Мойынқұмның көне атауларының шығу тарихы

«Ақсақ құлан» күйінің шығу тарихы
Мойынқұм өңіріндегі Хан тауын Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы хан мекендегенін тарих растайды. Бұл өңір ол кездері құландардың мекені болған деседі. Бірде Жошы ханның еріккен баласы қасында адамдары бар аңға шығады. Аңшылар сай-саймен бөлініп кеткенде хан баласы бір топ құланның үстінен түседі. Топтың ішіндегі құланның жасамысы баланың жасаған айбарына қарамай (құландардың күйлеп жүрген кезі болса керек, қызғаныш туғызыпты) ат үстінен баланы шайнап, жұлып алып таптап, тепкілеп өлтіреді. Хан қаһарына мініп құлан біткенді қырамын деп ор қазып құландарды қамаған жер, құланды қырған ор «Ханның оры» атанады. Олардың сілемдері әлі жатыр. Аңыз әңгімелерде осы оқиғаға байланысты «Ақсақ құлан» күйін ХІІІ ғасырда өткен, атақты күйші Ершедегей деген адам шығарған екен. Қырылған құландардың сүйегі тау-тау болып үйілген жерді кейін Ақсүйек деп атайды.

Ақбақай туралы
Ат қою жағынан қазекең ешкімнен, ешқандай жұрттан ақыл сұрай қоймаған. Бауыр ет баласы түгіл, астындағы атымен қолындағы құсына, жетегіндегі итіне дейін айтуға жеңіл, құлаққа жағымды естілетін ойнақы сөзбен атайды. Қыстауы мен жайлауына, тау-төбе мен сай-саласына қойған аты сол жердің бет-бедеріне дөп келеді, түр-түсін, ауасының ау-жайын айтпай-ақ әйгілеп тұрады. Жаңа туған нәрестеге халқымыз көп ретте батыр бағландардың, елі үшін еңіреген ерлердің, атақты адамдардың есімін берген. Сол арқылы ұланымыздың өркені өсіп, өресі биік, өрісі кең болуына ұлы әруақтың шапағаты тисін деген ізгі тілегін білдірген. Ал жер-суға көбіне ұрпаққа ұран, ерлік пен елдікке ұйытқы болған ардақты адамдардың аттарын берген. Жер аттары кейде ел басынан өткерген тарихи оқиғаларға да орайластырып қойылады. «Хан тағы», «Аңырақай» деген тәрізді жер аттары
        
        Мойынқұмның көне атауларының шығу тарихы
«Ақсақ құлан» күйінің шығу тарихы
Мойынқұм өңіріндегі Хан ... ... ... ұлы Жошы ... ... растайды. Бұл өңір ол кездері құландардың мекені болған
деседі. Бірде Жошы ханның еріккен баласы қасында адамдары бар аңға ... ... ... ... хан ... бір топ ... үстінен
түседі. Топтың ішіндегі құланның жасамысы баланың жасаған айбарына қарамай
(құландардың күйлеп жүрген кезі ... ... ... туғызыпты) ат үстінен
баланы шайнап, жұлып алып таптап, тепкілеп өлтіреді. Хан қаһарына мініп
құлан біткенді қырамын деп ор ... ... ... жер, құланды қырған
ор «Ханның оры» атанады. Олардың сілемдері әлі жатыр. Аңыз ... ... ... ... құлан» күйін ХІІІ ғасырда өткен, атақты күйші
Ершедегей деген адам шығарған ... ... ... ... ... үйілген жерді кейін Ақсүйек деп атайды.
Ақбақай туралы
Ат қою жағынан ... ... ... ... ақыл ... ... ет баласы түгіл, астындағы атымен қолындағы құсына, жетегіндегі итіне
дейін айтуға жеңіл, құлаққа жағымды ... ... ... ... Қыстауы
мен жайлауына, тау-төбе мен сай-саласына қойған аты сол жердің бет-бедеріне
дөп келеді, түр-түсін, ауасының ... ... ... ... Жаңа
туған нәрестеге халқымыз көп ретте батыр бағландардың, елі үшін еңіреген
ерлердің, атақты адамдардың ... ... Сол ... ... ... ... биік, өрісі кең болуына ұлы әруақтың шапағаты тисін ... ... ... Ал ... ... ... ... ерлік пен елдікке
ұйытқы болған ардақты ... ... ... Жер ... ... ... ... тарихи оқиғаларға да орайластырып қойылады. «Хан ... ... ... жер аттары соның айғағы. Демек,ат қоя білу үлкен
өнер. Атына қарап ... ... ... бағамдауға болады. Содан болар
сырт адам жер-судың, ... өзге ... ... ... ... ... ... жүрекке жылы тиетін, құлаққа сүйкімді ... да ... ... ... адам ... жердің атын естігендер
ілкіде елең ете қалады. Дүбек кен табылған жердің ежелгі атын ... ... ... ... кеткелі тұрған аймақтағы ... ... ... ... ... ... ... шақ көрмеді. Содан ел тарихымен
бірге жасап келе ... ... бет ... ... ... кең жайлауын кезіп жүріп Дүбек «Ақбақай» дейтін «Тұлпарға» шалма
тастады. Шынында тұлпарбекті ... аты ... ... ... ... ең озық ... бірі ... Мұндағы жалындаған жастың сері көңілі
мен ақылына ажары сай аруға іңкәр сезімі ... ... тыс бір ... селт ... Еріксіз ойға батырып, адамды парасат пен кісілік
қасиетке ұйытып, ар мен ... ... тізе ... мәжбүр етеді. Сонымен
бірге бұл әнмен Ақбақай дейтін тұлпар текті жануардың ... өзі ... ... ... ... үйіріп тұрғандай сезінесің. Сондай-ақ
«Ақбақай» деп аталатын осы асқақ ән.
Қолбасы ер Қабанбай ту ұстаған,
Қайраты қаһарланса ... ... бар ... ... қас ... ... деп ... халқымыздың біртуар қаһарманын ... ... ... еске ... ... Қабанбай жарықтықтың кезінде
Ақбақай дейтін аты болғанын ел күні бүгінге дейін аңыз қылып айтады. Демек,
Ақбақай Ақан серінің ... ... ... әрі әруақты адамның тұлпары
болуға тиіс. Ендеше аталмыш әндегі ат ... ... ... ... ал ... бақ пен ... ... болып көрінеді. Дүбек Шошақтың
шөлінен өзі ... кен ... ... әнге ұқсап ел жүрегінен өшпестей орын
алсын дегендей таза тілек, ұлы үмітпен Ақбақай деп ат ... Бұл ... ... күзі ... ... ... Аңырақай шайқасы Мойынқұм жерінде өткен. Аңырақай
шайқасы 1729 жылы жаз айында басталып 44 күнге ... 1776 жылы ... ... ... шайқасы басталардан Аңырақтың елшісі келеді. Сол
кезде қалмақтардың 25 мың қолы Хан ... ... ... жатқан.
Қазақтардың 29 мың қолы Шу бойында жатты дейді. ... 29 мың ... ... ... 25 мың ... ... Келесі күні Хан тауында
соғыс басталды. Ортаға «жекпе-жек» деп ... ... өзі ... ... ... ... ... Бөлек батыр шығады. Бөлек батыр біраз айқастан
кейін Аңырақтың сол ... ... ... ұрып ... Кейін Хан
тауындағы Аңырақай өлген жер деп жүріп Аңырақай атанып кеткен дейді.
Андасай жайында
Ол - Бетпақдала бесігі, Сарыарқаның ... ... мен ... тұсында Андасай атты қорғалым (заказник) бар. Бұл табиғаты ... ... ... бай ... жер. ... екі ... ғасыр бұрынғы
Ақтабан шұбырынды тұсында мұнда Андас атты сері де пері саятшы жігіт өмір
сүрген екен. Жамбыл тауының ... ... бір ... ... ... атып ... ел аузына іліккен сол нар қасқа ... ... ... қаза ... да, ол оққа ... жер оның есімімен
байланыстырыла Андасай деп аталған.
Андасай қорғалымы туралы
Ертеде Андас Арғын ішіндегі Кәрсон руынан ... ... бай ... Андас қайтыс болғанда Жамбыл тауының батыс ... бір ... ... ... ... өрнектелген жақсы күмбез тұрғызылады.
Кейін бұл сай ... сайы деп ... ... Ол ... бұл ... ... ... Қырғыз манабы Орман хан сол ... ... ... ... ... ... жексен етеді. Ондағы ойы ... ... ... ... сол жақ ... ... басып алуды көздейді.
1968 жылы Қазақ ССР Министрлер Советінің қаулысымен 1 млн. гектардан астам
жерімен бұл өңір ... ... ... ... аты ... ... атымен
«Андасай қорығы» деп аталды.
Қозыбасы тауы туралы
Ертеде хандар таққа ... оның ... ... жұрт ... қозы ... топтанып тамаша үстінде етін жейді екен. Сөйтіп ... ... басы ... ... ... ... бастап бұл жеке тау Қозыбасы
аталған екен.
Желтау туралы
Мойынқұм ауданы Ақбақай Бетпақдаланың Мойынқұммен қойындасып, ... ... ... ... ... ... бірдей қашықтықта
500 шақырымдай жерде тұр. Демек Ақбақай арқа, ... ... ... Осынау үш өлкенің бойындағы барша қасиеттер кіндігіне ... ... ... ... көрінеді. Сондықтанда Ақбақайдың ауасы
басқа жердікінен бөлекшелеу болып келеді. Арқаның ақырған аязын, ... ... ... ... желін осы жерден табасың. Сондықтан
Ақбақайдың аспанында ұшқан құстың қанаты ... ... ... ... ... ... жортуылдаған жолаушы қақырығы түтеп қалады. Өйткені
ұлан-ғайыр даланы қалай шарласаң да ... ... су ... ... ... жер ... ... тұрады. Тау-төбе, ... өрт ... қара ... тұнжырай түнеріп тұрады. Тау-
тастан шашырай лапылдаған ыстық леп бет шарпиды. Ал ... ... ... ... ... ... ... күні ызыңдайды да
тұрады. Сондықтан осы атырапты ... ... ... деп атапты.
Қызылжартас
Ақбақай кентінен он бес шақырымдай жердегі өзекшенің бойында жатыр.
Өзекшенің бер жағы ... ... ... арғы ... ... ... Жартас қынамен боялғандай, қызыл шырайымен
сонадайдан көз суыра қылаңдап, кейде ... ... ... ... ... ... ... сонау Ақбақайдың қоңыр қырат-қырқалы биігінен бері ... ... ... ... ... ... қылаң беріп қалады. Ал
өзекшенің жартаспен жапсарласқан тұсынан ... ... ... ... ... ... қайырлайды. Тауды тіліп, тасты жарып шыққан ... ... та ... ... бір ... ақырған аязы да қатпайды, аптап
ыстықта суалмайды. Қашан көрсең де бұл жердің суы өзекшенің ... ... ... ... ... сынаптай жылтырай сіңіп жатады. Сол
судың арқасында ... өн бойы көк ... ... тусырылған аппақ шидің
шоғырымен өріліп тұрады. Бұл жердің Қызылжартас ... ... ... ... ... ... оқиғаларынан да іздеуге болады.
Ақбақайдың арғы бетіндегі Көшкінбай сайындағы жарғабақтың түбінде де
бір тұма бар. Бірақ жердің қалың ... ... ... ... ... ... ... өз-өзінен жоғалып кетеді. Соның салдарынан бұл сайдың «құйқасы»
жұқалтыңдау болып келеді. Қоры мардымсыз болғандықтан ол ... тұщы ... суы көп ... ... кіре де ... Шөл-шөлейттің кепкен
тандырын жібіте алмаса да, бұл тұма суы жүргіншінің ... ... ... ... ... ... осы ... құдайым Бетпақтың безбүйрек
тірлігіне қарлығаштың қанатымен су ... ... ... да ... ... ... ... те қаласың. Ал осы екі тұманың,
Қызылжартас пен Көшкінбай сайындағы ... ... екі ... ... ... әрі ауылдан бірдей қашықтықта жатуы еріксіз ойға қалдырады.
Кеңгір - көне сөз, біздің ... ... ... ...... кең» ... ... білдіреді. Ал Ақбақайдан он бес шақырымдай
қашықтықтағы Кеңгір деген ... ... пен ... ... тұсындағы тар
қолтыққа сұғына еніп жатыр. Демек, бұл жердің аты ... ... ... ... ... осы ... ... деген сайдың
аты да жердің бет-бедеріне мүлдем кереғар келіп тұр. Өйткені Тараңғыл деген
тал-теректің бір тегіне жатады. ... ... он ... ... сайынан тал түгіл, тіс шұқырлық ши де таппайсың.
Тұлпарсаз деген жер - Хантау, Жамбыл, Байғара тауларына дейін ... ... ... ... ... мұнда ат бауырынан келетін шалғын болған
екен.
Қазақ мемлекетінің тұңғыш туын көтерген жері
Халқымыздың ұлт болып ұйып, өз мемлекетінің тұңғыш туын ... ... ... ... ... ... ... аумағында жатыр. Әділ
әрекетпен дана саясаттың арқасында ел ... ... ... ... ... аты ... айналған біртума ханымыздың тұрақ жайы ... ... ... Күні ... ... «Хан ... деп аталатын осы
қасиетті мекен-жай Қарабөгет ауылынан 15, Ақбақайдан 50 шақырымдай жерде
жатыр. «Хан ... деп ... күре ... ... ... ... өтіп,
сонау Арқаға қарай жосылып жатыр.
Бетпақдала
Нақты деректер ... ... мен көз ... дүниені әсірелеуге, олай-
бұлай бұра тарта бұғарлауға ырық бермейді, ... ... ... ... әр нәрсенің қиюын келтірмей тұрып, әуелі ... ... сол ... ... ... Арқа мен ... аралығындағы ұлан-
ғайыр далаға Бетпақ деген ат беріде берілген.
Бетпақдала - шөл даланың сүйкімсіз, сұрықсыз қалпына қарай, бұл ... ... ... сөзі ... ... ... арқылы жасалған
болуы мүмкін. Бұған қосымша Бетпақбала өте көне заманда су ... ... ... ... ... ... су ... оның орында батпақты дала
пайда болып, ... сол ... оған ... ... ... ғажап емес.
Сол кездегі көл-көсір судан ... ... көлі ... мүмкін. Кезінде осы
өңірдің сай-саласы суға толып, тау-төбесі нуға ... ... ... мен
шүйгін шөбі аяққа оралып, жүргіншіге жол ... ... ... ... жеңді білектей әрі аттылы адам көрінбейтіндей биік те қау ... ... төрт ... ... осы ... ... Ол кезде
бұл өлкенің балығы тайдай тулап, ... ... ... ... ... тұзы ... кілегейленген сор топырақ деген атымен болмаған. Айдай
атыраптың қай қиырына қарасаң да, шөбі өртеңге ... қау ... ... ... қаулаған болатын. Ол кезде бұл өлкенің қысы қысқа да жұмсақ,
жазы ұзақ та салқын болса керек. Осындай артықшылығына орай Арқа мен ... ... ... ... жер ... балаған. Сол үшін
байырғы бабаларымыз иісі ... ... да ... ... алтын
қазығын Қарабөгет пен Ақбақайдың аралығына әкеп қадады. Ұлтымыздың ұядағы
ұлы мен ... ... ... ... береке-бірлікке бастап, ырысқа
ұйытқы болатын қазақтың қасиетті қара шаңырағын ежелгі Тараз ... ... ... жуан ... көтерді. Дүниенің төрт бұрышында тарыдай
шашырап жүрген қазақ баласын ... ... ... ... ... ... Отан да дәл осы ... Шудың сағасынан, Мойынқұмның
жотасынан орын тепті.
Шынында біртұтас ... ... ... ... жері ... ... Демек, қазіргі Шошақтың шөлі мен ... ... ... болған. Ақбақайдың шығысы мен батыс жағындағы сулы да нулы ... ... Олай ... шөл ... жуан ... ... сол
кезіндегі жап-жасыл «жазираның» жұқанасы деуге болады. Онда Ақбақайдың
іргесіндегі Кеңгір сайы ... ... ... кезінде жалғасып жатқан
ғой?! Ендеше, Тораңғыл өзегі ... ит ... ... қалың орманның
орны болады да шығады.
Тегінде Ақбақай аймағының жер жағдаяты ... ... ... ... да ... асқан абзал. Себебі күллі ғалам тынымсыз қозғалыс
жасап, іркіліссіз өзгеріске ... ... ... ... ... Жетісу мен Арқаның аралығындағы ұлы даланың жер асты суы тереңге
тартып, түрлі ... ... алыс ... ... қаша бастады. Соның
салдарынан өзендер сарқылып, ... ... ... ... ... ... 80 м ... тартатын сексеуіл, жусан, бетеге,
баялыштан басқа өсімдіктің бәрі жер ... ... да, ... ... ... біртіндеп құлазыған қу далаға айналды. ... ... ... ... мал мен байлық құтаймады. Шаруашылықтың шаңырағы шайқалып, ел
тірлігінің кетеуі кетті. Жұтаған жұрт Оңтүстік пен Арқаға қарай ауа ... ... ... ... ... ... Жетісу мен Арқаға қарай жылыстап
кетті. Сөйтіп, елі кеткен ен дала сұп-сұр реңінен бір жазбай, ... ... де ... жата беретін болды. Осындай түр-түсіне орай бұл
даланы жұрт Бетпақ деп атап кетеді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазакстан журналистер одағының мүшесі6 бет
1933-1939 жылдардағы халықаралық қатынастардың дамуы3 бет
60-80 жылдардағы ортасындағы Қазақстандағы нақты социализм12 бет
Биосфера ұғымы туралы6 бет
Бокс3 бет
Венгриядағы Бела ІУ кезіндегі Алтын Булла заңдар жинағының басылып шығуы22 бет
Детерминизм, индотерминизм, сциентизм, антисциентизм, синергетика, синкретизм терминдерінің анықтамалары13 бет
Ежелгі және қазіргі моңғолдар: ортақтығы мен ерекшелігі40 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь