Төлеген Айбергенов поэзиясының көркемдік ерекшелігі

Кіріспе
І. Төлеген Айбергенов поэзиясының тақырыптық.идеялық өрісі
1.1. Поэзия . өмір шындығы
1.2. Ақынның асыл мұрасы.
ІІ. Ақын поэзиясының көркемдік өрісі
2.1. Өлең құрылысы
2.2. Көркем бейне, образды айшық
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
        
        Дипломдық жұмыс
Төлеген Айбергенов поэзиясының көркемдік ерекшелігі
Жоспар
Кіріспе
І. Төлеген Айбергенов поэзиясының тақырыптық-идеялық өрісі
1.1. Поэзия – өмір шындығы
1.2. Ақынның асыл ... Ақын ... ... ... Өлең ... ... бейне, образды айшық
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Тақырыптың зәрулігі.
Қазақ поэзиясының ... ... ... ... жағынан жетіліп,
түрленуі – әдебиетімізге әр кезде ... ... ... ақындарымыздың
танымсыз ізденісіне, әдеби табыстарына байланысты. Мұндай даму, ілгерілеу
үрдістері әр ... де ... ... ... поэзиямыздың жаңа дәуірі ... ... ... ... С.Жиенбаевтар өздерінің ақындық
таланттары арқылы қазақ өлеңіне үлкен серпіліс, жаңа ... ... ... ... осы буын ... ... ... орны бар үлкен талант
иелерінің бірі – Төлеген Айбергенов.
Ақын Мұқағали Мақатаев «Төлегенге» ... ... ... өлгенін шын ақынның,
Қызарып батты ертеңгі шығатын күн
Торғай – өлең шырылдап бара жатты
Аузында ажал дейтін сұрапылдың
деп жырлапты.
Әдебиет ауылына ат ізін ... ... ... ... сол ... ... ... буын үшін қазақ жырында дәл сол кезеңде дәл ... ... ... да ... Мына ... жалғанмен орда бұзар отызында қапияда
қоштасқан ақын жырларын жатқа оқу, оның ... ... ... ... ... ... ... сырлы суреттері, көкейіңнен
кетпейтін қарапайым да қастерлі ... ... ... ... ... ... жапа-тармағай айтып жату сол тұста жастардың сөзінің
салтына, тіпті ... ... бір ... ... еді ... те еш ... жоқ. Жетпісінші жылдарда талай
адамдардың тұңғыш оқыған жыр жинағы ... ... «Мен ... ... ... ... көрінеді. Қолға қаламды сол тұста алған ақындардың
арасында алғашқы ... ... ... ... ... ... Төлегенше ұқастыруға ұмтылғандары аз емес. Төлеген Айбергеновке
арналған өлеңдерді топтастыра кісі болса да бір кітап ... ... ... дәл ... құрметіне бөлену, өлең өнерінің ... ... ... ... ... алғанда әдебиетке әсер ету жиырмасыншы
ғасырдағы қазақ ... ... ғана ... ... тиген сирек сыбаға
болды.
Төлегеннің өлеңді бір деммен ... ... ... аса ... арғы ... ... жыраулар поэзиясынан тамыр тартып жатқан
серпінді стихия, сөздің суретіне ғана емес, сазына да ... ... ... дана ... ... ... ғасырлар бойы оқуға ғана емес,
тыңдауға да есептелген ... ... ... ... яғни ... мол ... ең ... жақтарын, оның өзін де орнымен, жаңа заманға
жарастырып ала білген, әр шумағын сөз саздылығының сынағына салып алып, әр
ойын ... ... ... ... ... ... жырлары былайша
қарағанда «Осы да таңсық болып па?» дегізуге тиіс теп-тегіс ... ... ... таңдай қаққызатындай сырлы сұлулықты суырып алып
шығады.
Т.Айбергенов туралы пікір айтқан ... мен ... ... мен
жазушылар оның қазақ әдебиетіне жаңа бетбұрыс әкелгендігін, арғы-бергі
қазақ ... ең озық ... ... ... ... ... ашу арқылы әдеби құбылысқа айналғандығын ашық айтады.
Ақынның аз ғана жылдар ішінде артына қалдырған асыл мұрасы – тек ... ғана ... ... ... ... нәр алар рухани азығы. Халық
жазушысы Әбіш ... ... ... ... – сөз жоқ ... ... сара ... ...... баға жетпес қымбат қазынасы десек, осы асыл
мұраның сыр-сипатын терең танып, ондағы әдебиеттің дамуына зор пайдасы бар
тағылымдық ... ие ... ... ... ... ... ... жолмен талдап-таразылау – азаматтық парыз. Сол себептен бұл тақырып
жеке зерттеу объектісі етіп алынып ... ... мен ... еңбектің мақсаты – Төлеген Айбергеновтің шығармашылығын толық
зерттеу объектісі етіп ... ақын ... ... әдеби сын, түрлі ғылыми
мақалаларға сүйене отырып, ... дара ... ... ... шеберлігін айқындау.
Бұл мақсатты іске асыру үшін алдымызға мынадай міндеттер қойылды:
- Т.Айбергенов нәр ... ...... ... ... ақынның қазақ әдебиетіндегі, оның тарихынан алатын орнын айқындау;
- ақын поэзиясындағы азаматтық әуенді, философиялық ... ... ... талдау;
- ақын туындыларындағы дәстүр мен жаңашылдық жайында;
- Т.Айбергенов поэзиясының кейінгі толқын інілерге ықпалы;
- Т.Айбергеновтің өлең құрылысындағы ... ... ... ... ... ... тақырыптық-идеялық өрісі
1.1. Поэзия – өмір шындығы
Қазіргі қазақ поэзиясының дүлділ ақыны, керемет күшті лиригі Төлеген
Айбергеновтың шығармаларына ... ... оның тума ... ... ... ... өзгеше ақын, туған жерін жалықпай жырға қосқан ... жан ... ... Оған ... Бақыт Кәрібаеваның мына бір
сөзі айқын дәлел болады. «Төлеген іздері қазір қазақ поэзиясында ... ... ... тән ... еріп ... ... жомарттығымен
ақын біткенді маңайына магнитше үйірді. Ол өлеңнің қара дауылын тұрғызып,
поэзия теңізін шайқайды. Оның асқақ та ... рухы ... ... ... Айбергеновтың өлеңдерін, жақұт жырларын ұмартқа оқымайтын оқырман
жоқ шығар, сірә! Ал оның қаламынан небір алтынға ... ... ... ... - 1963ж., ... 1965ж., «Мен ... ... -1970ж., «Құмдағымұнаралар» - 1968ж., «Аманат» - 1975ж., «Бір тойым
бар» -1981ж. т.б. Сияқты ... ... ... мен ... мен ... шығармалар жинағы оның нағыз дарын иесі
екендігін бүкіл әлемге паш етті.
Сонымен қатар Төлеген Айбергенов – ... ... да. ... ... арнап жазған «Бақшаға саяхат», орыс тіліндегі «Сад» өлеңдер
жинақтары оны осы қырынан айқын көрсетіп тұр. Өз уақытында ақын ... өлең жыр ... үшін ... ... комсомолы сыйлығыныңиегері
болды.
Ақынның лирикасы сан-салалы, көп ... ... зор, ... ... ... ... ... қарымын танытатын нәрсенің бірі – азаматтық
әуен. Бұл топқа кіретін лирикаларда ... ... оның ... ... ... ... адамдарға деген ыстықы
ықыласы, шынайы махаббаты ... ... ... ... толы ... ақын ... ... жердің, Отанның бейнесін асқақтата
жырлайды, оларды ақынның ... ... өз ... ... ... ... ... лирикаларының ішінде туған жер тақырыбына
арналған өлеңдері молырақ орын ... ... ... өлең жаза ... өзінде оның туған жерді шабыттана, тебірене жырға қосқанын ... ... ... ... ... ғана ... ... түркі дүниесінің рухани орталығы саналатын
Түркістанның басынан кешкен ... ... ... ... ақын – ... ... ... салған небір қанды қырғындардың, зұлым шақтардың
жан түршігерлік суреттерін әкеледі.
Төлеген Айбергеновтің ... атты ...... ... ... ... ... сөз алыбын берген өлкенің, Әмірдей аспандағы аққумен ән
қосқан саңлақ дүниеге келген ... ... ... ... ... ... күнсәулесі Қарақалпақстан өлкесін, оның еңбек
сүйгіш, мейрімді мәрт халқын, әсем табиғатын, көл дария ... ... ... ... ... ... беріле, ынтыға жырлағандығын көреміз.
Ақын поэзиясындағы туған жер тақырыбына тоқталайық. ... «Бір ... ... ... алып көріңіз. Жинақтың бірінші мұқабасын ашудан-ақғ
туған жер турлы тебіренген жыр ... ... ... ... оның
«Кегейлі дәптерінен» деген өлеңінен үзінді келтірейік:
Кегейлім жердің еркесі,
Жас жаным толқып тұр менің,
Бердақтың сүйген өлкесі,
Әжнияз айтқан жыр ма едің?!
Қаһарман мынау ... де ... ... ... алыптың,
Көркі де сенің бетінде.
Ақын Кегейлі арқылы бүкіл Қарақалпақстан өлкесін ұшқыр оймен, оның
табиғатын ... бір ... бере ... Қарақалпақ халқының қос ұлы Бердақ
пен Әжниязды тілге тиек ете отырып, сол арқылы терең мағыналы ұғымды ... ... ... ... нұсқа ақын Төлеген Айбергенов өзінің туған
жерінің бай екендігін, бұл өлкенің байлығы ... ... ... қосып,
оның болашағына үлкен үміт күтіп былай ... ... жаз ... түскен жарықтар.
Қазылмай жатқан қазбалар,
Жазылмай жатқан тарихтар.
Осы бір ғана шумақта қанша мағына, қанша тапқырлық жатыр. Ол осы өлкені
мекендейтін халық ... ... ... сөйлессең де, көкірегіндегі ой-
пікірін жасырмай айтатын, аңқылдақ, ашық көңіл жандар ... ... ... Бұл ... ... ... барлығын, жазылмай жатқан
тарихтың барлығын баса айтады.
Ақынның айтқаны осы күнде дәл ... ... жоқ па?! Қол ... ... өз ... шыққан газ, мұнай, түрлі минералдық
тыңайтқыштар халқымыздың бүгінгі күндегі игілігіне айналауда.
Көңілге көктем кең кеуде,
Ағаймен пікір алыстым,
Жаз келбет ... ... ... таныстым,-
(Бұл да сонда, 9 бет)
деп қарақалпақ халқының дос боламын деген адамға ... да ... ... ... кең пейілдігін айтса, жаз жайдары қызғалдақтай құлпырған сұлу
жеңгейлердің әзілқой, ... ... ... ... ... ... жырлары» атты өлеңдерінің бірінде мынадай да
өлең қатарлары бар:
Шағалаң бейне төбеден,
Әуелеп ұшқан ақ парақ,
Аумағың толы көп ... ... ... ... да, ... халқы сонау ерте замандардан-ақ балық
аулап, теңіз жағалап, күн көрген. Сондықтан да олар Арал ... ... ... ... толы көп өлең, деп айналаң ақындарға, жыршы-
жырауларға толы, ... ... ... Өтеш Омар сынды аты әйгілі
ақындардың бұл өлкеде өмір ... ... ... ... Осы ... Арал ... ... өлеңнің туын тіккен бөлеп, олардың ізін
ала Аяпберген ... ... ... Ибрайым Юсупов олардың
шығармашылық жолдарын ... ... ... ... жер ... табиғи дарын иелері, әне солар Арал ... ... ... ... ... ... құдыретті лирик ақын осыларды алдын
ала сезіп айтып отыр. Аты үрейлі, күні бүгінге дейін сыры ... ... ... ... ... жері ақын назарынан тыс қалмаған. Ақын «Барса
келместі» былайша суреттейді:
Сүйдім мен сені туған мекенім деп,
«Соры бар, соры ... ... ... адам ... ... ... жерді ақын атамекенім деп, тұзы бетіне
шығып тұрған ащы да сор топырағын тәтті ... деп ... ... ... да, осы күні сол ... өңір – «Барса келмес» бейішке
айналып, онда небір алып ғимараттар бой көтеріп, жылдан-жылға өндіріс ... ... ... ... ойшыл әрі сершіл жүрегі әлде ... еді. ... ... ойлы сершілдігі осыдан-ақ байқалып ... ... ... Айбергенов қайда жүрсе де туған жерін әсте ұмытпаған
азамат.Ол өзінің ... жері – ... ... ... өз
мәртебесінен биік қойды. Сондықтан болар ол «Туған жер» атты өлеңінде:
Жауынды кескілермін де,
Қас етпен ... ... боп ... ... боп естілмеспін мен,-
деп жырлайды.
Сондықтан да Төлеген Айбергенов тек қазақ поэзиясының алып тұлғалы
ақыны ғана ... ... ол ... ... ... халқының да сүйікті
перзенті әрі сүйікті ақыны боп ... ... ... өзі ... ... өткеніндей, туған жерінің өшпес мәңгі бағы, мақтанышы боп қалды.
Төлеген Айбергеновтің туып-өскен жері – ... ... ... де, ... де ... жерге оралумен өтті, енді міне, ... ... ... ... ... ... ... жатыр...
Ақынның туған жерге арнаған өлеңдерінде оның сағынышты мұндары өте
күшті сезіммен жырланады, оқып отырып, сүйсінесің әрі ... ... ... ... ... ... тұр менің.
Бердақтың сүйген өлкесі,
Әжінияз айтқан жыр ма едің?!
Оның туған ... ... ... ... қарап, қарақалпақ қызына
қарап ақын не дейді:
Қалайша арман саған елтімесін,
Дауысын қазды аспанның келтіресің,
Қайтпасам болмайды енді Алматыма,
Сен мені өртей-өртей ... ... ... ... ... жазған «Бір тойым бар»
деген ...... ... де, ақындық өнеріне де – эпиграф десе болады.
Бұл құдіретті өлең – ақынның өмірге деген ... ... ... ... Мен ... өлең оқып ... Бұны ақын ... жылап отырып
жазған, жылауық емес, мәрт жүректі, таза ұжданды, өмірді сүю ... қарс ... ... ақын ғана жаза ... ... өлеңді. «Мен
өлемін өзімнің биігімде» дейді ғой бір өлеңінде. Бұл – сол биікте жазылған
өлең.
Ол ... той ... ... ... де ... қыз ... сағындыртам...
Төлеген өмірінің де, ақындық шабытының да «жиырма бесінде» қайтыс ... ... ... ... ... ұзақ болады. Оның өлеңдері халқына,
ұрпақтарға рухани күш һәм ләззат беріп жасайды.
Егемендік-еркіндік алған еліне, біздің ... ... ... ... ... оның рухы сүйсініп:
Шығысқа қара,
Қарашы, мынаушығыстың
Шұғылаға мәңгі қанатын
Малып жатысын!
деп ... ... ... ... ... ... ертеректе жазған бір өлеңімде
мынадай бір оқиға айтылар еді: зеңгір көк аспанға өз жүрегін шегелеп, ... есі ... ... ... сайрап тұрған торғайды аспаннан
жауғанбұршақ қағып қүлатады.
Өлді ол. Бірақта, ... ... ... ... ... еді ол ... ... жерін поэзияның зеңгір көгінде ... ... ... де, біз ... түркі тілдес поэзияда дүниеге өте сирек келетін
ақын ретінде жасайды.
Төлеген Айбергенов азаматтық әуендегі лирикаларының бір ...... ... ... ... ... ... орыс жұртына,
қарақалпақ халқына, өзбек еліне, украина жеріне арналған өлеңдері – ... ... ... ... Айбергеновтің – табиғаттың да тамаша жыршысы. Ол лириканың бұл
түрінде өнімді де ... ... ... ... Бұл ... ақын
табиғатты жырлаудың сонау Абайдан басталып бергі Қасымға ... ... ... сол ... одан әрі ... бірі ... Ол ... жырлауда да өзіндік өрнегі бар
санаулы лириктердің бірінен саналады.
Төлегеннің поэзия әлеміне басқан ...... ... ... ... тұңғыш рет жарық көрген өлеңінің аты
«Пейзаж», көлемі төрт-ақ жол.
Көк шықты таудың тарғыл ... ... ... жатыр тасып ағып.
Аямай жерге төгіп алтын нұрын,
Күн көзі ... ... ... ... ... ... ... бұл өлеңнен Төлегеннің
ізденістерін, өзіндік ерекшелігін ... ... ... ... ... бұл ... жазған өлеңдері көп. ... ... ... ... «Жаз ... «Күзде», «Қыс туралы».
Төлеген Айбергенов махаббатты да көп жырлаған. Адам жанының ... ... де, ... мен қайғысы да, сүйіспеншілік сырлары да ... ... ... көрінеді. Олардың ішінде: «Өтті ғой сәулем ай
талай», «Қарай берші әппағым», «Арал қазына», «Емес еді ... ... ... « Мені ойла», «Мен сені көргем», «Сені ойладым», ... ... ... ... ... ... құрайды. Демек,
Айбергенов өлеңдерінде көңіл-күй лирикалары көбірек. Ақынның сырласуға
шақыратын, өз мұң-шаттығын ... ... ... ... ... та бар. ... ... лирикасы туралы Б.Кәрібаеваның
«Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы» атты еңбегінде: «Төлеген нәзік жанды
лирик, ... ... ... ... ... ... қаға отырып,
ой толғап, ақыл қорытады»-деген ...... әділ ... ...... табиғат құбылыстарының сырына сергек қарап,
оның қат-қабат, алуан сырларын ашуға сезіммен, оймен талпыныс жасаған ақын.
Төлеген ... ... ... ... Отан ... ... ғұмырының мәні
туралы терең тебіренгін.
Өмір ғашық, бүкіл әлем мас ... ... күн ... ... ... ... ашпаған,
Металдардың қоспасынан тұрады,-
деп өзі айтқандай, Төлеген Айбергенов – әлі ... ... ... ... ... тереңдегі ақын. Оның шығармашылығы – әлі талай зерттеулерге
объект болатын қыр-сыры мол ... ... жоқ, ... ...... ... ... бұл гүлге елтіген ,
көбелек қуған серуеншінің қуанышы емес, қиынды ... ... ... де ащы ... татып байқаған азамат адамның жүзеге асқан мақсаты
мен орындалған арманының қуанышы. Сондықтан, мұндай қуаныштың бояу ... ... бір ғана ... ... Онда ... ... ... бастап барша сезім түлегі бар, түгел көрінеді. Осындай ... оған өмір ... ... ... ... ... тек сол көруге,
өмірді түйсіну мен түсінуге ғана арнаған тәрізді. Ол осынша аз ... ... ... қашан ажал аузына апарғанша айтпайтын, танытпайтын
сыры мен сипаттарын қалай түсініп, қалай түйсініп ... Оның ... ... ... ... ... ... терең! Бұл жерде өмірді білу,
адамды білу деп, өмір мен жайлы фактілер мен факторларды көп білуді ... ... кез ... жас ... ой ... сезім қарымы жете
бермейтін адам қадірін, өмір қадірін, туған ел, ... жер ... ... ... ... қолына түссе, ботасын шайнап өлтіріп,
Қаралы мойнын қайтадан артқа бұрмастай халге келтіріп,
Жеріне тартып отырады екен моншақтап жасы боздаумен,
Омырауын шерге ... ұзақ ... үшін ... ... ... жер, сен деп ... алмасам, тағдыр да мені бай
қылмас.
О бастан саған ынтызар туған аруана тектес ұл ем мен,
Қазығын ... ... ... ... ... ... мені қай тарап,
Көгілдір көлге алқынып ұшқан аққудың даусын қайталап...
Қазір туған жер туралы толғансаң, тіліне ең алдыменосы бір ... ... ақын – ... ... Оның ... да ... халқының өзіндік
өмір нақышымен, қаны бойында ойнаған табиғи қесиетімен қосыла өріліп
жатады. Оның ... қай ... ... де ... бояумен үндеседі.
Қазақтың талантты ақындарының жырларынан даланың ... ... ... ... даналық пен даралық есіп жататыны да сондықтан. Сондай
ақынның бірі де ... де ... ... ... ... ... ... мәрттіктің мәртебесі, сыршылдық сезімі
сыңарласып, өріледі.
Сен ... ... ... осы ... ... ... сезімді көрсең
Шошыр едің!..
Шынында да ақын бойындағы сол «ғаламат сезім» тамаша ... ... Сол ... ... ... ... қаламынан туған отты
өлеңдер қазақ поэзиясының алтын қорына қосылды. Осыдан кейін тек «ғаламат
сезімнен» ғана ғаламат жырлар туса керек деп ... ... ... бір ... ... ғана ... ... ұлттық болмысын
бейнеленген. Жыр жолдары арқылы қазақ деген ... ... рухы биік ... ... ... ... аударып көріңіз.
Бір тойым болатын сөзсіз менің,
Дәл қай күні екенін айта алмаймын...-
деп басталатын Төлеген Айбергеновтің «Бір тойым бар» ... ... ... ... ... өрнектейді. Ал өлеңнің соңғы қос қатары:
...Кім білсін талай күнгі тілегім ед,
Мәңгілік тарқамауы да ... ... ... да ... ақын көрегенділікпен айтқан Төлеген-жырдың тойы
өлеңді бағалай білетін, ... қара ... ... қадірін түсінетін
жұртымен бірге жалғасу үстінде. Ақынның ғана емес, ол қазақтың, ... тойы ... ... ... ... халқы бар жерде поэзия
тойының «мәңгілік тарқамайтыны» тағы ... ... ... да ... ертеңге, ғасырлар қойнауына қарай беттеп келеді. Бұл ақынның поэзия
әлеміндегі өзінің ешкімге ... ... ... ... болса керек.
Бір тойының қай күні болатынын тап басып ... ... оның ... ... ... болжағанында болар.
Осындай сағыныштар өртінен туған Төлеген Айбергеновтің жыр-қайнарынан
қаншама ұрпақ сусындады. Әлі де ... ... ... ... Төлеген
өлеңдеріне тұшына бас қоятын анық. Ал ақын сағыныштан ғана құдіретті дүние
туатынын замандастарына әлдеқашан мойындатып үлгерген. ... ... ... сағыныш ұғымының сыңарына айналғандай.
Ақын Айбергенов тірі болғанда бүгінде алпыстың ... ... еді. ... ... ... ұзақ өмір ... ... ішінде айта
алмағанын ... аз ғана ... ... ... сыйлайтыны бар.
«Ақ жаңбырлар тоздырған тау сияқты, мен өлемін өзімнің биігімде» дейтіні де
сондықтан ақынның . Аз ғана ... өз ... ... ... ... ... із қалдырғанын ақын отты жыры арқылы ... ... ... етіп, жалындап өте шығу задында ақындар болмысына ... ... ... ... ... ... Төлеген
Айбергеновтердің орда бұзар отызға орнығып үлгермей, жарқылдаған ... ... ... ... ... ... Қысқа ғұмырында жыр
әлеміндегі ... ... ... ... таланттарға «алда айтатыны көп
еді» деп көңіл жұбатудың өзі асылық болар еді...
Бір жетсе менің ажалым ... қолы ... ... осынау сияқты орман,
Әйтпесе, пысықтыққа пысқырмайды,
Мендегі қуатты арман.
Айбергенов әлемінің шексіз тазалығы мен кіршіксіз пәктігінің көрінісіне
осылайша тағы бір мәрте куә ... ... ... ... ... ... кесірліктің кескінін сомдайтын тұлғалардың тұшымсыз әрекетіне деген
жауап бұл. Ақын жүрегінің нәзіктігі сондай, ... қолы ... ... таныта алмайды.
Төлеген поэзиясы тұтас бір өзінше тұңғиық әлем ... Әлем ... ... ... ... атқаратын, өршіл рухымен
ертеңіне жалғасып жататын ғажайып әлем. ... ... ... ... ... ... ... тұңғиығына жетелей түседі. Ұзақ-сонар
поэзия сапарына бастайды. Сол сапардағы ақынның алғашқы аяқ алысына куә
етіп, ... ... ... Сондықтан да Айбергеновтің алған
шыңы ... ... орны ... ... тұр. Отты ... өз ... ақынның жыр иірімдері оқырманын желпінте түседі. Ал енді бір сәт
Төлеген ақынның сол ... ... ... ... ... жыр ... сапар барысында алдына «досы түгіл дұшпаны сын
тақпайтыдай» мақсат қояды.
Қазақтың қасиеті қара өлеңіне бүкіл ... ... ... ... ... ... шынында да өзі әулиелікпей айтқандай, «ұзақ
сапар». «Досы түгіл дұшпаны» да ... ... ... ... ... ... қиындығы мен тауқыметі мол сапарда Айбергеновтің өз
суын ... ... ... ... Ал әу басында ақын өзінің жыр әлеміне
деген ұмтылсын төмендегінше бастаған-ды.
...Алдымда бозала таң, батпаған ай,
Қаймағы алынбаған аппақ арай,
Мен солай ағып ... ... ... ... ... ... тазалығы, кіршіксіз пәктігі дегеніміз осы. «Бозала
таң», «батпаған ай», «аппақ ... жыр ... ... ... ... ... ... таңғы шық іспетті мөлдірлігі деп бағамдауға болады.
Ақын поэзия әлеміндегі алдан ... ... ... қарай «ағып өткенімен»
поэзия әлемінде өміршең ... ... ... ... ... ... ... бересің. Жыр сандағындағы жиналған жауһар жырларға
деген құштарлығың, ынтызарлығың арта түседі.
Алысты барам арман ... ... арт ... ... ... қып,
Басымды тіктім әйтеуір.
Поэзия әлемін жан-тәнімен сүйетін ақын ғана осылай толғанса керек. Жай
айта салу ... ... қос ... ... ... ... тәуекелі, керек десеңіз өмірлік ... ... ... ... басқалардан биіктеп тұратыны да осы арпалас ағыны, ... ... ... ... отты ... ... ақынның шынайы болмысы бұл.
Поэзияға деген шексіз сағынышы оның арманын асқақтата ... ақын ... пен ... ... әсте ... ... ... мен жерге қарата алман,
Таң желі боп ... ... ... ғұмырды ғажап етіп,
Тек адамдарға сенгендер жарат алған.
Бұл жыр жауһарын іздеген жұртының, тектілікті ту ... ... ... ... деп ... ... ... өмір жолындағы
өзіндік байламы еді. Сол ... ... рухы биік ... ... ... ... ғұмырын ғажап етіп» кеткендігін жыр қадірін түйсігі мол
оқырман жан-жақты бағамдайтын болар.
Оның қазақ поэзиясының ... ... орны ... ... ... ... орныққан.
Ақындықтың мақсат-мұраты қандай екенін Төлеген өз өлеңінде үлкен өлшеммен
толғанады. Ғұмырын жыр жолына ... бұл ... ... ... ... іспетті. Абергеновтің айтуынша, ақындық
дегеніміз
Нақақтан ... ... ... күн үшін бір ... барып кеуденді оғына тосу мылтықтың.
Қалдырмау үшін ұятқа күнәсізмынак дүниені,
Жамау қып басу өзіңді аузына барлық жыртықтың.
Мұнын әр ... ... ... обал-сауабы жатыр. Яки әлсіз өлеңнің
әлегіне деген әулетті жауап бар мұнда. Оның үстіне ... ... ... ұятқа қалдырмау» туралы ұлы мақсаты бар. Туған жер ... ... ... әлем ... биік ... парыз бар. Қолына қалам
ұстағандағы мүддесінің өзі осындай ... ... ... ... ... да найзағай сияқты болуы заңдылық емес пе. ... ... отты ... да ... ... Төлеген-жырдың келешегі де ертеңі ұрпақтың
қазынасымен еншілес ... ... тойы ... ... асыл мұрасы.
Қазақ поэзиясы аспанынан құйрықты жұлдыздай ағып ... ... ... ... ... ... жыр-шежіресіндей
оқылады. Поэзия патшалығының алтын қақпасына қайталанбасқоятанбасын қашап
қалдырған оның асқақ ... ... ... ... ... буын ... ... қалтқысыз қызмет етті.
Төлеген жырларын жастанып, жаттап өскен оқырманның алды бүгінде егде
тартты. Уақытпен бірге ұрпақтың ауысуы- заңдылық. Ал XXI ... жас ... ХХ ... ең көп ... ең көп ... ... ... сөз жоқ, ашылмаған тылсымдарға толы.
Сонау 60-шы жылдардың бер жағында ... ... бір ... ... ... жарасатын сөз құдыретінің қуатты бір арқауын
ала келді. Бұл ... ... соны ала ... ... гөрі қанатты періштедей
жарқ етті деуге ... Сол ... ... ... жырқұмар халқы,
жүректеріне бір тосынан жылы леп соққандай серпілдеді. ... ... жыр ... өзін құрбандыққа шалғандай ақынның маңдайына Алланың
жазған қысқа ғұмыры осындай болған. Яғни бір ... ... ... ... кештіріп, барша әлемді бауырына сыйыстырғанша сиыстырып кеткен жас
тұлғамыздың бірі еді, тіпті бірегейі ... те ... ... бұл ... жыры ... жауап беретіні хақ.
Теңізге мынау қарашы,
Жетпейді көздің шарасы.
Кеткендей боп тұр ... мен ... ... жоқ ... ... жоқ шет пен шек ... ... мұнда көктеген.
Оған жайт қайғы-қасырет,
Айтар ерлік өсиет.
Теңіздің теңіз екенін
Тану да үлкен қасиет.-
дегенінің өзін де талайлаған жәйды аңғартқандай.
Осыған орай айтарымыз, ... ... ... ... тек ... ... ... құдыретті құстар болушы еді ғой. Бұл
ақын да бейне сол ... ... ... ... ... ... ән көңілді әлдилейтін талбесік, және ол жалпы
ер жеткен қыз бен жігіттің тағдырының келбеті деп ... ғой. Біз де ... ... соған теңесек, кезінде бұл ақынның да әсем жырлары, сол
уақыттың жастарын табесікше тербетіп, ... ... ... ... өзгеше ажар бергенінде де сөз жоқ еді. Олай болса бұл ... да , ... дауа ... ... ... ... ... қолы жетпей-ақ кеткен ақын арманынң ... ... ... ... қуаныш екендігінде сөз жоқ. Сол үшін де ол барша
қазақ еліне ... дән ... ... сәулелі сөз қанатымен қара бұлтты
қақ жарып, дегендей көктегі күннің әппақ нұрын жыр арқауына ... ... ... ... ... еді. Ол ... ата-бабаларының мәңгілік
ірге тепкен «Атамекен» және бұған қоса ... ... ... ... ала ... Енді біз сол ... ... түрейік:
Көл дария көкірегімен бір тұнба ашып,
Мен тұрмын ата-баба жұртын басып.
Жәутаңдап кәзір менің жанарымда
Тұп-тұтас жиырма жеті жыл тұр ... ... ... жер, мен сен ... құс түлетіп,
Дүние-ай, қандай жақсы ед табаныңа
Тұрғаны өз топырағыңның ыстығы өтіп.
О, Менің ... ... нық ... ... ұқтырамын?
Мен сенің ақ төсіне шаңқай түсте
Көлеңкем түспесін деп тік тұрамын!
Мен сендік азаматтық сертімменен
Даусыңа дауыс қосам ... ... ... ... ... ... серпінменен... – дей келіп, ақын өз ойын ... да, мұң да ... көп ... де ... сен деп ақтарылыр.
Баурайы мәңгі көктем заңғарлардың
Басында әңгі жатқан ақ қары бар.
Бұл жерде ақынның айтпағы көсегені көгертер көктемнің ұшар биік ... ... ... меңзеп отырса керек. Сонда да болса атамекеннің
топырағының ыстық табы мен ... ... ... ... ... ... етіп ... Олай болса ол қасиетті топырақтың құнарындай адамдарының өзі
да қандай ардақты десеңші. Және одан ақын өзін бөліп алып кете ... ақын ... ... ... ... біргемін мен сендермен,
Ықыласына ешнәрсені теңгермен.
Сендер менің бақытымның бұлағы
Сендер мені дарыныма жел берген.
Өздеріңмен өмір шыңын бірге астым,
Жарты құртты бөліп ... ... ... жоқ шет ... ойлау үшін бір бастық.
Гүлстанға айналдырған тақырды,
Болат қолдар, алғыр милар ақылды.
Сүйемін мен, сүйемін мен ... ... ... ... үшін бірдей тілің, жынысың,
Көбің ана, көбің аға-інісің.
Достық өскен, ерлік ... ... ... кеңи түсет тынысым.
Не кездессе өздеріңмен көрмекпін,
Қарапайым адамдары еңбектің!
Барлығын да ... ем ... ... берсе жер-көктің.
Ғажап емес пе. Нағыз ақындық құдырет. Барша әлеиді бауырына басып, ... ... ... ... ... ... ықылас пейіл ақынның
басына қалай келіп ... ... ... ... барша
халықтың бір-біріне деген мейірімі дәл осындай болса, ... ... ... ... ... жалы ... ... жүрген
көлгірліктің неше қилы тамыр-тұиырлары қиылып мәңгіге ... ... ... ... олай емес, ол өмірдің құлы десе болғандай:
Өмір деген – көк мұхиттың толқыны,
Бір-бірімен жатқан шулап ... ... ... ... ... арпалысып, алға шық?
Өмір деген – пәк жаралған махаббат,
Ғашықтықтан жарқылдаған көздері.
Ұғынбайтын өз ойынан өзгені.
Өз жүрегін өртетұғын өз ... ...... ... жататын.
Құштарлықтың толғағы мен көктемі.
Ешкім оған қоя алмайды нүктені,
Өмір ... ... емес ... – деп өз ой ... ... ... ... қуатын білдіреді. Жалпы бұл Төлеген ақынның жан ... пен оған ... ... ... басқа ештене де жоқ ... таза ... ... мінездеме берер ме еді.
Ақын боп өмір кешіру оңай деймісің, қарағым,
Аузында болу бұл өзі ... ... ... ... ап ... ... бар әнін,
Қосудың арпалысы бұл – тоғыспасжолдар торабын;
Нахақтан күйіп баратса нұрлы күн үшін бір тұтқын,
Кес-кестеп ... ... ... тосу ... ... ... келген ақынның қарапайым тұлғасы сол кездегі
астанамыз Алматы ға жаңа жол, соны ... ... ... ... Ол ... жағына бармай-ақ бер жағынан қайтар ... ... ... басым табиғатын, адамгаршіліктің ыстық ошағына біржолата құлату
дәуірі басталғандығын бірден білдірді.
Төлеген Жырларына баға ... , ... ... соңын ала келген атақты
ақын қарындасы ... ... ... ... ... ... таудың бұлағымен – өзімен өзі тыныш жатқан поэзиясының
қалғымалы тірлігіне ... ... ... ... ... асау
ағысты екпенімен әсер еткен Айбергенов поэзиясы қазақ ... ... ... ... ал ... ... заманымыздың заңғар жазушысы
дәрежесіне көтерілген Әбіш Кекілбаев «...Төлеген, сөз жоқ, талант. ... сара ... ...... жеңіп шыққан
өміршаттығының жыры.» - депті. Міне нағыз баға, оғанбұл ... қай ... ... жауап бере алады. Кеше ғана яғни 60-шы ... ... өзі ... ... ... жақын сенің есімің,
Әкем десем, анам десем, иесі
мін.
Жарқыраған көк тасында көшеңнің
Ізі ... ... ... жыры аспанында
жаңғырып,
Әуеніне кетті ... таң ... ақ ... ... әнін ... мәңгілік.
Жасыл барқыт жапырағы
бақтардың,
Саяңда жүр құрбылары Саттардың.
Осындағы талай залдар куәсі
Иса ... жыр ... ... тұра алам ба сүйе
алмай,
Келемін мен, ... ... ... ... қиналып,
Сен жайлы жыр аққағазға құя алмай...- деп өзінің өр қиялын өзге де жоқ
тұңғиық тәңірісіненіздейтіндігіне таң қаласың. Біз осы ... ... ... өзінен қанщама шежірелі қасиет тауып жатқанымызда есебі
жоқ. Ақын ... ... ... ... ... әлі ... жүрген сияқты. Ал ақынның жоғарғы ... ... ... елге ... жүрегінің кеңдігі һәм мәрттігі
сонша,және барша халқының аңқылдаған азаматтарының ... ... ... жататын «Бір тойым бардың» ауқымында не құдырет бар
десеңізші. Былай алып ... бұл өлең ... ... баға ... ... ... оған ... жан да бола қоймас.
Бір тойым болатыны сөзсіз менің,
Дәл қай күні екенін айта алмаймын.
Бірақ, бірақ сол күні...
Ешкімді де билетпей қайтармаймын.
Онда ортаға ... ұран ... ... ... да бір ... ... ... де сабылдыртам,
Кемпірлерге қыз күнін сағындыртам...
Сәбилерге ағаны үлгі етемін,
Жеңгейлердің толтырам гүлге етегін.
Менің жарым бұл күні кірпік ілмей,
Ақ ... ақ ... ... бір сәуір шайқап есіп,
Ажырасқанды жүреді қайта қосып.
Мен өзім де ән салам түн ауғанша,
Менің жаным бұл ... ... ... берем жығылған налуанға да,
Адалдығы сезіліп тұрар болса.
Қыз қуатын жігітке ат ... ... ... от беремін.
Мен әйтеуір бар жиған-тергенімді
Бір тамаша той қылып өткеремін.
Біздің үйді сол күні бетке ал, ... ап ... ... бұл ... ... ... тұрып,
Қазанымда бір асым ет қалмауын.
Мен сүйтіп бар шаңнан бір сілкінемін,
Мен сүйтіп рахаттанып бір күлемін.
Кім ... ... ... ... ... ... да ... оның.
Ақынның осы бір ғажап жыры, қандай бір той болмасын, оның ... кезі ... ... Және ... ... ... қағидалар да осы
ақынның сөзінен мәңгілік нәр алып жататындай. Яғни ... мен ... ... ... ... айтылып шыққанда, олардын ... бір ... ... да ... ... серпілтіп, сезімнің
тәтті қиялына еріксіз шомылдыратындай да бір ғажап қаситеті бар ... бұл ... тұла ... ... жаңа ... мен әділдіктің ақ таңын
қабылдатар ешкімге ұқсамас құдыреті қуат та жетерліктей. Той болған ... ... той ... соң бәрі ... ... ... жолдың күдері
жалына айналып, жатып қалған көңілдің көк жиегіне от ... ... ... ... ... жан бітіріп, жанарларына шрқтың ... ... ... ... ... оранғандай боларын ақиқат.
Жалпы бұл тойдың мағынасы от басылық ... ... ғана ... ... Бұл барша қоғамның кері жағындағы бағасын лаулаған бояумен
беру боп ... Ал ... ... ақын өзінің жан дүниесіндегі
кеңістіктің барша қызығын адамзат ... ... ... ... ... әсерге бөлейді. Ақынның тұла бой жаратылысына біткен біріншіден
үш тағандай атамекен-адам-ақынның мінездемесін бере келіп, ... ... тойы ... ... қандай. Екіншіден, өз ата-бабасының мекен
еткен киелі жерін сағына келіп яғни сағынғанда да бұл ... ... ... ерек ... ... ... бұған дәлел өзінің тағдыр
айдап барған елінде ... ... жыр ... ... ағалары мен
алыпақындарының, қала берді, сонау жырауларынан бастап, ... ... ... ... ... біліп келген жан жазиралығ тағы
бар.Үшіншіден, осы ортаның ия ... ... ия ... ортада оның кемістігін білдіртпей жіберетін,өз қандастарыныңжыр
құмар қауымындағы ықыласниетінің, елден ерек ... алып ... ... ... де ... қоймас. Осындай сағынышы да бөлек, ол ... ... ерек ... ... ... асау мінезі Төлеген ақынды
пыраққа мінгізіп, тым биіктетіп көрсеткені оның қуаныш құдыретін ... ... ... керек.
Екінші жағынан айтар болсақ, ақын жарының оңтүстік өңірден болуының өзі,
Аллатағаланың ... ... ... әсер ... ... тап ... Ташкент педагогикалық институтын бітірген жанға, бұдан артық ... ... ... жыр ... жолындағы қасиетті сапарына іліккен
жүргем десе де ... Бұл ... біз дәл ... ... ... жасап, өзіне берік сүрлеу салып ... ... ... ... ... қанаттандырған Өмірзақ Қожабергенов сияқты асыл
ағасынынң жыр ... ... сол ... ... ... да мәңгілік
қағида болып қалғаны айдан ... Олай ... бір ... бір өзі ... ... ... ... тәлім-тәрбие ошағы дәрежесіне дейін
көтерген Өмірзақ ақынның өз құдыреті өзінде екендігі тағы ақиқат.
Институттан кейін еңбек еткен ... ... ... мұндай асқақ ақынды
ыстық құшағына бірден алып, қайта түлеткені ақиқат. Бұған себепші болған
өзімен бірге оқып һәм өлең ... де шын ... ... ... ... Сабырхан Асанов сияқты құрдас достары, Шәмші сияқты аға-достары
мен соңынан ерегн ... ... бұл ... ... тасуына басу
болмай қайта жасындыққа көтергендей қалып танытады. Сол достары өле-өлгенше
қасында болып, қасында бола алмаса ... ... ... ... ... қаңқу сөздердің уытын заматында жуып-шайып ыдыратып жүрген жандар
болды.
Тіпті әр-бірден соң ... – досы ... ... ақын ... ағасының не
қиыншылық тартқан кезінде болмасын, үнемі қасынан табылып, қолдан келген
жақсылығын аямаған жан біреу ... өзі, екеу ... бірі ... ... Ал екінші қанатында үнемі өзінің сүйген жары – жеңгеміз Үрниса
жүретіндігі айдан ... ... ақын көз ... ... ... ... елге ... Ақын көз жұмғаннан кейін кей сәттерде
Үрнисаның өжеттігі жетпей жатқан ... ... ... және ... ... алып сол замат, қандай бір жағдайда болмасын ... ... ... де ... биік ... ... керек. Болмаса
осы Мұхтар інісіне көзі тірісінде-ақ танып өзінің ыризалық пейілімен жазған
жырлары да ақынның өз ... ... ... ... да көп ... ... десек артық болмас. Бұған куә «Сағыныш» жыры еді».
Сағындым, жаным, мен сені!
Көркіңді ... ... ... ме екен бар ... інім болсаң, бас бұрма жаным
Өсек-ғайбатқа бораған.
Қажет жерінде қатыгездік пен қаталды
Керек десек те,
Адамның заңғар ұлылығын сен
Сағынышымен ... ... ақын өз ... әрі қарай жалпы адамзатқа қажетті пәлсапаға
ұластырып жібереді.
Үмітке толы,арманға толы әр жерде бір түп қарағай,
Сағынбай ... ... ... ... ... тұрған таулар да мвнау нұрына таңның боялған
Сені мен менің ғасырлап күткен сағынышымнан оянған,
Бабалар бізді ... ... ... ... ... ... сағынған, жаным, талдырып асқар иығын.
Көкірегінде сағыныш барда мұрат та сенде бар, жаным.
Алдыңда тұрған ... ... ... ... ар ... белдер қуанышыңды болмасын мәңгі шектемек,
Алдыңнан орман кес-кестеп шықса сағынышыңмен ... ... бұны ... ... ... ... орап ... түскен шұғыланың бәрін сағынып жүрген кезім де.-
дейді ақын өзінің Мұхтар ақынға арналған ... ... ... «Сағыныш» деген бір тақырыппен төрт ... ... ... ... ... ... ... әлемін берсе, қалғандары да одан
қалыспайды. Болмаса әр ... ... ... алып ... ... менің қалғиды бүгін ақ жұпар әлем, қыз-өмір,
Сол ... ... ... ... ... ... көлге сағынып ұшып барамын,
Бірге қақ қанат қасымнан қалмай, сағынып көрген қарағым,
Жалғасын сен айтбұл ... ... ... кетсем егер мен
Ғұлама жылдар судырлатқанда парағын...
Ал үшінші өлеңде:
...Жүрегімнің лапылдаған отымен
Сан жолдардан өтіп ем,
Сан орманның ұшар басын идіріп,
Сан тұлпардың құйрығын шарт ... ... өз ... ... ... мына ... өз ... жатыр тиген жерін күйдіріп...
- деп ақын құдыреті мен өмір құдыретінің жан ... жан ... ... ... ауқымына жинап-теріп сиғызып ... ... алып ... бір ... сиғанындай, небір алып ойдың қуатты жыр
өрнегін өзінің сағыныш жырына сиғызып жібергені көрініп-ақ тұр. Ал төртінші
өлеңінде:
...Сөйлейді ... ... ... құс ... те ала ... ... мен сені
Жүрегімдегі ыстықпен...
- деп те жібереді. Осы төрт ... ... ... ... толғаныс
Мұқтардай қуатты ақынның өмір-бақи жолына тағлымды биік болып қалғандай.
Сол бір ақын ... ... ... ... ... ... өтіп ... де, сол елінің арасындағы есті азаматтарының да ... ... ... ... ... суыған емес. Және той-думанның Төлеген
жырынсыз өткенін ешкім көрмкген де, естімеген де шығар. ... ... ... болар осы бірер жыл көлемінде жаңа астанамыз Астанадағы бір орта
мектептің аты да бергізгені елге мәлім. Осының бәрінің ... ... ... ... ... екендігіне көзіміз жеткенде ... ... Бұл ... ... қастер тұтатын халықтың бойындағы
ұлығаттылық десе де болғандай.
Осы ... ... де ... ... ... арқасы деп
білеміз. Өзінің үш қызы менбір ұлы сияқты, өзі де әкеден үш апалы бір ... ... ... ... ... атты ... есеке алайық:
Мен ұл ем. Сендер ең үщ тамаша елік,
Төртеуміз бір әкенің баласы едік.
Төрт тағдыр қайғысы мен ... біз бір ... ... ... ... ... сыр ... мен қоштасарда бір-ақ танып.
Таралып шартарапқа жолдар шықты.
Сендердің бұрымдарың сияқтанып.
Кеттіңдер біздің үйден ұзатылып,
Қатыгез қимастықты қыз аты ғып.
Сан түндер сағынышым көз ілдірмей,
Жүгіріп ... ... жүз ... ... ... ... ... көкем, жадырытшы қабағыңды-ай».
Мен үйде жалғыз қалдым мергендердің
Қосына тастап кеткен ... ... ... ... маған,
Сонда да амалым жоқ, ойлап қалам!
Төрде үлкен шарайна тұр, айдынында
Бір кезде алты бұрым ойнақтаған...
деп келіп, Төлеген ақын өз ойын ... ... ... кездеріңе сүйінемін,
Жоқ болан күндеріңе күйінемін.
Мен жапы ақ перзенті болсам керек.
Үміті үзілмейтін дүниенің.
Кешегі ел ... қала ... ... ... ... ... ... селкеусіз сіңіп, көңілдеріндегі шер-тұмасын
босатып, көз жанарынан еріксіз ытқып кеткен ыстық ... ... ақын тағы да көз ... әкеп ... ... алмайтындай етіп
тастай салғанына ырза боласын. Бұл деген жалпы адамзат баласының ... ... ... да ... төрт ... ... ғажайып сезімге
бөлейтініне шырылдап шырқасаң үн жетпейтін, айтсаңтіл жетпейтін сағынышқа
небір ... ... ... ... ... ... ... бұл өзіңе өмір берген анаңнан бастап барша әлемдегі
аналардың бірін қуаныш ... тағы ... ... ... ... аңызға жанды арқау беріп, берік жанның бойына ұлан-асыр қуат
құятын сағыншына ұластыратын жүрек тебіренісі еді.
Әрине, бұл ... ... ... ... көкірегіндегі әлде бір ой
тасқыны мен сөз ... бір ... ... ... салғанынан
хабардар ететіндей. Бұл да ақынның өзінің де табиғат перзентті екендігін
және тек қана ... ... ғана ... ... ... ... тұнбасын
құйып, соның сыртқа шығу әсемдігіне өзгеше өрнек шеккізген жаратылыс ... ... бір ... ... көңіл бөлсек те осындай сезімнің
ғана өресінен шыға келеріміз ақиқат. Оқиық:
...Күзетіп құба тандары
Көзіне күміс шық ... мен ... ... ... нық басқан.
Немесе:
...Белестен қосты ән құрақ-тал
Тел өскен қатар құрбыдай.
Бұлқынып жатқан бұлақтар
Бұралып жатқан бұрғыдай...
Немесе:
...Емес еді дүние қайғы, үй қайғы,
Бірақ та өзің ... не, ... да ... ем,
Естен еш бір кетпейтінін қинайды.
Немесе:
Ырғалса, бірге өзімен ырғалады
Қыз талдың күміс мұздан сырғалары.
Ағы бар ақша ... көк көз ... ... ... ... ... да енді ... түннен күндізді,
Өзіміз жұлдыз болып ап.
– деген қысқы да нұсқа жырларының өзі асыл ... ... ... ... ... алатынын қайтерсің. Тек тастан жасалған ... жоқ қой, ал ... ақын ... ... ... ... әлемді мегзеп,
өз оқырмандарының көңілін соған еріксіз аударып, жан ... ... ... Бұл да ақын ... ... еріктігін
білдірсе керек. Осыған орай болса керек, сонау Қарақалпақ елінің бетке
ұстар ... ... ...... ... ... ... «Төлеген өмірінің де, оның ақындық шабытының да тым қысқа қайырылуы
өте өкінішті. Бірақ ... ... ... өмірі ұзақ болады. Оның өлеңдері
халқына, болашақ ұрлақтарға рухани күш һәм ... ... ... ... ... сөз ... Оның өзі де ... таңда жастарымыздың жүрегіне ұялап,
алдыңғы толқын өз құрдастарының көкрегінде де мәңгі жасап жатқандығын паш
етеді.
Қағаз бетіне түскен бір ... ... ... ... Қуандық Шаңғытбаев:
«...Меніңше, Төлегеннің нағыз ақындық дарынын ... кезі ... деп ... ... ... ... «Сырласу», «Шевченко –
мұнай ордасы», ... ... ... ... «Ей, ... ... деген романтикалық пафосқа толы өлеңдердің әрқайсысы қазіргі қазақ
поэзиясының ең таңдаулы нұсқалары десек, ... ... ... еді» -деген
екен. Енді біз сол топтамаға аздап зер салып өтпесек ... ... біз ... ... бүгінгі таңда әуенінің бірі еліміздің ән
ұранына айналып отырған ұлы композитор замандасына наз рнтінде ... ... ... ... жол ... ғой шіркін, бәрін де көзбен көрсең ғой,
Жатыр-ау менің жазира далам ... ... ... ... ... әсем ... керек-ақ екен дәлсендей.
Қуаты керек мендегі асқақ арынның,
Құдыреті керек Әбділдағы дарынның.
Қара орман керек, қап-қараорман, түп орман
Көзіндей менің жарымның...
Сен болып ... ақ ... неге ... ... өтеміз қарап өкпемен.
Кірпігімді ілмей армандаймын-ау,ақбосағадүние-ай,
Енисей құйған күндерді көрсем деп те мен.
Қойнына сұқсыр жасырған шалғай көл жағасындағы жекендей.
Бұл өзі бізді ынтызар ... ... ... мынау мұнайға басқан мұналарға қарашы,
Аспан дегенің қашық та емес екен ғой...
Бумасын шешкен кедемнен талай теңдердің
Теңізді ... ... ... мен ... боп мына ... ... ... қара дария
Бұрымы сынды сіздің үйдегі жеңгмнің. – дей келеді де ақын
жырының ең соңында:
Ақын боп туып өз ... ... ... ... ... тастауым керек онда мен!
Осы бір бейнелі өлеңнің ішінде өлкенің бүкіл ажары да, арманы да, оның
бойындағы қуаты да ... ... ... бірге ұлы сазгер Шәмші мен өзі
сияқты құдыреті ... ... ... ... асыл ... ... жер ... екіншісінің бұрымын жердің айдарындай жел
естіріп, өздерімен бірге қуанып жатқандай әсер тастайды. Және ... ... ... ... өрімі, сол жердің құнарлы құбылысын аударып-төңкеріп
жатқандай ... ... ... Бұл ... бір сәт ... сол өңірдің
демалыс тынысын беріп жатқандай. Келесі жырында ақын осы ... ... ... ерке осы ... ... көк ... екен көкірегін түгел өрт қылып.
Құс Жолы мұнда аңдамай келіп шашылып қалған сияқты
Мұнаралардың заңғарбасына соқтығып...
- десе ақын ... ...... ... ... Ал ... ... найзағай отын шашқандай сезімге бөлейді:
Көзім менің!
Жатырсың жырақты ашып,
Қызыл гүлді барады қыр ап қашып.
Жиырмасыншы ғасыр жүр Маңғыстауда
Мұнаралар басына шырақ тасып.
Қалайша мен ... тұра ... ... ... ... ... қара ... төбемде тайғасы Мұнараның...
- дей келіп, өзінің көкірегінен ... ... ... ... мен ... ашты ма ... осынау тасқын әлем.
Күн көтеріп барады Маңғыстауда
Мұнаралар аспанның астыменен...
Ақын ойын сөз-көрпіші сиқыршының ... ... ... табиғи шырын шырышы әр сөзді тастай бекітіп,
өрнекті үні ... ... ... мақпал шапан боп құйылып ... ... жаңа ғана ... ... ... ішкі дәйегінен от өріп,
айналаның ... ... адам ... етіп ... ... ... тұрғызып, жасаураған өмірді жасандыра жайнатып
тастағандай әсерге ... Дала ... ... ... жайнатып,
жұмысшы қолының құдыреті қуатына ерекше жан бітіргендей ... мін жоқ. ... ... өзін ... жұмыс істетіп
қойған соң оған не дауа. Осынша жұмақ өлкенің енді күмбірлеген үнінестіп
көріңіз:
Қателессең ... ... ... ... екен Адайлар.
Шақыртып алып ару қыздарын сонан соң
Бармағында от ойнар.
Күй сұрайды екен атойлар.
Тарттырады екен сен тартқан күйді ... ... ... ... енді шыдамың жетсе төзім бақ,
Өлгенің жақсы, қайта ... ... ... ... құдағи,
Ал анау қыздың жанарындағы от қандй!
Жүректен есмес, мына күй
Саусақтан шығып жатқандай
- деп ақын ... ... ... өзінің көркем тілмен өрнктеген
күмбезіне, даланың самал сәулесін ... үн ... ... ... Бұл ... шынында да майталман лирик ақынымыз Қуандық ағамыздың
айтқанындай күдері жалдың көтеріліп жасыл жоталана дөңбекшіген бір ... ... ... ... ... ... ... әбден жеткендейқуанарыңды
қайтерсің. Осы жерде біз, ... ... шаң ... ... ... Есенбай лебізіне жүгінбеске әддіміз жақ: «ХХ
ғасырдағы қазақ лирикасына ... бір ... ... ықпал еткен Төлеген
Айбергенов өлеңдерін көк пен жерді ... ... ... өте ... ақ ... ... жөн ... Ол нұрдың аты-адамзат ... ... асыл ... ... ... ... ... терең бастауына
телегей жыраулар дәстүрі мен ... һәм ... ... ... ... ... ... бар ішкі сырынақтарып. Бұл сөздің өте тауып
айтылғанында сөз жоқ.
Сонау бір заманда осы Жетісу ... ... ... атына көл-көсір
теңіздей толқып, мұхиттай ыңыранып айтқан ... ... ... ... ... қай заман болмасын теңдесі болмаған ... ... де ... ... Ол ... сөз теңізіндегі барша қазағымен
мақтанған сара жолына ештеңе де жетпегені жалғыз тәңірге аян. Ал ... де ... ... деген көл-көсір сағынышының ... ... жыры да ... ... ақын ... бәрі де
алдымен өз ұлтын, содан кейін барып барша ... ... ... елге аян. Бірақ Төлегеннің жырындағы айиылған сағыныштың
сағымды әлеміне ... ... та ... бұл ақын ... ... жер бетіне бір соғып өткен құбылыс десек болғандай. Содан да
болар ол өз жырның ... ... ... кеткендей, және оның сол бір
жансыз мүрдесінің айналасында ... ұлы ... ... ... ... алып ажалға араша түсердей шырпыр қағуында да үлкен мән
жатса керек. Бұл ... ... ... ... ... білдірсе керек.
ІІ. Ақын поэзиясының көркемдік өрісі
2.1. Өлең құрылысы
Біз шығармаларының көркемдік ерекшеліктерін зерттеп отырған ақын Төлеген
Айбергенов – ... ... ... беті ... дәстүр мен жаңашылдықты
ұштастыра білген, тіл қолданысы ерекше талантты ақын. Оның өлең-жырларында
қазақтың оралымды да бай ... ... ... мол да ... ... әсіресе поэзиялық шығармаларда дауыс ырғағының (и н
т о н а ц и я н ы ң) ... ... ... ... өлең ... ... ... құны білінбей, ондағы ой-пікір бұлдыр тартып, әсері бәсеңсіп
қалады. Осы ретте өлең ... ... ... ... ... ... оқылған кезде дауыс ырғағын қатаң қадағаулады талап
етеді. Ақынның «Аруана – ...... ... т.б. көп ... ... ырғағын үзіп алмай, әр жолын бір деммен оқып ... ... ... жер» атты ... ... ... жазылса да желдіртіп оқып шығуға
көнбейді.
Әдеби шығармалардың ажарын келтіретін тағы бір нәрсе – дыбыс қайталаулар
арқылы шығарманың акустикасы күшейіп, оған ... ... ... ... ... теориясында а л л и т е р а ц и я және а с с о н а н ... ... ... ... көп ... бөлген Төлеген бұл тәсілден
өнімді пайдаланған. Оны Төлеген өлеңндерінің әрқайсысына да ... өз ... ... өте көп пайдаланған. Ақынның
қаламгерлік қуатын танытатын бір тұс – осы тәсілмен жаңа сөздер ... ... ... ... Айна көл, ... сәби тал, өр сулар, батыр
сулар, қара зергер түндер» деген ... ... ... ажар ... ... ... ... құралдарының бірі – т е ң е ... өз ... ... ... ... ... ... әсерлі ету де – автор талантының мықтылығын көрсетеді. Бұл
жағынан алғанда Т.Айбергенов өлең ... ой ... ... түсу ... көп қол ... Оған ... «Жез шегедей, ақ шекердей, ... ... ... ... да ... түрлері өте көп. Оның бірі – ауыстыру немесе м е т а ф о
ра.
Т.Айбергенов ... ... ... ... көп ... ... – күн, ойы – өзен күмбір-күмбір тасыған, мен – марттағы
найзағай күркірімін» т.б.
Құбылтудың тағы бір түрі – к е й і п т е у. ... ... ... бұл ... ... шығармаларының көбінде дерлік қолданылып, оның
қарымды да ... ... ... ... сыр-сипатын жарқырата
көрсетеді. Айбергеновтің кейіптеуді кең ... ... – Абай ... ... үнемі даму устінде екендігінің жарқын мысалы. Кейіптеуге
ақынның «Шетсіз-шексіз кеңістікті жыр ... ... ару ... ... атты ... ... дәлел.
Құбылтудың тағы бір түрі – п е р н е л е у. Бұл ... ... ... ... Біз ... Т.Айбергеновтің «Есек пен
сауысқан» атты өлеңі арқылы айттық.
Ой-пікірді тұспал арқылы жеткізуге мүмкіндік ... ... түрі – а ... а р л а у. Ойды ... осы бір ... де қиын ... жазылған
өлеңдер Т.Айбергеновте баршылық.
Т.Айбергеновтің шығармаларында елеулі орын иеленетін «Сыр», «Ақ ... ... ......... «Бір ... бар»,
«Қызғалдақ дәурен» атты символды пайдаланып жазылған туындылар.
Ақындарды ұзақ сонар баяндаудан құтқарып, ... ... қықа да ... ... ... құбылтудың түрі – а л м а с т ы р ... алып ... ... үлкен жетістіктерге жеткен ақын. Оның
алмастыруды қолдануы өзге ақындарға тіпті де ұқсамайды.
О, менің ... ... т о п ы р а ғ ы ... ... ала ... ... ... сөзді «туған жерім» немесе «өскен жерім» деп
алса ақындық шеберліктен бұрын өлеңнің әсерінен түк те ... еді. ... ... ... ... ... – өлеңнің эстетикалық
құндылығын тіпті көтеріп жіберген «Топырағым» деп ...... ... ... ... ылғи бірсарандылықтан құтқаратын әрі сөзді айшықтай
ажарлауға үлкен мүмкіндік ... ... түрі – м е г з е у. ... ... де өндіре жазған. Оны ақынның көптеген туындыларынан көруге
болады. Мәселен, «Тұр әне ... бел, Шөл ... су ... ... ... ... қара көздің байлап бердің» сияқты ... ... мол ... ... ерекше бір өткірлік үстейтін, оқыған жанды селт
еткізбей қалмайтын құбылтудың түрлері де бар. Олар к е к е с і ... м ы с қ ы л. ... да ... ... сирек те болса
Төлегеннен табылады. Онв ақынның «Сермегенге қызық көп қой ... ... ... ... кезедседі.
Сөзге ерекше бір күш ... ... ... бір ... ... түрлері – ұ л ғ а й т у және к і ш і р е й ... Бұл ... ... өте ертеден фольклорлық әдебиеттен бастап
қолданылып келе жатқан құбылтудың түрлері. Қазіргі қазақ поэзиясында да ... ... ... кең өріс алып ... ұлғайту мен кішірейтуді профессионал әдебиет ... ... ... ... ... ақындардың бірі ... ... ... ... ... алып тұжырымдадық.
Мағыналық жағынан ұлғайту мен кішірейтуге өте жақын тұратын құбылту түрі-
г р о т е с к. ... ... ... рухы мен ... ... ... ... іш тартады. ... ... ... өте көп ... әрі ... бұл тәсілмен жазған
туындылары – әсірелеудің су жаңа түрлерін ... ... игі ... Біз ... ... «Жалғыз тал қауырсын», «Аналарым»
атты өлеңдерінен қажетті шумағын алып ... ... ... ... ... одан әрі әсерлі ете түсуі үшін а й ш
ы қ т а у д ы ң рөлі өте ... бір түрі ... ... бәрі де ... кездеседі. Көбіне лирикалық «мен» арқылы сөйлейтін
Төлегеннің талант қуаты осы ... ... ... ... арттырып, ойды тереңдетуге үлкен ықпалы бар
қайталаудың барлық түрінен де ... өте ... ... ... біз
жоғарыда жай қайталаудың үлгісі ретінде келтіріліп кеткен ... ... төрт ... ... ... ... Осы ... «сағыныш» сөзі және
онымен түбірлес сөздерді қосы есептегенде 41 рет ... ... ... де ... бір ...... ... ашуға қызмет етіп
тұрғандықтан өлең мазмұнына да, әуезділігіне де үлкен ... ... ... осындай шеберлікпен қоданған Т.Айбергенов үлгісі – бұрын-сонды
қазақ әдебиетінде бола қоймаған сирек құбылыс.
Т.Айбергеновтің өлең-жырларының поэзиялық қуатының ... ... ... ... әр түрінен жаңа үлгілер жасауында деп білеміз. Әсіресе,
шендестіруді ... ... ... ... ... ... табыстарға
жеткен.
Т.Айбергенов шығармаларында басты орындардың бірін иелейтін көркемдік
тәсілдердің бірі- ... Т ү й д е к т е у және б а я у л ... у ... ... қай түрі де ... өлеңдерінен ерекше танылады.
Мұны Т.Айбергеновтің «Жиырма бес» циклындағы «Жалғыздық» атты ... ... ... ...... ... ұқсамаудың үлгісі. Иә, ол
туралы сыншы, ғалымдар ішінара болса да ... жүр. ... ... ұқсамау
сонда деген не? Мәселенің бұл жағына тереңдей қарайтын болсақ, Төлеген
жырларының асқақа рухы қазақтың ... ... от ... ... ... үндеседі екен. Берідегі отаншылдық сезім ширығып тұратын Махамбет,
Дулат, Қашаған сияқты адуын ... да ... аз әсер ... Оған осы
ақындар мұрасы мен Төлеген өлеңдерін салыстыра отырып әбден көз жеткізуге
болады.
Т.Айбергенов поэмасының түп ... ... ... поэзиясынан нәр
алған деген пікірлердің тууына ебепші ... ... осы бір ... ... ... ... бола ... да, Төлегеннің өз ақындық,
әседік әлемі бар. Ол әлемді жасауға ақын ... ... ... ... ... ... ... құштарлық, ерекше нәзік сездар
қатысады.Міне, осы араға келгенде Төлеген поэзиясы әлгі ... ... ... өз ... отау тіге ... ... көркемдік құралдарынан
пайдалануы да, образ жасау шеберлігі де, логикалық ... ... ... ... ... тән көрініс таба бастайды. Міне, ... ... ... шын көрінісі енді басталады. Ендігі ... ... тек қана ... ... тән ... рух ... тіл өрнегі, өлең құрылысы тарапындағы ізденістері арқылы өз ... ... бет ... ... оның ... ... ... өкілдері, қазақ профессионалдық әдебиетінің даму, қалыптасуына ... ... ... ... ... бар. ... ... қалыптастырып кеткен
ақындық дәстүрлер бар. Ол дәстүрлердің асыл қасиеттерін ... ... ... соң өз ... ... ... одан әрі ... дәстүр
қалыптастыруға дейінгі аралықта қанша табанды ізденіс, қанша ақындық төзім-
қуат керек?!
Т.Айбергенов – қазақ ... өлең ... ... ... ... ... Бұны Төлегеннің формалық ізденістері байқалатын
өлеңдерін зерттей отырып байқауға болады. ... ... ... ... ... бастаған сияқты.
Өлең ырғағы тіптен жаңа, ұйқасы 5 буынды сөздерден құралған. Сонымен
қатар өлең өзгеше интонациямен ... ... ... Өйткені бұл өлең –
силлабо-тоникалық өлеңнің ... Ал, ... ... – ырғақ пен
шумақ, тармақ пен бунақ – бәрі де буын мен ... ... ... ... өлеңге Қасымнан кейін қол созған ақын – Төлеген.
Бұны орынды ескерген ... ... ... ... та: «Меніңше
тоникалық немесе силлабо-тоникалық өлеңді Қасым Аманжоловтың, ... ... ... ... ... күні ... бірі қолданып жүрген 5 буынды өлең ұйқасын толымды ұйқас
түрінде алғаш пайдаланған да Т.Айбергенов еді.
Жапырақтардан / тіл ... / бала ... / ... ... / тағы да / ... / 13
Медеудің мынау / үкілі басы / бұрқырап / 13
Сапарын тартты / ... / саз ... / ... ... 13 буынды өлеңге 5 буынды ұйқас сөздерді қолдану
арқылы ... 13 ... ... жаңа ... ... ... 13 буынды өлеңнің ұйқасы 3 буынды болып келіп,
бірінші бунвғы мен ... ... ... ... 5 буынды
сөздерден құралып, үшінші – ұйқасқа түсетін бунағы 3 буынды ... ... ... 3 ... өлеңнің бірінші бунағындағы сөз 5 буынды, екінші
бунағындағы сөз 3 буынды, ал үшінші ...... ... сөз ... ... ... ... жасаған бұл өлең формасы – ... ... ... ... ақындардың өлеңдерінде кездеседі. Бұл – Төлеген
жасаған форманың ... ... ... Т.Айбергеновтің өлең құрылысы бойынша ізденістеріне өте ертеден-ақ
назар аударыла тұрса да, жоғарыда біз айтып ... ... ... ... ... ... ... келе жатыр.
Төлеген Айбергенов – өзіндік жыр жазу мәнерімен, дарын құдіреттілігімен
поэзияда дара тұрған ақын. Оның ... ... ... ... ... ... да, өлең ... әкелген жаңалығы да – өз
алдына үлкен бір ақындық, әсемдік әлемін ... ... ... жинақтай отырып қолданудың жаңа түрін ... ... ... ... өлең ... ... жаңалықтары – оның
реформаторлық қасиетке ие талантты ақын екендігін танытады. Сондықтан
қазақ ... оның ... ... ... Айбергеновтің ақындық орны
әрқашан да ерекше.
2.3. Көркем бейне, образды айшық.
Қазақтың дарынды ақындарының бірі ... ...... ... ... болмысын терең түсінген. Оны Төлегеннің мына бір ... ... ... ... – адам ... ең алыс түкпірлеріне дейін
шымырлап-жаңғырып, шулап-буырқанып жететін ең сұлу жан ... ... ... ... ... ... ... көркем бір шежіресі. Адамның сол
ішкі жан-дүниесінің шынайы адал сыры жайлы бүкпесіз ақтарыла ... ... ... ғұмыры шексіз». Ол өлеңге осындай талап қоя отырып, өзі
де сол талап биігінен көрінген ақын. Академик ... ... ... зер ... лирикалық кейіпкер (қаһарман) лирикалық өлеңдерде
көрініс ... ... қиын ... ... ... ... ... – ой-пікірі, сезімі, өмірге көзқарасы лирикалық ... , ... ... ... ... жасалатыг адам бейнесі.
Лирикалық шығармалардың тууына ақынның өзінің сезгені көргені әсер ... ... өз ... ... ... бір ... лирикалық кейіпкері
– ақынның өзі деуге болады.
Төлеген Айбергеновтің ... өр ... ... ... ... ... жүректі өзгеше жаралған жанның мінезітанылатын, сонысымен оқырман
назарын өзіне ... ... ... ойды ... ... ... – белгілі бір дәрежеде өзіне ... ... ... ... әлгі ... оның ... қаһарманына
да тән. Сондықтан Айбергенов өлеңдерінен үнемі нәзік сезіммен адал сөйлеп
тұратын қаһарман сөзі – ... ... ... ... ... ... мынау Ата – Жердеймін.
Жанымның отын маздатып,
Түнде де дамыл көрмеймін.
Қалғыма, ... мен ... ... ... ... ... лирикалық қаһарманының сөзіне шүбәсіз сенесің.
Ақынның лирикалық қаһарманы қайда жүрсе де, не туралы жырласа да, ... ... ... ... ... Мейлі ол Түркістанға барып
тарихымыз туралы тебірене ме, Қарақалпақ жеріне ... ... ... ... ... ... ... сапар шегіп жасампаздықты көріп қуана ма,
Семейге ... ... ... ... бас иіп ... ма, - бәрінде де ... ... ... ой ақын ... ... ... ең басты қаһарманы –сағыныш. «Сағыныш» атты өлеңінде
дәстүр жалғастығы да, жаңашылдық та, өлең формасына әкелген жаңалық та ... ... ... ... ... - ... ... ең биік ұғым, ең биік қасиет. Дүниеде
өлең пайда болғалы бері сағыныш туралы жазылмаған жыр жоқ, ... ... ақын ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетінде осы бір Сағыныш атты құдыретті сезімнің мән-мағынасын ашып, оны
терең философиялық категория дәрежесіне көтерген ақын – Төлеген ... ... ... ... – қазақ әдебиетінде Т.Айбергеновтің «Сағынышы»
бұрын ондай дәрежеде белгілі бір тақырыптың мән-мағынасын ... ... ... ... өлең де, ақын да жоқ. ... ...... осы
бір адам бойындағы қасиетті сезімді ... оны ... өмір ... ... оның болмысын табиғи заңдылықпен ұштастыра бейнелеу арқылы
ашады. Осының бәрі өлеңде шынайы да шамырқанған сезіммен ... ... ... үдей ...... ... ... әсерге бөлейді.
Сонымен, Т.Айбергенов шығармаларының гауһартасты «Сағынышы» ... ... келе ... ... Төлеген бұл төрт циклден
тұратын классикалық туындысын жазуы ұзақ процестерден соң ... ...... қара ... ... – Ж.Саин. СМәмбетов сияқты
дарынды ақындар шығармашылығында біршама ... бұл ... ... түсті. Төлеген «Сағыныш» жырын жазғанда бұл ... ... ... ... ... ... ... Сағыныш атты ұғымның
бүкіл мән-мағынасын ашып, оны биікке көтерді. Және белгілі бір ... ... ... ... рет үлкен табысқа жетті. Сонымен қатар
қазақ жырына алғаш рет жаңа өлең түрін дүниеге келтірді.
Ол оқушысымен әр кездескен сайын ... ... ... адамдар, айналайын, туғандар,
Жалғыз минут тыңдандар!
Мен сендерге көп болды сыр ... ... ... өрт менің!
Шартарапқа жүрегіммен жүз аттап,
Бұрын мұндай көрмеп едім ұзақтап.
Бір сағыныш мәңгі-бақи дос еткен,
Қазір мені жұлып алды төсектен...
Оның қай жырын оқысаңыз да ... ... сазы ... ... жерге деген
сағыныш, достарға деген сағыныш... Шыңдап келгенде, бұл сағыныштың бәрі ... ... ... бара ... ... махаббат.
«Құмдағы мұнараларда» өртеніп сүймей отырып жазылған бірде-бір өлең жоқ.
Қажет жерінде қатігездік пен қаталдықкерек, ... ... ... ... сен ... ... ... теңіз де сенің тебіренбес жастық
шағындай,
Бұлбұлдың даусын есіте алмайсың
бауларға кірсең сағынбай
Сағынбай барсаң таулар да ... ... ... мүмкін дүниені мынау кеткен екен деп тас
қаптап.
Бұл – ақынның суреткерлік кредосы. Сағынбай тұрып ... ... ... Ол үшін қаншама ерлік, қаншама кеңдік, қаншама рухани байлық керек.
Бірақ, ондай ерлік, кеңдік, байлығың болмаса ақын боп ... ... ... ... ... ... ... табиғатқа деген
ұланғайыр махаббаты оған өмірдің, адамдардың, табиғаттың ұланғайыр ... ... ...... ... құлпын ашатын жалғыз-ақ кілт. Бір
ғана «Дала кешіндегі көріністер» атты поэтикалық картинаға зер салалықшы.
Жылқышы ағады белдерден,
Табынын шұрқыратып.
Мама қаз ұшады ... ... ... ту ... ақ орда ... ... ауыздығымен
алыстырып
Сағымнан сүңгіп өтіп,
Бұлақтар шыны ... ... ... ... ... ... шұлғып желге сирек.
Бағандар келеді жұлдыз
құлақ
Аспанды жерге сүйреп...
Қанжардай ... ... ... жақ нұр ... күнді қызылшақа
Батырды құмға аунатып...
Бір ғана ... ... ... ... ... ... екі шумағының
бойындағы бейнелі суреттердің өзінекөз тасатаңызшы: табынын ұрқыратып,
белдерден ағып бара ... ... ... ... ... ұшып ... мама қаз, сағымнан сүнгіп өтіп бара жатқан тұлпарлар, бұралып сыңғыр
етіп, шынааяқ қағыстыратын бұлақтар... ... ... ... ... ... ... рет ... кезедестіріп отырмыз. Бір өлеңде
қаншама соны образ, тек Төлеген байқаған соны деталь, соны ... ... бәрі ... ... тапқырлығынан ба? Әлде бұл тек ақынның
асқақ шеберлігінң ғана жемісі ме? Жоқ. Ең алдымен, дүниеге, ... ... ... еш ... де ... ұға, ... ... алмақшы емес. Екіншіден,
көк жиекке көз жұмып қарайтын марғау тоғышарға мұншама тапқырлық, мұншама
шеберлік ... ... Бұл ... ... ... тереңнен табысып
жатқан махаббаттың әуені, ғашық ... ... ... ... ақын ... ... ... тауып алатын, аспаннан түскен батпан
құйрық байлық емес: ол да – суреткердің азаматтық ... ... ... ... соны ... соны ... ... деген ыстық
махаббаты бір сот суып көрмейтін, жаны алапат ... толы ... ғана ... ... ... ... Даланың бір ғана кешінен
осынша сұлулық, осынша ... ... ... ... ... ақын ... осы кемеңгер кең далама
Айналып кетсем бе екен,-
десе, мұны артық мақтаныш, әсіреқвзвл сөз деп емес, ақын ... ... ... рухтың шынайы шындығы деп қабылдаймыз.
Егер тап мол ақын:
Жолығар болсам қайта мен
Тағы бір ... сол ... де ... айтар ем
Жалғыз-ақ тамшы моншақпен,-
десе, оған да сенесіз.
Төлеген дүниеге асқақтап қарамайды, асқақ қып жырлайды. Ол ... өмір ... өз ... өзі ұрғылап желпіне сөйлемейді,
адамдарды бауыры боп, аймалап, табиғатты перзенті боп ... ... ... ... ... ... тауып алып, серпіле
жырлайды. Сондықтан да, оның ... ... ... сағыныпкөрген
досыңның сырларындай шынайы естіледі, қанша өр,қанша ... ... ғой деп ... ... ... ... махаббаты әншейін абстракция емес,
нақты, өміршең махаббат. Мысалыға оның ... ... ... ... ұл ем. ... ең үш тамаша елік,
Төртеуміз бір әкенің баласы едік.
Төрт тағдыр қайғысы мен қуанышын,
Өстік біз бір ... ... ... ... күндер сыр ақтарып,
Қалдым мен қоштасарда бір-ақ танып,
Таралып шартарапқа жолдар шықты.
Сендердің бұрымдарың ... ... ... ұзатылып,
Қатыгез қимастықты қыз аты қып.
Сан түндер сағынышым көз ... ... ... жүз атылып,
Деді әкем: «қиын болды-ау, қарағым-ай»,
Жан көкем, жадыратшы қабағыңды-ай.
Мен үйде жалғыз қалдым, мергендердің
Қосына тастап кеткен қарауылдай.
Жүректің өзінен үзіліп түскендей осы бір ... ... ... ... ... ... – ошақ қасы жырларының қатарына қайтіп ... ... ... шық ете ... шын сыр. Мұны өзге ... ... ... күлді-көмеш шындығына қарай сүйрелеу жоқ, адамның асқақ болысына,
бауырға деген, адамға деген қаяусыз махаббатқа шақырады.
Гуманизм – махаббат; адамдық болмысты, адам ... адам ... ... сыйлау. Т.Айбергеновтің Ғарифолла Құрманғалиевке арнаған циклі –
қазіргі қазақ лирикасының азын-аулақ шедеврлерінің бірі. ... ... ... ... ... ... өлеңдерді күнде оқимыз.
Мұнда бір асқақ өнерпаздың екінші ... ... ... ... махаббаты
жырланған. Егер арнау өлеңде арналып отырған кісі құдай да, арнап отырған
кісі құл болса, ол екі ... ... ... ... ол ... ... ... Т.Айбергенов циклінде ондай етек жалар
жалған құлшылық атымен жоқ.
Мұнда ... жоқ, ... ... ... ... атып жүрсің-ау таңша алуан,
Аяулым менің, мен тумай жатып ән салған.
Мұнда – көлгірсу жоқ, адал махаббат ... ... ... ... ... ... ... мен!..
...Ғарекен бе екен деп каламын кейде мен,
Көктемдегі қаңқылдап ұшқан қаз даусын.
Мұнда әнші еңбегін түсіну, ұғып қадірлеу бар:
Мен ... ... ... ару ... ... құлатып алатындай.
Мен бейне көктемнің қырларында
Шалқамнан жатқандаймын тырна санап...
Мұнда - әннің өзі, оның өшпес әсері бар:
...Әсерлі ән көтерілгенде көз ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік... Төлегеннің ойынша,
поэзияның табиғаты да – ... боп өмір ... оңай ... болу бұл өзі ... барлық
жараның.
Көкірегіңе құйып ап әлемнің асқақ бар әнін,
Қосудың арпалысы бұл тоғыспас
жолдар торабын.
Нахақтап күйіп баратса нұрлы күн ... ... ... ... ... үшін ... күнәсіз мынау
дүниені,
Жамау қып басу өзіңді аузына барлық
жыртықтың.
Төлеген толғауларындағы сағыныш сазына, ... ... ... бойлаған
жан бұл жерде тек қана ақынның жеке бас сезім иірімдерімен шектелмей, ... бас ... ... ... ... кешегі ел айырылған жылдардағы зар
заман жаңғырығын аңғарған ... еді. Сол ...... ... ... ... кер ... дауылынада қақпақыл болған қазақтың бір ботасының
боздауын естілгендей болар еді: ... жасы ... ... ... ... аруана – жүрек ақын бейнесі көз алдыңызда көлбендер ... ... ... ... сағынышыбақсақ, ел мен жерге сағына қауымқан
ақынның күллі қазақ ұлына деген жүрек-жарды тарихи ... ... ... еді. ... ... ... ... жеріне тартып отыратын аруана –
бауыр дүние» ел мен ... алыс ... ... ата ... ... ағылған
сағыныш көші екеніне көз жеткізер еді. Егер, ... ... ... ... ... жерінен Қарақалпақстанға жер
аумағанда, балауса ақын ата-жұрттан алыста жүріп қалыптастағанда, жүрегін
алыс ... ... ... сағыныш сормағанда, кім біледі, мүмкін
сағыныш тур ... ... ... ... осынау Төлеген толғаулары
өмірге келер ме еді, ... пе еді, кім ... жер ... ... ... ... ... маған осынау ақ жүрегіңмен қымбатсың.
Бірақ мен оны жыр қылып қалай жаза алам,
Жетер ме адам сөзі ... ұзақ ... үшін ... жер, сен деп қайғыра алмасам тағдыр
да мені
бай қылмас.
О бастан саған ынтызар аруана тектес
ұл ... ... ... ақын ... да ... таппай қайырылмады.
Әрине, Айбергенов талантының басты құдіреті Төлегеннің адамға, жақсылыққа
ғашық жүрегінде, баршаны бірдей құшағына алуға дайын тұрған дархан жанында,
тиген ... ... ... ... ... ... ... сағына білген аяулы ақынды ... да ... ... ... ... күту - азаматтық белгісі. Ерте кеткен ерлерді ескеру
– елдік белгісі. Айбергенов ақын қазақ жырындағы жалпы ... ... ... оның ... күту, осынау жұлдызды жыр жампозын ұлықтау осы күнге шейін
жалпыұлттық ... ала ... ... ... ... әлемнің құрметті ақынына айналған Төлегеннің
ғұмыры қысқа болса да, өлеңі мәңгілік. Төлеген жырын жаттап ... ... ақын ... ... пен ... ... аңғармау мүмкін емес...
Әбіш Кекілбаевтің «...Т.Айбергенов творчествосы – өлімді жеңіп ... ... ... - ... ... еріксіз қайталағымыз келеді. Және оның
өлімді жеңгенінің бір ... оның ... өз ... ... қазақ
топырағындағы бауырларының көкірегінен орын алып, жүрек сөзі боп төгілуінде
болса керек. Оған қоса Арғы ... ... ... ... ... ... ұланына айналуы, тағы да бір үлкен қасиет деуге
болғандай. Ақтөбе мен Айбергеновтің айы ... туып ... одан ... не керек.
Жастай кеткен жасын ұлдарына жаны ашып, қатты күйзелген жанның бірі,
барша әдебиетіміздің ... ... ... ... бір туар ... бірі – Ғабит Мүсірепов ағамыздың өзі, Төлеген көз ... ... ... ... тұрып: «...Амал бар ма, біз, ... ... ... ерте айырылдық. Олар – Абдолла, Баубек, Төлеген», - деген екен.
Бұл ұлы жанның аузынан жай ... сөз ... ... ... ақын нағыз жігіт шағында кеткенмен қазақ жыр ... де, ірі де, асыл да ... ... боп ... ... ... – қазақ әдебиеті атты алып сөз мұхитына ... ... ... ... ... жыр-арналарының бірі. Оның шығармашылығы – қазақ
өлеңінің даму қарқынын тездеткен, әдебиетке үлкен бетбұрыс әкелген ... ... Ол ... ... еніп, бар-жоғы 10 жылға жетер-жетпес
уақыт қалам тербеді. Соның ... ... ... сөз ... ... ... ... арналы да, ойлы. Жаңашыл да жасампаз ақын
екенін танытты.
Т.Айбергенов – ... де ... ... ... оның ... – аоәзияда. Сондықтан да ол өзінің қаламгерлік шеберлігін, дарын
қуатын поэзияда байқатты. Осы ... – ақын ... ... ... ...... ... көптеген мазмұндық және
түрлік жаңа үлгілер әкелген ақын. Оның лирикалары – сан түрлі тақырыптарды
қамтып, ... ... ... ... ... ... ... танытқан поэзия үлгілері.
Бұл еңбегінде Төлеген Айбергеновтің лирикаларының тақырыпты қамту
қарымы, лирикаларының идеялық-көркемдік дәрежесі, ... ... ... ... ... ... бейнесін сомдау шеберлігі сияқты
мәселелер қарастырылды.
Ақын өлеңдерінің өзіндік ерекешеліктерін образ ... ... ... ... ... жаңалықтарын, көркемдік тәсілдерден пайдалану деңгейін
анықтауға күш салдым.
Қазақ әдебиетіндегі үлкен бір тұлғалы ақын Төлеген Айбергеновтің ақындық
мұрасы – әлі сан ... ... ... ... ... ... орнын анықтау, мұрасының құндылығының жан-жақты зерттеу – ... ... ... соңғы жылдарда дамуына ерекше ықпал еткен Төлеген
Айбергенов ерекше орны бар, ... ... ... ... Оның
шығармашылық мұрасының арнайы зерттеу объектісіне айналып отырғанының басты
себебі де осы.
Пайдаланған әдебиеттер
1. ... С. ... ... ... ... ... Т.1 – Алматы: Раритет. 2007.-504б. – «Алтын қор» кітапханасы.
2. Аруақты ... ... ... Ә.// ... – 2004. -№3. – 12б.
3. Айбергенов Т. Арман сапары – Алматы, 1963 – ... ... Т. Мен ... ... ... ... – Алматы: Раритет, 2005. –
191б.
5. Айбергенов Т. Құмдағы мұнаралар:Өлеңдер – Алмат: Жазушы, 1968 - ... ... ... Өлең/ Шаханов М.// Жалын. – 2007. № 3 – ... ... етем ... ... ... ... И.// Таң-
Шолпан – 2006.- №5. 59-61б.
8. Әке рухымен сырласу: ... қызы ... ... ... С.// ... – 2004.- № 3. 17-19б.
9. Әкем өмірден өтіп кетсе де, ... ... ... ... өмір ... С.//Жұлдыздар отбасы.- 2008. - №21 – 18-20б.
10. Біздің жігіттер. Бір ... ... Т.// ... ... ... №21. – ... Ерімбетов М. Үш ақын: М. Мақатаев, Т.Айбергенов, М.Отарәлиев - Өркен –
1992 – 17 ... ... ... С. «Мен ... ... ... Т.Айбергенов туралы/
Егемен Қазақстан – 2007. 7 наурыз.- 6б.
13. Жан еді өлең үшін дара ... Т. ... ... ... ... 2007.- ... ... мен түндер: (Ақын Т.Айбергеновтің жұбайы Үрнисаның әңгімесі)
Төлегенұлы Ш.// Zaman Қазақстан. – 1996. – 9 ... ... ... ... ақын ... ... жыр-көшімен сырласу:/
Ақын Т.Абергенов туралы/ Оспан С.// Жалын.- 2007- №3. 25-31б.
16. Мен сені көргем. Сыр. Сені ... ... ... Парасат –
2009. - №12. 16б.
17. Мен білетін Төлеген: Т.Айбергенов туралы бір үзік сыр// Асабаев ... – 2007 - №3 ... ... М. ... тұрған алдына Айбергенов/ Ақын Т.Айбергенов туралы//
Жалын – 2007 - №3. 19-24б.
19. Оқымайтын өлеңін жатқа айтатын: (Т. ... 60 ... ... Zaman Қазақстан. – 1997 – 20 маусым.- 12б.
20. Өлеңдер: ... ... Қос ... Қаратау. Бір тойым бар/Т.
Айберегнов// Жалын. – 2004- №3 – 8-11б.
21. Сағыныш: Ақын Т.Айбергеновтің 60 ... ... ... ... ... ... – 1997. – 26 ... Сен мені ізде, аяулым!: Өлеңдер/ Т. Айбергенов// Жас қазақ. – 2007 – 9
наурыз – ... ... ... ... барлық құс біткен: «Ақын Т. Айбергеновтің
шығармашылығы туралы)// Жалын. – 2004. -№3. ... ... тойы ... (Т. ... 60 ... ... ... Көкшетау. – 1997. – 25 ақпан – 7б.
25. Төлегенге оралу: (Ақын Т. Айбергенов туралы)/ Ерімбетов М.// Жас ... 2010. – 10-17 ... – 14-4б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Төлеген Айбергенов2 бет
Төлеген Айбергенов туындыларындағы лиризм66 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь