Ақтан Керейұлы

1.АҚТАН КЕРЕЙҰЛЫ
2.Ақтан ақынның шығармашылық өмірбаяны
3.Ақынның әдеби мұрасы)
        
        АҚТАН КЕРЕЙҰЛЫ
(Ақтан ақынның шығармашылық өмірбаяны мен әдеби мұрасы)
Жұбаназар Асанов,
филология ғылымдарының докторы.
Ақтөбе қаласы
Тамыры бағзы ... ... нәр ... сарыны қазақ даласына кең
жайылған ұлы өнер көшінің бір керуен басы ретінде сарыарқаға тегіс ... ... ... ... ... ... кеткен, киіз туырлықты
жұрттың түндігін жырмен тербеген Ақтан Керейұлы ... ... ... ... орынын ала алмай жүрген дүлдүл. Бұған не себеп? Хас өнердің
көгінде, халқының төрінде шалқыған ... ... көзі ... ... ... ... ... көп таңбаланбаған. ... ... ғана ... Ол да күл ... ... ... ... Ал, қанынан тараған ұрпақтары жайлы бірде – бір сөз қозғалған емес.
Немересі, ... ... ... ерте айрылып, Орынбор жағында ғұмыр кешіп
жатқанын ешкім біле бермейді де. ... ... 2010 жылы 160 ... ... ... ... ... батыс өңірінің XVII-XIX ғасырлардағы ауыз әдебиетіне
көз жүгірткенде белгілі ғалым Қ. Сыдиықовтан ... кете ... ... ... ... сүзе зерттеген ғалымның арқасында Ақтан аты да біраз
дәріптелді. Толғаулары жинақталып «Ақберен», «Бес ... ... ... - ай, ... - ай» сынды кітаптарға енді. Қабиболла ағамыздың соңында
қалған мол ... тың ... ... ... ... ... істі індетпей
тынбайтын әдетімізбен Қ. Сыдиықұлының жары Гүлшат ... ... ... ... ... ... жеңгеміз сыртына «Ақтан Керейұлы» деп
жазылған үш-төрт папка ... ... ... тың ... ... ... ... көзі тірісінде кітаптарына енгізіпті. Тек, «Ақтан
айтқан» ... ... ... олжаладық. Қабекеңнің меншікті
кабинетіне кірсеңіз сықап буылған «мешкей» папкалардан көз ... ... ... ... ... Кете ... Табын Жаңаберген ақындар
жайлы деректерге қол жеткіздік. Ақтан жайын Қ. Сыдиықұлынан ... ... ... ... Амал ... ... бар ... сүйенуге мәжбүрміз.
Бүгін де Ақтан турасында әдебиеттанушылар жазып жүр дейік, әйтсе де
терең ... ... ... ... елдігімізге сай жаңаша көзқарас
тұрғысынан анықтай түсер жерлері де ... Қара басы ... ... ... ... ... есімін қағаберісте қалдыру қанымызда жоқ
қасиет еді.
Сонымен, ... ... ... әлқиссадан өрбітсек, тамырын қалың Адай ... ... ... саңылақ, мырза халқының ырза көңілінен туған «жүйрік»
деген атқа ... ... ...... ... ... ... аймағын, оның ішінде
Маңғыстау, Кеңжылой, Жем, ... ... ... ... жайлаған қалың ел
ортадан оза шапқан өнерпаз жігіттерді ... ... ... «Бес ... ... қайқы» – жігеріне өнері сай жыршы, әнші, компазитор,
күйші, ақын... бойына ... өнер ... ... ... Жылкелді,
Әділ, Тастемір, Тұрсын, Досат сынды жеті дарабоз болса, «бес ... ... ... ... ... ... Қашаған, Аралбай: тұстас ғұмыр кешкен
сөз алыптары-тұғын.
Осы бестіктің бел ортасында тұрған Ақтан – дәуренінде ... ... ... ... «шұбалаң құйрық шұбар», тұстастарының көбі үлгі
алып, кейінгі буын дерлік өнеге тұтқан ... Жас ... ... ... Ақтаным,
Осылар еді тақтағым.
Осылай деп маған үйреткен,
Тарихтың ескі ақпарын, – деп Қашаған ... өзі ... ... шын мәнісінде осындай абырой - атаққа лайықты ақын еді.
ХІХ ғасырдың ... ... мен XX ... бас ... ... кешкен
ділмәрдің дақпырты Қазақ жерінен әрі асып, Орта Азия елдеріне ... өлең - ... ... әр ... әр ... жарияланғанымен
осы уақытқа шейін толық жинақталмай, зерттеусіз келді.
Атырау, Маңғыстау, ... ... ... Абыл бастаған ақындық -
жыршылық ортадан тәлім алып, осы дәстүрді дәріптеп ілгері дамытқан ... ... ... ... ... - ... санасына
сіңіріп, Еділ-Жайық бойына кең тараған Махамбет, Шернияз мұраларынан терең
сусындаған. Көнекөз жыраулар өнегесімен ... ... ... ... кезі
келген жерде төгіп-төгіп айтып тастап жүре берген, сондықтан туындыларының
көпшілігі ұмытылған.
Қ.Сыдиықов өз еңбектерінде былай деп ... ... көзі ... ... ... ... аласа бойлы, сары өңді кісі еді. Екі ... ... ... қолына жай ғана ұстап, өлеңді ... ... ... ... да ... не ... кезін көргенім жоқ»,
–деген еді». (Сыдиықов Қ. Ақын-жыраулар - ... ... 1974 ... ... ... қалжыңға қарымды, білегі қарулы болса керек.
Бірде ол ірі денелі құрдасымен белдесіпті. Дәу тұлғасымен ... ... ... ... ... ... «көтеруін көтердің – ау, ... мән бар ғой» ... ... ... ... ... да аяқпен түсіп,
ақыры үстіне құлапты. Астында ... кісі ... ... ... деп
бұлқынса, «үстіңде жатқан адам оңайлықпен астыңа түсе ме? Өзіңнің ... ... ... ақылың екі жоқ екен ғой» депті.
Шежіре кеуде ... ... ... ... ... хат ... көрінгені өз толғауларын қағазға түсіргенін қаламаған. Қайшыбай
қарт «жеті ... бірі ... Әділ ... ... – руы) ... айта
келіп, «Ақтанның жыр толғауларын Әділ жазып алғысы келеді. Ақтан: «Шырағым,
жыр-толғау ... өнер еді, ... ... айта ... жақсы. Айта
алмасаң киесі ұрады-ғой», – деп ... ... Әділ ... ... өзі ... ұстап, қалғандарын дастархан сияқты үлкен қағазға
жазып, бүктеп-бүктеп алып жүретін...»-дейді. ... Қ. ... ... ... 2006ж. 415-б.)
Бұдан ақынның өнерге таза берілгендігін байыптаймыз. Алла берген
талантты періштедей әлдилеген пәк жүректен ... сөз ғой бұл, ... де ... бас ... ... әнші, сазгер, әйгілі өнерпаз.
Ақтан Керейұлы (1850-1912) Маңғыстау даласын қыстап, Ақтөбе (Жем,
Сағыз, ... ... ... жаз ... ... ... ... Адайдың Жеменей Кенжесі, оның Қойсары ... ... одан ... одан ... ... үш бала: Жамансары, Ақтан,
Тұрғанбай.
Атасы Абдолла – ел аузында әңгімелері қалған айтулы сыншы ... ... ... ... ... азан шақырып, «Бұл бала ... ... ... ма, атын ... қойдым», – депті. (А. Келімбердиев. Ерлер есімі –
ел ... ... 2011ж. ... ... ... ... күн ... «ортаңқол» шаруа екен. Ағасы
Жамансары ... ... ... ел сыйлар азамат болыпты.
Анасы бес Жамбоздың (Бәйімбет) Айымы, Есенкөбек ... ... ... кіндігінен өрген ұрпақтары жайлы дерек мардымсыз. Ұлы
Бақтияр да ақын һәм діни ... жан ... Есек ... ... ... ... жүрген ақын
баласы Бақтиярды сол Абдоллаға мүрит етеді. Өзі қыс - ... ... ... ... ... ... ... тастап кетіп, жаз шыға соғып
ұлының жайын сұрағанда, ... ... да ... жақын, әркімді түрткіштеп
өлең шығарып отырғызбайды, жаныңа ерітіп өнерге баулысаң қайтеді?» десе
керек. Бірақ, ақын ... ... ... жөн ... ... Бақтияр
Абдолла Жаналыұлының тәрбиесінде діндар боп өседі. Хазіреттің шәкірттерін
қудалағанда ауа ... ... ... ... ... пана тапқан.
Бақтиярдың қызы Әмина сол өңірде тірлік кешуде дегенді естіп, арнайы іздеп
барып ... ... ... жасы 87- ге ... де ... ... селдіреген азғана қазақ шаңырағының ұйтқысы секілді. «Ақтанның
ұрпақтарынан менің ... ... мен ... ... ... ... Сағидолла, Хамидолла, Ғұбайдолла және мен – Әмина.
Ағаларым соғыста өлген шығар, анығынан бейхабармын. Әкем, Бақтиярды «молда»
деп Әділғазы, ... ... ... бір кісі (атын білмеді) үшеуін
қыстың күні ұстап алып ... ... ... ... Өзім 24 - ... ... жылғымын. Шешем Зейнеп. Руы ... Кәрі ... ... қызы... Ақтан атамның кемпірі осы Тәжі шығар... қайдан білейін.
Көп қиындық көрдік қой, ... есте не ... – деп ... ... ... ... ... қашқанына» күрсінері
сезіледі.
Ақынның өзі де ескіше хат ... Бұл ... ... стансасының
тұрғыны Кемал ақсақал оның көп ... ... адам ... ... ... ... ашқанын баян етті. (Кемал – «Жеті қайқының» бірі
Кенже Әділ Өтеғұлұлының баласы. 1928 жылы ... ... ... ... ... ... ... көбінен жоғары болса керек. Сондай
білімдар «өлең қуып жүр» дегенді естіп, Дүйсеке ... ... ... хазіретті іздеп келеді. Үй сыртында аттан түсіп жатқанын естісімен
Дүйсеке қарсы алмақшы боп, желбегейін жамылып тысқа шыға ... ... ... ... Екеуі босағада жолығып, біреуі табалдырықтан беріде, біреуі
әріде ... бере ... ... ... ... ... сықырлауыққа
сүйеніп ұйықтап кеткен адамша үнсіз тыңдап, өлең біте сала: «Апырай, ... деп жүр ... ... ... ... ... ... тар лақатқа
кіргенше сөйлей беруге болады екен» депті.
Кейбір мағлұматта сауаты ас көп болмаған делінеді. Біздің айтпағымыз
оның ... ... ... ... ... ... түгендедік, енді өз басына келсек,
өлшеулі өмірін өнерге арнаған дарабоз азулы айтқыштығымен даңқын асырып,
халқының көңілінен ойып орын ... ... ... ... ... қалдырды. Бақ маңдайына емес, таңдайына қонған дуалы сөз иесі
заманында ақындарға тігілген бәйгенің көбін ... ... алды ... кезі ... ... Көп ... ... сөйлейді. Сондай доданың
бірін шежіреші қарт А. Келімбердиев былай жеткізеді: ... ... ... ... ... төре қыз ... той қылып, бүкіл үш ананың
(Кіші жүз: Алты Әлім, Жетіру, Байұлы) баласын тегіс шақырады. Жиында бұрын
– соңды болмаған ... ... ... мен ... ... ... Әр ана – Байұлы, Әлімұлы, Жетіру – таңдап тұрып бір – ... ... ... ... ... ... болады. Байұлы бас қосып кеңесе
келе адай Ақтан ақын мен Есентемір Есбай домбырашыға ... ... ... жас ... ... қыз, ... ... күйші келеді. (Бұл Есбай
күйшінің әйгілі «Терісқақпай» күйін ... ... ... жеткен жиын
болса керек).
Өз кезегінде Ақтан ... ...... ... ... ұзын ... судың көп пайдасы бар екен, бұл елдің жақсыларының бәрі ... екен де, ... ... қойған екен – ау», - деп мына ... кәрі де өтті ... ... ... да өтті жау ... дүниенің жүзінде,
Қаса соры қайнаған.
Нәресте сәби о да өтті,
Болған соң бұйрық ... ... ... соң ... шап та өтті ... ... ... да өтті дүниеден,
Біреудің жанын жаралаған.
Бұдан әрі, елдік, ерлік, татулықты дәріптей келіп:
Түрікпен, Өзбек өз ... пен Сарт сақ ... ... ... ... пенен Татарлар,
Шежіреде бәріміз,
Бір түріктен таралған... дей келе ұзақ ... ... ... ... ... Ақтан алыпты». (А. Келімбердиев.
Ерлер есімі – ел есінде. Ақтөбе. 2011ж. 25-бет)
Абыл ақсақал ұсынған жоғарыдағы жыр ... ұзақ ... ... ... ... айтқыштың «үш ананың баласы» бас қосқан аламанда
тасыған өзендей ... ... ... асыл ... ... ... жыр
тұлпарының, бүгін, тұрманын түгендей алмасымыз хақ. Әйтседе ... ... ... ... ... Осы ... оның арғы - бергі тарихты
терең меңгергендігі көрініп тұр. Түрікпен, Өзбек, Тәжік, ... ... ... ... жұртының түп тамыры бір түркі екенін нық ... ... ... шежіреден тарқата төккен толғаулары бүтін жетпеді.
Қу домбыраны серік етіп қызыл тілін безеп, тыңдаушысын құйындай үйіріп,
байрақты бәсекелерде бәйге алған ... ... ... ... ... ... бүге - шігесіне шейін ... ... қана ... ... әсерлі жырымен тәмпіштеп жеткізіп өткен. Бұл бұрынғы ақын
-жыршылардың өнегелі істерінің ... ... ... ... ... ... құйған ағартушы десе де жарасады.
Сақилықпен көп кездім,
Әлімұлы, Байұлы,
Тама, Табын, Жетіру ... ... ... – деп өзі ... ... ... ... Жем, Сағыз, Атырау, Маңғыстау өңірлерін аралап Нұрым, Қашаған,
Қоспақ, Жаскілең, Бітеген, ... ... ... ... жыршылармен
достық қатынаста болып, құнарлы ... жұрт ... жол ... ... ... ... ... өнерді күйбең тірлік, жылтыраған
боқ дүниядан биік қояды. Мал-мүлікке сөзін саудалаған саудагер ... ... ... ... жүр ... ... ... аяусыз,
Аға менен жеңгеден.
Қара бас қамын ойлап, бай-манаптарға ... ... бұл ... ... ... ба,
Сөйлемегім қиын ба?!
Талай-талай сөйледім,
Сатырлаған жиында, – дейді ол.
Бұл сөздерінен ... ... ... ... ... ... қан
базар, жәрмеңкелердің көрігін қыздырған серілігін аңғарамыз.
Қаумалап халқым келгенсін,
Селдетпей топан-жел сөзді,
Көрінбейін бекер жек.
Менің айтқан сөздерім,
Таңдайыңа ... ... ... ... секер жеп.
Осылайша ұстаздарын ерекше бағалай отырып жыр төккен, бұрынғы ... мол ... кең ... ... қасиетін бойына сіңірген, көшпелі
жұрттың көреген ұлының, тау бұлағындай тасқындаған жырлары ойнақы, ойлы ... ... ... бай ... ... Онда ... байқалмайды,
күрес, бабадан қалған өр рух басым. Халық арасындағы ... ... ... ... ... ... ой, ... сөздерін жымдастырып
өткір де серпінді ... ... ... өнер адамдарының көбісінің
қыр соңынан қалмай, желкесіне мініп келген қу жоқшылық та қазақтың қайсар
перзентінің рухын ... ... ... ... ... ...... кер жорға,
Әдемі басқан аяғын.
Қарасаң көзің жеткісіз,
Жылмиып жатқан даламын.
... Жоғарыдан аққан Жайықпын,
Теңізге ... ... ... ... желімен,
Ылайлатып ағамын.
Еркін шалқыған жырларында сарнаған жел сөз, сырдаң теңеу жоқ. ... ... ... ... Ақын тым асқақ. Тасыған тау ... ... жыр оқып ... ... ... ... ... үйіріп,
тереңіне алып кетеді.
Мәнді де нәрлі толғауларымен қатарынан оза шапқан сөз зергерінің тілге
тиек ... ... – өмір ... ... ... ... ... сөздерге толы жүйелі жырлар. Тірлікте, адам ... ... ... ... өріп, шымыр жеткізе біледі.
Кәріліктің белгісі,
Көңілдің хошы келмеген.
Жарлылықтың белгісі,
Жанын қинап өлмеген.
Жалғыздықтың белгісі,
Өзіне өзі ... ... ... ... ... өрге ... белгісі,
Халықтың қамын көздеген.
Кәрілік, жарлылық, жалғыздық, сақилық, батырлық, жүйріктік ... ... ... ... ... сан қилы ... ... мағыналы
пікірлерлер шертеді.
Ақын туындыларына салдыр-салақ қарамайды. Кесек сөз, ... ... ... ... ... сөз ... ... құмармын,
Шұбалаң құйрық шұбармын,
Шапқан аттай саулаймын,
Жанған оттай қаулаймын.
Не қылғанмен дер күнім,
Бұлдыраған ... ... орын ... ... толғауларында келісті эпитет,
метафора, градация да орынды қолданылған. Аллитерация да, ассонанс та бар.
Бұндай көркем ... ... ... да ... бірақ, жал-құйрығы
төгілген шұбар, (қазақ ... ... ... ... сәйгүлікті ақбоз
деген ғой) саулаған жүйрік, ... от, ... бұлт ... бұлдыраған
тау... тек Ақтан да ғана.
Академик З.Ахметов өзінің «Өлең сөздің ... атты ... ... ... ... ... ... оқу
құралында, Ақтан ақыннан мысал ... ... ... ... ... қолданылған бейнелеу де ілесе туады. Мысалы Ақтан (Керейұлы)
ақынның:
Қатты жауған жаңбырдай
Алдарыңда ... ... ... бейнелеу теңеуден басталып ары қарай ... ... өзін ... ... жай ғана ... одан әрі ... төгілтіп,
саулатайын деген ойын қалың жаңбырдай, ... деп ... ...
дейді (3. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы.- Алматы 1973 ж. 22-б.).
Сонау заманғы асыл ... ... ... ... мінезі, тілі қанына сіңген, шешендік ... ана ... ... ... ... жырлы ақын мұраларында мұндай астарлы
сөздер мол.
Ақтанда ... ... ... ... ... де ... ... тілеңіз,
Бір Аллаға жазбазқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның,
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкіл көйлек кимеске.
Бұхар осылай Алладан он бір тілек ... ... ... ... ... өмірде кездесетін жамандық атаулыны тізе келе:
Біріншіден не жаман,
Білімсіз туған ұл жаман.
Екіншіден не ... ... ... қыз ... не ... ... ... салған сол жаман, – деп онға дейін кете береді.
Кей жерлерде стилі Әбубәкір Кердерімен ұштасса, ... ... ... ... Бұл ... ... былай ой түйіндейді:
«Әбубәкірдің бірер өлеңі ... Шал, ... т.б. ... ... ... ... ... дәстүрінде». (Сыдиықов Қ. Алғысөз // Қазағым-Алматы:
Жазушы.1993ж. 13-б.).
Мысалы Базар жырау:
Атасы арзан жел сөзден.
Бас-басыңа жетерлік
Еншіңді неге бермейін,– десе
Ақтан:
Тәңірім жел сөз ... ... ... жел сөзді,
Сіздерге бұлдап сатпайын – дейді.
Жалпы, өмірінің біраз бөлігін өнер қуумен өткізген дүлдүл бұл жалғанның
бес күндік екенін пайымдап, тірлігінде ... ... ... ... ала ... шіркін, жолдас па?!
Түйсігі бар тірі пендеге дүнияның жолдас ... айта ... ... шын ... ... ...... адалдыққа, адамдыққа шақырады.
Тіршілікте адал жүрсең абыройың артып, шындықтан танбасаң ... ... ... екенін ескертеді. Бір-ақ рет берілер ... ... ... ... салынбауын қалайды. Таңқаларлық жағдай –
Ақтан осы ой тұжырымының дұрыстығын өз болмысымен ... ... ... жыл өтсе де басы ... ел-жұрты ішіндегі даңқы қазір де аспандап тұр.
Ақын шығармаларының тақырыбы сан қырлы. Мұндай сан қырлылық Ақтан сияқты
ірі ақындарға ғана тән. ... ... ... тап ... айтқан
болжау өлең, риторикалық сұрақ-жауап түріндегі ... ... ... ... ... ... дәріптеген жырлар... Осының
бәрі кестелі сөз, көркем теңеу, шымыр шумақпен тілге ... ... ... да өзіндік әуез басым.
Той базарын құруға,
Әлеумет бізге бұйырдың.
Сіздерден рұқсат болған соң,
Мен ежелгі бәйгікер,
Байрақты жерде жүгірдім.
Көпшіліктің ... той ... ... ... ... ... дәулет-мансабын жырламай, көпшілікке адамгершілік, ... ... ой ... деп ... етіп ... бұйрық болған соң,
Әркімдер сендей аттанды-ай.
Қыз бала жат жұрттық екенін, бұрыңғы аналары да осылай ұзатылып ... ... ... ... ... ән-өлеңде де өзіндік өрнегі бар. Мысалы өзі ұнатқан Табын руының
Қаражан деген ... ... ... жері ... қосыла алмайды.
Бір жағынан «жомарттың қолын жоқтық байлаған». Жоқшылық жанына ... ... ... ... талайына көнбесіне не шара. Бірақ көңілдегі
шерін ақылмен тарқата білген ақын ... ... ... ... ... ... ... қимасына кеудедегі әттең-ай өкінішін білдіріп,
қиыла қоштасумен тоқталады.
Үдеріп елім ... ... ... қайда кеттің, халқың мұнда.
Сен кеттің бір жат елге бауыр ... ... ... ... ... ... бөліп жігін күзгі Табын,
Өксіген айрыларда құлан қағын,
Барасың қолдан ... ... ... енді сау тұр, боз ... ... Егілмейді, күйінеді. «Қош, аман, сау тұр» деп
саулық тілейді. Жарасын жалап жазар бөрі ... Ақын үшін ... ... бақыты емес, елінің тыныштығы, көлінің тұнықтығы. Айта кететін жайт
осы әнді қазір белгілі әнші Ақмарал ... өз ... ... ... Және осы ... ... ... мың әні» топтамасына енген.
Бұл әннің тағдыры жайлы тағы бір дерек: С. Бақтыгерейұлы «Түлеген Ойыл
өңірі» атты кітабында Зәкәрия Сағындықұлы ... ... ... ... оның
тәлімін көргенін жазады. Ақиқат екеніне шәк келтірмейміз. Өйткені Зәкәрия
1893-1933 жылдары Ойыл, Тайсойған өңірінде ғұмыр кешкен ... ... Өлең ... жаны құмар оның қонысы іргелес дүлдүлді іздеп баруы, жанында болып
өнеге алуы өнер ... ... ... дәстүрдің көрінісі.
Жазықсыз жапа шегіп Ойылда абақтыда отырған ... ... ... түбегенің тағы нақ сондай белгілі азаматы, полковник Оспан Көбеев
Ақтан жыраудың:
Үдеріп елім ... ... ... ... ... халқың мұнда.
Сен кеттің басқа елге бауыр басып,
Мен қалдым баулы құстай талпындым да – деп ... әні мен ... ... ... Маңғыстау қыс қыстауға
Күн аралап суарып жылқы ұстауға.
Наурыз туа көші қон ... ... ... Көл ... Тас ... Қайнарға, Көл Қайнарға
Қара жерде жақсы екен жылқы айдауға
Қынай белді қыздар - ай қиылған ... ... ... ғой ішілген ас.
Құмырсқа бел күреңмен келгеніңде
Күліп шықса алдыңнан бір қолаң шаш»,– деп ... ... ... ... шер ... ... (С.Бақтыгерейұлы, «Түлеген
Ойыл өңірі», 2001ж. 152-154-б.).
Оспан Көбеев сол кезгі қоғам қайраткері, білімдар жан. Ал, Зәкәрия 1928
жылы Тобанияз тобымен ... ... жапа ... ... ... тең басқан жорға терең зерттеуді қажет етеді. А.В.Затаевич
1921-24 жылдары Орынборда маңғыстаулық әнші Жалау Мыңбаевтан «Ақтан» дейтін
ән жазып ... Реті осы ... сөзі ... Керейұлынікі болуы керек. Тағы
бір көңіл бөлетін жай, Маңғыстау, Хиуа, Хорезм аймағында ... ... ... ... жыр ... ... жыр ... сынды сазды
әуендер жиі ұшырасады. ... ... ... ... ... ... ... жыр күйі» секілді жыр саздарын ... ... өз ... ... мәнері болғанын аңғарамыз.
Ал, ақынның «Қазақ салты» деген толғауында көшпенді жұртының ... - ... салт - ... әдет - ... қайсар елдің мінез -
құлқымен, тәлім - тәрбиесімен жымдастыра образды ... ... ... айналдырып жанды сурет кейпінде бейнелейді.
...Алты да қанат ақ орда,
Ат байлаған бүйірден.
Қабағы жазық бәйбіше,
Алғыс алған пейілден.
Самаурыны ... ... ... ... қой ... орта ... ... шоқтығы биігі бұрын айтуға тиым салынған
«Болжау» сөзі. Болашағын, яғни бүгінгі ... ... ... ... дәл ... ... бұл ... кешегі, қазақтың алдағы үш жүз
жылдығын болжаған көреген Мөңке әулиенің ... ... ... ... ... ... пәк, ішкі көзімен қараған ақын осы күнді көріп
отырғандай сезінген. ... ... шамы ... бар ... ... қорегі.
Жазылмас дерттер ұлғайып,
Шомылып ұрық себеді.
Ақ жолдағы молдалар,
Елін талап сөгеді.
Бақсы-балгер көбейіп,
Еліне салар бәлені.
Бір –біріне азаяр,
Адамдардың көмегі...
...Төрелік айтар билердің,
Ақша болар қорегі.
Өсірген қыз бен ... ата ... ... ... ... ... жетім көбейіп,
Мейірімсіз өсіп-өнеді.
Керексіз болып туылар,
Дүнияның тәтті бөбегі.
Ұят кетіп қызыңнан,
Жалаңаштар денені.
Жез тырнақты, жалбыр шаш,
Кейпіне ... ... ... ұл ... ... Толғау осылайша бүгіннің бетін ашық суреттеп кете
береді. Тұп - тура келіп тұр. ... ... жоқ. ... ... ... ... ... келсе дүниеден баз кешіп кетері хақ.
Осыларды болжаған,
Кенжедегі Ақтанмын –
Әруақты аталар –
Барлығынан өтетін,
Қазағым асыл деп еді.
Сондықтан да ұрпағым,
Түзелер деп ... ... ... ... ... ... зор сенім артып ... ... ... ... ... өз күшіне мінген тұста тірлік кешкен
ақын көкірегін қысқан шерді ... ... ... ... ... ... араша түсіп, алдағы бұлтты кезеңнің сықпытынан сақтандырады.
Мұсылман дініне мойынсұну мен қатар ... ... да ... ... ... ... ... деген. Көрнекті ғалым, ағартушы Ш.
Уалиханов: ... ... ... ... Ол сөзді монғолша оқытушы,
ұйғырлар бахшы десе, түрікпендер ақындарын бахшы деп атаған. Шамандар аспан
тәңірі мен ... ... ... ... ... саналды. Шаман
сиқырлық қасиеттермен қоса білікті, талантты, басқалардан ... ... ақын да, ... де, ... және ... ... қырлы, бір сырлы ... ... ... (Ш. ... Алтышаһарға сапар. Алматы.
«Атамұра. 2006ж. 91-б.). XIX ғасырда өмір сүрген Ақтан ақын да Ш. ... ... ... ... ... ... ... сәуегей,
сегіз қырлы, бір сырлылықтан» алшақ емес.
Ә. Сарай «Ноғайлы» атты кітабында Сыпыра ... ... ... ... оның ... ... мектептің негізін қалаған
діндарлығын, 1334 жылы Ибн Баттутаның ... ... ... ... ... ... жырау деп танығанын айта келіп, бір жерінде Сыпыраның тегі
«Адай» деген дәйек ұсынады. (Қараңыз: Ә.Сарай. Ноғайлы. «Арыс» 2009ж. ... Не ... Бәрі ... ... сойы адай ... ... Нұрым,
Ақтандардың тікелей бабасы боп шығады.
Сыпыра, Асан Қайғы, Шалкиіз, Жиембет жыраулардың Маңғыстау, Жайық, Жем,
Сағыз даласына өкшесі ... ... ... ... көбі ... болмаған. Ақтан да осынау дарақтар сайрандаған сары даланың
шалғайынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... «Жаманшылық болса да, алдағыны болжасам – қара бұлт төніп
келеді» деп абызша күңіренуінің түп мәні туған топырағынан ... ... ... жаңсақ кетпеспіз. Демек, Ақтан да өз қоғамының жырауы. Тек
тұсында, Асан Қайғымен ақылдасар хан Жәнібек, ... ... ... ... Сыпырадан кеңес сұрар Тоқтамыс, Жиембетпен санасар Есім хан жоқ ... ... да ақын ... ... бір бөлігіне ие. Ол өзінің
көлемді көркем туындысы «Ерлік» жырында елі үшін күресіп, ... ... ... ... ... дәріптейді. Белгілі ғалым Қ.Сыдиықов
«негізінде Ақтанның ақындық даңқы ерлік толғауларымен ... ... ... Қ. ... ... ... 1974 ж. ... ол ақпа-төк ақындығымен қатар таң ... күн ... ... де ... ... Бастауын Қазтуған, Сыпыра жыраулардан
алып өзегі үзілмей ... ... ... жыраулық мұра, жыршылық дәстүрдің
айдынында жүзіп ... ... ... ... Жырлап қана қоймай
өзгеше өң бере, өзіндік сарын қосып, Абыл мен Нұрымдай ірі ... ... ... кейінге ұластырған. Ақтан, Қашаған сынды жүйрік
ақындар батырлар жырын қалай ... ... түп ... ... келгенде өз жанынан көрікті шумақтар қосып, жырдың ... ... ... ... Мұрын жырау «Қырымның қырық батыры» аталатын
халқымыздың қымбат ... түп – ... ... ... ... одан ... одан Нұрымға, одан Ақтан, Қашағандарға жеткенін
айтады.
«Батырдың ісі, ақынның сөзі өлмейтінін» жария қып, өзіндегі ... мен ... ... тілді халыққа қызмет қылумен қатар, қара қазан сары
бала қамы үшін арпалысқан арыстан кейіп, арқар мүйіз ... ... ... ... жел сөз кеудемде,
Ерлерімді жырламай
Не көремін өнерден?– дейді.
Жай отындай жарқын, тұнық та өткір жырлы жанның,
Мен-Адайдың ... ... ... ... ... ақпары, – деуі құр астамшылық, бекер күпсіну емес.
Ақынның өзіне берген ... Және мұны ... дей ... ... асау да ... жырларына қарағанда, оның өзі туралы бұлай
сөйлеуге толық қақы бар. ... ... ... ... - ... арқыраған арынды, өресі биік кесек тұлғалы дара дарындардан туса
керек. Ол ... ... жай ... де ... ... ... ... оттай лаулатқан, әртүрлі тақырыпта толғаған кең тынысты
шабыт иесі. ... ... ... Қашаған, Бекберген, ... де осал ... емес еді. ... өз ... ... ... ... болатын. Тұтас ... бір ... ... сөз қағыстырған.
Ақтан Керейұлының шын жүйрік, шынайы талант екеніне күмән ... ... ... ... ... де ... Шабыттанса айдындай шалқып,
шамырқанса найзағайдай шатырлап ... ... ... ... ... Қашаған, Аралбай т.б. дүлдүлдер биігіне көтеріп
қастерлеп өтсе, кейінгі Сәттіғұл, Сүгір, Ұзақбай, Әділ, ... ... атын ... ... ... ... мен домбыраны қатар ұстаған жауынгер жырау Қалнияз
Шопықұлы (1816 -1902)
Адайда айтқыш кім ... мен ... ... Ақтан термесі,
Күлдіргі сөзді Қалымнан.
Алқаға түсіп танылған,
Жоқ дейді жері жаңылған, -деп ... ... ... ... жырлап, тілдіге тосқауыл бермеген, қамшы салдырмас хас жүйрік,
Адайдың арда ұланы Қашаған ақын, ( ... ... ... ) ... ... жас кіші ... үлгі ... қадірлеп,
Көзім көрген адамда,
Абыл, Нұрым, Ақтаным,
Осылар еді тақтағым,
Осылай деп ... ... ескі ... Қашағанның өзі тайпалған
жорға, сарқылмас мұхит, тұңғиық ... ... тұра ... ... биік ... ... өресінің биіктігінің, өнерге деген адалдығының айғағы. Ал,
өмірдің мәнін өлеңнен тапқан Аралбай Оңғарбекұлы ... мен ... ... ... ... тура ... ақылдан айырылып,
Аралың қайрат тауысты-ай.
Есім кетіп еңіреймін,
Солардай ақын жолдасым,
Жүргесін ... ... ... ... ... ... болар жолдасын жоқтап
жалғанға өкпе артады.
Арынды ақынның өнегесінен үлгі ... ... ... ... ... ... ... (1876-1966).
«Шығып едім соңынан,
Абыл мен Нұрым, Ақтанның, - деген Сәттіғұл, Сүгірге жазған
хатында
... Абыл мен ... ... ... ... ... бар еді ... ... бүгінде, - дейді, сөз ... ... ... ... ақын атын ... жырға қосқандардың
шығармаларынан үзінді ... ... ... ... Мұраттардан
(Өскінбаев) көптеп кездеседі. ... ... ... деп отырғаны, ақынның
руы. Ол жоғарыда айтқанымыздай Адайдың Жеменейі, оның Кенже аталығының
тумасы.
Ақынның мол мұрасын жинақтап ... ... көп ... ... ... Аршу да ... үйренген батырлар жырының біразын беріге дейін
толғаған. Ол да талмай толғайтын ... ... ... ... жылдары
өмірден озған Аршуды көзі көрген ел ақсақалдары көп естеліктер айта алады.
Соғыстан кейінгі сол ауылдың жиын-тойлары оның ... ... ... ... 71 жастағы кейуана Шолпан апай атасы ... сөз ... ... ... – деп бастады әңгімесін қазақы ... ... атын ... ... ... ... кейуана Шолпан апай, -
Атекем үш күн жырлайтын. ... ... ... әуені, дауысы
ерекше еді. Бүгінге дейін ондай жыршыны ... жоқ. ... ... ... ... ере ... ғой. Үлкендер Атекемді Ақтан нағашысына
тартқан дейтін. Бала күнінде сол кісінің жанында көп болыпты. «Қарасай-Қази
жырын ... ... ... өзі бір ... - деп ... Келіні Шолпан апайдың айтуынша, Аршу Ақтанның қарындасы Қансұлудан
туған. Руы – Кете. Әйелі Қонай Кенженің қызы, аты – ... ... ... ұлы Мінәздің әйелі, қазір көзі тірі, Ақтөбе қаласында тұрады. Осы
Аршу: ... ... ... ... Мен ... ... ұнатып
орыс офицерлері домбыра жасатып берді. Мен сол ... ... ... ... күрек ұстағам жоқ» дейді екен.
Әр тасы күй төгіп, әр түп жусаны ... жыр ... ... ... мен ... өлкесінде, көнеден қалған киелі өнердің тал
бесігінде тербеліп өскен ... ... аз ... атысқан жау болса,
Арасында панамын, – деп ел ... ... ... ... ... сөз, бедерлі толғауларымен қазақ әдебиетіне қосқан үлесі
мол. Киелі өнерді бекзат болмысымен қастерлеп өткен ақын сақилықпен ... 1912 жылы ... ... өзі ... ... ... ... (Ақтөбе
облысы, Байғанин ауданы) Шибұлақ деген жерде, «Көкмешіт» аталатын Абдолла
хазірет қорымына қойылған.
Басына барып қайттық.
Елдік пен ерліктің, ... мен ... ... пен ... бұлтсыз аспандай ашық жырлы алып ақын, фәниде ... жыр, ... елге ... ... ... да тегін емес, әулиелі жерден орын
тауыпты.
Әңгімені түйіндесек, салиқалы сөз иесі ... ... ... ... кез ... Шаң ... ... мен әр кезде, әр жинаққа енген
толғауларын топтап кітап қылып ... ... ... ... қосу ... назарға алынатын істер. Асыл сүйегі жатқан Көкмешітке, басына, кесене
орнатып, тым болмаса кішігірім белгі қойып дегдер жанды ... ... ... «Өлі риза ... тірі байымас» дейтін. Болмысы ... ... ... ... ... қызмет қылсақ байымасақ та
кеміп ... ... ... да ... ... деп ...... сенеді». Бабамыз бізге қапысыз сенген. Сенімін ақтай аламыз ба?
«Жұлдыз» журналы,2012, төртінші саны

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Ақтан батыр12 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ11 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Ежелгі және қазіргі моңғолдар: ортақтығы мен ерекшелігі40 бет
Жәнібек батырдың балалық шағы туралы17 бет
Халықтың азаттығын көксеген күрескер Махамбет Өтемісұлы24 бет
Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі5 бет
Әбіш Кекілбаев, жазушы, Парламент Сенатының депутаты, қоғам және мемлекет қайраткері: егемендік декларациясын қабылдау оңайға түскен жоқ35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь