Мойынқұмның көне атауларының шығу тарихы


«Ақсақ құлан» күйінің шығу тарихы
Мойынқұм өңіріндегі Хан тауын Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы хан мекендегенін тарих растайды. Бұл өңір ол кездері құландардың мекені болған деседі. Бірде Жошы ханның еріккен баласы қасында адамдары бар аңға шығады. Аңшылар сай-саймен бөлініп кеткенде хан баласы бір топ құланның үстінен түседі. Топтың ішіндегі құланның жасамысы баланың жасаған айбарына қарамай (құландардың күйлеп жүрген кезі болса керек, қызғаныш туғызыпты) ат үстінен баланы шайнап, жұлып алып таптап, тепкілеп өлтіреді. Хан қаһарына мініп құлан біткенді қырамын деп ор қазып құландарды қамаған жер, құланды қырған ор «Ханның оры» атанады. Олардың сілемдері әлі жатыр. Аңыз әңгімелерде осы оқиғаға байланысты «Ақсақ құлан» күйін ХІІІ ғасырда өткен, атақты күйші Ершедегей деген адам шығарған екен. Қырылған құландардың сүйегі тау-тау болып үйілген жерді кейін Ақсүйек деп атайды.

Ақбақай туралы
Ат қою жағынан қазекең ешкімнен, ешқандай жұрттан ақыл сұрай қоймаған. Бауыр ет баласы түгіл, астындағы атымен қолындағы құсына, жетегіндегі итіне дейін айтуға жеңіл, құлаққа жағымды естілетін ойнақы сөзбен атайды. Қыстауы мен жайлауына, тау-төбе мен сай-саласына қойған аты сол жердің бет-бедеріне дөп келеді, түр-түсін, ауасының ау-жайын айтпай-ақ әйгілеп тұрады. Жаңа туған нәрестеге халқымыз көп ретте батыр бағландардың, елі үшін еңіреген ерлердің, атақты адамдардың есімін берген. Сол арқылы ұланымыздың өркені өсіп, өресі биік, өрісі кең болуына ұлы әруақтың шапағаты тисін деген ізгі тілегін білдірген. Ал жер-суға көбіне ұрпаққа ұран, ерлік пен елдікке ұйытқы болған ардақты адамдардың аттарын берген. Жер аттары кейде ел басынан өткерген тарихи оқиғаларға да орайластырып қойылады. «Хан тағы», «Аңырақай» деген тәрізді жер аттары

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Мойынқұмның көне атауларының шығу тарихы

Ақсақ құлан күйінің шығу тарихы
Мойынқұм өңіріндегі Хан тауын Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы хан
мекендегенін тарих растайды. Бұл өңір ол кездері құландардың мекені болған
деседі. Бірде Жошы ханның еріккен баласы қасында адамдары бар аңға шығады.
Аңшылар сай-саймен бөлініп кеткенде хан баласы бір топ құланның үстінен
түседі. Топтың ішіндегі құланның жасамысы баланың жасаған айбарына қарамай
(құландардың күйлеп жүрген кезі болса керек, қызғаныш туғызыпты) ат үстінен
баланы шайнап, жұлып алып таптап, тепкілеп өлтіреді. Хан қаһарына мініп
құлан біткенді қырамын деп ор қазып құландарды қамаған жер, құланды қырған
ор Ханның оры атанады. Олардың сілемдері әлі жатыр. Аңыз әңгімелерде осы
оқиғаға байланысты Ақсақ құлан күйін ХІІІ ғасырда өткен, атақты күйші
Ершедегей деген адам шығарған екен. Қырылған құландардың сүйегі тау-тау
болып үйілген жерді кейін Ақсүйек деп атайды.

Ақбақай туралы
Ат қою жағынан қазекең ешкімнен, ешқандай жұрттан ақыл сұрай қоймаған.
Бауыр ет баласы түгіл, астындағы атымен қолындағы құсына, жетегіндегі итіне
дейін айтуға жеңіл, құлаққа жағымды естілетін ойнақы сөзбен атайды. Қыстауы
мен жайлауына, тау-төбе мен сай-саласына қойған аты сол жердің бет-бедеріне
дөп келеді, түр-түсін, ауасының ау-жайын айтпай-ақ әйгілеп тұрады. Жаңа
туған нәрестеге халқымыз көп ретте батыр бағландардың, елі үшін еңіреген
ерлердің, атақты адамдардың есімін берген. Сол арқылы ұланымыздың өркені
өсіп, өресі биік, өрісі кең болуына ұлы әруақтың шапағаты тисін деген ізгі
тілегін білдірген. Ал жер-суға көбіне ұрпаққа ұран, ерлік пен елдікке
ұйытқы болған ардақты адамдардың аттарын берген. Жер аттары кейде ел
басынан өткерген тарихи оқиғаларға да орайластырып қойылады. Хан тағы,
Аңырақай деген тәрізді жер аттары соның айғағы. Демек,ат қоя білу үлкен
өнер. Атына қарап жердің затын сыр-сияпатын бағамдауға болады. Содан болар
сырт адам жер-судың, ауыл-аймақтың өзге тірлігінен бұрын, әуелі аты-жөнін
сұрайды. Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін, құлаққа сүйкімді естілетін
шуақты да шұрайлы сөзбен аталатын адам есімін, жердің атын естігендер
ілкіде елең ете қалады. Дүбек кен табылған жердің ежелгі атын қаламады.
Алтыны арқылы атағы алысқа кеткелі тұрған аймақтағы жер-су аттарын өз
құрсағынан шыққан қазыналы атыраптың бойына шақ көрмеді. Содан ел тарихымен
бірге жасап келе жатқан атауларға бет бұрды. Ұлтымыздың рухани-мәдени
мұрасының кең жайлауын кезіп жүріп Дүбек Ақбақай дейтін Тұлпарға шалма
тастады. Шынында тұлпарбекті жылқының аты халқымызбен бірге жасап келе
жатқан ең озық әннің бірі Ақбақай. Мұндағы жалындаған жастың сері көңілі
мен ақылына ажары сай аруға іңкәр сезімі тыңдаушыны еркінен тыс бір тылсым
күшпен селт еткізеді. Еріксіз ойға батырып, адамды парасат пен кісілік
қасиетке ұйытып, ар мен ұяттың алдында тізе бүгуге мәжбүр етеді. Сонымен
бірге бұл әнмен Ақбақай дейтін тұлпар текті жануардың жүрісінің өзі көңілге
әдемі әуенінің иірімді ырғағын үйіріп тұрғандай сезінесің. Сондай-ақ
Ақбақай деп аталатын осы асқақ ән.

Қолбасы ер Қабанбай ту ұстаған,
Қайраты қаһарланса құрыштаған.
Үш жүздің бар батырын ұйыстырып,
Маңына қас дұшпанын жуытпағаған!

- деп сипатталатын халқымыздың біртуар қаһарманын Абылай ханның
Дарабозын еріксіз еске түсіреді. Өйткені Қабанбай жарықтықтың кезінде
Ақбақай дейтін аты болғанын ел күні бүгінге дейін аңыз қылып айтады. Демек,
Ақбақай Ақан серінің Құлагері секілді тарихи әрі әруақты адамның тұлпары
болуға тиіс. Ендеше аталмыш әндегі ат еліміздің іргелі тарихынан хабардар
етеді, ал алтын бақ пен дәулеттің киесіндей болып көрінеді. Дүбек Шошақтың
шөлінен өзі тапқан кен орнына әйгілі әнге ұқсап ел жүрегінен өшпестей орын
алсын дегендей таза тілек, ұлы үмітпен Ақбақай деп ат қойды. Бұл 1970
жылдың қоңыр күзі болатын.

Аңырақай туралы
Тарихтағы атақты Аңырақай шайқасы Мойынқұм жерінде өткен. Аңырақай
шайқасы 1729 жылы жаз айында басталып 44 күнге созылған. 1776 жылы жазылған
Қазақ тарихы Аңырақай шайқасы басталардан Аңырақтың елшісі келеді. Сол
кезде қалмақтардың 25 мың қолы Хан тауында бекініп дайындалып жатқан.
Қазақтардың 29 мың қолы Шу бойында жатты дейді. Сонымен 29 мың қолмен Хан
тауындағы қалмақтардың 25 мың қолына аттанған. Келесі күні Хан тауында
соғыс басталды. Ортаға жекпе-жек деп Аңырақ батырдың өзі шықты. Қазақтар
жағынан Сатай бидің баласы Бөлек батыр шығады. Бөлек батыр біраз айқастан
кейін Аңырақтың сол жағынан шоқпармен желкесінен ұрып құлатады. Кейін Хан
тауындағы Аңырақай өлген жер деп жүріп Аңырақай атанып кеткен дейді.

Андасай жайында
Ол - Бетпақдала бесігі, Сарыарқаның есігі. Бетпақдала мен Мойынқұмның
қиылысар тұсында Андасай атты қорғалым (заказник) бар. Бұл табиғаты әсем,
қолат-қолат сайлары аң-құсқа бай тарихи жер. Осыдан екі жарым ғасыр бұрынғы
Ақтабан шұбырынды тұсында мұнда Андас атты сері де пері саятшы жігіт өмір
сүрген екен. Жамбыл тауының етегіндегі дүбірлі бір жиында баған басындағы
жамбыны атып түсіріп ел аузына іліккен сол нар қасқа азамат жонғар
шапқыншылығында ерлікпен қаза табады да, ол оққа ұшқан жер оның есімімен
байланыстырыла Андасай деп аталған.

Андасай қорғалымы туралы
Ертеде Андас Арғын ішіндегі Кәрсон руынан шыққан атақты бай әулие
болған. Андас қайтыс болғанда Жамбыл тауының батыс жағындағы бір сағаға
жерленеді. Андас әулиенің басына өрнектелген жақсы күмбез тұрғызылады.
Кейін бұл сай Андас сайы деп аталып кетеді. Ол кезде бұл өңірде уақытша
қырғыздар тұрған. Қырғыз манабы Орман хан сол күмбезді талқандап бұзып
ешқандай белгі қалдырмай жермен жексен етеді. Ондағы ойы қазақтың халі
нашарлап тұрғанда Шудың сол жақ бетіндегі жерлерін басып алуды көздейді.
1968 жылы Қазақ ССР Министрлер Советінің қаулысымен 1 млн. гектардан астам
жерімен бұл өңір қорық болып жарияланды. Қорықтың аты Андас әулиенің атымен
Андасай қорығы деп аталды.

Қозыбасы тауы туралы
Ертеде хандар таққа отырғанда оның қарауындағы қалың жұрт кезекпен
жабыла қозы сойып, топтанып тамаша үстінде етін жейді екен. Сөйтіп қозының
бас сүйегі, басы үйіліп қалады екен. Содан бастап бұл жеке тау Қозыбасы
аталған екен.

Желтау туралы
Мойынқұм ауданы Ақбақай Бетпақдаланың Мойынқұммен қойындасып, Арқамен
жанасатын тұсында жатыр. Балқаштың Алматыдан, Тараздан бірдей қашықтықта
500 шақырымдай жерде тұр. Демек Ақбақай арқа, Жетісу, Бетпақ үшеуінің
кіндігі. Осынау үш өлкенің бойындағы барша қасиеттер кіндігіне келіп
қиысып, Ақбақайда тоғысып тұрғандай көрінеді. Сондықтанда Ақбақайдың ауасы
басқа жердікінен бөлекшелеу болып келеді. Арқаның ақырған аязын, құмның
аптап ыстығын, оңтүстіктен құтырған желін осы жерден табасың. Сондықтан
Ақбақайдың аспанында ұшқан құстың қанаты күйеді, жерінде жортқан аңның
тұяғы тозады. Шөлінде жортуылдаған жолаушы қақырығы түтеп қалады. Өйткені
ұлан-ғайыр даланы қалай шарласаң да тамақ жібітер су таппайсың. Жаздың
шіліңгір ыстығында жер өз-өзінен түтіндеп тұрады. Тау-төбе, қырқа
қыраттарда өрт шалғандай қара қошқылданып, тұнжырай түнеріп тұрады. Тау-
тастан шашырай лапылдаған ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Үй жануарларының атауларының тарихы
Жазудың шығу тарихы
Көне түркі тілі тарихы
Пейзаж жанрының шығу тарихы
Қаңлы тайпасының шығу тарихы
Батыр сөзінің шығу тарихы
Биология ғылымының шығу тарихы
Шахматтың шығу тарихы
«Қазақ» этнонимінің шығу тарихы
Тауартану пәнінің шығу тарихы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь