Айман - шолпан жырының типологиясы

Кіріспе

Бірінші бөлім

«Айман.Шолпан» жырының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.1. «Айман.Шолпан» жырының шығу тегі мен дамуы ... ... ... ... ...
1.2. Жырдың зерттелу шежіресінен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Жырдың жанрлық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Екінші бөлім

«Айман.Шолпан» жырының типологиялық және поэтикалық мәселелері ... ... ... ...

2.1. Жырдың тарихи негіздері мен қаһармандар бейнесі ... ... ... ... ...
2.2. Эпикалық шығарманың сюжеті мен композициясы ... ... ... ... ...
2.3. Тіл және стиль мәселелері.

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
ДИПЛОМ ... - ... ... ... - 2009
Кіріспе
Бірінші бөлім
«Айман-Шолпан» жырының зерттелу тарихы ...................................
1.1. ... ... шығу тегі мен ... ... зерттелу ... ... ... ... ... ... типологиялық және
поэтикалық ... ... ... ... мен ... ... ...................
2.2. Эпикалық шығарманың сюжеті мен композициясы ....................
2.3. Тіл және ... ... ... ... халқының тарихын зерттеу кезінде аса маңызды дерек ретінде
фольклордың орны айырықша зор. ... ... ... ... ... ірі ... ұрпақтан ұрпаққа халықтың ауызша шығармалары ... ... ... ... ... ... ... бірі лиро-
эпостық шығарма. Қазақ халқының бай ауыз ... ... ең ... бірі – ... Эпостану мәселесіне ХІХ ғасырда ... ... ... В.В. ... Г.Н. ... т.б. дәстүрі
кеңес заманында тез және ... ... ... ... ... тегі
мен құрамы, сипаты, көркемдік өзгешеліктері С. ... М. ... ... ... ... ... ... Ә. Қоңыратбаев,
Б.Кенжебаев, Н.С. Смирнов, Ы. Дүйсенбаев т.б. еңбектерінде қаралып, ... ... ... ... ... ... тануға
көмектесті, бұл тараптағы ғылымның негізін қалады [1].
Қазақ эпосының жеке нұсқалары, ... ... ... ... ... М.Ғұмарова, С.Садырбаев,
С.Қасқабасов, Е.Тұрсынов, Ш. ... ... ... ... тексеріліп, зерттелініп келеді [2].
Зерттеу нысанасы
Жұмыста қазақтың ... ... даму ... тереңірек
қарастыруды нысана еттік. «Айман-Шолпан» жырының ... ... шығу ... ... ... ... ... негізі мен қаһармандар бейнесі,
эпикалық шығарманың сюжеті мен композициясы, тіл және стиль ... ... ... ... ... мен міндеті
Жұмыстың негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... таныту, пікір айтуға талпыныс
жасау.
Зерттеу жұмысының осы мақсатынан туындайтын мынадай негізгі міндеттер
жүйелі түрде қарастырылды:
- қазақтың лиро-эпостық ... ... даму ... ... жырының «Қозы Көрпеш», «Қыз Жібек» жырларымен
типологиялық, жанрлық байланысы;
- ... - ... ... шығу тегі мен ... ... «Айман - Шолпан» жырындағы қаһармандар бейнесі;
- «Айман - Шолпан» ... ... ... тіл және стиль
мәселелері;
Зерттеудің дерек ... ... ... -Шолпан» және қосымша ретінде «Қозы Көрпеш
– Баян сұлу», «Қыз Жібек» жырларының жеке жинақтары, ... ... ... ... ... болды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі
Қазақ лиро-эпостары, оның ішінде ... жыры ... ... зерттелді. Атап айтқанда, М.Әуезов, ... ... ... ... ... жүйелі түрде ғылыми
тұрғыдан сараланды.
Соңғы жылдары фольклортану ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Осы үрдісті дамыту
мақсатында лиро-эпостық жырлардың ішінде шоқтығы биік ... ... жеке ... ала ... ... да ... ... зерттеуге талпыныс жасауға тырыстық
Зерттеу жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері
Жұмыста шетел және ... ... ... ... авторефераттары, республикалық басылымдарда
жарияланған ... - ... ... ... пайдаланылды, бағыт-
бағдар ретінде басшылыққа алынды.
Зерттеу әдісі
Салыстырмалы талдау, ... ... ... ... ... ... және практикалық мәні
Еңбектің қол жеткізген қорытындыларын орта және ... оқу ... ... ауыз ... атты оқу бағдарламасына сәйкес
практикалық сабаққа қосымша, ... ... ... ... ... ... сарапталуы, мақұлдануы
Жұмыстың қол жеткізген шағын нәтижелері университетішілік ғылыми-
практикалық семинарларда, кафедра құрамындағы ғылыми ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті»
кафедрасының мәжілісінде алдын-ала талқылаудан өткізіліп /хаттама № , 28
сәуір 2009 жыл/, қорғауға рұқсат берілді.
Жұмыстың ... ... ... екі ... және ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І – бөлім
«Айман – Шолпан» жырының зерттелу тарихы
1. «Айман-Шолпан» жырының шығу тегі мен ... ... – бір ... ... емес. Бірнеше ғасырмен
жасасып, әртүрлі жағдайларды, ... ... ... ... ... ... ... ауызша айтылу түрінде, көптеген
өзгерістерге ұшырау ... ... ... ... ... және халықтың
көзқарасын, тілегін білдіретін жырлардың өздері де таза ... ... ... ... жеткен.
Кейде ғашықтық жырлар, енді бірде лиро-эпос деп ... ... ... ... ... ... орынға ие. Мұндай жырларға «Қозы
Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз Жібек», ... т.б. ... ... ... ... ... өзгерістерге де байланысты ... ... ... мүдде тұрғысынан да ... да жол ... ... ... ... сюжетті әңгімеге құрылған жырлардың бір
бөлігі лиро-эпос деп аталады. Егер батырлар жырының басты тақырыбы, ... – ел ... жайы ... лиро – ... ... одан ... бар. Біріншіден бұл жырлардың оқиғасы халықтың ертедегі ... ... ... ... ... Онда ... бір-біріне ғашық
болған жұбайлар жайы, олардың ... мен ... ... ... - деп атап ... академик М.Ғабдуллин [3, 276].
Өткен заманда ... бас еркі ... ... ... ... сүйгендеріне қосылу жолында ... ... ол ... жеңе ... ауыр да аза, ... қасіретке
ұшырағандары жырға қосылады. Бұл ретте халықтық негізде туған лиро-эпос
жырлары өткен заманның жастарға ... ... ... ... ... Б.Рахымов: «Ғашықтық тақырыбындағы жырларда адамның жеке
бастың мүддесі махаббат еркіндігі басты орынға шығады. ... ... ... ... жәйттер себеп болады. Халқымыздың інжу-
маржандары деп танылған «Қозы ... – Баян ... «Қыз ... ... және т.б. ... ... бірі ерте ... ғұндар кезеңінен
хабар берсе, келесілері бертіндегі болған оқиғалары әңгімелейді. Тым ерте
дәуірдегі лиро-эпостардың ... ... ... ... ортақ болып,
көптеген нұсқалы болу себептерінің сыры тарихи ... ... ... отырады. Қазақ фольклорында әлі де назар аударыла қоймаған «Құл мен
қыз», «Күлше қыз», «Мақпал қыз» атты дастандар да бар, - деп ой ... бар ... ... ... ... үшін ... ... терең
бойлап, образдық талдаулар арқылы лиро-эпос жанрын анықтауға болады. Ондағы
идеализациялау мен индивидуализация ... ... ... ... ... ... жырлардың таза махаббат тақырыптарына
арналғандығын ашып бере ... ... ... бір ... ... құрылған қазақ дастандары немесе романдық эпостар (Таһир – Зухра,
«Жүсіп-Зылиха», «Сейфулмәлік» т.б. көрсетеді. Аталған жырларға ... ... ... эпос ... ... ғылымында қалыптасып, жанрлық
анықмалар ретінде тұжырымдалып келеді.
Қазақ халқының ... ... ... ... ...... - Шолпан». Жырдың ел арасынан жазылып алынған нұсқасы 1896
жылы Қазан қаласында басылып ... ... ... ... ... ... ақынның аты-жөні күні бүгінге дейін белгісіз. Жырдың мазмұны ... ... ... (№17) басылған. 1902 жылы «Торғай облыстық
ведомосы» (№62) ... ... ... ... Жыр 1939 жылы Қажым
Жұмалиев құрастырған «Халық поэмалары» деген жинаққа ... 1934 жылы ... ... негізгі мазмұнын негізге ала отырып «Айман-Шолпан» атты пьеса
жазады.
«Айман-Шолпан» жырының ... - ... ... ... ...... мен ... – тарихта болған адамдар. Тарихи
деректердің айтуынша, Көтібар Берсеннен, Арыстан Тінәліден ... ... ... бір ... ... ... руы – Шекті, оның ішінде
Тілеуқабақ, мекені – қазіргі Ақтөбе облысының ... ... ... ... ... ғасырдың ортасына дейін өмір сүрген [5, 207].
Қаламгер Т. Шойғарин: «Көтібар Ақтөбе ... ... ... он бірінші
аулында туған, ұрпақтары осы ... де ... - ... ... ... ... ... ауданында Көтібардың моласы бар. ... ... хан ... ... ... ақша ... өлтіртеді. Оның
сүйегін Арыстан мен Есет сауын айтып, әзер ... ... - деп ... ... Қ. ... ...... жырының оқиғасы Исатай мен
Махамбет бастаған халық көтерілісінен кейін ...... [7]. ... ... ... ... ... еңбегінде бұл жырдың ХІХ
ғасырдың орта шенінде туғандығын айтады [8,207]. ... ... ... ... бұл жыр ... ... екінші
жартысының бас шенінде, яғнй Қазақстанның Ресейге қосылуы аяқталған кезде
туған, - дейді [9, 27].
Салыстырмалы түрде саралайтын ... ... ... ... - ... және ... Көрпеш – Баян сұлу» эпостарының тарихи
оқиғалық, ... ... ... тұрғыдан байланысы жоғары екені
зерттеу еңбектерден белгілі. Аталған қос ... ... және ... ... ... эпосының негізін зерттеуші ғалымдардың бірі, белгілі әдебиеттанушы,
ғылым докторы, профессор Б.С.Рахымов өз зерттеуінде ... ...... және ... - ... жырлары бойынша: «Көне дәуірдің ғажайып
ескерткіштерінің қай-қайсысын алсақ та, ... ... ... ... ... ... қырларымен еріксіз өзіне мейлінше тартып,
терең толғаныстарға түсіретіндігімен дараланатындығы баршаға аян. Бүкіл
түркі әлемінің төрінен өзіне ... орын ... ... ... ... тақырыбындағы қазынаның інжу-маржаны - «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жыры», - деп тұжырым ... ... ... ... - ... ... және ... лиро-эпостық жырлар ішінде «Қозы
Көрпеш-Баян сұлу» поэмасы - қазақ лиро-эпостарының ішіндегі ең көнесі. ... ... ... ... тілі т.б. жақтарынан да аңғарылады.
Жырда ертегі элементтерінің кездесуі, ... ... ... ерте ... келе ... көне заманның туындысы екенін
танытады. Малды қатты дәріптеуі ... ... ... көп ... аңыз ... ескі бір түрі саналатын «Ер Төстік» ... ... құда ... ... жаққа әкесі көшіп кеткен қалыңдығын
іздеуі жағынан «Алпамыс батыр» жырына жақындайтын жерлері де бар. ... ... ... ... батырлық шайқастарын көрсету, сол арқылы
оның ерлігін бірінші орынға қою ... ... ... ... Көрпеш-Баян
сұлуда» бірінші орынға сүйіспеншілік, ... ... ... ... ... сол ... байланысты.
«Айман - Шолпан» жырында ғашықтық, сүйіспеншілік мәселесі – екінші
орында ... ... ... ... жырының ондаған нұсқасы бар,
солардың бәрінің тақырыбы бір болғанмен, ... ... даму ... ... ... ... ... түрлі-түрлі. Бірінде Қозы Көрпеш пен
Баян сұлу өледі. Екіншісінде ... Тағы ... ... ... Біреуінде Қозы тіріліп қайта өледі. Қысқасы, жырдың аяғы әр ... ... дәл ... де, дұрысы да Баян мен Қозының бір-біріне деген
сүйіспеншілігі ұзаққа бармай, қайғылы халге ... ... ... Қозы ... пен ... соғылған ескерткіш, олар жөніндегі халық
аузындағы ән осыны растайды. Мәселен, Әсет әнінің ... ... ... ... ... Жамалдай
Бейнетіңе көнсем-ау
Қозы көрпеш Баяндай
Бір моллада өлсем –ау!
Ал жырдың ... ... ... ... де таңғалуға болмайды.
Халы қай кезде болса да, ... ... ... ... ... ... ... келсе, оларға шаң жуытпай, мұратына жетуді арман
етеді. Батыр ... ... ... ... ... ... арманына
жеткізеді. Аяулы ұлы Қозы көрпеш, ардақты аруы Баян ... ... ... ... ... деген халық арманы екеуін де тірі қалдырып,
қызықты өмір сүргізеді.
Шығысты зерттеуші ғалымдар, ... ... бұл ... көп көңіл
аударып оны жоғары бағалаған. Жырдың асқан көркемдігі, ... ... ... ... ... ... тыңдаушының жан
сезімін қозғайтындығы бұл поэманы ... ... ... барабар деп таныған, сонымен қатар қойған. «Қозы көрпеш –Баян
сұлу» жырын алғашқы зерттеушінің бірі- қазақтың ... ... ... ол ... Арыстанбай ақынның аузынан жазып алған. Ыстықкөлге жасаған
саяхатында әдейі арнап Қозы көрпеш пен Баянның бейітіне де ... ... де Қозы ... пен Баян сұлу әңгімесін жазып алып жыр етпекші
болғандығы біздің заманымызда анықталды. «Қозы ... В. ... ... аударып бастырған Г.И. Потанин оны: «бұл жер ... ең ... ... ... ... - деп ... - Шолпан» жырын алғаш ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... кең ... ... «Айман -
Шолпан» жырының жанры – «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек» жырларына
ұқсағандай ... ... эпос ... ... да, ... Көтібарға олжа болатын қазақтың жазықсыз қыздары Айман мен Шолпан
тағдырына байланысты лиро-эпосқа жатқызылады.
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» ... ... ... ... ... ... қалдырған ғалымдар көп. Бұл тұрғыда орыс және басқа да ... ... ... мен ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаевтар орынды бағалаған. Жырдың әр ... ... ... ... басқа халықтардың тілдеріне аударып, жарыққа
шығаруда В.В.Радлов, ... ... ... Г.Ф.Генс, Ю.Березин, Г.Н.Потанин, ... ... т.б. ... ... ... ... ... ардақтайтын жыр оқиғасы Петерборда сенатқа мәлім болғаны,
Николай патшаның өзі ... ... ... бұл ... А.С.Пушкинге де
таныс болғандығы орынды аталып келеді [11]. «Қозы Көрпеш – Баян ... көп ... ... ... ... ... орыстың, шығыс
елдерінің бірнеше ғашықтық жырларымен салыстырады. Соның нәтижесінде: ... жер ... ең ... әдебиет мұраларына жататын шығарма» [12] ... ... ... ... ... деп ... ... бәрі жырдың нұсқалары табылып, сюжеті белгілі бола бастағандағы
айтылған лебіздер еді.
Ал келесі бір ... ... ... ... себеп болған мәселені
Ә.Х.Марғұлан орынды көрсетеді. Ғұлама ғалым былай дейді: «Бұл жазуларды
зерттегенде ... аса ... ... ... ... ... Көрпеш пен
Баян сұлудың тарихи заманнан келе жатқан ұлы мұнарасы, сәулетті ... биік ...... ... дәлелдермен терең талдайды [14].
Зиялы қауымға таныс «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» кешені ... ... ... ... ... ел ... ... ғалымдар П.С.Паллас,
И.Г.Андреев, А.И.Левшин, ... ... ... ... ... Г.П.Потанин т.б. екендігі бүгінде
ғылымда толық бағасын алған. Ғалымдар еңбегінің басты ... ... биік ... қай ... ... мәлімдеп, ондағы мүсін тастар
мен жер-су атауларының «Қозы мен Баянға» қатысы барлығын ел аңыздары мен
жыр нұсқаларына ... ... дер ... Бұл ... «Қозы Көрпеш –
Баян сұлу» ... ... ... ... ... да ... болды десек,
артық айтқандық емес. Бір ғажабы тексерулер ... ... ... ... ... – Баян сұлу» туралы аңыздаулар іздестірудің нәтижесінде
отыздан асып кеткен. Ең көбі, қазақ халқы арасында екен. ... ... 16 ... ... отыр. Екі ғашықтың аянышты тағдырын баяндайтын
жыр үлгілері қазақтар, ... ... ... башқұрттар,
сахалықтар, ұйғырларда сақталған [15]. Қысқасы, ғашықтықты ардақтайтын жыр
түркі ... ... ... ... ... ... ғылымын тарих, этнография, археология ғылымдарымен тығыз
ұштастырған ғұлама ғалым Ә.Марғұлан: «Аягөз бойында тұрған бұл кешен ... ... ... ... отыр – Б.Р.) мен оның ... мүсін тастар –
исламнан көп бұрын жасалған өте ескі ... ... Олар ... ... ... ғ.) ... ... суретін салған мүсін тасты
халық сол кезде ерекше қадірлеген» [16], – дей отырып, ... ... аңыз бен ... ... екі ... келбеті келтірілген
алтын бейнені өте ескі заманның ескерткіші ретінде санайды. Бұл жырдың ту
баста сақ, ғұн, ... ... ... ... жыр дегенді дәлелдей түседі
[17].
3. Қазақ арасында таралған ... ... ... ... ... ... 1888) Сарыбай түрікпен оғыздарынан, Қарабай
Жетісудағы ... ... ... ... ... ... да
сәйкестенеді [18].
4. Жырдың Шөже, Жанақ, Бейсембай нұсқаларында «Орманбет би» ... ... ... ... ... Келесі бір нұсқаларында «Ноғайлы» деген ескі атаулар жойылып, оның
орнына Кіші жүздің Шеркеш руы, не орта ... ... ... ... Бұл ... кезінде М.О.Әуезов те атаған еді. ... ... ... «Әр ... әр ... ақындары өз ортасындағы
тыңдаушылардың ыңғайына тартқанымен, оның негізгі ... ... ... ... ...... [20]. Бұл ... сюжетіне қатысты айтылған тұжырым.
Жырдың дәуіріне қатысты тексеруде бұндай бес түрлі деректердің кездесуі
неліктен? Бұл сауалдың жауабы – ... ... ... халықтардың бірлігі
кезеңінде туындаған «Қозы Көрпеш – Баян ... ... сол ... ... ... ... Ал ... арасындағы бірліктің
бүлініп, қайтадан бөлінулерінде ғашықтық аңыз сәл ... ... ... ... ... сол ... асыл ... ретінде жаңарып,
жаңғырта жырланып отырған. Біздіңше, бұл орайда Ш.Уәлихановтан ... ... ... ... ... ... еңбегінде де
жырдың исламнан көш бұрын ... ... [21] ... ... ... ... ... бастапқы варианттарындағы Сарыбайдың арғы
тегін оғыз бен қыпшақтардан таратқанына үлкен мән ... ... ... ... ... ... (ҮІ-ҮІІІ ғғ.) Сыр бойы мен ... ... ... пен ... ... еске ...... [22].
Сонымен қатар, жырдың дәуіріне қатысты басты белгінің бірі – «Шоқтерек».
Бұл ғашықтар жайындағы баяндалатын эпикалық жырдың ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан зерттеуінде былай делінген: «Ең ғажайып
нәрсе – ескі дәуірде жасалған алтыннан ... ... онда ... оның ... ... ... мотивтері қазақ халқы мен алтай
елі айтатын эпос жырында осы ... ... аса ... ... ... – турасында толық мәлімет берген [23].
Жалпы эпостың тарихи кезеңдерін анықтауға ондағы аталатын жер-су, тау-
тастардың ... ... ... ... ... негізінен
қазақстанның батыс өңірі сөз болса, «Қозы Көрпеш пен Баян сұлуға» арналған
жырда ... ... жер ... ... орын берілген. Керек
десеңіз, өз алдына топонимикалық аңыздар ... ... ... ... жерлер мен Баянның жіберген тартуларына қатысты жер атаулары пайда
болғандығы халықтық жырда ерекше ... ... ... ... атаулары: Аякөз, Жорға, Жауыр, Шұбарайығыр, Тоқырауын, Жамшы, ... ... ... ... ... Шідерті, Шоқтерек,
Шу, Сыр бойы, Айтаңсық, ... ... ... ... шөлі, Мұз
теңізі, Түмен т.б. ... ... бар ... ... ... ... бұл атаулардың қайсыбірі жырға қатысты болса, жырды үнемі
қайта жаңғыртуда қазақ жыршыларының үстемелей қосқандары да ... ... мен ... ... ... ең ... ... тайға таңба басқандай
аңыздаудағы тұрақты айтылатыны Аякөз, Баян жүрек тауы, ... ... ... күні ... ... Қазақстан картасына түспеген Бетпақтың
шөліне тақау орналасқан, көктемнен бастап жылы жақтан Арқаға ауатын аң ... ... ... ... ... – Ақмешітке, батысында – ... алды – ... ... қарай бағытталатын Тараз территориясына жақын
жатқан «Қодардың қара жартасы», «Қаратау», «Сарыбай обасы» атты ... ... ... ... бұл ... ... елді ... қалмаған,
бос кеңістік екендігі көпшілікке беймәлім. Дәл осы арада да «Шоқтерек» атты
дөңгелене өскен шағын теректер бар. Бұған ... Нұра ... ... ... ... «Қарабай ордасы» делінген ескі тас ... ... ... ... Бұл жайлардың не жырға қатысты тууы немесе
халықтың сол жырдан ерекше ләззат алып, өзіне ұнаған ... ... ... ... атап ... де ... мүмкін. Бұл орайда, жалпы еліміздегі
жер-су, тау-тас, өзен-көл т.б. ... ... ... ... ... айтылса да, көптеген үлгілері хатқа түскенімен, олардың мәтіндері
жеке жинақталып жұртшылыққа жетпеуінің ... ... ... ... ... ... жер-су атауларының көне түркі
дәуіріне қатыстылығы да зерттеушілерге үлкен көмек болар еді. Кеңестік
дәуірдегі ... ... даму ... ... туы
көтерілгендегі түркология саласының сәл бәсеңдеуі де ойландырарлық мәселе
демекпіз.
Жырдың ... ... ... ... ... ... ... қатар, эпикалық шығарманы айтушылар ... да ... ... ... ... қатысты деп жырлаушы Айтбай ақын: «Шөже
мен Бейсембай ақынның айтқандарына онша ... ... ... ... кең ... ... жыр ... ескертеді».14 Әр дәуірдің арман-
аңсары, талап-тілегіне сай халық шығармасының ... ... ... ... Бұл ... ... ... өнері
болмаған кезеңде жатқандығын талай ғалымдар орынды ескерткен.
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының алғашқы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардан бөлек, тайпалық кезеңнің
қалыптасқан дәуірін дәлелдейтін барша түркі ... ... ... мұра ... ... лайықты орын алатын ғашықтық жырдың сюжеттік
түзілісінің өзі бізге ауызша сөз ... ... ... еске ... пайда болу заңдылықтарын таныта түседі.
Жырдың сюжетіндегі ... ... ... ... ... «Ер ... «Аяз би» ертегілерінен ұшырасатын мотивтер,
мифологиялық тұрғыда адамның ... ... ... қой, ... туралы
элементтердің кездесуі түркі тектес халықтардың фольклорлық ... ... ... ... Ал ... ... екі жастың
шынайы махаббаты заңды некенің тазалығын ... ... оны ... үлгі-өнеге еткен. Бастауы көненің көзі мен ақ адал сөзі болған екі
жастың пәк ... ... ... ... ... сандаған ғажайып осы
тектес шығармалар тудырған. Сол татымды да тартымды дүние тудырған ... ... ... ... да ... ... мен Баян» шығармасы тектес
мұраларын жатсынбай қабылдап, «Жүсіп-Зылиха», ... ... ... «Таһир-Зухра» секілді шығармаларды өзінше түсініп,
өз топырағына лайықтап жырлады. Ежелден шынайы ғашықтықты ... ... ... ... ... ... –Баян сұлудан» басталып, «Қыз
Жібек», «Еңлік-Кебек», «Қалқаман-Мамыр» т.б. ... ... ... ... сері – ... ... мен ... тағдырына дейін де
қаймағы бұзылмастан тұмадай таза, періштедей пәк күйінде елдің ... ... ... ... дәл осы ... ... ... де қалыс
қалмады. Ежелгі дәстүр арқылы «Қамар сұлу», «Шұғаның белгісі», «Сұлушаш»
т.б. ғашықтық тақырыбындағы кесек ... ... ... Қодар,
Бекежандар бейнесін өңкей жасы ұлғайған шал-шауқандар басты. Сөйтіп, ... ... ... ... ... шылбыр ұстатты. Бастауын
ауыз әдебиетінен алатын, дәстүрі мызғымас елдің мұрат-мақсаттарына да сызат
түсті. Бұлайша қазақ қызының ... ... ... ... ... көрсету Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» атты кесек туындысына дейін
жалғасты десек артық айтқандық емес.
Басқа ... ... ... шынайы махаббатын ардақтайтын асыл
қазынасын көзден таса қылмай, халқына қайта оралтудың жолын тапқандар ... Ел ... ... ... ... ... болған халық
шығармаларына дақ түскен тұста М.О.Әуезов, Ғ.Мүсіреповтер «Айман-Шолпан»,
«Қозы Көрпеш –Баян сұлу», «Қыз ... ... сері - ... және ... ... ... ұлттық драматургияның інжу-маржанына
айналдырды.
Барлық ... ... тән ... ... «Айман-Шолпан» жыры -
Тама Маман байдың асқан ... ... ... Оның сансыз малы мен
қисапсыз қазынасы бар екені айтылады. Бойындағы бар міні ол ұл ... ... жүз ... ... ... біреуге үлкен ас беру ниетімен
қазақтың ежелгі әдеті бойынша жан-жаққа кісі жіберіп, ... ... ... ... ... «Бір ... кіші жүзге бай еді деп» Маман шақырылса,
«Бір сүбе Қара ... ер еді деп» ... ... Көтібарға да хабар
беріледі. Сөтіп, Маман бай жақын жерде ... ... саба ... ... ... ... зор салтанатпен келсе, тоғыз нарға шай, қант және
тоқаш тиеп шалғайдағы Шектіден Көтібар батыр да ... Асқа ... ... көп киіз ... ... ... ... түсетін алтындаған бір
әсем үй бар екен. Сол үйге ... ... ... ... Шектіден келген
Көтібар батыр басқа үйлердің де менсінбей: «Маған берсең Маман бай түсетін
үйді бер» деп жанжал шығарады. Ас ... ... ... ... келіп,
Көтібарға барып түсінісуін өтінеді. Олар (Шөмекейлер) ақыр соңында Маманға
басқа бір үйге кір деп ... ... ... ... ... ... қамыс үйдің жатқан кедей,
Үй таңдап біздің елден не қылады? –
деп жауап қайтарады. Мұны ... ... ... ... ... ... келеді. Екеуінің арасыныда ерегес-егес басталады, Көтібар Маманның
елін ас ... ... ... ... қызы ... ... тоқалдыққа аламын
деп серт етеді, «Шайтан сөз топ ішінде неге керек?» деп Арыстан ... ... ... оралған соң Көтібар батыр: «Шабамын Маман байды ... жар ... Бір топ ... ... ... ... да, ол тағы да
тоқтау сөзін қайталап, бас тартады. Әйтседе, ағсының лебізін бұза алмай, ол
да ... ... ... атқа ... ... ... ... елін шауып алады. Бүкіл малын жаулап,
жігіттеріне қуғызып жібереді де, ... ... ... өзі ... «Тез
тұрып Айман, Шолпан киінсін» деп қаһарына мінген батыр айғай салады.
Екі қызды екі жігіт сүйреп ... да, ... ... ... ... Енді олар өз ... қамын жеуге кіріседі. Айман таласып жүріп,
сұр жорға атты сұрап алады. Бірақ Айман оған өзі мінбей ... ... ... бір ... ... деп ... ... Шектілер оған ат
мінгізбей, Айман қыз жаяу жүреді. Дегенмен Арыстан мырзаның қыздарға мейірі
түсіп, тағы бір шайқалған ... ... Атқа ... көңілі тасыған соң
Айман тағы да ой ойлайды, қайтсе де ... өз ... ... ... ... да Арыстанның көмегі тиеді. Қысқасы Айманның арқасында Шолпан ... оны ... ... салады. Шолпанды әкесі жылап қарсы алады, ел-
жұрты жиналыпақыл қосады. Әлібек жеті жүз адам ... ... ... шабуға
аттанбақ болғанда, оны Айманның жолдаған сәлемі тоқтатады.
Енді Айманның жат елдегі ... өз басы үшін ... ... бар ... ... баяндалған. Ақыры уәдесі алпыс күн ... көп ... ... қамсыз жатқан Шектіні шауып алады, жиырма ... ... ... Таманың кеткен кегін қайтарады. Көп малды әскеріне
айдатып жіберіп, Әлібек он кісімен ... ... ... ... қыз ... деп енді ... қыр көрсетеді. Мұны білген Айман қыз: ... ... екі ... ... бітірейін төре беріп» деп келісімге шақырады.
Екеуі де бұл сөзге қарсы тұрмай, ризалық білдіреді. Екі ... да ... ... ... өзді ... ... ... Шолпанды
бергізбек боп, Маман байға күйеу етеді. Сөйтіп, өкіл ата ретінде Көтібар
Айман қызды Әлібекке ұзатады, ... той ... ... ... ... асқан ақылы мен тапқырлығы арқасында жоқтан барып тұтанған екі елдің
арасындағы ... ... ... ... - Шолпан» жыры жақсы
көркемдік шабыт араласқан тарихи шындығы бар оқиғамен аяқталады.
Қазақ эпосының шоқтығы биік ... ... - ... ... Көрпеш –
Баян сұлу» жырлары дала ... ... ... ... ... жол ... шығарма. Сол негізде «Мақпал қыз», «Құл мен қыз», «Қыз
Жібек», «Есім сері - Зылиха» ... ... ... ... ... зерттелу шежіресінен
Бүгінгі ғылымда кеңінен танымал «Айман-Шолпан» ... ... ... бар. Оның өзі 1917 ... революциядан бұрын бес рет басылып шыққан
(Қисса ... ... 1896, 1898, 1901, 1906, 1910. ... ... қожа ... ... осы ... сол қалпында С.Сейфуллаұлы,
Қ. Жұмалиевтардың құрастыруымен кеңес ... ... рет ... [24].
Қазақ фольклорының байлығы жөнінде орыс тілінде жазылған зерттеу тек
М. Әуезовтың ғана емес, бүкіл қазақ фолкьлортану ... кең ... ... Мұнда «Едіге», «Қобыланды», «Ер Сайын», «Ер Тарғын», ... ... ... ... ... ... эпикалық аңыздар
жайында толғамдар, ойлар бар.
Қазақ лиро-эпос нұсқалары ел арасында кезінде көп тараған, ... ... ... ... түсіп үлгірген, кейде азды-көпті баспа жүзін
көрген ... ... ... өзі екі салаға бөлінеді: а) қолжазбалар, б)
кітаптар.
Осының ... ... жыры ... ... ... – 1896, 1901, 1910
жылдары жарық көреді.
Лиро-эпос нұскалары ... ... ... 1917 ... төңкерістен
кейін түбегейлі қолға алынғаны белгілі. Осы ... ... ... ... оның ішінде, лиро-эпостың көптеген үлгілері жиналып ... ... ... ... көре бастады. «Совет жылдарында» лиро-
эпостың ... ... ... ... ... олар жөнінде сан салалы
елеулі ғылыми ... ... ... жеке ... ... орай М.О. ... Қ. ... М.С. Сильченко, Н.С. Смирнова, М.
Ғабдуллин, Ы.Дүйсенбаев тағы басқа зерттеу еңбектерді атап ... ... ... ... ...... басқа туысқан елдердің,
олардың ішінде орыс халқында революцияға дейін бұл жөнінде негізгі ... орын ... ашық ... ... ... революцияшыл-демократтары
бастаса, екіншісін дворяндық-буржуазияшыл либершыл ғалымдар уағыздаған.
Орыстың революцияшыл-демократтары тұрмыс-салт былиналарынан халықтың
«қайнаған өмірін, ақ ... мен ... ... ... ... ... ұлы демократ Н.Г. Чернышевский бұл жөнінде былай деп ... еді: ... мол, ... ... ... бар, ... адал халықта ғана халық
поэзиясы дамиды... Жалпы ... онда ... ... ... бар, оның тынысы да таза, пәк.Өзінің мазмұны қандай болса, түрі де
сондай: қарапайым, ... ... ... мол» [26, ... ... қай ... пайда болғанын кесіп айту өте қиын.
Өйткені олар кезінде қағаз бетіне түспеген және басқа да ... ... тек ... ... ... ... ... отырған. Мүмкін,
бұл нұсқалардың көпшілігі көне заманда туып тарала ... ... те, ... ... ... ... сол жырлардың бірқатарын XVIII-XIX
ғасырларда өмір ... ... ... ел ... айтып жүргені,
өңдеп жөндегені мәлім. Қалайда олардың туып, дамып, сан ... ... ... ... ... ... ... замандар бастан кешірілген болу
керек. Қазіргі міндет: қосынды-құраулар мен өңдеу-өзгерістерден ... ... ... ... ... ... ... жол-жөнекей
қосылған жат жамау-жасқаулардан оларды аршып, тазарта отырып, тиісті және
әділ бағасын беру.
Ш.Ш. Уәлиханов, В.В. ... Г.Н. ... тағы ... ... ... ауыз ... сондай-ақ лиро-эпос үлгілерінің («Қозы Көрпеш-
Баян сұлу», «Қыз Жібек», ... ... өте ... ... ... жыры ... жанрында зерттеліп келген.
Шығарманың мазмұны ертедегі бұлды ескілікке ... XIX ... ... ... ... ... арналғандықтан, оның қай мезгілде және
қандай ... ... ... ... ... болады. Өйткені, жырдағы
оқиға дамитын жер, ел ... тура ... ... ... бірге басты
кейіпкерлердің ішінен тарихта болған адамдардың да есімдерін ұшыратамыз.
Мысалы, Көтібар мен ... XIX ... ... ... өмір ... шыққан руы – Шекті, екеуі бір ағайынды кісінің балалары. Кейбір
тарихи құжаттарда Көтібарды 1833 жылы ... ... [28, ... ... XIX ... бас кезі деп ... тағы ... жыр бойынша Көтібардың баласы Есет жеті жаста делінсе, сол ... жылы ... ... ... ... ... АН СССР, серия
истоическая», вып. 2(23), 1946 стр. 108).
Дастанның авторы тарихи фактілерді бұлжытпай, сол ... ... ... айта ... ... ... ол ... адамдарды әдеби персонаждар
ретінде суреттегенінен көп жерлерде өзінің алған протоптиптерінен кейде
мүлдем алшақ кетіп ... ... ... ақын ... ұшырасқан кісілердің
бейнелерін дәл беруді мақсат етпей, солар арқылы өткендегі ... ... ... және ... ... ... сынамақ,
шенемек тәрізді.
«Айман-Шолпан» жыры өмір шындығынан алынған оқиғаға арналған бастан-
аяқ реалистік ... ... ... ... Жыр мазмұнының негізгі
арқауы, бір жағы, қазақ әйелдерінің бас бостандығы үшін ашықтан-ашық күресі
болса, ... ... ... ... ... жағымсыз сарқыншақтарын
шенеу.
1.3. Жырдың жанрлық сипаты
Қазақ эпосын тақырыбы мен сюжетіне қарай батырлық, ... ... ... деп үш ... ... фольклорлық сипатына қарай «эпос» деп
аталынады. Бұлардың арасында жанрлық айырмашылықтар бар.
Қазақ ... ...... «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз
Жібек», «Мақпал қыз» тағы басқа ... ... ... жырларының үш түрлі жанр ерекшеліктерін көрсетті:
а) ... ... ... ... болса, ғашықтық жырларының тақырыбы –
сүйіспеншілік, ә) батырлық жырларының ... ... ... ... лиро-эпоста реалистік арна үстем, б) ... ... ... ... суреттелсе, лиро-эпоста қазақ қоғамының ішкі
қайшылықтары, халық өмірінің шынайы суреттері көрсетіледі.
«Айман-Шолпан» ... ... ... ... жанры жағынан лиро-
эпостық жыр.
Жырдың негізгі идеясы. «Айман-Шолпан» - реформа дәірінен ... ... ... ... ... өміріне, тұрмыс-салтқа енген
өзгеріс, жаңалықтарды суреттеу идеясынан туған жыр. Ол ... ... ... жырдағы басты кейіпкердің мінезін, іс-әрекеттерін суреттеу
арқылы көрсетеді. Бұл ретте жырдың ... екі ... ...... ... ... тұрмыс-салтты жақтайтындар. ... ... ... бара жатқан феодалдық құрылыстың өкілдері
Көтібар мен Маман. ... – жаңа туып келе ... ... қарым-
қатынасты, қоғам өмірінде соған негізделген ... ... ... ... ... ... Шолпан. Бұлар қазақ қоғамына ене ... ... ... ... ... ... олар бұрынғы заманда
кездеспеген жаңашыл іс-әрекетті, мінез-қылығымен алынады. Сондықтан да олар
бұрынғы қазақ әдебиетінде болмаған, жаңа ... ... жаңа ... табылады. Сөтіп жырда ескі мен жаңаның тартысы ... ... ... құрылады.
«Айман-Шолпан» жырының тарихы адамдар, бертінгі дәуір оқиғасына құрылғаны,
мұнда қаһармандардың даралық келбеті анығырақ көрінгені айтылған.
Жырдың мақсаты жаңа мен ... ... ... ... ... бас ... ұмтылған жастардың күресі мен кертартпа
ескіліктің ұсқынсыз жақтарын да суреттеу. Автор ел басына ... ... бұл ... ... және ... қызмет еткенін саралап
жатпайды, оқиғаның соңы жақсылықпен аяқталғанын қанағат етеді.
«Айман-Шолпан» жырында сөз ... ... ... мен ... ... ... халқының тарихындағы белгілі дәуірдің нақтылы
көрінісін елестетеді, сонымен қатар ... ... ... дәстүр мен жазба
әдебиетке тән өрнектердің қосылуы, бір-біріне ұласуы да анық байқалады.
Бұрынғы эпостық жырлардың бірталай белгілері ... ... ... ... ... басында, аяғында Маман байдың атағын,
даңқын, салтанатын суреттеуде эпикалық әсірелеу ықпалы сезіледі.
...Сөлейді Маман батыр ауық-ауы,
Байлатты бес жүз ... түйе ... ... ... ... ... ... алты масатыдан кілем жауып...
...Он бес нарға шатырдың өзін артты,
Бос айдады қасына үш жүз атты.
Бес мың ғана жамбылық жалаң шатыр,
Бәрін де ... ... алып ... ... ... ... ең көне ... бірі – жыр
қаһарманының перзенсіздігін, байлықтың мұрагері жоқтығын айту болатын.
«Алпамыс» ... ... ... ... көп ... ... ... тағдырға налығанналыған жандар болып таныстырылатын.
«Айман-Шолпанда» осы сарын көрініс береді. Жырдың ... ... ... ... ... деген сөздерді оқимыз. Тура айтылмағанымен,
Маманның қорлыққа ... ... ... шабылып, екі қызы зорлықпен әкетілуіне
оның сойыл соғар, сөзін сөйлер айбарлы ұлы ... да ... ... Ас берген елдің алтындаған жалғыз үйіне ... ... ды ... ... баласы жоқтығын бетіне салық қылады.
...Маман еркек болсаң елің биле,
Жоқ па екен сендей қубас біздің ... ... ... ... ... ... қайта сөйле...
Айман Көтібар қолына еріксіз тұтқын болып бара жатып, ... үйге ... деп ... де ...... ... етіп ұсынады.
...Әкемнің қыздан басқа ұлы жоқ-ты,
Айманнан есітіңіз қызық кепті.
Маманның Айман – Шолпан екі қызы ек,
Сұраймын, бірімізді берсең, депті.
Айманның ... ... ... дейін неке қимауға рұқсат сұратып
алуы да көне жырларда ұшырайтын тәсілдің бірі. Бұл тұстағы Айман ... ... ... тіл ... ... ... де
Аты болса, байласын.
Азаматын сайласын.
Өткір алмас қаруын
Өткір қылып қайрасын.
Алпыс күн тамам біткенше
Тауыспасын айласын.
Алпыс күн тамам біткен соң
Кешігіп тағы қалмасын.
Шектіге ... ... ... алсын Әлібек
Біздей пақыр пендесін...
«Айман – Шолпан» жырына бұрынғы ... ... зор ... ... да ... ... отырады. Әлібектің көп қолы бастап
келіп, Айманды көргенде қыздың адалдығын сынамақ болып берген ... ... ... ... Алпамыстың ауыр жолдан ... ... ... ... ... ... Көтібар ауылын бірден
шппай, жекпе-жек ұрысқа шақырған мезеті де эпос ерлерінің салтына сәйкес.
Бұл айтылғандар «Айман – ... ... ... ... ... керек. Соны мен қатар жырдың өзіндік жаңа тұлғасын,
тың ерекшеліктерін де көрмеуге болмайды.
Ол өзгешеліктер «Айман – ... ... ... ... Жырда айтылған кейіпкерлердің ХІХ ғасыр өмір кешкен тарихи
адамдар екені белгілі. Көтібар, ... ... де, ... ... ... мен ... де ... таныс. Ең басты – қаһармандардың мінез-құлқы,
іс-әрекеті суреткерлік соны тәсілмен берілгендігі. Жырдың сырт ... ... ... ескі ... ауысқанымен, ішкі құрылысы мен ... адам ... жаңа жанр – ... ... ... дардай Маман мен Көтібар арасындағы жанжалды эпос- ерлерінің ел
үшін көрсеткен ерлік күресімен салыстыруға мүлде ... ... ... – Шолпанға» дәстүрлі эпостың емес, әлеуметтік өмірдің нақтылы
қайшылықтарын ... ... ... жырының өлшемімен қараймыз.
Осылай қарағанда ... ... мен ... көрінеді.
«Айман – Шолпанда» әйелдің бас бостандығы үшін күресі өмір мен мінезге
орай көрсетілген. Көтібардың зорлық астамшылдығына душар болып, бөтен ... ... ... ... мен ... ... пен ... үшін күреседі.
Әсіресе Айманның ақылды, тапқыр әрекеттері, алдағыны болжайтын даналығы
үлкен шеберлікпен берілген. ... ... қара ... ... сана ... қарсы қояды. Ол алдымен Шолпанның басын босаттырады, аңғал
Көтібар батырды ... ... ... ... дейі ... ... Әлібекті
күтеді. Ақырында жауласқан екі елді татауластыруға да Айманның ақылы мен
адамшылығы ... ... ... – ауыз ... асыл ... ... ... ең ажарлы тұлғалардың бірі...
Жырда көтерілген екінші үлкен мәселе – ... ... ... ... ... ... ... дауы. Күштілер мен тістілер әлсізді оңай олжа
етіп, астамшылық ... ... ... ... ... ішкі қайшылығы
болатын. Көтібардың Маман аулын ... ... мен ... тоқал етпек
болғаны сондай тежеусіз, томырық әрекеттердің бірі. Бірақ бұл тартысытңаяғы
бебітшілікпен бітеді. ... ... ... ... ... інісі –
Арыстанны турашыл, табанды мінезі көп көмегін ... ол – ... ... «ақ ... ... ақ ... күшімен»
ғана мұратқа жететін заманның өтіп кеткендігі еді. Көтібар қаншақатуланып,
қаһарланса да, ... ... ... ... ... ... ел
арасындағыдау мен таласытың билігін шешетін ол емес. Қапыда шабылған бай
Маман мен беделді батыр, әрі ... ... ... тапа тал ... асты етіп қоя алмайтыны белгілі. Жырдың ақырында Әлібек ... ... кек ... ... ... ... қыз ... ер Әлібек шауып алды.
Сонымен, «Айман – Шолпанда» қазақ ... өз ... ... ... бай мен ... ... өр ... туған оқиғаның себебі мен салдары көркемдік шешім тапқан.
«Айман – Шолпан» - өткен өмірдің әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... өзге эпостық жырларынан «Айман –Шолпанның» тағы бір
айырмашылығы – адам ... ... ... өмір мен мінездің даму
растығына негізделуінде. Бұл жыр жазба әдебиеттің мол мүмкіншіліктерін
меңгеру ... ... ... ... Мұнда драманың да элементтері
ұшырайды. Көтібардың қылышын ... алып ... ... ... сөздері
оның тұлғасына үйлесімді.
...Аулыңа жеті жүз қол кіргізбесем,
Шектіні таң ... ... ... атым ... ... ... нарға мінгізбесем, –
дейді. Айманның да, Әлібектің де, Арыстанның да сөздері мейілінше нанымды.
Жырдың бойындағы мәні ... ... ... ... ... Әуезов
«Айман – Шолпанның» оқиғалық желісін негізге ала отырып, пьеса жазады.
«Айман – ... ... көп ... бойы театрларда қойылып келе жатқан,
ұлттық драматургиямыздың алтын қорына қосылған шығарма.
Екінші бөлім
«Айман-Шолпан» жырының типологиялық және поэтикалық мәселелері
1. ... ... ... мен қаһармандар бейнесі
Эпостық шығармадағы басты қаһармандар ...... ең ... ... ... Басты кейіпкерлер тарихи адамдар, өткен ғасырларда
тарихта жасаған, қоғамдық өмірде өзіндік орны бар ... ... ... ... кім, қалайша ол басты қаһарманның ... ... Сол ... ... шындықты ескерсек, Көтібар бастаған Шекті руының
бүліншілікке үнемі қатынасып, маңайындағы көрші елдерге дамыл бермей ... ... ... Сондықтан да жырдың өзінде:
Мамаеке-ау үш жүз кісі Шекті келді,
Былғайтын егескенді кекті келді, ... ... ... ел ішіндегі ру таласына қандай қарсы болса, бір кезде ел ... ... енді ... ел ... ұрда жық ... да ... ... әжуа етіп шенейді.
Сонымен қатар кейбір тарихшылар «батыр» деген ... өзі ... ... ескі ... ... ... ... дәлелдейді:
«Батыр дегеніміз көне заманда, патриархалдық-рушылдық құрылыста пайда
болған. Бұлар қол ... ... ру ... ... ... ... ... феодализацизациялану дәірінде батыр қол басы, рудың әскери
көсемінен гөрі өз халқының қанаушысы – ... ... Әуел ... ... ... сұлтан жанындағы әскери дружинаның басқарушысы, жау
тайпаларға немесе жат ... ... ... ... ... ... яки ... халық жасақтарын басқаратын қол басы деп танып келген.
Шет елдердің шабуылы кездерінде батырлар халық жасақтарының ... ... ... үшін өте пайдалы роль атқарды, олар халық
тәелсіздігінің ... ... ... ... ... мен ... кезіндегі көптеген батырлардың есімдері бізге мәлім. Олар жөніндегі
аңыздар мен ... ... ... ... ... ... ... да бүгінге дейін батыр деген түсінік «Халық қорғаны», халықтың
мүддесі мен тәелсіздігі үшін күресуші ... ... ... ... Ру мен
тайпаның қайс-сын болмасын халық батыр деп атап ... ... ... ... феодалдық шонжарларға айналып, көбінесе аға
сұлтанға немесе хандарға бағынбайтын ... [29]. ... ... ... болар, қоғамның тарихи дамуында осындай метаморфозалар
ұшырасып та отырар. Алайда, халық түсінігіндегі шын ... ... ... ру басы ... ... әсте болмайды. Өйткені ел қорғаудан
қол үзіп, қанаушы күшке айналған кезде ондай адам ... ... ... да ... Сол ... ақын ... әжуа ... «Сен батыр
атына ие болудан қалдың, өз басыңның ... ... ел ... тентегі
болдың» деп отырған жоқ па? Ендеше батыр жөнінде әңгіме еткенде ... ... ... таза ... абзал.
Жырда Көтібар бейнесі шебер жасалған. Үстірт қарағанда Көтібар баяғы
батырлардың салтын сырт көзге сақтайтын секілді көрінеді: ер ... ... ... ... ... аты мен қару-жарағы да бар. Бірақ осының бәрі
сырт ... ... ... ... Себебі, бір кезде ел қорғаны саналған
батырлардың заманы әлде қашан өткен, ал Көтібар сияқты қара ... ... ауыл ... ... ... ешкімді сүйсіндіре
алмайды, қайта олардың сырт болмысы мен ішкі ... зор ... ... Сондықтан да Көтібар болмашы бірдеңеге намыстанып, Маманның
елін шабуға аттанбақ боғанда Арыстан оған қарсы шығып, тоқтау айтады, ... ... мен ... ... тартыста да Көтібар өзін жақтайтын ешкім
таба алмай әрдайым жалғыз қалып отырады. Демек ақын ... ... ету үшін оған ... күш ретінде немере інісі Арыстанды, туған баласы
Есетті, тоқалы Теңгені қарсы қояды. Мәселе, ... ... өз ... ... сондай-ақ сәби бала Есеттің еш нәрсенің нарқына бармай,
Айманның сый-құрметіне алдануында ғана емес, ақынның әрқилы ... ... ... Көтібарды кексін етуінде болып отыр. Оқиғаның сқңында күпілдек,
даңқой ... ... ... бірде біреуіне жете ... ел ... ... өкіл ата болуды ғана қанағат етеді.
Егеске қатысқан екінші кеіпкер ... бай жыр ... ... аз
көрсетілген. Оның бойында өркөкіректік, байлықтың ... мас болу ... ... бола тұрса да, есерсоқ, ұрыншақ Көтібардан аздап айырмасы
бар. Үйде ... от ... ... ... мақтан еткені болмаса,
Маман бөтен елді шаппайды, өз басының намысы үшін ... ... ... оның қолынан да келмейді. Әйтседе ақын ... ... да ... деп ... әжуа ... Бір ... ... мал-мүлкінен, бала-
шағасынан айырылған бейшара шалдың халіне көшіп, кейі ... ... тыс ... Тартысқа қатысқан персонаждардың бәрі бірдей үлкен
роль атқаруы шарт емес. Ақын кейде ... іш ... оның ұл ... және ... да Көтібар қаһарына ұшырағанда қажырлы күшпен
төтеп бере ... ... ... ниет ... ... ... жақсы сезінген Айман да егестің ... ... ... ... де, ... бір бөлегін алдын-ала жасырып үлгіеді.
Жырдағы ең көрікті, ең терең бейне – ... қыз. ... да ... егес пен ... ... ... барлығы Айманның төңірегінде
дамиды. Ұл баласы жоқ үйлерде әдетте еркекше киініп үй шаруасына ... әке мен ... ... ... білдірмеуге ұмтылатын ақ жарқын,
өткір, іске тиянақтықыздар болатын-ды. Соның бірі Айман, бірақ оның ... көп ... бар, ... тек елін жау ... оның үстіне өз басына
ауыртпалық түскенде ғана ... ... ... мен ... ... ... тұтанған таласты естіген соң Айман
күн бұрын шара қолдануға белсене кіріседі: малдың бір ... ... де ... қағыс жерге апарып тығуға әмір ... ... ... ... күтіп әзірленгендей тәрізденеді. Алайда Көтібардың
шабуылы тосын төнгендей көрініп, Айманды кекті ... ... Ол ... ... ... ... ... мінгескен кезінің өзінде мұңайса да,
қара күшке оп-оңай бағына салмайды. Жас қыз ... ... ... үнемі іздеуден танбайды. Ең алдымен күлкілі ... ... ... Маман байды мұқатпақ ниетімен екі қызды нарға тері ... сол ... ... ұғымында бұдан асқан қорлық жоқ. Ендеше,
бұл халден тез арылу керек:
Маман әкем аты, атым Айман,
Сұр жорға алтын ... мен ... тұр атың ... ер ... әкем дауысы Аймандаған.
Маман бай әкем аты, атым Айман,
Сұр жорға ат меруерт жалды мен жайлаған.
Тарта тұр атың ... ер ... әкем ... ойбайлаған...
деумен ерке қыз Көтібарға мұңын шаққандай сияқтанады. ... ... ... бағыну емес, шебер тәсіл еді. Мұңын «шағып»
үлгірмей жатып, ... ... ... ... біртіндей білдіруге көше
бастайды:
Жігіттер келді айдап қалған малды,
Басқадан, бір өзіңнен, көңілім қалды.
Алмасаң өз қасыңа, ер ... ... ... ... ... ... атың шықты бейіліңнен,
Кез болды мұндай тұрмыс пейілімнен.
Көтеке-ау, сөз ... ... ... мен түйелі кеінімнен...
деп мінетін ат сұрайды. Қаншама мен-менсінгенмен Көтібар қыздың «қошемет»
сөзіне оп-оңай түсіп, бір жорғасын ... ... ... Өз ... ... Айман бұл табысына шүкірлік етпей, талғау жасап, тақымына
тай күнінен жаққан ... сұр ... ... қолқа етеді. Бірақ, сол өзі
қалаған сұрға мінбей, оны Шолпанға береді. Сонымен, Айман тағы да ... көп ... оған ... ... ... Ыза ... ... «Қу түйе
ел шапқанға обалы деп» өзі мінген түйені қамшымен басқа ұрады. Мал ... ... ... ... ... ... Енді екі араға Арыстан мырза
түсіп, Айманға жаңа бір жорға атты бергізеді. Сөйтіп екі қыз күлкілі ... ... екі ... ие ... ... ... бастауының бұл
алғашқы нышанасы еді.
Әйтсе де, ақын Шолпанның еліне ... мен ... бұл іске ... себептері дәлелдеп, қонымды етіп берген. ... ... тағы ... кезеңі өзінің кульминациясына жеткен тәрізденеді. Бірақ, күрес ... жоқ. Енді ... өз ... ... керке, ол үшін, ең алдымен,
сүйген жары Әлібек бастаған қалың қуғыншылар ... ... ... күндік мұрсатана алу керек. Бұл арада да үлкен ... ... өзін ... ұстамды, тапқыр етіп көрсетеді, Теңгені қарсы
алып, кездескендегі әрекеті яки жас Есетті бауырына ... ... де ... ... өн ... ... дамуында Айман образы сан алуан
әрекеттер үстінде кесек бейне болып ... Ол тек жеке ... ... ... жігерлі қыз ретінде ғана сипатталмаған, елінің ... ... өте ... өте әсем ... ... көтерілген.
Жырдағы жағымды көрінетін образдың бірі – Арыстан. Бірақ, ол
оқиғаға ... ... ... ... ... ... тартқан екі қызды есіркегені болмаса, немере ... ... ... ... ... ... шықпайды. Автор оны
Көтібарлардан ... ... жңа буын ... ... алса да, ... мен мол ... түгелдей ашпай, тұйық түрінде берген. Соның
өзінде Арыстан бойынан Көтібарда жоқ көп қасиетті ... ... ... байсалдылық. Ол ел арасында тұтанатын орынсыз
жанжылға, күпілдек мақтанға ... ... ... ... ... ... ... та Көтібар батырдан гөрі Арыстан с-өзіне көбірек құлақ асады,
шын ... ... ... Көтібарлар тобынан мүлдем бөліп
тастауға болмас. Өйткені, қайсе де, олардың ұшқан ұясы бір, өмір ... да ... Мұны да ... ... ... Арыстан әрдайым Көтібарға
басу айтып отырады, бірақ ... ол ... ... ... ... ... ... Себебі, алғашқы кезде Арыстан Көтібардың «жаманын жасыруға» тырысады.
Жырдың аты «Айман-Шолпан» болан соң Шолпан еріксіз ... ... ... ... бірі ретінде алына тұрса да, оның өз бейнесі онша
дамымаған. Арыстан ... ... енді ғана ... ... махаббат та
сәтті аяқталғанымен жырдың арасындаөрістей ... ... ... ... ... Шолпан мен Арыстан махаббатын басымырақ айтып, ... жаңа бір ... ... ... ... жырының өзекті
арасына нұсқан келтірумен бірге жаңа бір дастан пайда болар еді. Өте сараң
берілген сипаттамасына қарағанда Шолпан ... ... ... өткір, алғыр
емес, оған мінез-құлқы ... ... ... ... Оның бер
жағында бір шығарма көлемінде екі бірдей бір тектес ... ... ... де және ... ... оның қажеті аз. Арыстанды қызықтырып, оны
өзіне тартқан ... осы үыз ... ... мінезі мен нәзік жаны с-
ияқты. Әйтпесе басқаны іздесе, ... ... ... ... еді. Шолпан
бейнесі қанша көмескі көрінсе де, өзіне тән ... ... ... ... оқшау гүлі, таң шолпаны тәрізденіп елес
береді.
Негізгі оқиғаға қатысы аз болғанмен ерекше сөз ... ... ... бейненің бірі - Әлібек. Әлібек оқиғаның тууына, ... ... ... ... ... ... ... саудамен Орынборғ Қой
айдап кеткенін, ол елде тұрғанда ... ... мен ... біз тек ... ... ғана ... ... Әлібек
образының ерекшелігі неде? Ең әуелі, ол ... ... ... қаһармандардың бірде-біреуіне ұқсамайды. ... ... жете ... ... заман мен ескілік дәірдің құрбандылығына
шалынған Қозы Көрпеш немесе Төлеген ... онда айта ... ... ... те ... әншейін күнделік шаруасыменшұғылданып жүрген бір
жан, өмір шындығынан алынған ... ... ... ақын ... ... ... ... мүлдем жұрдай етпеген. Орынборға мал айдап сауда
жасау ғана емес, ретіне қарай Әлібектің қолынан «батырлық» ету де ... ... ... ... ... ... ... керемет
ештеңе де жоқ, тек қалың топты жинап, бейғам жатқан елге тосыннан ... ... ... ... басып алсаң болғаны.
Жырдың соңында Әлібек мыңдаған жігіттерді бастап келіп Шекті елін оп-
оңай ... ... ... ... ер ... ... ... жігіт екенін
Айманның сөзінен абайлауға болады. Ол сіңілісі Шолпанды ... ... ... ... ... еді іші ... көңілі қалар, -
дейді.
Әлібек те Арыстан сияқты жаңа заманның ... оның ... ... де Маман, Көтібарлардан басқа болмақ. Бұл жолы ол тек әділеттікті
қалпына келтірудегі ізгі күш кейпінде ғана ... ... ... ... түп ... ... қыздың қолында екенін аңғару онша қиын емес.
Көтібардың ерке тоқалы ... ... ... жоқ ... ... ... ол өз ... феодалдық қоғамдағы қазақ әйелдерінің
халінбір білдірсе, екіншіден, өзі қаласын, қаламасын. ... ... ... оған ... ... дәлірек айтсақ, Айман Теңгенің
қызғаншақтығын өз мүддесіне шебер ... ... соң ... ... ... ... жексұрын көрінгенмен оны да қалайтын, оны да қызғанатын
біреу бар демекші автор. Әлде төртінші әйел ... ... ... ... ... ... қаламын деп қауіптене ме екен, әлде жас,
сұлу тоқал келуімен өз басындағы ... ... ... ... ме ... Қалайда оның өзі де, жалғыз ұлы Есет те ... ... ... жеңіп шығуына жәрдемдерін тигізеді.
Есет кейіннен ол тарихта белгілі батыр. ... Есет бала ... өзі ... де ... өгей ... ... жас ... жеті жасар Есет әкесінде қандай «қасиет» бар екенін жақсы біледі.
Айман одан «батырда не белгі» деп ... ... - ... еш ... ... бәйге күрең көңіліне тоқ.
Жалғыз серік өзіне жалғыз аты,
Неде болса атында қасиет көп...
деп ... ... ... Бұл ... ... соң Айман қыз батырға қарсы
айласын құрып, кейін ұтып шығады. Бұл жырда Есет те ... ... ... атқарады.
Сөйтіп сан алуан үлкенді-кішілі талас-тартыстан кейін Айман бастаған
топ ... ... ел ... ... ... ... өз сүйгеніне, Әлібекке
қосылса, Арыстан мырза Шолпан ... ... ... ... ... ... батырды аздап дәріптеудің де сарыны жоқ емес, бірақ бұл
жағдай дастанның негізгі нысанасына нұқсан келтіре алмайды.
2.2. Эпикалық шығарманың сюжеті мен ......... ... ... ... жағынан
өзіндік ерекшелігі – оқиғаны шиеленіскен тартысқа құруында. Қандй ... та ... ... ... ... өзі жыр оқиғасын әрі қызықты, әрі
әсерлі етеді. Көтібар мен ... ... мен ... Теңге мен Айман
арасындағы тартыс, қақтығысуларды суреттеу ... жыр ... дами ... ... ақын ... ... ... олардың
мінездерін, іс-әрекеттерін күлкі мазақ ете, сықақтай ... ... ... шіренуі, Көтібардың «батырмын» деп кеудесін соғуы – жырда
ащы мысқыл, келекеге айналады.
«Айман – ...... ... ... ... қазақ қоғамына
енген жаңалық, өзгерістерді шындық тұрғыдан бейнелеген халықтық жыр. ... жаңа ... ... ... өмірінен орын алған талас-тартысты,
ескінің жеңіліп, ... ... ... ... сахнасынан
ығыстырылып бара жатқан және ескілікті ... ... жаңа ... ... ... қоя отырып, соңыларын ардақтай жырлайды, ... Тіл және ... ... ... ... стильі, тілі, көркемдігіне
байланысты ғылыми-зерттеу еңбектер бар. Атап айтқанда ... ... ... С., ... ... т.б. ... ... келеді [30]. Жырдың ... ... ... әдісі, тіл
ерекшеліктері, ақын ескіден келе ... ... ... көп ... келе ... ... ... диолог қолдану үлгілерін кеңінен
пайдаланған. Сырт ... ... ... ... де ... түсе ... Бірақ жақсылап қарасақ, көптеген жаңалықтарды, ауыз
әдебиетінен көп ... қол ... ... ... ... ... алып
немесе сол жазба үлгінің әдісіне бой ұрушылықты айқын көреміз.
Жырдың құрылысы. Оқиғаның басталуы, даму сатысы кемеліне жетіп ... ... ... дейін оқушыны жалықтырмай үнемі ... ... ... ... мен ... екі ұдай ... бар: 1) егес
себебі салтанатты ақ үйге таласудан басталса, кейін құда болған соң Маман
бай сол ... ... ... ... 2) жеңу ... әңгіменің бас
кезінде Көтібар батыр Маман байдың қорасында ... ... екі ... ... шығыңдар деп өктемдік жасаса, кейін күш Мамандар жағында ... ... ... астамшылдықты Көтібардың өзі сезетін болады. Бұл екі
қайталаудың екеуі де өте ... ... ... ... ... он бір буын қара өлеңмен жазылған, тек үш жерде ... ... жыр ... ... Тілі ... ... ... қасы,
ескірген сөздер де өте сирек кездеседі.
Өлеңнің (шумақтың) алғашқы жолдарын қайталаушылық мұнда да ... ... ... екі ... ... ... жоқ, ... екі жолды
қолдану әдісі де ара-тұра ұшырасып отырады. ... ... ... ... ... бар ... аттың табанында.
Маманның Айман, Шолпан екі қыз ек,
Көтібар, Арыстанның заманында...
Сондай-ақ:
Әуеде қыс болғанда жауады қар,
Сараң жан дым бермейді пейілі тар.
Жігіттер баян ... ... ... неше ұлы ... импровизациядан қалған дәстүр, ақын оны әдейі қолданып отыр.
Көлемі шағын болса да бұл жырда ... ұзақ ... да ... арасын қара сөзбен жалғап отыру әдеті де бар. Мүмкін, бұл
жағдай ... ... ... сақталмай, ара-тұра түсіп қалудан да пайда
болған шығар. Қалай да мұндай әдіс ылғи ұтымды бола бермейді, кейде ... ... ... ... ... ... сәтте оқиғаны келтесінен
қайырып, тиісті өрісіне жеткізе алмай қалатын шағы да ... ... көне ... ... бірі - «Айман-Шолпан». Жыр
көркемдігі, көтерген мәселесі ... ... «Қыз ... ... ... тағы ... нұсқаларымен қатар тұрады.
Лиро-эпостық жырда сөз болатын әлеуметтік құбылыстар мен сомдалған
адам ... ... ... ... ... ... нақтылы
көрінісін елестетеді, сонымен қатар жырда ежелгі эпикалық дәстүр мен ... тән ... ... бір-біріне ұласуы анық байқалады.
Түркі-монғол халықтары ... ең көне ... бірі – ... ... ... ... ... айту болса,
батырлық жырлар «Алпамыста» байбөрі, «Қобыландыда» Тоқтарбайлар ұрпақсыздық
қасіретіне шалдығып, тағдырға налиды.
«Айман-Шолпан» ... сөз ... ... ... ХІХ ... ... ... болғаннан кейін, олардың ортасы, заман тынысы, табиғаты
таныс, жақын. Сол себепті жазба әдебиет туындыларына жақындау.
Қазақ әдебиетінің алтын ... ... ... «Ер ... ... ... ... сұлу» тағы басқа нұсқалары тәріздес «Айман-
Шолпан» жыры бойынша да кезінде музыкалы пьесасы қазақ опера тетрының ... ... ... орын алып, көп жылдар бойына сахнадан түспей
келді. Ескі нұсқаны, немесе ел ... кең ... ... өз шығармасына
пайдаланып, оған негіз еткенде жазушының өз тарапынан көп жаңалықтар
енгізіп, ескі ... ... ... ашық ... ... ... табиғи
көрініс.
Алайда, соңғы кезде кейбір сыншылар халық жасаған ... ... ... орынсыз бұзып, халық түсінігіне ұялап қалғанбейнені
сахнада бұзуға болмайды деген дау айтып жүр. ... бұл ... ... бола тұрса да, оны бұлжымас қағида санау өте қиын, өйткені ... ... да ... ... универсалды заң шығару қиын болар. Мысалы,
Мұхтар Әуезовтің драма ... ... ... ... «Айман-Шолпан»
пьесасының соңғы, түзетілетін нұсқасы халық жырының жнлісінен ... ... ... кейіпкерлерінің құрамына жаңа образдар кіргізе тұрса да,
драматург көркем әдебиеттің ойдан қосу ... өте ... өте ... атап ... ... арқасында Мұхтар Әуезовтың осы тақырыпқа
жазған тамаша ... ескі ... ... жақтарын өлтіре сынайтын
сатира деңгейіне дейін ... ... ... - ... ... ... бойында жасаған
ең қымбатты үлгілерінің бірі. Бұл жыр өзінің көркемдік қасиетін ... ... ... көріністерін ащы мысқылға алумен бірге сол ... ... мен ... үшін ... ... ... ... бейнені
әсерлі қалпында жеткізгені үшін өзінің маңызын жоймақ емес. Қаша да мұндай
асыл ... ... ... ... ... мұра ... қала береді.
«Айман-Шолпан» жыры - өткен өмірдің әлеуметтік, тұрмыс-салттық
суреттерін, ... адам ... ... ... ... Әдебиеттер тізімі
1. Жирмунский В. Народный героически эпос. М.: 1962, ... М. ... А.: 1991; ... М. ... ... ауыз ... ... Н. Казахская народная поэзия. А-А.: 1967, Дүйсенбаев Ы.
Қазақтың лиро-эпосы. А.: ... Х.Г. ... ... народов Средней Азии, Ирана и Азербайжана. –
Москва, 1983. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. – Алматы, 1982 Бердібаев Р. ...... ... М. ... ... арғы тегі мен ... – Алматы, 2001,
Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы, 1990
Короглы Х.Г. ... ... ... ... ... ... и Азербайжана. –
Москва, 1983, Каскабасов С. Казахская волшебная сказка. – ... ... ... ... – Алматы, 1988, Қазақтың қазіргі халық
поэзиясы. – Алматы, 1973.
Рақымов Б.С. ... ...... ... Нұрмағамбетова О. Казахский эпос. «Қобыланды батыр», 1988.
Сыдықов Т. Халық ауыз әдебиеті. А.: 1974
Садырбаев С. ... ... ... ... А.; 1992
Қасқабасов С.. Родники искусства. – Алматы, 1986
Тұрсынов Е. Возникновение баксы, акынов, сэри и жырау. Аст.: 1999
Турсунов Е. Генезис казахской ... ...... ... Ш. Эпос ... А.: ... Б. Телқоңыр. - Алматы, 1989
Рахимов Б. Эпостану негіздері. Қ.: ҚарМУ. 2000
3. Ғабдулин М. Қазақ халқының ауыз ... А.: ... ... Б. Эпостану негіздері. Қ.: ҚарМУ. 2000
5. Қазақ әдебиетінің ... І том, ... ... ... ... ... 1939 ж., ... Жұмалиев Қ. Халық поэмалары. 134-бет, 1939 жыл.
8. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. І том, 1948 ж., 207-б.
9. Ақынжанов М. Таңдамалы ... ... А.: ... ... Б.С. Тарихи эпос табиғаты. – Қарағанды, 1999
11. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. –Алматы: ... 1985, ... 224-б., ... правда», 1938, 12 п. ТАСС).
12. Потанин Г.Н. В юрте последнего ... ... ... 1986, №8, с. ... Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар: Ғылыми-зерттеу ... ... ... Жазушы, 1985, 289-б.
14. Сонда. 284 б.
15. Қазақ әдебиеті тарихы. І т. 1 к. ... ... 1960, ... ... Ә. Аталған еңбегі. 285-351 б.
17. Сонда.
18. Сонда. 336-338 б.
19. Қазақ әдебиеті тарихы. І т. 1 к. ... ... 1960, ... ... М. ... еңбегі. 221 б.
21. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. –Алматы: Ана тілі, 1991, 201-
б.
22. ... Ә. ... ... 346 ... ... ... – Баян сұлу»: Лиро-эпос жыры. –Алматы: Жалын, 1985, 96-б.
24. Сейфуллаұлы С. Айман-Шолпан. ... ескі ... ... І-жинақ.
А., 1939. Редакциясын басқарған Қ. ... ... ... дайындаған, соңғы сөз жазған Ы. Дүйсенбаев).
25. Әуезов М. Жиырма ... ... ... ... Жазушы, 1985, -17
т.
Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиетінің тарихы. А.: 1958.
Смирнова Н. ... ... ... А-А.: 1967
Ғабдуллин М. Қазақ халық ауыз әдебиеті. А.: 1958.
Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы. А.: 1973.
26. Чернышевский Н.Г. Песни ... ... Соч., т. ІІ. М., ... ... ... в ... и ... Сборник второй, под
редакцией проф. С.Д. Асфендиярова., А., 1936, стр. 139; 28. ... ... ... ... ... очерктер, І бөлім.
Алматы, 1942, 51-бет.
29. Шахматов В. Есет Котибаров «Известия ... ... ... ... ... ... вып. 2(23), 1946, ... Жұбанов Е. Лиро-эпостың тілі мен стилі. А.: ... Қ. ... ... ... ... А.: ... А. «Қыз ... жырының тілі мен стильі. Павлодар. 1999
Тұрышев А. «Қозы Көрпеш –Баян сұлу» жырының тілі мен стильі. ... ... А.: ... Б. ХХ ... ... ... ... А.: 1985
Исаев С. ХХ ғасыр басындағы мерзімді басылымдар тілі. А.: ... ... ... ... Абылай хан. – Алматы, 1993
2. Абылқасымов Б. Жанр толғау в казахской устной поэзии. – ... ... ... Б. ... ...... ... Ақ сандық, көк сандық. Балалар фольклоры. – Алматы, 1988
5. Абылқасымов Б. Телқоңыр. - Алматы, 1989
6. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. – ... ... ... ...... 1992
8. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. – Алматы, 1983
9. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. – Алматы, 1982
10. Бердібаев Р. Эпос – ел ...... ... ... Р. ... бұлақ. – Алматы, 1989
12. Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – ... ... ... М. Асыл ... – Алматы, 1990
14. Короглы Х.Г. Взаимосвязи эпоса народов Средней Азии, ... ...... ... ... С. ... ... сказка. – Алматы, 1972
16. Қазақ фольклористикасының тарихы. – Алматы, 1988
17. Қазақтың қазіргі халық поэзиясы. – ... ... ... С. ... искусства. – Алматы, 1986
19. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы, 1984
20. ... ... ... – Алматы, 2002
21. Қазақ бақсы-балгерлері. – Алматы, 1993
22. Қазақ фольклорының тарихилығы. – Алматы, 1993
23. ... ... ... – Алматы, 1981
24. Қазақ тарихи жырларының мәселелері. – Алматы, 1979
25. Қазақ қолжазбаларының ... ... 3 т., ... ... ... ауыз ... библиографиялық көрсеткіші.Алм.: 1998
27. Қазақтың би-шешендері. – Алматы, 1993
28. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – ... ... ... Ә. ... фольклорының тарихы. – Алматы, 1991
30. Қоңыратбай Т. Эпос және этнос. – Алматы, 2000
31. Молдаханов Ә. ... ...... ... ... Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы, 1985
33. Нұрмағанбетова О. ... ... ... батыр», 1988
34. Рақымов Б.С. Тарихи эпос табиғаты. – ... ... ... Б.С. ... ...... ... Рақымов Б.С., Айтбаева Б.М. Алыптарды ажарлаған асыл сөз. – Қарағанды,
2002
37. Рақымов Б.С. Олжабай батыр. – Қарағанды, 2003
38. Сейдімбеков А. Мың бір ...... ... Садырбаев С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. – Алматы, 1992
40. ... С. ... және ...... ... ... С. ... халқының әдебиеті. – Алматы, 1990
42. Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. – Алматы, 1994
43. Серікбайұлы Б. Тарихи жырлар тағылымы.- Әдебиет және өнер ... ... С. ... және Жамбыл. – Алматы, 1996
45. Тал бесіктен жер бесікке дейін. – Алматы, 1993
46. Турсунов Е. Возникновение ... ... сэри и ...... 1999
47. Турсунов Е. Генезис казахской бытовой сказки. – ... ... ... Б. ... ... жырларының типологиясы. – Алматы, 1983
49. Фольклор шындығы. – Алматы, 1990
50. Шамшәдин К. ... ... ... ... ... Ш. Эпос ...... 1993
53. Ісләмжанұлы К. Рухани уыз. – Алматы, ... ... В. ... героически эпос. М.: 1962, Әуезов М. ... А.: 1991; ... М. ... ... ауыз ... ... Н. ... народная поэзия. А-А.: 1967, Дүйсенбаев Ы.
Қазақтың ... А.: ... Х.Г. ... ... ... Средней Азии, Ирана и Азербайжана. –
Москва, 1983. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. – Алматы, 1982 Бердібаев Р. ...... ... М. ... өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – Алматы, 2001,
Жолдасбеков М. Асыл ...... ... Х.Г. ... ... ... ... Азии, Ирана и Азербайжана. –
Москва, 1983, Каскабасов С. Казахская волшебная сказка. – Алматы, ... ... ...... 1988, ... ... халық
поэзиясы. – Алматы, 1973.
Рақымов Б.С. Эпостану негіздері. – ... ... ... О. ... ... ... батыр», 1988.
Сыдықов Т. Халық ауыз әдебиеті. А.: 1974
Садырбаев С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. А.; 1992
Қасқабасов С.. Родники ...... ... Е. ... баксы, акынов, сэри и жырау. Аст.: 1999
Турсунов Е. Генезис казахской бытовой сказки. – ... ... Ш. Эпос ... А.: ... Б. ... - ... ... Б. Эпостану негіздері. Қ.: ҚарМУ. 2000
Ғабдулин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. А.: 1958
Рахимов Б. Эпостану негіздері. Қ.: ҚарМУ. 2000 ... ... ... ... ... ... Қазақстан» газеті, 1939 ж., №79.
Жұмалиев Қ. Халық поэмалары. 134-бет, 1939 жыл.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. І том, 1948 ж., ... М. ... ... ... А.: ... Б.С. ... эпос ... – Қарағанды, 1999
Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. –Алматы: Жазушы, 1985, -17 ... ... ... 1938, 12 п. ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Бесік жырының тәрбиелік мәні47 бет
Жылжымайтын мүлік объектілерінің сипаттамасы және типологиясы62 бет
Мемлекет типологиясы: ұғымы мен тәсілдері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь