бір ... беріп тұратынын білеміз. ... ... ... ... ... ... ... мир» деген
кітабында былайша түсіндірген болады:
«Алғашқы дереккөздерінде болашақ қағанның ... ... ... орай ... деген ақпар бар: (сөзбе-сөз)«...в это время когда
Есугай-Баатур ... ... ... Темучжина-Уге, Хри-Буха,
ходившая на сносях Оэлун-учжин родила ... в ... ... на ... ... Чингиз-хаган, сжимая в правой руке своей сгусток
крови, величиною с альчик. Рождение его ... с ... ... вот его и ... ... ... ученые предполагают, что имя ... в ... ... ... «кузнец». И для этого есть основания. Еще в
прошлом веке монголы считали, что наковальня Чингиса, сделанная из ... ... ... меди и ... ... на горе Дархан...»
Әдетте, елге белгілі есімдер халық ... ұзақ ... ... ... ... бірнеше мәрте қайталанып отырса да, оның алғашқы мағынасы
өте сирек бұзылады. Кейде халық арасында мағынасы ... ... ... ... ... Аблаз - бұл Абыл және Азық сөздерінің қосындысынан
туған. Біздің жұрт бір кездері сайын даланы Күн ... ... ... ... ... ... ... болғанын да ұмыта
бастағандай. Күнделікті өмірде көшпенділер өздерін көсемдерінің есімдерімен
Абыл елі, Азық елі және ... елі атап ... ... 3 ғ - б.э 3 ғ).
Қалай дегенмен де шамамен ... екі мың ... ... ... түрі Аблаз атауы өмірге келген. Қазір көшпенділердің осы біріккен
мемлекетін әлемнің ешбір ... ... ... ... олардың
ұрпақтары адам есімі арқылы осы мемлекеттердің атын ... ... ... келіп отыр. Бұл туралы 18 ғ. өмір сүрген тарихшы Қазбек бек ... ... ... ... шын ... қайтып оралайық. Көшпенді
халықтың өлшеміне салсақ, ол өмір сүрген ... ... ... ... жоқ.
Әйтседе, моңғолдар арасында да, түріктер арасында да ... ... Неге ... ... атау бұл ... ... ешқашан да болмаған. Біріншіден, бұл сөзде ... ... ... ол - «Құпия тарихты» орысшаға аударғаннан кейін ғана ... ... 19 ... орыс ... ... ... осы ... негізінде, өкініштісі сол, қолдан «моңғолдар» туралы ғылым
жасалды. ... ... ... есімін Темучжин деп «түзетіп»
жіберген. Аудармашылар, әйтпесе «тарихшылар» ... бе, 19 ... ... ... ... ... яғни ... тарих» бола
тұрып, ең басты, ең үлкен қателік ... Олар ... көп ... деп ... ... ... ... тарих» - Шыңғысқанның
тарихи ата-шежіресі және ол Шыңғысқан өлген соң 13 жылдан ... ... ... Сондықтан болар, ғылыми ортада ол Шыңғысхан туралы жазылған
дереккөздердің ішіндегі ең бір ақиқаттысы деп ... ... ... ... ... ... ... «Құпия тарихтың» 282 тарауының
соңында ол былай ... «Ұлы ... ... ... ... ... ... Көде аралының Делуін бұлтығы мен Сілкінсек екеуінің
арасына ... ... ... жатқанда тәмамдадым». Әлбетте, жылнама авторы
Шыңғысханның ... ... ... ... тұтпаған сияқты, бірақ жылнама
кейіпкерлерінің бәрі түркі ғұрыптарын ... ... тегі ... ... ... емес пе. ... ... ғылымда «тыңнан
түрен түрушілер» оларды «моңғолдар» деп жазып, ал ... ... ... жұртының ұлттық салт-дәстүріне таңып қояды. Сөйтіп 19 ғасырдағы
ғылыми ойдың жемісімен түркі дәстүрлі моңғол деген ... ... ... Бұл ... Шыңғысханды да айналып өтпеді. «Құпия тарих» бойынша,
әлде-қандай жағдайлар болғанда ол биік ... ... ... ... ... ... ... басын иіп Көк Тәңірге құлшылықпен жалбарынатын.
Ғылымда бұдан да ... тағы бір ... ... ... ... ... Ол 1926 жылы Монғолияда Хошуин тайпасының тайшысынан табылды. Орыс
оқырмандары ... тек 1973 жылы ғана ... алды ... ... ... ... ... тарихтың» 282 тарауының 233-і қайталанады, бірақ
сонымен қатар Шыңғысхан туралы кейбір толықтырулар да беріледі. Мысалы, ... де ... тууы ... ... ... ... бұлтық деген жерінде Шыңғыс қаған туады...Татардың Темүжін үкісін
ұстап әкелген кезде туды деп ырымдап, атын Темүжін ... ... ... қара ... ... күн ... түс мезгілі болатын» деп ... ... ... Темучжиннің қолға түсуіне байланысты «туған
нәрестені Темучжин деп ... ... ... ... ... де қосады. Бұл
Шыңғысхан қашан туды деп дабыра көтеріп ... ... ... ... ... ... ... есімінің түпкі мағынасы ... ... ... анық айтып тұр. Яғни, ол 1162 жылы туған, оның есімі - Темір.
Біздің ата-бабамыздың салты солай- адам есіміне мән ... қана ... ... ... өсуі үшін ... ... оны ... бесіке де бөлеп тастайды.
Көшпенділердің баланы ... ... ... ... пәлсапа жатыр. Оның
мәнін сол кездегі ... ... ... ... ... ... шын есімі Темір екенін және оның
қайдан тарайтынын ... ... ... ... ... ... ... қайдан
келген? Ол ерлердің де, әйел адамдардың да ... ... ... ... учжин, Оэлун учжин және т.б. Әдетте, мұндай дәстүрді
түріктер ұстанады, ... олар ... ... қолданған. Мүмкін бұл да
түріктердің «еке» жұрнағын «учжинге» шатастырып алып ... ... ... жазушылардың қателігі болар. Әйтпесе, әлемнің басқа бірде-бір
елінде мұндай тектес жұрнақ жоқ. Енді осы ... ... үшін ... ... тарихына көз жүгіртейік. Мүмкін «еке»-нің «учжин»-ге қалай
айналып кеткеніне көзімізді сол жеткізер?
Қытайдан табылған «Құпия тарих» орыс ... ... соң, ... ... ... жол ... Алғашқы дереккөзінің авторы
Шыңғысханның руынан екені сөзсіз. «Құпия тарихтың» 282 тарауының соңында ... ... «Ұлы ... ... ... (1240)тамылжыған айнда ( 7-ай)
Керліннің Көде аралының Делуін бұлтығы мен Сілкінсек ... ... ... қонып жатқанда тәмамдадым». Осыған қарағанда оның өзі де
Шыңғысханның айналасында ... ... ... ... ортасында
жүргенге ұқсайды. Қағанның сәбилік және балалық кезін жазғанда ол ұдайы
«айтады», «дейді» ... ... ... Ал енді ... ... дүрбелең оқиғаларды суреттегенде «біз», «біздер», «олар»
дейді.
«Құпия тарих» пен «Алтан товчтан» басқа тағы бір дереккөзі болды - ... ... ... ... ... келтірілген деректерге
сүйене отырып өзінің «Жылнамалар жинағы» атты еңбегінде ... ... ... Осы еңбегінде ол моңғолдың ескілік әңгімелерін білетіндердің
ауызша деректеріне де ... ... осы ... деректердің әсерінен де
болар, ол Шыңғысханның шешесін Оэлун-учжин, басқаша айтсақ - Оэлун-эке
деген.
Ол ... ... да ... деп ... ... ... «Фуджин» - қатын дегенді
білдіреді, ал ... ... ... сол ... жақын көршілікте
өмір сүргендіктен, солардың сөз саптауларын қолданған...».
«Жақын көрші» - Қытаймен аралықта Гоби шөлі басқан мыңдаған ... ... ... ... (Темір), Оэлун (Өлең) және тағы басқа
есімдерге ... ... ... жұрнағы таң қалдырған шығар. Сосын осы
ұқсастыққа айтар уәж таппай, оның ... бар ... ... мен ... ... ... ... басқа лажы болмаған болуы
керек. Рашид-ад-динге кінә жоқ, ол еңбегін Шыңғысхан қайтыс болғаннан кейін
100 жыл өткен соң ... ... ... Ол ... Шыңғысханның балалық шағы
өткен, өсіп-жетілген жерлеріне барып дерек іздегеннің өзінде, сол ... ... ... ... ... ... озып кеткен. Бұл
уақытта Ұлы далада үлкен ... орын ... ... ... ... «Елу ... - ел жаңа» демеген болар.
Шыңғысханның көзі тірісінде-ақ көшпенділердің негізгі бөлігі ... ... ... ... ... ... жаулап алу үшін аттанып кеткен
болатын. Кейін, 1268 жылы ... ... ... ... ... ... кіші ұлы ... туған немересі Құбылай қағанат
тағын Ханбалыққа (Пекин) ауыстырады. Ал одан ... ... ... бір бөлігі қазіргі Талдықорған ... ... ... еді. ... ... ... Шыңғысханнан кейінгі қағандық
мұрагері Үгедей қағанның ұрпағы Хайду ... Олар дала ... ... ... теріс қарады.
Рашид-ад-дин «Жылнамалар жинағын» жазғанда монғолдың ескілік әңгімелерін
білетін ескікөздер жан-жаққа тарап ... ... ... ... ... ... ханы) аталатын парсылардың билеушілеріне қызмет етіп,
Рашид-ад-диннің жанында жүрген ( Әбілғазы ... ... ... ... 6 адам көмектескен). Сөйтіп, ол Шыңғысхан туралы ... ... ... мен осы ... ... ... ... керек.
1240 жылғы жылнама авторы басқа барлық ... ... ... ... туралы шежірені қолжазба түрінде жазды. ... өте ... ... ... ... ... қажет. Міне осы ... ... ... ... қағанның сарайында жазылуы мүмкін.
Егер олай болған күнде, көшіріп жазушы автордың тілін түк ... ... ... жазып шыққан. Шындығына келсек, ол нақ солай
болған да. Бірақ иероглифтер түрік тілінің барлық ... ... бере ... кісі ... ... ... жұрнағының мағынасын ашу қиын. «Еке» -
көшпенді түріктер үлкен адамдарды, құрметті ... ... ... ... қосып атаған. Бұл дәстүрді басқа халықтардан табу қиын
шығар. Мәселен, ... ... ... Тұрсын-еке, т.б.
Өздеріңіз көріп жүрсіздер, ондай құрмет ... түрі ... де ... ... ... беделді жастағы әйел есімдеріне де ... ... ... бүгінде адамның толық есімінің соңынан «еке» қосу сирек, ол
көбіне Қазақстанның оңтүстік аумағындағы үйсіндер ... ... ... ғана ... Қазір, мәселен, Асан - Асеке немесе Болат -
Бөке... деп тіпті алғашқы «е»-сі де ... ... ... Сөйтіп,
Темір, Оэлун (Өлең) есімдеріне қосақталған «еке»-ні қытай ... ... ... Оның үстіне құрметтеу ишарасы ретінде айтылатын «еке»-нің
мағыналық ... да жоқ. ... ... ... ... ... қытай
иероглифіне ауыстырғанда, «еке»-ге балама болады-ау деген «учжин» сөзімен
алмастырған. Әрі оның ... ... ... ... де жеңіл. Міне,
өстіп қытай иероглифтері мен орыс ... ... ... Өлен-еке(өлең) - Оэлунучжин, татар Қара Бұқа - Хри-Буха және т.б
болып шыға келген.
Шыңғыс хан – қазақ
Әлемді жаулаған ... ... ... хан ... болмаған, шын
мәнінде, Шыңғыс хан - түркітілдес тайпалардан тарайтын қазақ.
Алтын Орда тарихын ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... атты тарихи кітаптардың авторы Владимир
Белинский осындай тұжырым жасады.
Кеңестік ... ... ... ... ... қазақ
екен­­дігін дәлелдейтін фактілер жеткілікті. Шыңғыс ханның ұрпақтары, Алтын
Ор­даның хандарының барлығы Моңғол­станда емес, ... ... ... көп ... ... ма? Кейбір ресейлік шыншыл тарихшылардың
көмегімен осы ақиқатты жариялайтын кез келген сияқты. Ұлы ... ... ... Владимир Белинский көптеген нақты фактілермен
дәлелдейді.
"Наймандар, ... ... мен ... ... ... түркі
тайпаларына жатады. Олардың ұрпақтары қазіргі Қытай жерінде өмір сүріп
жатыр, тілдері ... ... хан өмір ... ... оның империясында
қазаққа жақын ұйғыр тілі ... ... ... ... ... ... айтылады) Есүгей қияттардың ханы болған. Шешесі Оян меркіт
руынан. Шыңғыс ханның әйелі - ... ... ... руынан шыққан. Оның
барлық ұлдары ... ... ... ... ... өзі қазақ тілінде
"Шұғылалы хан" деген мағынаны білдіреді.
Моңғолдарда ол кезде де, қазірде де ондай есімдер болған жоқ. ... ... өзі ... ... ... Моңғолдар өздерінің басшыларын
"қонтайшы" деп атаған. Шыңғыс ханды әдеттегі қазақтың ... ... Ал ... ... сөз ... ... тек қазақтар ғана қайтыс болғандарды аз ... ... ... апарып жерлеген. Бұл дәстүр туралы Алтын Ордадағы
еуропалық елші Плано Карпини ... Ол ... ... ... ... ... ашық аспан астында қалдыратын болған" дейді тарихшы Владимир
Брониславович Белинский ... ... ... ... ... көбін Исай Калашниковтың "Жестокий век" кітабынан да,
басқа да тарихи шығармалардан кездестіруге ... Оны ... да ... ... керек. Бірақ осы уақытқа дейін Шыңғыс
ханнан моңғол ... ... ... болды екен? Бұл сұраққа да Белинский жауап
дайындап қойыпты.
Оның пікірінше, орыс тарихының бұл фактілерді бүркемелеуінің сыры ... орыс ... ... орыс ... ... болған
қазақтардың бір кезде сол ... ... ... ... ... жаулаушылардың бүкіл даңқын алыстағы
моңғолдарға таңып берген.
"Жақын арада ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы болғанмен, Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... мифтерге сенгісі жоқ" деп
мәлімдеді тарихшы Владимир Белинский.
Шыңғыс хан жорықтары
Шынғыс-хан қолының негізгі ... бірі ... мен Орта ... ... ... болды, бұл жорық оларға Шығыс ... мен ... жол ... ... ... мен Орта ... жасаған жорығына зор
мән беріп, оған ұзақ әрі мұқият әзірленді.
1211 жылы ... ... ... бірі ... бастаған
отрядтары пайда болды. Қарлұқ әміршісі Арслан-хан, орталығы ... ... ... құрған Бұзар-хан да өзін Шыңғыс-ханның вассалдарымыз
деп таныды.
Моңғолдардың батысқа қарай жылжуы 1218 жылы ... ... Өз ... жауы найманның ханы Күшлікті талқандап, бай қалалары бар Жетісуды
өзіне ... үшін оған Жебе ноян ... ... ... жіберді.
Жетісуді Шыңғыс-хан аса көп қарсылықсыз – ақ басып алды. Моңғолдарға қарсы
тұруға жарамай ... ... ... жігерсіздігіне, оның діни
құдалауларына, салықпен зар илеткен зорлық – ... ыза ... ... Шыңғыс-ханға мойынұсынатынын білдіріп, өз әскерлерімен
оның қызметіне кірді, ал Күшілікті моңғолдар Бадахшанда Шығыс түркістандағы
Сарыкөлде қуып жетіп, басы ... ... мен ... ... ... кейін моңғолдарға Оңтүстік
Қазақстан мен Орта ... жол ... ... ... ... ... деп аталатын жағдай себеп болды.
1218 жылы Шыңғыс-хан Орта Азияға Омар -Қожа Отрари, Жамал Марағи және
басқа саудагерлер басқарған ... ... ... 450 ... бар ... сауда керуені 1218 жылы жаз айында Отырар қаласына келіп жетеді.
Отырар әміршісі ... ... ... ... тыңшылар деп
күдіктеніп, оларды қырып тастауға бұйырып, керуенді тонап алды. Шыңғыс-хан
Ғайыр-ханды қолыма бер деп ... ... ... ... II Мухаммед бұл
талапты орындамағаны былай тұрсын, ... ... ... жіберген
жазықсыз елшілерді өлтіруге әмір етеді. Осының өзі Шыңғыс-ханның ... ... ... ... ... ... бұл ... себептері оның бүкіл
жаулап алу соғыстарының негізіне алған себептер болатын.
1219 жылы ... 150 ... жуық ... ... қолы ... ... қаптайды. Шағатай мен Үгідей бастаған ... ... ... Жошы ... әскерлер Сырдарияның төменгі ағысындағы
қалаларды алуға аттанады. ... ... ... ... мен ... – кенттерді алуға, ал Шыңғыс-хан өзі кіші баласы ... ... ... бет ... ... алты ай бойы ... ... Тек Хорезмшах II
Мұхаммед көмекке ... ...... Суфи хан ... ашып ... отрядымен моңғолдарға берілгенде ғана моңғолдар осы қақпа ... ... ... Қараджа – Хаджиб өлтірілді. Алайда, моңғолдарға қаланы алу үшін
тағы бір ай уақыт ... ... ... ... тегіс қырылғаннан кейін
барып, қала 1220 жылы ақпанда ... ... ... түсіп, Шыңғыс-ханның
алдында әкелген жерде қатал ... ... ... ... жермен – жексен етіп, Шағатай мен Үгідей ... ... ... ... ... Бұл ... Шыңғыс-хан Бұқара
мен Самарқанд арасындағы жолда болатын.
Сырдария бойындағы басқа қалалардың тұрғындары да ерлікпен ... бірі ... ... еді. Жеті ... созылған шабуылға қала тұрғындары
табан тіріесіп қарсыласты. Брақ көп ұзамай Сығанақ ... ... ... ... ... ... Сол сияқты қарсылық көрсеткен Үзкент,
Баршынкент қалалары алынып, ... ... ... ... турғыңдары
да қырғыңға үшырайды. 1219-1220 жылдар арасында бүкіл Сырдарияның бойындағы
қалалар мен қыстақ ... ... қол ... түседі.
Сыр бойындағы қалалардың қарсылығын жеңгеннен кейін Шыңғыс-ханның
әскерлері Орта Азияның ішіне баса ... ... 1219 ... 1221 ... ... ... Орта ... ойран салып өтті. Хорезмшах II Мухаммед Иранға
қашып, кейін Атырау теңізі аралдарының бірінде өлді. 1220-1221 жылдардағы
қысқа ... ... ... ... ... ... ... Орта
Азиядағы соғыс қимылдарын аяқтады. 1221 жылдың көктемінен бастап соғыс
Хорасан, ... және ... ... ... ... ... қолбасшылары Жебе мен Субедей нояндар басқарған 30 мыңдық әскер
Солтүстік Иранды ... ... 1220 жылы ... кірді. Олар алаңдарды,
половцыларды және Қалқа өзінінде орналасқан орыстарды (1223 жылы) ... етіп ... ... орыс ... ... аймағын ойрандап, қазақ
даласы арқылы 1224 жылы ... ... ... ... ... ... Шыңғыс-хан Моңғолияға қайтып келді.
Сонымен, 1219 – 1224 жылдардағы моңғолдар шапқыншылығы ... мен Орта Азия ... ... ... ...... көп жерлерді жаулап алған Шыңғыс-хан өз көзінің тірісінде
осы жерлерді төрт ұлына енші етіп ... ... ... Ұлы ... ... Орал ... дейінгі жерлер, одан ары ... ... ... ... ... жерлерге дейінгі аймақтар, Оңтүстікке қарай
Каспий мен Арал теңізіне дейнгі ... ... ... ... ... мен ... өңірі де Жошы ұлысына кірді. Бұл жерлер
«Жошы ұлысы» деп аталады. ... ... ... ... ... ... тиді. Үшінші ұлы Үгедейге Батыс Моңғолия мен Тарбағатай
аймағы ... ... ұлы ... ... қара шаңырағы Моңғолияны мұраға
алды. Сонымен бірге моңғолдың ... 129 мың ... ... 101 ... ал қалғаны үш баласының әрқайсысына 4 мың ... ... ... ... барлығы Қарақорымдағы (Монголиядағы) ұлы хан Шыңғыс-ханға
бағынатын болды.
Жошының ордасы Ертіс алқабында, ... ... Іле ... болды.
Үгедейдің ордасы қазіргі Шәуешек қаласының маңында орналасты.
Сонымен, Қазақстанның барлық жері моңғолдың үш ұлысының ... ... ... ) ... – Жошы ... ... және Шығыс Қазақстан Шағатай
ұлысының, Жетісудың Солтүстік Шығыс бөлігі Үгедей ұлысының құрамына кірді.
Қорыта келгенде, ... ... ... ... ... ... ірі оқиғалардың бірі болды. Тарихта бірінші және соңғы рет Қиыр Шығыс,
Алдыңғы Азия, Шығыс ... ... бір ... қол ... бірікті.
Монғолдардың әскери өнерді жетік меңгеруі, темірдей тәртіп, сол ... ... ... ... ... ... және стратегиялық
шеберлігі, ел билеуші хандардың біліктілігі — міне осының бәрі Шыңғыс хан
мен оның ... ... ... ... бойы ... ... ... ғасырдан астам уақыт дүние жүзіндегі ең құдіретті мемлекет құру себебі
міне осында.
Қолданылған әдебиеттер
\
1. Бартольд В.В. История турецко – ... ... ... 1968
2. Гумилев Л.Н, Древняя Русь и Великая степь. Москва, 2006
3. Карпини П. История монгалов. Москва, ... ... ... Поло. Алматы, 1990
5. Хара-Даван Э. Чингиз хан, как полководец и его ... ... 1929

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
Моңғол шапқыншылығы және Шыңғыс хан9 бет
ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы-Шыңғыс хан және оның заманы13 бет
Хан шыңғыс флорасы және экологиялық сипаттамасы45 бет
Шыңғыс хан және оның жаулаушылық саясаты31 бет
Шыңғыс Хан империясының заңдары, құрылымы мен ұйымдастыру принциптері27 бет
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Шыңғыс хан туралы18 бет
Шыңғыс хан ұлы қолбасшы және евразиялық империяны құрушы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь