Әлима Қабылқызы

ӘЛИМА ҚАБЫЛҚЫЗЫ
(1879.1897)
Жұбаназар Асанов,
Филология ғылымдарының докторы.
Ақтөбе облысы.

Ақын қыздың есімі көпшілік ішіне «Әлиманың сағынышы» деген ән арқылы кең тараған.
Аспанда бір жұлдыз бар Темірқазық,
Бәйгеден ат келеді баурын жазып.
Кешегі елден кеткен Әлима апаң,
Жіберді туған елге өлең жазып, . деп басталатын, орта биіктікте созып орындалатын мұңлы ән әлі күнге шейін ойын.тойда, бас қосуларда айтылып жүр. Әннің кеңес үкіметі кезінде кең тарауына, Әлиманың Қабыл байдың қызы екендігі бөгесін жасады. Ол кездегі таным.түсінік бойынша Әлима . үстем тап өкілі.
Жоғарыда айтылған Қабақтың бір баласы Қангелдіден Пұсырман туады. Пұсырманнан бес бала туып, олар «бес Пұсырман» атанады. Соның бірі Жарас. Жарастан Төлек, одан Сары, Сарыдан Қабыл туған. Қабылдан үш бала . Әбді, Әлима, Жапар. Қазір Әлимадан із жоқ, Әбді мен Жапардан ұрпақ бар. Сексен жетідегі Әбдіқызы Мәрзияның айтуынша, Әлима 1879 жылы дүниеге келген.
Қабыл байда Әлимадан соң он жылға шейін бала болмайды. Ақкудың көгілдіріндей сұлу Әлиманы ерке.тотай етіп өсіреді. Қымбат киініп, асыл тағынып, жорға мінеді. Әрі ақын, әрі әнші қыз ойын.тойдың көркіне айналады. Кейін басына арылмас қайғы түскенде ол күндерді:
Ақ қандай, жерім қандай, елім қандай,
Керме қас, болып тудың жазық маңдай.
Салқын үй, сапырулы қымыз ішіп .
Ішінде жатушы едік ұйқы қанбай.
Сары ойдың қамшым қалды қабағында,
Сұлудың бір белгісі тамағында.
Аққудай көл шайқаған Әлима едім,
Қор болдым Қоңыраттың шабағына, . /1/
деп еске алады.
«Жіберді туған елге өлең жазып», . деуіне қарағанда Әлима . сауатты адам.
Ақын қыздың той.томалақта жүргенде күйші Шора деген жігітке көңілі ауады. Екеуі бір.бірін ұнатады. Бірақ тап осы тұста Қоңыраттың Отарқұл деген қазағы құда түсіп, Қабыл қызын соған шұғыл түрде қосуға талап қылады.
Қысылған қыз:
Ішінде көп түйенің қызыл нарша,
Бауы бар бешпетімнің қиған барша.
Есіме сен түскенде, беу сүйгенім,
        
        ӘЛИМА ҚАБЫЛҚЫЗЫ
(1879-1897)
Жұбаназар Асанов,
Филология ғылымдарының докторы.
Ақтөбе облысы.
Ақын қыздың есімі көпшілік ішіне «Әлиманың сағынышы» деген ән арқылы
кең тараған.
Аспанда бір ... бар ... ат ... ... ... ... ... Әлима апаң,
Жіберді туған елге өлең жазып, - деп басталатын, орта биіктікте ... ... ән әлі ... ... ойын-тойда, бас қосуларда айтылып жүр.
Әннің кеңес үкіметі кезінде кең тарауына, ... ... ... ... бөгесін жасады. Ол кездегі таным-түсінік бойынша Әлима – ... ... ... Қабақтың бір баласы Қангелдіден Пұсырман ... бес бала ... олар «бес ... атанады. Соның бірі Жарас.
Жарастан Төлек, одан Сары, Сарыдан Қабыл туған. Қабылдан үш бала – ... ... ... Әлимадан із жоқ, Әбді мен Жапардан ұрпақ бар. Сексен
жетідегі Әбдіқызы Мәрзияның ... ... 1879 жылы ... ... ... Әлимадан соң он жылға ... бала ... ... сұлу ... ... етіп ... ... киініп, асыл
тағынып, жорға мінеді. Әрі ақын, әрі әнші қыз ойын-тойдың көркіне айналады.
Кейін басына арылмас ... ... ол ... қандай, жерім қандай, елім қандай,
Керме қас, болып тудың жазық маңдай.
Салқын үй, сапырулы ... ішіп ... ... едік ұйқы ... ... қамшым қалды қабағында,
Сұлудың бір белгісі тамағында.
Аққудай көл шайқаған Әлима едім,
Қор болдым Қоңыраттың ... - ... еске ... туған елге өлең жазып», – деуіне қарағанда Әлима – сауатты
адам.
Ақын қыздың той-томалақта жүргенде күйші Шора ... ... ... ... ... ұнатады. Бірақ тап осы тұста Қоңыраттың Отарқұл
деген қазағы құда ... ... ... ... ... ... қосуға талап қылады.
Қысылған қыз:
Ішінде көп түйенің қызыл нарша,
Бауы бар бешпетімнің қиған барша.
Есіме сен түскенде, беу сүйгенім,
Жылаймын егіліп мен жас ... екі ... су ... ... кем ... сен ... беу қарағым,
Уһілеп екі иықтан дем аламын.
Сені ойлап Әлимаға қайғы батқан,
Қу тағдыр жазғанынан айнымақ па?
Басқаның айрылғаны ... ... қай ... - /2.200/
деп сәлем жолдаса, кедей Шора:
Өмірден қалап сүйген, қалқам менің,
Көз тартқан нұр дидарлы Шолпан едің!
Сен барда көңіл ... ... ... қиял ... ... де ... ... Шолпанға мен қарап қалсам.
Бейнеңді, сәулем, содан табатынмын,
Жаныма зор ... ... сен көз ... ... ... сен - арман болып өтер болсаң,
Қуарған қу тірліктің мәні бар ма,
Көңілдің шад - ... әні бар ... ... ... ... теңселем бе?
Енді мен зар төгермін шер - шеменде.
Енді мен - тірі ... ... ... енді ... - ... дәурен, - /2.202/
деп бармағын шайнап, шарасыз күй кешеді.
Әлима басына бостандық сұрайды. Қабыл көнбейді. ... 1896 ... ... ... ... ... ... аулына қызды алып кетуге артынып-
тартынып құдалар тобы келеді.
Қабыл бай жалғыз қызына айтудай-ақ той ... ат ... ... ... Халық қара құрымдай қаптай төгіледі. Жан-жақтан өнерпаздар
ағылады, ән мен күй ертелі-кеш бір ... ... ... ... ... ... бір ән бастайды:
Бітсе де жүзіме нұр атқан таңдай,
Нәркес көз, керме қасты, жазық маңдай,
Билігім бір басыма болмаған соң,
Алғаның ... еді ғой ... ... ... азабына,
Тағдырдың бұл көрсеткен мазағы ма?
Өзіне бақ-дәулеті жетуші еді,
Сатты әкем Қоңыраттың қазағына.
Ауылым «Жыландының» қабағында,
Жарқылдар жаһұт түйме тамағымда,
Ақкудай ... ... ... ... ... ... ба?!
Жасымнан әсем ән ед - жан сыйласым,
Бұл шақта жер құшты ма сол қимасым?
Қосақтап қаламаған адамыма,
Шынымен қиды ма әкем Әлимасын? /2.203/
Дуылдасқан жүрт ... ... Бұл ән ... ... әлі күнге
шейін айтылып келеді.
Ақын қыздың ұзатылып бара жатқанда шығарған ел-жұртпен қоштасу әнінің
мәтіні де сақталған:
Тебетей қызыл мақпал қырын ... ... ... ... ... қыз да болсам - ұлдай едім,
Жылатып ұзатарын биыл білдім!
Малға жай айналасы «Көкжиденің»,
Ата-анам жасымнан-ақ көп биледің.
Еңді-еңді қыршын жасқа келгенімде,
Баяны болмады ғой ... ... ... жас бұлауменен,
Әлимаң күні өтер жылауменен.
Соңыма ерген - жалғыз Жапақжаным,
Апанды өзің тапшы ... ... ... 1985 жылы «Жұлдыз» журналында жария көрген көлемі
алты беттік «Ару Әлима» атты деректі әңгімесінде ... ... ... бұл көркем дүниеге жақын, әрі кеңес үкіметі кезі себепті кейбір
шумақтарды, жолдарды ... ... ... ... ... тура
келген. Таптық көзқарас тұрғысынан қаралған. Бұл ... ... ... ... ... ... ескерте кетпекпіз.
Біз Әлима өлеңдерін жас кезден тыңдап өстік деп жоғарыда айттық. Осы
еңбекті жазарда Шалқар ... ... ... ... ... ... ... Тіркесті, Оразбай Әділбаевты,
Қаракесек Әбуді және Әбдіқызы Мәрзияны қайыра тыңдадық. Бұлардың ... сен ... беу ... ... «беу ... Біздіңше де ол
замандағы қыздың осылай деп айтуының ықтималдығы көп. Б.Тәжібаевта:
Құдықтан екі шелек су аламын,
Екеуін бір-бірімен тең ... ... ... Әбу ақсақал: «Екеуін бір-бірінен кем аламын», - ... түрі ... ... ... ... ... ғашығына қосыла алмай қайғы
шеккен, ойы он тарапқа бөлінген адамның ... ... ... заңды
құбылыс. Әлима өзінің жаңылысуы арқылы тартқан ... ... ... ... түрдегі:
Малға жай айналасы «Көк жиденің»,
Ата-анам жасымнан-ақ көп биледің.
Енді-енді қыршын, жасқа келгенімде,
Баяны болмады ғой дүниенің, -
деген шумақ Шалқар ауданының «Шалқар» ... жай ... ... ... көп ... болып азғана күн көрген дәурен,
Баяны болғаны жоқ боқ дүниенің, - /1/
деп берілген. Бұл ... ... ... Тілеужан деген журналист
1970 жылы ақпан ... ... ... ... ел ... Емберген деген
қарттан жазып алған екен.
Шойғарин нұсқасы ақылға қонымды. Сірә, Б.Тәжібаев өзі ақын болған соң
«боқ» деген ... ... ... өзгеріске ұшыратып, «жөндеп» жіберген.
Дегенмен Шойғарин ұсынған нұсқада да ... ... бар, ... ... ... ... өлеңдері ретсіз араласып кеткен. Бұл кемшіліктер
Тәжібаев нұсқасында жоқ.
Ұлы құм бойындағы «Көкжиде», «Жыланды» елді мекендері мен ... атты ... ... жер. ... кемі апталық жол. Құм бойы ... әрі ... соң ... ... қыз ... ... қонған жерлері
үлкен құрмет көрсетеді. Осыған шейін қағу көрмеген, ерке өскен ... ... өлең ... ... ... біле ... ... еді-ау тіл алмадым.
Көңілі ата-анамның қалар-ау деп,
Құрбымен емін-еркін күле алмадым.
Керуен кіре айдайды қатар-қатар,
Еріксіз Қоңыратқа шектім ... ... сөз ... екен,
Әр жердің құдай айдаса дәмін татар.
Басында керегемнің бөркім қалды,
Бетімнен гүл жайнаған көркім қалды.
Бұл күнде мен - боздаған ... ... ... мен ... қалды.
Жүк артып көшкенменен қара нарға,
Бұл шақта бақыр-тиын бағам бар ма?
Жолдаймын өлеңменен мұң-зарымды,
Басқадай Әлимада амал бар ма? ... ... ... ... ... екі ... төртінші шумақтың үшінші
жолын Шойғарин нұсқасы бойынша түсіріп отырмыз. Мысалы, төртінші шумақтың
үшінші жолы ... ... ... ... ... ... тым еркін кету, ол
кездің қызына онша жараспаса керек. Әрі ол заманның қыздары, «сүйіктім,
ғашығым» деп көп ... ... ... екінші шумақтың екі жолын Тәжібаевтың неге өзгерткені түсінікті,
себебі «құдай» деген сөз ... ... ... оқпен бірдейді.
Ақын қыз өлеңдерін қарап отырсақ әкеге деген реніші мол:
Астыма атым мінген - азбан керім,
Бар ма еді, ей, Қабеке, ... ... ... атан ... ... ... ем ... қалған жерін - /3/
дейді наласын жасыра алмай.
Жалпы, Әлиманың сыңсуына сарындас сыңсуды талай қазақ қыздары ұзатылып
бара жатқанда айтқаны белгілі. ... ... ... ғана емес, түркі жұрты
қыздарында да бар үрдіс. Әйтсе де туысқан ... ... ... ... ... ... өте жақын келуі таңданарлық нәрсе:
Қою шашым төкпелі,
Мен әкейге өкпелі.
Өкпелі болмай ... жыл ... көп пе ... Ноғай қызы.
Әлима:
Ақ қандай, жерім қандай, елім қандай,
Керме қас, болып тудық жазық маңдай.
Салқын үй, сапырулы қымыз ішіп
Ішінде жатушы едік ұйқы ... ... ... ... балменен,
Белімді будым талменен.
Ақ шешектей қыз едім,
Алдап алды ... ... әсем ән еді - жан ... шақта жер құшты ма сол қимасым.
Қосақтап қаламаған адамына,
Шынымен қиды ма әкем Әлимасын?-десе, Ноғай қызы:
Теке ... тең бе ... ел тар ма ... ... ... ақыл бар ма ... - /4.121-122/
дейді.
Көш Байқадам дейтін жерге жеткенінде, Әлима аттың басын кейін бұрып,
туған жеріне қашады. ... ... ... ... ... атпен
қуады деген. Әбдіқызы Мәрзияның айтуынша желмаямен, яғни нармен қуады.
Құмды жерде, шыжып тұрған күн ... көк ... ат ... ұзай алмайды,
төзімді желмая еркін жетеді. Тағы қашар деп күдіктенген Отарқұл, одан ... ... ... ... ... өз еліне апарған. Мәрзияның
айтуынша Отарқұлдың руы ... ... ... ... бір ... ... ... Күлік болып бөлінеді, соның Күлігі. Әлиманың
шешесінің аты – ... көш ... ... ... ... ... Бұл туралы Б.Тәжібаев:
«..Отарқұл көшін Сеңгір қарсы алып, үлкен ... ... ... қара
нардан түсіріп алып, жеңгелерімен бірге өз үйінің төріне шығартты бай.
Сеңгір Отарқұл тобына қонақасы ... ... ... ... адамдар
да қапысыз көп болған. Әлиманың даңқын сырттай естіген қыз-бозбала жағы ... ... ... ... ... ... өнерлерін көрсетті.
Кейбірінің ойы – көңілсіз тұнжыраған Әлиманың көңілін аулау ... ... де ... ... ... ... Әлима, әкең Қабылды білем. Қатар өскенбіз онымен. Өз
атағынды да ... ... ... Қатарларың қаумалап отырғанда, үлкендер
қолқалағанда, бір жағынан ... де ... сен, ... мына ... ... ... ... – деп өтінеді,» – деп жазады /2.204/. Әрине, «Ару
Әлима» деректі әңгіме болғанымен, әңгіменің аты – ... ... ... ... ... ... алшақ емес. Ел аузындағы деректерде де ... ... ... ... ... ... алып өткенімді налып тұрмын,
Жазмыштан жабырқаулы болып тұрмын.
Түбінен Байқадамның елге қашып,
Жануар көк жорғамды зорықтырдым.
Жол ... ... ... ... әкем ... ... ... байлап берген көңіл толмай,
Сол үшін жарты жолдан кейін қаштым.
Еліме жете ... ... ... ұша ... ... еді ... ... ата-анам
Қиянат талқысына тастар деген.
Аққудай Әлима едім айдын көлде,
Торынан шыға алмаған мен бір ... ... ... соң,
Көлімнен ұшып келіп қондым шөлге /2.204/.
Әйелі ... жасы ... ... ... ... Отарқұлды
менсінбеген Әлима оны бірде «шабаққа» баласа, бірде ... ... ... ... ... ... ... өз ойынан хабардар қылып отыр.
Қоңырат жеріне келген соң да Әлиманың Отарқұлға бойы үйреніп кете
алмайды. ... ... ... ару қыздың көңілінің кілтін табамын
деп талпынбайды. Күш ... ... ... суи береді. Межелі
уақытта соңынан ешбір тума-туыс келмей, Әлима елін, туған жерін сағынады.
Ауылым қызыл ... ... ... ... табасына.
Тілекті қыз сұраған құдай беріп,
Шалқардың барар ма екем қаласына, - /3/
деп өксиді:
Терсемші қызғалдақтай қыр қызылын,
Көрсемші ... жыр ... ел – ... ... ... ... бір қызымын.
Біздің ел қайтушы еді Елек жайлап,
Қомынан жарылушы ед бота, тайлақ.
Шектінің найза ұстаған батырлары,
Жауына аттанатын ... ел ... ед ... ... су ... бие байлап.
Жол жүріп жаңа оралған сүйгеніне,
Сұлуы шай құятын көзі жайнап, - /2.204/
деп ... ... ... үні ... жеріне де жетіп жатады. Қызының бұл қылығын
теріс көрген Қабыл оны енді ... бел ... ... ... басады. Арада
жыл өтеді. Құса болған ... бір ... бар ... содан ала-алмаймын көзім жазып.
Кешегі ерке тоты Әлимасы,
Жолдайды туған елге сәлем-назын.
Ауылым «Жіңішкеге» қонған шығар,
Төрт түлік ... ... ... ... бір ... болды ғой!»- деп жолдан шығар.
Бұл дүние аңдағанға жалған шығар,
Қараумен жолға көзім талған шығар.
Соңымнан ... бір ... ... ... ... ... ... сөзден жаңылған ба,
Қор болдым, қанжығаға таңылғанға.
Елімнен шыққаныма бір жыл болды,
Бауырлар, бір келсейші сағынғанда! — /2.205/
деп аңырайды.
Туған жерін сағынған ... ... ... алмай тағы қашады. Бірақ
Отарқұлдың бұғауынан құтыла алмайды, қайта ... ... ... ақын дарияға кетіп өледі. Бұл жөнінде Бәкір Тәжібаев: «Әлима
Әмударияның жалпақ айдынынан көз ... ... ... ... ... «көнбедің!» – деп,
Өкінем туған жерде өлмедім деп!
Ата-ана, бар шерімді саған ... ... ... ... ... Әмудария жағаларда,
Жайымды білген жандар бағалар ма?
Кешегі аққудайын Әлимасын,
Іздесе енді жұртым таба алар ма?! ... зар илеп алды да, ... ... ... – деп ... ... аузындағы деректер де осыны растайды. Қазақтың ақын қызы 1897 жылы
он сегіз жасында бұл ... баз ... ... одан бері бір ... өтсе де, ... сөзі ... ... жасап келеді. Ақтөбе өңіріндегілер
әлі күнге шейін «Әлиманың сағынышы» деген әнді ... ... ... ... күй ... ... ... орынсыз ұзатылуына қарсы болғандар баршылық.
Олардан Әлиманың басты ерекшелігі - өмірінің ақырына ... ... ... сол ... өлең сөзбен өшпестей етіп өрнектеп, кейінгілерге
қалдырғаны.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Шалқар» газеті, ... ... Б. Ару ... // Жұлдыз,1985.
3. Шалқарлық зейнеткер Әділбаев Оразбайдан 1999 жылы жазып алынды.
4. Қарайдар мен ... ... ... (Құр. ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Отырардың заттық мәдениеті70 бет
Алиментарлық аурулар, олардың алдын алу35 бет
Алименттік міндеттемелер24 бет
Алиметтік міндеттемелерді құқықтық реттеу126 бет
Бүкіл әлімдік сауда ұйымындағы қазақстан7 бет
М.Әлімбаевтың тәлімдік көзқарастары144 бет
Мұзафар Әлімбаевтің халық ауыз әдебиетін аудару тәжірибесі мен сапасы45 бет
Тәкен Әлімқұлов өмірбаяны, шығармашылығы7 бет
Қозының алиментарлық дистрофиясын зерттеу33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь