М. Дулатовтың өмірі

Жоспар

I.Кіріспе.

II.Негізгі бөлім.
1.М.Дулатовтың өмірі.
2.М.Дулатовтың шығармашылығы.
3.М.Дулатовтың репрессияға ұшыраған себептері.

Әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ жылдар бойы қатаң тыйым салынып келіп, енді ғана асыл мұраларымен халқына қайтып оралған ардақты есімдердің арасында Міржакып Дулатов аты — ерекше кұрметке лайық. Қиын-қыстау өмірінің өн бойында тынымсыз жалғасқан қарекетімен, тындырып кеткен ұлан-ғайыр істерімен халық жадында біржола сақталып калған бірегей тұлғалардың бірі.
М. Дулатовтың бүкіл өмірі осы ғасырдың бас кезіңде халқымыздың рухани көсемдерінің бірі ретінде танылған Ахмет Байтурсынов есімімен тығыз байланысты. Бұлда сондай, бойындағы барлық қайраты мен білімін туған халқының бостандығы мен бақыты жолына бағыттаған қоғамдық-саяси қайраткер, ойлы сөзімен халық даласын оятқан дарынды ақын, ағартушы ұстаз, жалынды публицист.
Міржакып Дулатов 1885 жылы қарашаның аяқ кезінде бұрынғы Торғай уезінің Сарықопа болысындағы № 1 ауылда, қазіргі Торғай облысының Жангелдин ауданына қарасты «Қызбел» совхозыныд жерінде туған.
Екі жасында шешеден, он екі жасында әкеден жетім қалған жае өспірімнің кейінгі тәрбие қамқорлығы Асқар дейтін оқыған ағасының мойнында болады. Бұған дейін ауылда қара танып қалған жас талап 1897 жылы Торғай қаласындағы екі кластық орыс-қазақ мектебіне түседі де, бес жыл окып, ауыл мұғалімі деген куәлік алып шығады. Содан алты-жеті жыл бойы ел ішінде, ауыл мектептерінде бала оқтады.
Әлі шәкірт жасындағы ұстаз жігіттің кейінгі өмірінде кеңінен өріс алған белсенді әлеуметтік, саяси, шығармашылық қызметі, міне, оеы кездерден басталады.
Бұл қай кез еді? Уақыт жағынан алсақ, талай халықтардың басынан небір сұрапыл дауылдарды соқтырып өткен XX ғасырдың басы. Ал, қазақ қауымының хал-жайына орайластыра ой жіберсек, ғасырлар бойы ұйқыда жатқан меңіреу даланың денесіне жан бітіп, қимылға келе бастаған кезі.
Әлеуметтік-саяси жағынан алғанда, бұл кезең — патшалықтың қазақ
Әдебиеттер.

1.М. Дулатовтың шығарасының көркемдік ерекшелігі. - Қазақ әдебиеті, 2001, 4 маусым.

2. 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. - Алматы, 2004.

3.М. Дулатовтың өлеңдер жинағы. - Қазақ тілі мен әдебиеті, 2000, N4.
        
        Жоспар
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім.
1.М.Дулатовтың өмірі.
2.М.Дулатовтың шығармашылығы.
3.М.Дулатовтың репрессияға ұшыраған себептері.
Әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ жылдар бойы қатаң тыйым салынып келіп, енді ғана асыл ... ... ... ... ... ... ... Дулатов аты —
ерекше кұрметке лайық. Қиын-қыстау өмірінің өн ... ... ... ... кеткен ұлан-ғайыр істерімен халық жадында ... ... ... тұлғалардың бірі.
М. Дулатовтың бүкіл өмірі осы ғасырдың бас ... ... ... бірі ... ... Ахмет Байтурсынов есімімен тығыз
байланысты. Бұлда сондай, бойындағы ... ... мен ... ... ... мен ... жолына бағыттаған қоғамдық-саяси қайраткер,
ойлы сөзімен халық даласын оятқан ... ... ... ... ... Дулатов 1885 жылы қарашаның аяқ кезінде бұрынғы Торғай ... ... № 1 ... қазіргі Торғай облысының Жангелдин
ауданына қарасты ... ... ... ... ... ... он екі жасында әкеден жетім қалған жае өспірімнің
кейінгі тәрбие қамқорлығы Асқар дейтін оқыған ... ... ... ... ... қара ... ... жас талап 1897 жылы Торғай қаласындағы
екі кластық орыс-қазақ мектебіне түседі де, бес жыл ... ауыл ... ... алып ... ... ... жыл бойы ел ішінде, ауыл
мектептерінде бала оқтады.
Әлі шәкірт жасындағы ұстаз жігіттің кейінгі өмірінде кеңінен өріс ... ... ... ... ... ... оеы кездерден
басталады.
Бұл қай кез еді? Уақыт ... ... ... ... басынан небір
сұрапыл дауылдарды соқтырып өткен XX ғасырдың басы. Ал, қазақ қауымының хал-
жайына орайластыра ой жіберсек, ғасырлар бойы ұйқыда ... ... ... жан бітіп, қимылға келе бастаған кезі.
Әлеуметтік-саяси жағынан алғанда, бұл кезең — патшалықтың қазақ даласында
отаршылдықгы күрт ... ... да ... елге ... ... ... еді. Өткен ғасырдың аяқ кезінде қауымнан босатьшған орыс ... ... ... көшіріліп, патша әкімшілігінің зорлығымен жергілікті
халықтың оты-суы мол, ең шұрайлы ... ... ... әперілді.
Бұл жағдай сол кезде ұлттық сана-сезімдері оянып, туған халқының қамын
ойлай бастаған қазақтың зиялы азаматтарына қозғау ... Олар ... ... қаға ... ... қалың ұйқыда марғау жатқан қараңғы елдің
тығырықтан шығар жолын іздестіріп шарқ ұрды. Сол ... ... ... қадамы — надандықтан арылу, ілгері елдердің қатарына қосылып, өнер-
білімге тартылу деп білді де, олар осы бағытта насихат жұмысын ... ... ... ... ел ішінде жас ұрпаққа білім ... ... ... ... көзі ... көкірегі ояу жас мүғалім халықтың
тағдырына байланысты саяси-әлеуметтік мәселелерден оқшауланып кала алмады.
Қалың қазақы ... ... ... 4-5 ... ... уездік мектепте
дүниелік пәндерден жалпы мағлұмат алып шыққан жас жігіттің алдынан күрескер
азаматтық жолы осылай ... ... ой мен ... ... өз ... ... ұштастық тапқан жайсаң жас,
алыс қияндарды аңсаған алғыр қырандай, өмірден кең
еріс іздейді, игі ... мен ізгі ... ... ... жая қймыл
жасайтын кен. даңғылды аңсайды. Осындай талапқа бекінген
мүғалім жігіт 1904 жылы Арқадағы ... ... бас ... ... — Омбы қаласына аттанады.
Осы сапарында өзінің болашақ ұстазы Ахмет Байтұрсыновпен кездеседі. Соған
еріп Қарқаралы барады, ондағы ... ... ... Отты сөзімен, орнықты ісі-мен көзге түскен жиырмадағы жас жігіт
сол жердегі зиялы топтың өкілі ретінде қазақ ... ... ... қатысады да, соның делегаттары қатарында 1906
жылы Петербургке ... ғана ... ... ... ауыл ... ... қалыптасуында, ой өрісінің кеңейіп, ішкі сенімдерінің беки
түсуінде — бұл сапардың шешуші маңызы ... ... ... ... Омбы бен ... Ахаң ... ... Міржақып астанаға
барғанда одан әрі кеңейтіп, пысықтай түседі.
1907 жылы ... ... ғана ... шыққан «Серке» газетінде
Міржақыптың «Жастарға» деген өлеңі басылады- Ал, осы газеттің жарық кере
алмай кеткен ... ... ... «Біздің мақсаттарымыз» атты бас мақала
жазған ... ... ... ... ... басты бір себеп болған
осы мақала екен деген де ... ... ... Міржақып белсенді қайраткер, саяси күрескер ғана емес, сонымен
бірге шабытты ақын ретінде де таныла бастаған. Оның тұңғыш өлеңдер ... жылы ... ... ... ... ... ... деген атпеи
басылып шығады.
Жаңа ғана оқу-білімге тартылып, ана ... ... ... ынта-
ықыласы арта түскен қазақ оқырмандары арасында бұл кітаптың әсері өте күшті
болады. Ауыл арасында ... ... ... аз уақыттың
ішінде ақынның атақ-данқы өте алыс қияндарға танымал болады.
Бірақ, бұл кітап жас авторға халық арасындағы абырой-беделмен ... ... ... ... ала ... Мұғалім жігіт тергеу
органдарының бақылауына алынады. ... ол ... ... ... ... Омбы ... ... облысындағы Қызылжар қаласына қарай жылыстап
кетеді. Осының артынша «Оян, қазақ!» та кәмпіскеленеді.
Қызылжарға барғаннан ... ... ... Міржақыптың ресми орындарда
еркін жұмыс істеуіне мүмкіндігі болмайды. Сот ... ... ... ... күн көрістік қаражат тауып жүреді. Жеке адамдарға
жалданып,- мүғалімдік қызметін де ... ... ... ... ... ... Сол кезде одан біраз уақыт Мағжан да дәріс алған.
Революция толқыны күшиен басылып, ел ішін ... қара ... ... ... ... ... ... болған саяси сенімсіз жігіт белсенді
қоғамдық қаракетке бара алмай, көбінесе көркем шығармашылыққа шоғырланады.
Поэзияда ... ... ... ... енді жаңа бір ... ... күрделі жанрда күш сынап көрмек болады. Ол ... ... ... Шығарма тез жазылады да, 1910 жылы Қазандағы ... ... ... ... атпен жарықкөреді. Қазақ әдебиеті
тарихындағы тұңғыш роман ... ... ... кезде Міржақып өз шығармашылығын өлең мен ... ... ... Әр ... ... ... басылымдарына, әсіресе, «Аиқап» журналына
үзбей жазып түрады. Сонымен ... ... ... ... даласындағы
әлеуміеттік өмірден де қол үзбей, жіті құлақ түріп, халық ... ... ... отырады.
Әр өлкедегі ел тұрмысын өз көзімен көріп-білгісі келеді. Осындай ниетпен
1911 жылы қазақ ауылдарын аралап, ... ... ... ... ... ... бүл ... патша тыңшыларының қатты аңдуына алынған азамат
Семей қаласына келгенде полицияның қолына түседі. ... бір ... ... отырады.
Абақтыдан шыққан бойда Міржақып ел шетінен жер аударылған Ахаңның ізімен
Орынборға қарай беттейді. Мұнда келгеннен кейін ... ... топ ... ақыл ... ел ... оята беру, бәсеңсіп қалған жұртшылық
қозғалысына қайтадан дем салу мақсатымен, баспасөз ... ... ... Қыр ... ағартушылық демократияшылдық бағыттағы тұңғыш
биресми басылымы — ... ... ... ... ... ... пен
Дулатовтың бірлескен қызметі басталады.
Әдепкідіе баепахана жалдап, ақыға шығарылған газет көп ұзамай өзігндік
баспаханасы, ... ... ... ... ... ... тағы басқа
керек-жарағы бар әжептәуір кеңселі мекеме дәрежесіне көтеріледі. Алғашқыда
3 мың дана болып басылған газет ... аз ... ... 8 ... жетеді.
«Оян, қазақ!» кітабынан соңғы кезеңде жазылған өлеңдерін 1913 жылы осы
Орынборда «Азамат» деген атпен ... етіп ... 1914 жылы ... ... қайтадан бастырып, 1915 жылы «Терме» атты жинақпен «Оян
қазақтағы» өлеңдерің Орынборда тағы бір жаңғыртып шығарады да, ... ... ... нығайтып, Міржақып осы жылдары журналистік, публицистік
дарынын да мейлінше аша түседі.
«Қазақ» газеті 1913 жылдың бас кезінен 1918 ... ... ... ... ... ... ... дәйекті демократияшылдық бағытта болған
бұл басылым Ақпан революциясын мойындап, ал ... ... ... оқиғалардың кейінгі аяқ алысында Алаш басшылары, оның ішінде М.
Дулатов та, жаңа құрылыс ... ... ... ... түгелдей туған
халқының мәдениетін көркейту мақсатына арнауға бекінеді.
Әлбетте, аумалы-төкпелі ... ... ... ... бұл ... қатерлі тәуекелі де жоқ емес еді. ... ... ... ... аз ... ... газетінің редакциясында, одан кейін Семей
облысының сот органдарында қызмет ... ... 1922 жылы ... ... ... ... бұл әділетсіздік ұзаққа созылмай,
Семейден Орынборға жөнелтілген бойда қамаудан босатылады.
Содан кейін ол ... ... ... ... беру ... ... ... орналасып, мұнда 1922 жылдан 1926 жылға дейін ісейді.
Ұстаздық қызметке қайта ... ... осы төрт жыл, одан ... ... ... бөлім бастығы, «Еңбекші қазақта»
редактордың стилистика жөніндегі көмекшісі болып ... ... ... ... қалам сілтел, өндірте жұмыс істеген аса бір ... ... ... 1922 жылы ... ... қайта оралған бетте, ол екі
бөлімнен тұратын ... ... ... ... ... ... ... атты төрт перделі пьеса жазды. Сол кездегі республика
астанасында ... ... ... ... құрған көркемөнерпаздар
үйірмесінде қойылып, зор табысқа ие болған бұл ...... ... ... ... бастауларының бірі деуге болады.
1924 жылы Орынборда екі жылдық «Қирағат кітабы» (хрестоматиялық оқулық),
Қызылордада «Есеп ... жаңа ... ... ... енді осыған әрдайым қапталдасып отырған журналистік, ау-дармашылық
қызметті қоссақ, тынымсыз еңбекпен өткен, қарекетшіл қажыр иесінің ... ... ... ... бір ғана 1925 ... өзінде ол В. И.
Лениннің «Жаңа үнем саясаты», «1905 ... ... Г. ... коммунистік партияның тарихы» атты еңбектерін аударып, Орынбор
мен Қызылордада бастырып шығарады. Соған ... ... ... ... тілінде шығарылған кітаптардың екі томдық ... ... ... ... ... Міржақыптың осы алты-жеті жыл ішіндегі ұстаздық,
баспагерлік, қаламгерлік белсенді қызметінің басты-басты нәтижелері ғана.
Шығармашылық кемел ... ... ... мәдениет революциясы
ісіне белсене ат салысып жүрген кезінде Міржақып Дулатов Сталин-Голощекин
озбырлығының қармағына тағы да ... ... ... ... ... қоздырылып, 1928 жылдың аяғында бір топ қазақ оқығандары қатарында
тұтқынға алынды. 1930 жылы ОГПУ ... ... ... алғашында ату
жазасына кесіліп, кейін бұл үкім 10 жыл абақты жазасымен алмастырылды. ... ... 5-і ... елу ... ... бір ай ... Ақтеңіз-Балтық
каналының бойындағы Сосновец ... ... ... ... ... болды.
- М, Дулатовтың «қылмысты» ісін жан-жақты тексере келіп, Қазақ ҚСР-нің
прокуроры 1988 жылғы қазанның 27-сі күні ... ... ... де,
республика Жоғарғы сотының коллегиясы сол жылғы қарашаның төртінде қылмыс
құрамы болмағандықтан марқұмның есімін білжола ақтады.
Ақынның революциядан сегіз жыл ... ... ... ... жалпы идеясы
мен онда топталған өлеңдерінің негізгі мазмұны — «Оян, қазақ!» деген ағынан-
ақ көрініп тұр. Автордың алдына қойған мақсаты мен ... ... ойы ... ... ... сыйғызылған:
Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал хараң боп, ... енді жату ... ... саясаты, халықтықөнер-білімнен мақұрым қалуы, тұрмыс
күйінің күйзелісі және осылардан тамыр ... тағы ... ... түрлі
тақсірет— осы төрт жол өлеңде түгел қамтылған.Айналасы мың жарым жолдай,
яғни ... ... ... көлемінің өлшемімен алсақ, екі баспа табақтай
ғана бұл шағын жинақта — қасірет ... көп ... ... халқының ұзын
ырғалы арғы тарихы мен кейінгі қатал замандағы кайғылы тағдыры және сол
қараңғы ... ... ... ... жол қайсы екен деп қарманбаған
бейқам елдің болашағы көз алдыңа елестейді.
Жинақты оқып отырғанда, туған ... ... ауыр ... ... ... ... ақын ... құсалы күрсінісі естіледі. Тығырықтан шығар
жолды іздеп, шарқ ұрған тынымсыз жанның: «ол ... — деп ... ... ... ... ... зары ... құлаққа. Болашағын ойлауға
ақыл-сана сатысы төмендеу соғып ... ... ... ... ... ... ... дейтін оқыған зиялыларға, болашақ иесі — ... ... ... ... ... ... ... көріністің үстінен биіктей көтеріліп, халық өмірінің
әрбір дем-тынысына құлақ түрген, осы ... ... ... ... ... ... бел байлаған күрескер, азатшыл, мейлінше ұлт жанды,
еркін ойлы, азамат ақын бейнесі тұлғаланып ... қара ... ... ... кіріспесінде автор туған халқының
«дүние сарайының бір қараңғы түкпірінде ұйқтап, ұмыт қалған секілді болып
тұрғанын» өкінішпен айта ... осы ... жата ... ... ... ... да ауыр ... ұшырауы мүмкін деген ойды
аңғартады. Мұндай мүшкілдікке ұрынбау үшін, ақынның ойынша, екі ... ... ... оқуын жістігін меңгеріп, дінді тереңірек тану,
сөйтіп, надан көпшіліктің көзі мен көңілін қатар ашу. Бұл — ана ... ... ... мына ... ... ... ... бәріне
қол жеткізіп, «жерімізді, малымызды сақтау үшін, басқалардан қорлық көрмес
үшін», орысша оқып, өнерлі болу. Россия ... ... тіл — ... ... соны үйрену арқылы елдегі қоғамдық өмірдің қырлары мен
сырларын түсіну, солардың деңгейіне ... Бұл іске ең ... ... азын-аулақ оқыған азаматтар мұрындық больш, белсене ат салысуға
тиіс.Міне, осы ой, осы ... ... ... һәм ... халі» деп
аталатын алғашқы өлеңнен бастап, жинақтың ақыр-аяғына дейін ... ... ... да, үнемі кайталанып, пысықталып, оқушы мен ... ... ... ... ... Казақ,
Ай тумай, күн һәм шықпай, тұр таң атпай.
Ақын анықтауындағы халықтың жағдайы осындай болғандықтан, бас ... ... ... ... та ... осы үдеден шығып отыруы қажет:
Жігіттің несі жігіт босқа жүрген,
Кызметпен пайда беріп халыққа жақпай.
«Әсем болсаң, бәсең бол» деген ... ... елің ... ... ... үшін ... ... малыңды тәркі қыл, өнеріңді халықтың мұқтажына
жарат. Ақын ... ... ұран да, ... те, ... ... әрдайым осы ойдың төңірегінде ... ... ... ... ... ... ... отырады.
М. Дулатов шығармашылығындағы ең күшті сарын — отаршылдыққа қарсы күрес
сарыны. Қазақ халқының отарлық күйі — ... ... ... ... әлдекімдердің ойынан шығарылғаң әлдеқалай кездейсоқ нәрсе емес,
бүкіл ... ... ... ... ... дамуының нәтижесі, саяси-
әлеуметтік ... ... ... салдары, қоғамның ... ... ... еді. Халқының өткен тарихынан мол хабардар
ақын оның ... ауыр ... ... ... нақты-тарихи көзқарас
тұрғысынан келеді.
М. Дулатов поэзиясында бірден-бірле жалғасып, ... ... ... осы ... тақырыпқа арналған өлеңдердеғі. қайғы-қасірет пен мұң-
зарға құрылатын ауыр психологиялық ахуал, лирикалық қаһарманның көңіл күйін
билеген өкініш-нала, халықтың ... ауыр ... ... ... көңілмен
ұққан ақын жанының күйзелісі әрдайым бой көрсетіп отырады.
Жоғарыда аталған «Қазақ; жайы» атты шығармадағы жалпы ... ... ... алып, ерекше уытты әсер күшімен баяндайтын «Қазақ жерлері» деген
өлең — осының айқын айғағы.
Тақырыбынан-ақ көрініп тұр, мұндағы ... ...... ... ең ...... «Мал ашуы — жан ... дейтін қазақ,
бар тіршілігі малмен байланысты болған соң, соған керекті өріс-қонысты
қуалап, кең сахараны ... ... ... оның ... ... ... ... балаға мұра етіп қалдырған. Сол байтақ даланың әр пұшпағында
қазақ тарихының өшпес ізі, әр заманда қан болып тамып, тер ... ... әр ... өзіне қымбат жәдігерлері бар. Сондықтан да қазақ жерін
сөз еткендегі ақын тебіренісінің тереңдігін, сол ... ... ... қолдан шығып, қор болып бара жатқанын көргендегі
ақын жанының шырылын — ... ... ... өзі де өзгеше қобалжу
сезімі үстінде қабылдағандай.
Ақын бұл ... да ... ... ... ... ... әлеуметтік
тығырыққа қамалған казақ қауымьшың алғашқы орыс патшалығына Әбілхайыр хан
тұсында бағынғаны айтылса, мына ... бұл ... 1731 жылы ... ... ... ... көркемдік ерекшелігі. - Қазақ әдебиеті, 2001, 4
маусым.
2. 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. - Алматы, 2004.
3.М. Дулатовтың өлеңдер жинағы. - ... тілі мен ... 2000, N4.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Дулатовтың өмірі мен шығармашылығын оқыту82 бет
Міржақып Дулатовтың өмірі13 бет
Қоғам қайраткері Міржақып Дулатовтың өмірі мен қызметі58 бет
Алаш қозғалысы және Атбасар өңірі4 бет
М. Дулатов шығармаларындағы елдік рух27 бет
М. Дулатов шығармашылығындағы азаттық рухы32 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
Міржақып Дулатов6 бет
Міржақып Дулатов (1885-1935)4 бет
Міржақып Дулатұлының педагогикалық негіздері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь