Қазiргi дүние жүзiнiң этникалық мiнездемесi

Дүние жүзi халықтары тiлiнiң жалпы санын лингвистер 4-5 мың деп анықтады. Дүние жүзi кең байтақ региондарының кейбiреулерiнiң (оңтүстiк Америка, Австралия, Жаңа Гвинея т.б.) аз зерттелуiне және әр түрлi тiлдер аралығындағы айырмашылықтар мен бiр тiлдiң диалектiлiгiнiң әртүрлiлiгiне байланысты толық зерттелмеген .Әр халық бiр тiлде сөйлейдi, кейде тiл iшiндегi диалектi-айырмашылығы үлкен болып, халықтың әр топтарының аралығындағы сөйлесу әдеби тiлдi бiлмегендер үшiн мүмкiн емес. Бiрақ мұндай кезде екi тiл-билингвизм-кең таралады. Мысалы, францияның шығысында тұратын-эльзастар екi тiлдi (немiс және француз тiлi), Бельгия мен Швейцария сияқты көп ұлтты мемлекеттер халқының көп бөлiгi-екi тiлдi және үш тiлдi. Екi тiлдiң қосарланып жүруi – көп ұлтты мемлекеттердегi жиi жағдай, мұнда – ұлттық аздықтардағы халықтар - өздерiнiң ана тiлiнен басқа саны жағынан көп және басшылық ететiн ұлттық тiлiн пайдаланады. Екi тiлдi тұрғындар – жас мемлекеттерде –Азия және Африка елдерiнде қалыптасады. Мұнда жергiлiктi тiлмен қоса ресми-мемлекеттiк тiлдер кең өрiс алады. Мысалы, Үндiстанда-хинди, Пакистанда-урду, Индонезияда-бахаса инденисиа немеесе индонезиялық, Филиппинде пилипино немесе тагалог, ал Африканың кей елдерiнде –ағылшын және француз тiлдерi.
Кей жағдайда – бiрнеше халық бiр тiлде сөйлейдi. Мысалы, ағылшын тiлiнде және оның жергiлiктi нұсқауларында ағылшындықтар, ағылшын австралиялықтар, ағылшын жаңа зеландықтар, ағылшын канадалықтар, АҚШ американдықтарды, Кариб бассейнi елдерiнiң көп халықтары және тағы басқа этностар. Испан тiлi – испандықтар үшiн ғана ана тiл емес, сонымен қатар Латын Америка халықтарының көп бөлiгi үшiн ана тiлi болып табылады.
Бiр әдеби тiлдi немiстер, австралиялықтар, герман-швейцариялықтар және тағы басқа халықтар пайдаланады. Жеке тiлде сөйлейтiндер саны мен ана
        
        Қазiргi дүние жүзiнiң этникалық мiнездемесi.
Тiл құрамы. Этноcтардың классификациялануы.
Дүние жүзi халықтары ... ... ... ... 4-5 мың деп
анықтады. Дүние жүзi кең ... ... ... ... Австралия, Жаңа Гвинея т.б.) аз зерттелуiне және әр ... ... ... мен бiр ... ... ... ... зерттелмеген .Әр халық бiр тiлде сөйлейдi, кейде тiл
iшiндегi диалектi-айырмашылығы ... ... ... әр ... сөйлесу әдеби тiлдi бiлмегендер үшiн мүмкiн емес. Бiрақ мұндай
кезде екi тiл-билингвизм-кең таралады. Мысалы, францияның шығысында тұратын-
эльзастар екi тiлдi ... және ... тiлi), ... мен ... көп ... ... халқының көп бөлiгi-екi тiлдi және үш тiлдi.
Екi тiлдiң қосарланып жүруi – көп ... ... жиi ... ... ... аздықтардағы халықтар - өздерiнiң ана тiлiнен басқа саны жағынан көп
және басшылық ететiн ұлттық тiлiн пайдаланады. Екi тiлдi ...... ... және ... ... ... ... жергiлiктi
тiлмен қоса ресми-мемлекеттiк тiлдер кең өрiс алады. ... ... ... ... ... ... индонезиялық,
Филиппинде пилипино немесе тагалог, ал Африканың кей ... ... ... ... ...... ... бiр тiлде сөйлейдi. Мысалы, ағылшын тiлiнде
және оның жергiлiктi нұсқауларында ағылшындықтар, ағылшын ... жаңа ... ... канадалықтар, АҚШ американдықтарды, Кариб
бассейнi елдерiнiң көп халықтары және тағы басқа этностар. ... тiлi ... үшiн ғана ана тiл ... ... ... Латын Америка
халықтарының көп бөлiгi үшiн ана тiлi болып табылады.
Бiр әдеби тiлдi немiстер, ... ... және ... ... ... Жеке тiлде сөйлейтiндер саны мен ана тiлiнде
сөйлейтiндер саны бiрдей ... ... бұл ... ... ... ... үшiн пайдаланатын тiлдерге қатысы бар. Дүние
жүзiнiң ең көп ... ... (1087 ж ... млн. адам ... ... (425), хинди және оған жақын урду (320), испан(290),
орыс (220), бенгаль индонезиялық және араб (170 әрқайсысы), ... ... және ... ... Бұл аталған 13 тiлде-бүкiл
адамзаттың 243 бөләгә сөйлейдi. Олардың ... ... ... ... ... ... және жұмысшы тiлдерi болып саналады. Ресми немесе
мемлекеттiк тiлдердiң өсiп келе жатқан ... айта кету ... ... ... ... елдер бұрынғы метрополиялардың ресми тiлдi
қабылдады. ... ... 55 ... 21 елiнде ресми тiл –француз
(сонымен қатар ағылшын және бiр ... тiл), 19 елде – ... ... ... 5 елде – португал тiлi. Осындай жағдайда – ... ... ... ... Олар ... ... ... океания мемлекеттерiнiң тұрғындарының – Европалық отаршылдарымен қарым-
қатынаста европалық тiлдердiң толық меңгермеуi негiзiнде таралған. Ең ... ... ... ... ... ... негiздегi –Африканың
атлантикалық жағалауындағы абовердиялық және сантомийлiк тiл; испан және
португал негiздегi – ... мен ... ... ... тiлi; ... тiлi негiдегi – Ганти ... ... ... ... халқының бiр бөлiгi, Тринидада Маврикия,
Француздық Гвиана тұрғындары ... тiлi ...... ... ... ... ... тринидао тұрғындарының бөлiгi крио
тiлi – Сьерра-Леонда және тағы ... ... ... ... ... тiлi негiзiнде пайда болған –токи-писин тiлiн (меланезиялық пиджин,
неомеланизия тiлi), креольдық тiл деп ... ... Олар ... кң ... (1,5 млн адам).
Тiлдердiң классификациялануы – топтасуының типологиялық және генеологиялық
түрi бар.
Типологиялық – морфология негiзiнде, тiл ... ... ... ... ... ... – тiлдердi семьяларға
бiрiктiредi, мұнда олардың туыстығына, сөз қорына және ... ... ... ... ал ... ... бөлiнедi.
Жоғарғы таксономиялық бiрлiк болып – халық бiрiгулерi ... ... ... және ... ... шектеулi (изолированный)
тiлде сөйлейтiн жеке халықтар (корейлiктер, жапондықтар) саналады. ... ... ... ... ... да ... Олар ... және мәдени-
тарихи белгiлерi негiзiне қарап жатқызылған. Мұндай топтарға папуастық және
индеецтiк халықтар жатады; ... ... ... ... ... ... Үш африкалық “семьялар” (нигеркордрафрикалық; нiл-
сахаралық және қойсандық) над семьялар болып табылып, ... ... ... ...... ... туыстық тiлдi халықтар мен
ұқсас тiлдерде сөйлейтiн кейбiр халықтар құрайды. Мысалы, үндiевропалық
семьяға – ... ... ... және тағы ... топтар және ешбiр
топқа енбейтiн албандықтар мен армяндықтар жатады.
Төменгi ... ... – жеке ... ... ... семьялардың
құлылу процесi – адамзаттың жер шарындағы орналасуымен тығыз байланысты.
Жақын ... ... ... кездеседi. Олар пайда болуы жағынан
байланысты болады неесе бiр регионда мекен етуi ... ... ... бiр-бiрiнен алыс тұратын халықтарда да ... ... ... ... мен ... венглер мен мансилар, якуттар мен
азербайжандықтар. Олар ұқсас генетикалық тамыр ... ... ... ... мекендеген .
Тiлдiк семьялар мен топтардың географиялық бiрлiктерiнiң ... ... ... отырған. Мысалы, б.э.д. VII ғ. Араб тiлi аравия түбегiнде
ғана қолданылса, қазiргi кезде бұл тiл – оңтүстiк батыс Азия мен ... кең ... ... ... 1/10 ... алып ... ... тiлдер де өз территориясын кеңейттi. Түрiк тiлiнде Балқан
түбегi мен ... ... ... ... халықтар
сөйлейдi.
Ағылшын тiлi – XV ғасырға дейiн тек Британ аралдарында басшылық етсе, кейiн
барлық континенттердегi көптеген региондарға ендi; испан тiлi кең ... ... ол Лтын ... ... ... ... халықтың 15%-i
ағылшын және испан ... ... ... ... ... ... ... әртүрлi расадағылар да сөйлейдi.
Дүние жүзiндегi халықтардың тiлдерiн –лингвистар келесi тiлдiк ... Үдi ... ... картвельдiк, Слтүстiк Каказдың, Орадық,
нкамос-әлеуметтiк, көпсандық сиатибеттiк, алтайлық, чукот-камчаттiк, нигер-
кордофандық, нiл-сахаралық, ... ... ... ... ... тобы, австралиялық және индеецтiк семьялар
тобы.
Ешқандай лингвистикалық семьяға енбейтiн шектеулi семья болып Юкагирлiк,
корейлiк, жапондық, ... ... ... ... айнс және тағы ... жатады.
Дұние тұрғындарының жартысы сөйлейтiн тiл-үндi европалық семьяда және ол ең
жақсы зерттелген. Олар саны жағынан ... ... ... ... ... ... Үндiстанның солтүстiгiнде, Америка елдерiнiң
көбiнде, Австралия және жаңа ... ... Үндi ... ... жағынан жақын диалектi тобынан пайда болған, оларды таратушылар
б.э.д. 3 мың жылдықта оңтүстiк Батыс Азия мен ... ... ... маңы ... ... ... ... тiлдiң шығыс бұтағына –үндi арийлiк тiл (санскрит, хинди,
урду, бенгаль, маратхи, пандтаби, ... ... ... және ... ... ... ... немесе фарси, тәджiк, курд, белуджия, таттық,
талыш т.б. ; шығысы – дари, пушту, немесе афгандық , ... ... ...... шугнан, шикашим тағы басқалар); ...... ... ... ... ... паруни), сонымен
қатар грек және армяндық тiлдер жатады.
Үндi ... ... ... ...... ... және ... жатады. Романдық тiлдер – Рим империясы құлағаннан кейiн ... ... ... ... ... ... оксит
(провансальдық), француз, ректоромандық, итальян, сардини, румын және ... ... ... тiлдер мен диалектiлер жатады. Кельттiк тiлдерге
гойдель (ирланд,гэльс және ... мен ... ... ... ... валлийлiк және өз өмiрiн тоқтатуға ... ... ... тiл)
жатады. Германдық тiлдер 3 топшаға бөлiнедi: шығыс германдық(өлi гот тiлi),
солтүстiк германдық немесе скандинавиялық(швед, дат, норвеж, фарер, ... ... ... (ағылшын , фриз, фламанд, голланд, ... идиш ... және ... үндi ... ... ... кезеңдiк тiлдi – бальто-
славяндық топтар алады- олар балтылық (батыс балтылық -өлi прусс тiлi ... ... ... тiлi) және ... ... ... Славяндық
топқа –Шығыс славяндық (орыс,украин, беларусь), батыс славяндық ... ... және оған ... кашут , лужицк), оңтүстiк славяндық
(ескi славяндық, болгар, македония, серб-харват, словения тiлдерi) тiлдер
жатады. ... ... ...... және солтүстiк шығыс Африка
мен оңтүстiк Батыс Азияда таралып, 5 топтан құралған – ... ... ... ... ... ... жеке ... ежелгi
заманда таралып, олардың туыстық жағы Үндi европалық ... ... ... ... тiлi XVII ғ. ... жойған; египеттiк тiлдiң ең ақырғы
формасы –копттiк ... ... дiни ... ... топ –екi ... бұтақтан тұрады – шығыс және ... ... және ... ... ... ... ... тiлдер –
Ассирия мен Вавилондағы өлi аккад ... ... ... ... ... (өлi ескi ... ... моавиттiк және ежелгi
еврейлiк және оның қазiргi кездегi ... ... ... және ... ... тiл кейiннен араб тiлiмен ығыстырылды; ... ... жаңа ... тiл ... байланысты. Батыс семиттiк
тiлдердiң оңтүстiк топшасына араб тiлi ... мен ... 20 ... ... ... кең ... ) ... прифелдiк тiл ( мехри ,
харсуси , сокотуги ) - ... ... - ... және ... тiлдер (амаринья немесе амхара –Эфиопияның мемлекеттiк тiлi,
тигринья, немесе ... ... ... тағы ... ... кушиттңк және чадтық тiлдер – Африканың ... ... ... ...... оазистерiнде және одан ... ... ... ... – оңтүстiгiнде таралған. ... тiл ... ... тамазигхт, шауйя т.б.) – ... ... ... оазистерiнде сақталынған, бiрақ олардың көбi ... ... ... ... – орамо немесе гала, бедауие, афар,
сахо, сомали, сидамо, ... ... ... Чад ... ... тiлi мен оған ... ... бура, котоко т.б. тiлдер кең таралған. Хауа
тiлi солтүстiк Африканың басқа халықтары арасында кең ... ... ... ... семьяға( батыс закавказе) – грузин, мегрель және
оған жақын чан(лаз) тiлi, ... ... сван тiлi ... Бұл тiлдердiң
барлығында да – грузиндар сөйлейдi, ... ...... лаз ... субэтникалық топ ретiнде кiредi.
Солтүстiк кавказдың семьяға абхаз-ады және ... топ ...... атазимдiк кабардино чериесстiк және убыхтiк тiлдер
кiредi. Екiншi топқа кахстiк (чечен, ингуш, баубили тiлдерi) дагестандық
(Дагестанның 30 ... ... ... болып бөлiнедi. Дагестандық
топшаға – авар андышiлiк тiлдер ( авр тiлi кең тараған), кезстiк (кезс және
т.б.), лакс – ... ... және ... ... және ... ... және ... , цахур т.б.) жатады.
Оңтүсстiк Үндiстанда басшылық ететiн дравильлiк семья 7 топтан құралады;
оңтүстiк; оңтүстiк- батыс, ... ... ......... Ең көбi – саны ... оңтүстiк төп, оған Үндiстанның
көп миллионды халық тiлдерi – тамиль, малаялам, канада жатады. Тағы бiр ... тiл – ... ... – шығыс топқа жатады. Брагуй тiлi
(солтүстiк – батыс топ) ... ... ... ... ... ... мен авганистан мен иранның оңтүстiк
бөлiктерiнде.
Олардық тiл семьясы – географиялық жағынан Ресейдiң ... ... ... ... ... ... Прибалтика, Финляндия мен
Скандинавияның солтүстiгiне) таралған. Ол екi топтан тұрады- фин-угорлық
немесе (угрофиндiк ) және сомалиндiк; фин ... топ ... ... ... ... ... ... марий луговой және марий таулы), пермдiк(кеми немесе коми-
зирияндық, коми-пермяцетiк және удмурттiк) және ... ... ... ... ... ... ... наганасан,селькупстiк тiлдер
жатады.
Эскимос – алеуеттiк семьяға – эскимостық тiлдерсмен ... ... тiл ... тiл ... ... келерi – Американың (Греландияны ... ... ... ... және ... қиыр ... шығысында
орналасқан.
Алтай тiлi семьясына батыста Туркия мен шығыста сiбiрдiң солтүстiк шығысына
дейiнгi түрiк, ... ... ... ... жатады. Түрiк тiлдерi
келесi топшаларды қамтиды: чуваш ... ... ... тiлi ) огуз ... ... азербайжан, түркiмен, самар, т.б.), қыпшақ немесе
солтүсттiк батыс(татар,башкир, қазақ, ... ... ... және қаралым), қарлұқ немесе оңтүстiк шығыс(өзбек-
ұйғыр)якуттiк(якут және домандық, оңтүстiк сiбiрлiк ... ... ... ... монғол тiлдерiне – орталық Азиялық ... ... ... ... және оған ... ойрат т.б. тiлдер жатады. Тунгуз –
маньчжурлық тiлдерге – қолданыстан шыға бастаған ... ... ... пен оған жақын эвендiк және шығыс сiбiр мен қиыр ... ... ...... ...... қиыр солтүстiк шығысындағы – чукот
корак ителмен және т.б. тiлдер жатады.
Сахараның оңтүстiгiндегi Африка тұрғындары негiiзiнен үш ... ... ... ... нiл ... және ... .
бiрiншi семья ең көп саны және екi топқа бөлiнедi: ... ... ... ... ... топша бөлiнiп шығады- бенуэконго -оның
құрамына банту тiлi(маңыздылары-суахили(40 млн адам), киньяруанда, кинунди,
киконго килуба, луганда, лингала,сесото, амалулу т.б.), және ... ... ... ... ... ... т.б.), сонымен қатар топшалар-
батыс атлантикалық (фуль тiлi ... және ... ... ... вольф
кисси, серер т.б.), манде (мандинка, баман, ... ... ... ... гур немесе волтий (моси немесе море тiлi, груси сенуфогурма, кабре
т.б. ), ква ... ... , жве, бете т.б. ... және ...
шығыс(азанде, банда, мбум т.б.). кортумтум, тегали талоди, ...... ... ... – негр-кордофандық семьяның тiлдерi нiл
солтүстiгiнде орналасып, 6 топтан тұрады; сонган, сахара, ... фур, ... ... Ең ...... 4 ... бөлiнедi. Шығыс
судандық (джолуо тiлi, динка, нубин, тесо, ланго, ... т.б.), ... ... ... ... т.б.) және ... ... тiлi т.б.),
берта(берта тiлi т.б.). сахара тобының құрамына – канури, тубу, ... ... ал үш ... ... –бiр ... және оған ... тiлдер мен
диалектерден құралған.
Африканың солтүстiк – батыс бөлiгiнде – койсандық тiлдiк семья таралған. ... және ... ... бiрiктiредi және мұнда сандаве ... ... ... Бұл ... ... ... ... Шығыс Африкаға
сино-тибеттiк тiлдiк семьясына – 3 топ кiредi: қытай, орталық және ... ... ... – бiр ... тiлi кiредi, бiрақ оның диалектiсi 7
топқа бөлiнедi, бұл диалектiлер арасындағы айырмашылықтар фонетика, лексика
және грамматика ... ... ... ... көбi бiрiн-бiрi ұқпайды.
Орталық немесе тибеттiк топқа – тибет, ... ... ... т.б. ... ал ... ... – кандури т.б. тiлдер жатады.
Австроазиялық семьяға (оңтүстiк шығыс және оңтүстiк Азия)- вьет-Мыонгстiк,
оңтүстiк шығыс монкхмерлiк), солтүстiк ... ... және ... ... ... ... Бұл семьяның ең iрi тiлдерi –
вьеттiк, кхмерлiк, санталь, мяо-яо, мұнда т.б..
Паратай тiлдiк ... ... және ... ...... тұрады – тай, кам-суй(дун-шуй), ли гэлао. Бiрiншi топтың құрамына
– осы топтардың iрi тiлдерi (кхонтан, лаос, чжуан)кiредi, ... ... ... тiлдерде сөйлейтiндердiң 4/5 бөлiгi кiредi. Кең ... ... ... ... океания Мадагаскар) алып жатқан –
австронегиялық тiл ... ... ... 4 топ немесе бұтақ жатады.
Батыс австронегиялық, шығыс ... және ... ... ... ... ... ... сөйлейтiндердiң 97%) көп
миллиондық тiлдер жатады. Мысалы: яван, сунд, тагалог, малай, мадур.
Жеке сеемьяны – саны жағынан аз - ... тiлi ... ... ... ... они ... ... да, бұл тiл Андаман аралдарында ... ... ... ... ... ... ... (Жаңа Гвинея және оған жақын аралдар) – ... жүзi ... ... ... олар ... аса ғана және олар ... ... құрайды. Жалпы 11 семья және 7 ... ... ... ... ең ... ... жаңа гвинеялық(3/4), батыс-папуастық сепик-
раму, торричелли, шығыс-папуастық.
Австралия аборигендерiнiң тiлi – ... ... ... тiлдiк семьямен
туыстас болмай жеке лингвистикалық австралиялық ... ... ... тiлi – ... ... ... ... бөлiнедi.
О.Х.Гринберг өзiнiң классификациясында барлық индеецтiк тiлдердi 7 ... ... 6-на дене ... ... ... макросемьяға
бiрiктредi), және олар 21 топтан тұрады. Солтүстiк және орталық американың
индеецтiк тiлдерi – келесi ... ... ... ... қоса және континентальды на-де ... ... ... ... ... хока, (алгонский, кри,
монтанье,иронез, дакота, пенути, крик, майя, т.б.) ... ... ... ... (чибча-пах) – Орталық Америка мен Оңтүстiк
Американың солтүстiк аудандарында (чабча, ... ... ... ... мекен етедi. Қалған үш семья толық Оңтүстiк ... ...... ... ... – сабела, кечуа, аймара,
оңтүстiк(сапаро, кечуа, аймаро, арауан, ... т.б. ... ... ... оандық > экваторлық және ... ... ... мику т.б. ... ... қоса және ... ... және макро-же (кариб, пано т.б. тiлдер) топтарымен
қосқандағы тiлдер.
Индеецтiк тiлдердiң арасындағы ең iрiлерi – ... ... оған ... ... мен Чили ... гуарани(Парагвай, Бразилия,
Боливия, Аргентинада қолданылады). Аймара (Боливия,Перу, ... ... әр ... ешқандай семьяға кiрмейтiн шектеулi тiлдер
кездеседi. Оларға ... мен ... баск тiлi; ... ... ... тiлi; Сiбiр мен Қиыр ... ... пен кет тiлi;
Жапонияның солтүстiгiнде ... тiлi ... Көп ... корей, жапон,
юкагир тiлдерiн осы топқа жатқызады.
Корей және жапон тiлдерiн кейбiр лингвистер –корей жапон ... ... ... ... ... деп ... ... тiлiн және оған жақын рюкюсу
тiлiн-австралиялық тiлдерге жатқызуды.
Кейде алтай семьясынадағы тiлдер ұқсастығы ... ... ... ... ... семья болып ерекшеленедi, бөлiп шығарылады.
1987 ж(мың адам) ортасындағы тiлдiк семьялар мен топтар
|Тiлдiк семьялар мен |Жалпы дүние |Тiлдiк семьялар мен ... ... ... |жүзi ... |жүзi ... ... |4994209 ... ... ... |3630 ... ... |2442585 ... тобы |895 ... |294045 ... |2735 ... тобы |4900 ... ... |195680 ... тобы |430910 ... топ |120885 ... тобы |9505 ... ... топ |66000 ... тобы |593810 ... батыс топ |1670 |
|Роман тобы |12350 ... топ |190 ... тобы |5190 ... топ |4220 ... тобы |85110 ... ... топ |1880 |
|Иран тобы |150 ... ... топ |835 ... тобы |800175 ... семьясы |24080 ... арий тобы |6540 ... тобы |24045 ... тобы |277330 ... тобы |35 ... ... |205500 ... |1 ... тобы |11095 ... ... |112 ... тобы |29995 ... |40 ... тобы |30740 |Хадза |1 ... тобы |4030 ... ... |1120623 ... ... |126037 ... тобы |1055813 ... семьясы |11466181 ... топ |64750 ... тобы |6605 ... ... |60 ... тобы |4820 ... |1 ... маньстур тобы|66745 |Баскiлер |1090 ... |122960 ... |50 ... |23 ... ... |71760 ... |4 |Тай тобы |68990 ... |325315 ... тобы |1850 ... |324715 |Ли тобы |860 ... |28495 ... тобы |60 ... |14670 ... ... | ... ... тобы |15725 ... ... тобы |235690 |
|Батыс-атлантика |72300 ... ... тобы |6110 ... |185790 ... тобы |390 ... ... |7735 ... | ... топшасы |600 ... |2565 ... ... |200 |топ |86915 ... конго топшасы |140 |Австроазиялық топ |56120 ... |70 ... тобы |11250 ... |170 ... ... тобы |20 |к) топ |45 ... |33335 ... ... |
|Тегали |2400 ... тобы |9480 ... |5470 ... тобы |160 ... |380 ... тобы |4795 ... |490 ... ... |1 ... ... |24575 ... семья |20 ... тобы |20250 ... ... |37640 ... тобы |4135 ... |270 ... тобы |130 ... ... |1 ... тобы |60 ... семьясы |219 ... тобы |20 ... тобы |3950 ... ... ... ... ... |520 |
| | ... |3365 ... ... ... |315 ... ... ... ... ... |65 | |4560 ... ... |2645 ... ... тобы |105 ... топшасы |1450 ... тобы |405 ... ... |15 ... |260 ... ... |1180 ... |110 ... топ |830 ... тобы |45 ... тобы |790 ... тобы | ... ... |40 ... тобы |8290 |
|семьясы |16625 ... тобы | ... тобы |1 ... тобы |4176 ... топ |0,2 ... тобы |801 ... тобы |3 ... ... ... | ... ... |13550 |ағылшын және испан тiлiне| ... тобы |2270 ... ... | ... тобы | ... | ... ... | ... белгiсiз тiлдер | |
|Солтүстiк топ | ... топ | ... ... | | | ... | | | ... тобы | | | ... тобы | | | ... тобы | | | ... (461 млн)- тiл ...... және ... немесе
провансальдық болып бөлiнедi; провансальдық диалект – итальян тiлiне жақын
ежелгiде – жеке тiл ... ал ... ... – жеке ... ...... территориясын мекендейдi, тек Британь түбегiнде –
британьдықтар және ... ... мен ... ... тыс жерлерде – француздар – ... мың ... (120 мың) және ... (40 мың) ... ... алатын – француз халқының этнографиялық тобы – норман аралдарындағы
франк тiлдiк тұрғындар тобы. Француз көшпелiлердiң ... ... ...... ... ... мың және АҚШ-та
600 мың мекендейдi. Француз тiлiнiң диалектiсiнде-Швейцарияның батыс
аудандарында мекендейтiн франк – ... млн) және ... ... ... валлондар(3,9 млн) сөйлейдi. Көптеген
франк-швейцарлықтар ... тiлiн ... ал ... ... ... ... тiлiн ... түбегiнiң қиыр батысында португалдықтар (11,2 млн) және оларға
пайда болуы жағынан ... ... (3,1 млн) ... олар ... ... ... – галльего тiлiнде сөйлейдi. Пиреней
түбiгiнiң iрi халқы – испандықтар(28,2 млн), олардың арасында ... бөлу ... ... арагон, кастиль т.б.) және диалектикалық
айырмашылықтар бар.
Шығыс ... мен ... ... аудандарында каталондықтар(7,4 млн)
мекендейдi, олардың тiлi ... ... ... ... ... мен ... келетiн эмигранттар тобы – Францияда (испандықтар-
500 мың, португалдықтар-860 мың), ... ... 60 мың ... ... 1,2 млн ... 200 мың
испан) т.б. қоныстанған.
Роман тобының халықтар арасында румындықтар (20,4 млн) ерекше орынды алады,
олардың тiлi мен ... ... ... ... ... ... тыс
елдерде-Югославия мен Венгрияда (9 мың) қоныстанған және бiрталай топтары –
иммиграция елдерiнде де ... ... ... мың). ... ... ... лах, цинцар т.б. атпен белгiлi) жақын, олар
Грецияның Македония, Сербия, Албанияның таулы аудандарында ... ... ... тұрғындармен араласып барады. Арамундардың жалпы саны –110 ... ... ... ... ... – истро-румындар қоныстанған
кiшiгiрiм халық болып табылады, өздерiнiң бастауын ... ... ... алады.
Герман тобы. Бұл топқа – ... ... iрi ... млн) ... ... сөйлесу тiлiнде мықты диалекктикалық
айырмашылықтар кездеседi(жоғарғы немiстiк және төменгi немiстер), ал олар
өздерi жалпы ... ... ... ... т.б.). ФРГ
территориясынан тыс аумақтарда немiстердiң үлкен ... бар ... мың ), ... мың), Венгрияда (60 мың )және ТМД.
Немiстердiң мұхиттың ар жағы эмиграциясы – ... ... ... ... ... ... ... АҚШ-а (5,1 мың), Бразилияда(700 мың),
Австралияда(115 мвң). Жоғарғы немiстiк диалектiде немiстерге пайда ...... (7,2 мың), олар ... солтүстiк
аудандарында қоныстанған (оңтүстiгi тиральдықтар); герман-швейцарлықтар(4,0
млн)- француз тiлiнiң күштi ... ... және ... ... (1,4 ... қосқанда) мен люксембуржустар (290 мың) ... көп ... АҚШ –қа (1,2 мың) және ... ... кеткен.
Солтүстiк теңiздiң жағалы аудандарында тiлiмен пайда болуы жағынан ... ел ...... млн) және ... ... млн); ... ... мен Францияның барлық
фламандықтар – француз тiлiнде сөйлейдi. Голландықтар мен ... ...... ... –380 мың, ... –90 мың) ... ... мың, фламандықтар-30 мың) қоныс аударған.
Солтүстiк ... ... ... ...... ... ... Олар голландықтармен, даттықтармен және немiстермен қатты
ассимилляцияланған ежелгi герман тайпалардың қалдықтары.
Солтүстiк европаны – тiлi мен ... ... ... ... 4 ... даттықтар(5,1 млн), Шведтер(8,1 млн), норвеждiктер(40 млн) және
исландықтар(2,45 млн). ... мен ... ... ... ұлттық мемлекет территорияларымен бiрдей ... ал ... ... ... ... үлкен тобы(300 мың) –батыс
және оңтүстiк Финляндия мен Аланд аралдарында қонвстанған ... ... ... көп ... АҚШ-та (шведтер-220 мың, норвеждiктер-
630 мың) және Канадада (шведтер-105 мың, ... мың) ... тiл ... – ағылшын тiлi мен Британ аралдарының үш халқы сөйлейтiн
диалектiлер жатады; ағылшындықтар(44,2 млн), шотландықтар(5,1 млн) ... млн). Бұл ... – көөп ... ... ... Америкға Австралия мен Жаңа Зеландияға, олар ... ... ... ... ... ... – олар ... т.б.. Ағылшындар мен шотландықтардың – ... ...... -1,0 ... – 230 мың, АҚШ ... ... мың), Австралияда(ағылшындар-950 мың
шотландықтар-230 мың) және оңтүстiк Африканың елдерiнде қоныстанған.
Герман ... ...... ... млн) қосады, олар
тұрмыстық өмiрде – идиш және оған ... ... тiлiн ... Барлық
еврейлер – қоршаған тұрғындардың тiлiнде ... ... ... ... ... соғыстан кейiн және еврейлердiң Палестинамен
кейiн Израиль эмиграциясы ...... ... ... ... мен ... ... Сонымен қатар – көптеген еврейлер – алдында
Европадан эмигрироватталынып – АҚШ (5,9 млн), ... мың) ... ... ... тұрады.
Славян тобы. Шетелдiк европада қоныстанған славяндық ... ...... және ... ... ... ... славяндарға –
iрi славян ... ... млн) ... олардың этнографиялық
топтарының арасында – кашуб пен мазур халықтары ерекшеленедi.
Поляктар – Польшаның ... ... ... ... ... ... шығыс
региондардан басқа аудандарда украиндармен, белорустармен қоса мекен етедi,
Польшадан тыс жерлерде –поляктар СНГ (Беларуссия, ... ... ... ... ... ... көп тобы – Батыс Европа ... ... ... ... ФРГ 50 мың және т.б.) және ... елдерiнде (АҚШ –50 мың,Канадада –250 мың, ... ... ... ... ... ... ... лужичандар
немесе сорбылар қоныстанған. Олар кiшiгiрiм халық (100 мың) – ... ... ... ... құрып немiс тiлi мен мәдениетiнiң ықпалында
болған. Поляктардың оңтүстiкте – ... ... млн) және ... словактар (4.7 млн)словакияда орналасқан. ... ... топ ... ... ... белгiлерi – ходтар, лах және
горах(гонахтар) словактар арасында чехтарға жақын – морав ... ... ... ... тiлi- ... және ... ... арасындағы
аралы жағдайда. Бұрында –көптеген чештiк және ... ... ... қоныстанған. АҚШ –а(чехтар-500 мың, словактар-520 мың), Канадада
(чехтар-50 мың, словактар-20 мың), т.б. ... ... ... ... ... (8,7 млн) ... олар ... атауын –
Батыс Жерорта теңiзi аумағына қоныс аударған және мұндағы жергiлiктi славян
тайпалары арасында ... ... ... ... ... ... Болгарлар –
Болгарияның негiзгi ұлты. Этнографиялық топтар арасында – помактар. Олар XV-
XVIIғ. Ислам дiнiн ... ... ... ... болған, сонымен
қатар шопсылар – ... ... ескi ... элементтерiн сақтаған
халық ерекшеленедi. Болгариядан тыс аумақ – Ресейде, ... ... ... ... ... тiлi мен ... жағынан
македондықтар жақын(1,5млн). Бұл ... ... ... ... тiлi – ... мен ... тiл аралығындағы
тiл серб – хорват тiлiнде, ... млн), ... млн), ... мың) ... Бұл 4 бiр
тiлдiк халықтардың бөлiнуiнде – дiни фактор үлкен маңызға ие – ... ... ... ... ... ... Ислам дiнiн
қабылдаған сербтардың бiр бөлiгi – ... мен ... ... ...... ... – серб-хорват тiлiнде сөйлеп, сербтар мен хорваттар арасындағы
аралық жағдайдағы тұрғындар(буньевтер, шоққылар т.б.) бар. ... ... ... ... ... Америка елдерiне (АҚШ, Аргентина,
т.б.) бағытталған.
Оңтүстiк славяндық халықтар арасында словяндер жеке орында (2,0 млн, ... ... және ... ... ... болған. Бiраз бөлiгi
Италияда(Юмит, Крайне), Австрияда (Каринтия) қоныстанып ... өте келе ... ... халық - итальяндықтармен, австриялықтармен
ассимиляциялануда.
Кельт тобы. Кельт ... ... ... ... және Батыс Европаның кең
байтақ аудандарын қоныстанып, қазiргi кезде – ... және ... ... немесе ығыстырылған. Бұл топқа – Британ
аралының үш халқын жатқызады – ... млн); ... ...... мың) және солтүстiк Шотландияның тұрғындары ... мың), ... ... бұл ... ... –ағылшын тiлiнде
сөйлейдi. Мж аралының тұрғындары алғашында-кельт тобының ерекше тiлiнде
сөйлесе, қазiргi кезде ... ... ... Бұл ... ... ... ... (1,0млн) жатады. Олардың
көбi Француз тiлiнде сөйлейдi. Ирланд тiлi – гэль тiлiне, уэльс – ... ... ...... эмиграция елi оның көлемi – ... ... ... әкеледi. Көптеген ирландықтар –
Ұлыбританияда(2,3 млн) және ... ... ... млн, ... ... көп.
Үндi Европаның семьяның жеке тiлдерiне – албандықтар немесе шкипетарлар ... ... ... ... ... сырт ... ... Италия мен Грецияда қоныстанып, жергiлiктi
халықпен араласып кеткен.
Греция мен ... ... топ ... және ... ... ... (10,0 млн) тiлi грек тiлi шектеулi орынды алуда. Грек ... ... мың) ... олар ... көшпелi халық. Оңтүстiк – Шығыс
Европада –негiзiнен Румыния, ... ... ... – үндi ... ... сақтап қалған. Цығандар(10млн) тобы бар.
Басқа тiлдi семялар тiлдерiнде сөйлеейтiн ... ...... ... (13.4 млн) ... Олар ... ... ежелгi славян
халқы мен осында қоныс ... ... ... ... ... болған. Венгр тiлi – урал семьясының угортобына жатады және
бiрнеше диалектiгi ... - ... ...... тiлi ... ол ... мен Трансильванияның кейбiр аудандарында қоныстанған
географиялық және ... ... ... ... ... ... ... бiршама тобы Венгриямен көршi ... млн), ... мың ... мың), ... мың) ... ... топқа жататын екi халық - финндар мен азоми (4,9 млн) ... мен ... мың). ... ... ... ... венгерлерден
территориялық жағынан алшақтатылған. Финдар –Финляндияға қоныстанған ;
олардың бiраз топтары – квен ... ... және олар ... ... ... ... қоныстанған; сонымен қатар фин ... АҚШ, ... ... ... – скандинавияның ежелгi ... олар ... ... ... және ... ... ығыстырылған; бiраз топтары
Ресейдiң Коль ... ... ... ...... ... ... өмiр сүредi, ал қалғандары – отырықшылар-
балық аулаумен айналысады.
Пиреней түбегiнiң солтүстiк бөлiгiнде – ... мен ... ... ... мың) ... Олар ... ... тұрғындары (иберий
тайпалары). Олардың тiлдерi лингвистiк классификациялануда ерекше, шектеулi
орында ... ... ... ...... ... ... – француз тiлiн бiледi.
Мальта мен Гоцо аралдарында мальтийлықтар(405 мың) ... ... ... компоненттердiң араласуынан құралған. Мальтийлықтар ... ... ... араб ... ... ... Соғыстан
кейiнгi жылдары мальтийлықтардың Ұлыбритания мен АҚШ-қа эмиграциясы өстi.
Алтай семьясның ... тобы – ... ... ... оңтүстiк-
шығысында – түрiктер негiзiнде көрсетiлген. Шетелдiк жұмысшылар Европаның
батысы мен солтүстiк-батысында шоғырланып – негiзiнен түрiк ... ... ... үндi арийлiк тобының тiлiнде сөйлйдi.
Европада бiрнеше кiшiгiрiм – карликтi мемлекеттер бар. ... ... ... ... ... жағынан ерекшеленедi. Мысалы,
Андоррада-католандықтар, Лихтенштейнда-австрия, ... ... ... ... ... ... этностар(микронациялар) қалыптасқан – андорлықтар,
лихтенштейнцтер, монегаскiлер(монакалықтар), сан-мариндықтар; ... ... ... ... болады.
Дүние жүзiнде ерлер саны әйелдер санынан артады. ООН бағалауы ... ... бұл арту – 22 млн ... құраған. Ерлер негiзiнен Азияда (58 млн.
адам) көп. Ерлердiң санының көптiгi ... ... ... ... ... ... 0-14 жас аралығында барлық континенттерде
ерлер саны басым. ... 15-64 жас ... ... ... тек Азия ... ... Европада – ерлер мен әйелдер саны осы жас аралығында
теңеледi. 65 жатан 0үлкен уақытта барлық континентте ... саны ... ... Бұл ... ... ... ... Мұндағы тұрғындар
басқа континент тұрғындарына қарағанда ескi.
СССР-де, XIX ғ. ... ... ... саны ... ... аз болды. 1897
жылы халықты тiркеу ... - әр 1000 ер ... орта ... 1010 ... ал ... ... – ерлер әйелдерге қарағанда аз(1000 ерге1042
әйел), ал орта ...... (1000 ... әйел). I дүние жүзiлiк соғыс
және ұлт-азаттық соғыс кезiнде – ... ... ... ... ... ... ... әйелдерге қарағанда 5 млн-ға аз болды. 1939 ж
бұл көрсеткiш өстi. Мұндай ... - ... II ... жүзiлiк соғыс
кезiнде пайда болды. Ерлердiң басып ... 30 ... ... ... ... әйелдер саны басым болады. 1913 ж әйелдер ерлерден 1 млн.-
ға көп болды, ал 1950 ж- бұл ... 21,5 млн өстi, 1984 ж ... ... арасындағы санының азаюы – 17,2 млн адмды құрады.
Шетелдiк Европада - әйелдер саны көп. 1985 ж 12 млн ... ... ... ... ... ... мен ... керiсiнше ерлер басым.
Шығыс Европа елдерiнде – ерлердiң ... ... -35-39 жас ... ... ... –ерлердiң басым болуы 40-44 жасқа дейiн сақталынады.
Бiрақ бұл жағдай үлкен жастарда төмендейдi.
Солтүстiк ... ... ... ... басым
болуы 40-42 жас жастан басталады., ал қалғанелдерде ерлердiң санының басым
болуы 50 жасқа дейiн сақталынады.
Жалпы жыныстардың ... ... ... ... мен ерлер
санының арасындағы айырмашылықтардың артуын көрсетедi(Дания, Норвегия,
Швеция), бұл ... ... ... ... ... ... ... елдерiнде - әйелдердiң басым болуы 25-29 жастан(Греция,
Португалия), және 30-34 жастан(Италия) басталады.
Шетелдiк Азияда ... ... Тек кей ... ... Индонезия,
Израиль, Кипр)бұл көрсеткiш төмен.
Шығыс Азия елдерiнде –мысалы Қытай мен ...... ... ... ... дейiн сақталынып, келесi жоғарғы топта әйелдер басымырақ ... ... ... ... ... болуы 50-54 жастан басталады.
Оңтүстiк-Шығыс Азия –Мьянма мен Индонезияда ... 25-29 жас ... ... ... ... ... 60-64 ... дейiн сақталған.
Оңтүстiк Азия елдерiне тән сипат-ерлер әр жас ерекшелiктерiнде де басым.
Непалда –ақырғы 20жас аралығында әр жас ... ... саны ... ... ... ... құрылымы мемлекет бойынша
ерекшеленедi. Израиль, Йемен, Кипрде-әйелдер басым; Йордания мен ... ... ... 0-14 жас ... ... ... 15-19 жас ... 20-39 жас ерлер; 40-44 жас әйелдер; 45-49 жас ерлер; 50-59 жас
әйелдер; 60-69 жас ... 70 жас ... ... халқына тән сипат-әйелдердiң(1985 санақ бойынша) 4 млн адамға
артық болуы.
Шығыс ... ... ... әйелдердiң басым болуы ерте уақыттан
басталады. Бурунди, Замбия, Мадагаскар, Мозамбик, Суринамда –5-9 ... ... ... қарағанда көп; Зимбабве, Малави, Руандада-мұндай
жағдай 0-4 жас аралығында ... Бұл ...... және
балалардың өлу көрсеткiшiнiң биiктiгiне байланысты. Бiрақ әйелдердiң
ерлерден көп болу ... ... ... онша ... ... ... ... халқының жыныстық құрамы мүлдем бөлек. Мұнда ерлер саны
бойым ... ... бар. ... Бенинде – орта жаста
әйелдер басым, ал балалық және үлкен адамдарда ерлер басым. ... ... жас ... ... ал ... 5-9 ... бастап(15-19 жас
аралығын санамағанда) әйелдер басым.
Солтүстiк Африканың көп ... ... ... Судан, Тунис) ерлер
басым болып келедi, 20 жасқа дейiн барлық елдерде ерлер саны ... ... ... тек ... ғана ерлер әйелдерге қарағанда басым.
Бiрақ әйелдерден басым ... ... ... жас ... ... ... 5-9 жас аралығынан ДР Конгода(Ваирде) –15-19 жас аралығынан, ал
Камерунда-45-49 жас аралығынан басталады. Чадта әйелдердiң ... ... ... жас ... ... ... ... ЮАР-да ғана ерлер әйелдерден басым. Мұндай
басымдырық орта жастан басталып 50-54 ... ... ... ... ... барлық жас ерекшелiктерiнде басым. Мұндай жағдай
сәбилер мен балалардың өлу көрсеткiшiнiң жоғары болуының салдары.
Америка ... ... ... ... ... 6 ... ж ООН).
Кариб регионының көп елдерiне тән сипат -әйелдер басм ... ... ... ... ... ... басымдылығы 15-19
жастан, ал Пуэрто-Рикода 20-24 жастан ... ... ... ... ... ... басым
мемлекеттер(Гватемада, Гондурас, Мексика, Панама) және керiсiнше әйелдер
ерлерден басым, ... ... ... ... ... ... ... жастарда (60жас немесе одан да
үлкен) кездеседi, Гондураста –орта жастарда жыныстардың бiрдей болуы, ... ... ... басым болуы байқалады. Панамада –ерлер барлық
жас ерекшелiктерiнде басым. Мексикада әйелдердiң басымдылығы 30-34 жастан,
ал Никарагуа мен ... 20-24 жас ... ... ... ... зона ауданында ... саны ... ... ... Эквадор) және әйелдер саны көп
елдер(Боливия, Бразилия, Колумбия, Суринам) ... ... ... ... ... ұл ... ... 15-19 жас аралығында регионның
барлық елдерiнде ерлер саны басым, ал 60жас және одан ... ... саны ... ... ... климатты зонасының үш елi де (Аргентина,
Уругвай, Сили)-ұқсас құрылымды. ... мен ... ... ... ... аралығында сақталады, ал Аргентинада 40-44 жасқа дейiн.
Солтүстiк Америка елдерi регионында Канада және АҚШ ... ... саны ... ... 15-19 жас ... ... –ерлер, АҚШ-та
әйелдер көбiрек.
Австралия мен Жаңа Зеландияда әйелдердiң басым болуы – ... 3 ... ... ... ерлер барлық жас ерекшелiктерде басым болып
келедi.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шетелдік Азия халықтарына этнодемографиялық сипаттама38 бет
Дүние жүзі халқының өсу динамикасы28 бет
Географиялық оқытудағы практикалық жұмыстардың орны, олардың білім алудағы маңызы23 бет
Дүние жүзінің ауыл шаруашылық географиясы9 бет
Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуы және мазмұны20 бет
Нан өнімдерін өндіру технологиясы7 бет
Азия – Тынық мұхиты аймағының мінездемесі9 бет
Африка халықтарының этникалық-лингвистикалық құрамы7 бет
Ақша жүйесінің типтері және олардың мінездемесі30 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь