Қазақстанның банктік секторындағы несиенің түрлері және несиелік құрамдас бөлігінің дамуы мен несиелеу жүйесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НЕСИЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ НЕСИЕНІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ, ҚАЖЕТТІГІ ЖӘНЕ ФОРМАЛАРЫ
1.1. Қазақстан Республикасындағы несие жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.2. Несиенің қызметтері, қажеттігі және форалары ... ... ... ... ... ... ... ... 11

2. ҚАЗАҚСТАННЫҢ БАНКТІК СЕКТОРЫНДАҒЫ НЕСИЕНІҢ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ НЕСИЕЛІК ҚҰРАМДАС БӨЛІГІНІҢ ДАМУЫ МЕН НЕСИЕЛЕУ ЖҮЙЕСІ
2.1. Қазақстанның банктік секторындағы несиенің түрлері ... ... ... ...
2.2. Қазақстан экономикасындағы несиелік құрамдас бөлігінің дамуы және несиелеу жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3. ӨНДІРІСКЕ БАНКТІК НЕСИЕНІҢ ЖӘНЕ ШАҒЫН БИЗНЕСТІ НЕСИЕЛЕУДІҢ КЕҢЕЮІ
3.1. Өндіріске банктік несиенің кеңеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2. Шағын бизнеске несиенің кеңеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
        
        КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алып, нарықтық экономикаға жол
ашты. Еркін экономика кезінде, алғашқы ... ...... ... әр ... ... ... кезеңін бастан
өткерді. Бұл дағдарыс өндірістің ... мен ...... ... ... ... ... өсуі мен инфляцияның
өршей түскінің салдары, мұның нәтижесінде ... ... ... ... дамуының өзекті мәселерінің бірі, қаржы ... ... ... ... ... ... несие жүйесінің
құрылуы болып табылады.
Қолда бар ақша – қаражатсыз кәсіпорындар ... тұра ... ... – қол ... ... ... бір жолы — ... несиелерді
кеңейту . Олар арқылы шағын, орта, ірі инвестициялық жобаларға банктерден
қысқа, орта және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... – жалпы банктердің (ұлттық және комерциялық) және
банктік операциялардың жекелеген ... ... ... ... ... ... жүиесі ұғымы банк жүиесіне қарағанда кеңірек , яғни мұнда ... ... ... ... .Әр ... өзіндік ерекшелігіне қарай
несие немесе банк жүиесінің құрылымы қалыптасады .
Экономиканың нақты секторындағы сырттан ... ...... ... ең ... тапсырмасының бірі болып табылады. Осыдан
банктік жүйенің дамуы мен ... ... ... ... ... дамуына ықпал етеді.
Несие айырбас сатысында пайда бола отырып, қарыз мәмілесінің формасы
ретінде құн қозғалысының үздіксіздігін қамтамасыз ... ... Құн ... ... болып табылады. Айырбас процесінде мәміленің екі түрі
ажыратылады: қарыз мәмілесі және сатып ... ... ... ... ... ... айналысы процесінде себепші болады. Қарыз
мәмілесі тауар айналысының ... ... және ... ... ... өзара ұсыну бір мезгілде жүреді, қарыз мәмілесі ... ... ... ... түрі — бұл несиелік қатынастар құрылымының, олардың ... яғни әр ... ... және ішкі өзгерістер барысында ... ... ... мен ... алушылар арасындағы байланыстар қалай
өзгергенімен де, несиенің түрі сол ... ... ... ... бойынша өсім ұзақ және орта ... ... ... тез ... ... ... депозиттердің және олардың ұзақ
мерзімге берілуіне байланысты өсті. Несие мерзімінің ұзаруы нақты ... ... ... қаржыландыруды шектемеуге және ... шешу үшін ... ... ... бағыттауына рұқсат берілуі
керек.
Экономика нақты секторын несиелеудің жалпы өсімінде теңгемен орта ... ... ... озық өсімдері белгіленген. Экономика ... ... ... ... ... ауыл ... құрылыста,
транспорт пен байланыстарда басқа экономика секторындағы несие өсімінің
қарқынын басып озады. Қазіргі уақытта негізгі ... банк ... ... ... капиталын толықтыруға қарыз алушылар қолданады. Несиелеу
мерзімі әр түрлі, бірақ олардың ұзақтығы ... үш ... ... ... саясатына, жеткізушінің есеп айырысу қызметінің себептеріне
байланысты ұзарады.
Банктік несиенің дамуы экономикалық өсімді қаржыландырудың ... боып ... ... ... ... ... тұрғыда өндірісті
несиелеуге оңтайлы жағдайлар жасалуда, бірақ олар қолдануда өте шектеулі.
Бұл банктік жүйе мен ... ... ... ... ... Сол ... экономиадағы құрылымдық қайта ... ... ... ... ... ... және валюталық тәуекелділікті
күшейтеді. Осы тақырыпта банк несиесінің даму сатылары және оның айна-лыс
дәрежесі, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... тақырыбымның мақсаты Казақстан экономикасындағы
кәсіпкерліктер, шағын, орта және ірі ... ... ... ... ... қандай мерзімге және қалай берілетін ... ... ... талданып жазылған банктердің несие беруінің ... ... ашып ... ... ... ЖӘНЕ ... ЖАЛПЫ ТҮСІНІГІ
1.2. Қазақстан Республикасындағы несие жүйесі
Несие жүиесі – жалпы банктердің (ұлттық және ... ... ... ... түрлерін жүзеге асыратын банктік емес
мекемелердің жиынтығы.
Несие жүиесі ұғымы банк ... ... ... , яғни ... ... ... ... қамтылады .Әр елдің өзіндік ерекшелігіне ... ... банк ... ... ... .
Қазақстан Республикасындағы несиелік жүие екі буыннан тұрады:
біріншісі – банктік жүйе , ал ...... жүйе ... емес ... ) . ... ... несиелік жүйесінің
құрылымы 1-ші суретте берілген .
|ҚР-ның несиелік жүйесі ... ... ... ... ... емес ... |
|Пошта-жинақ |
|жүйесі ... ... ... ... ... ... ұлттық банкі |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
|(14) басқармалары |
|Ломбардтар |
| ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... деңгейдегі банктер |
Сурет 1- ... ... ... ... ... ... несие жүиесінің құрылымдық элементтерінің мазмұнын
сипаттамайтын , оның иерархиялық құрылымы 1–кестеде берілген.
Кесте 1- ҚР-дағы несие жүйесінің ... ... | | ... ... ... ... |
| | ... |аты |аттары | ... | ... | | | ... | | | | ... | | | | | |
| | | | | | |
| ... |1 ... ... |1. Ақша |
| ... ... ... ... және |
| |і | | | ... ... |
| | | | | ... айыры- |
| | | | | ... ... |
| | | | | | |
| | | | ... ... ... | | | ... ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... | |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... |
| | | | | | |
| | | | | ... ... |
| | | | | ... |
| | | | | | |
| | |2 ... ... |Клиенттерге |
| | | ... ... ... |
| | | |гі ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |
| | | | ... банкі.| |
| | | ... ... ... |
| | | ... | ... ... |
| | | ... | |түріне ғана |
| | | | | ... |
| | | | | | |
| ... ... |Орталық |Маманданған |
| |анк | ... ... ... ... |
| ... ... |және қаржылық қызмет |
| | | |р ... ... |
| | | | | | |
| | |4 ... ... несие-есеп |
| | | |ақ ... ... ... |
| | | ... |(АҚ ... ... , ұсақ |
| | | ... |). ... ... |
| | | | ... | ... ... ... ... ... ... туралы
мәліметтер 2-кестеде беріледі.
Кесте 2- ҚР-дағы несие ... ... ... |12.2000 |12.2001 |12.2002 |06.2003 ... ... ... | | | | |
| |48 |44 |38 |35 ... ... ... | | | | ... | | | | |
| | | | | ... ... | | | | |
| |1 |2 |2 |2 ... | | | | |
| |1 |1 |- |- ... | | | | |
| | | | | ... ... | | | |16 ... , |16 |16 |17 | ... ішінде: | | | |10/4 ... ... аса, |9/7 |9/6 |9/6 | ... ... | | | |10 ... ... |12 |11 |11 | |
| |8 |19 |29 |37 ... ... серіктестіктер | | | | |
| |42 |45 |52 |35 ... ... | | | | |
| |- |2 |2 |2 ... ... ... | | | | |
| |53 |41 |42 |46 ... ... да ұйымдар | | | | ... ... ... , банктеріміздің саны жылдан жылға
азаюда. 90-шы жылдардың басында олардың саны 200-ден асты, ... ... ... нәтижесінде олардың саны 35-ке дейін (06.2003 ж.)
қысқарды. ... ... ... ... банкттер ( мемлекеттің 100%
қатысуымен құрылған) саны – 2. Қазақстанның банктік ... ... ... ... ... ... саны – 16, яғни жалпы ... ... ... ... Ал ... емес мекемелер санының керісінше
өсіп келе жатқандығын байқаймыз.
Парабанктік жүйе экономикамыздың ... ... ... ... ... енді ғана біртіндеп дамып келе жатқан жаңа
құрылымды сипаттайды.
Банктік емес мекемелердің немесе ... ... ... олар ... ... белгілі бір түріне ғана қызмет
етсе, екіншіден, банктік операциялардың жекелеген түрлері бойынша қызмет
көрсетеді.
Кейбір экономикалық ... ... ... ішіндегі несиелік
мекемелерге ломбардтырды, несиелік серіктестіктерді, несиелік қоғамдарды
және одақтарды жатқызады.
Ломбардтар – бұл ... ... ... ала ... ... ... ... несиелік мекеме.
Тарихта ломбардтар өсімқорлық несие беретін жеке ... ... ... ... ... мамандану саласы жылжитын мүлік, оның
ішінде бағалы металдар мен асыл тастарды (бағалы ... ... ... ... ... беру болып табылады. Олардың ... ... ... ( 30 ... дейінгі мерзімге ) кепілге салатын мүлік құнының
50-80% ... ... ... алып ссуда берумен қатар, ... ... ... ... ... ... кепілге
салынған мүліктерді сатумен айналысады.
Несиелік операцияны ұйымдастырудың басты ерекшелігі — мұнда несиелік
шарт және кепіл міндеттемелері болмайды. ... ... беру ... ... зат қойғандығын куәландыратын және ... ... ... ... кепіл билетін алады. Онда ... ... және ... ... ... көрсетіледі.
Несиелік серіктестік — өз мүшелеріне ... ... ... мақсатында құрылған несиелік мекемелер.
Несиелік серіктестіктердің жарғылық капиталы пай қосу және ... ... ... ... ... ... ... үлестер мүшеліктен
шығып қалған жағдайда қайтарылмайды. Несиелік серіктестіктердің ... ... ... ... ... және орта ... ... кіреді. Несиелік серіктестіктердің ... ...... ... және ... ... актив
операцияларына — ссудалық, комиссиондық, ...... ... ... бір ... ... несиелік қоғамдары
жатады. Оның құрылтайшысы: Орталық банк, ... және ... ... ... жеке және заңды тұлғалар бола алады. Олардың
басты қызметі — ауылшаруашылығына ... ... ... ... ... мал, ... ... сатып алу шығындарын және өзгеде
жұмыстарды несиелеу. Ауыл шаруашылығының несиелік серіктестіктерінің
клиенттеріне ... ... ... ... ауыл ... ... Негізгі операциялары: қысқа және орта мерзімге
ссудалар беру және ... ... ... ... ... Ауыл
шаруашылық несиелік серіктестіктерді ұйымдастырудың басты ерекшелігі —
олардың ... бір ... ... ... ие ... атап ... ... босауы, сондай-ақ оған үлес қосушыларға да ... ... ... ... ... бір жеке тұлғалардан немесе ұсақ
несиелік мекемелерден ұйымдастырылған несиелік ... ... екі ... ... ... 1) ... мерзімді тұтыну несиесін
беру мақсатында кәсіби немесе аумақтық белгілеріне ... жеке ... ... 2) ... қосылған дербес несиелік серіктестік
түрінде, мысалы, ссуда жинақ серіктестіктері, өзара несие ... және ... ... ... ... ... қосатын үлесінен және
пайдаларды төлеу, сондай-ақ займдарды шығару жолымен қалыптасады. Негізгі
операцияларына мыналар жатады: ... ... және ... шығару:
өзінің мүшелеріне қамтамасыз етілген ссудалар беру, векселдерді есепке алу;
сауда-делдалдық және комиссиондық операциялар: ... беру және ... ... ... ... ... ... — шағын және орта бизнеске ... ... ... ... ... жағынан ұқсас келетін несиелік
мекемелер.
Бұл қоғамдар Ұлы Қазан төңкерісіне дейінгі ... ... ... ... жеке ... мен саудагерлерге несие-есеп
айырысу қызметін көрсететін. Өзара несие қоғамдарының қатысушыларына заңды
және жеке ... ... Оның ... оған ... ... қалыптасады.
Қазақстанда банктік емес мекемелердің мынадай түрлері дамып отыр:
— ломбардтар;
— несиелік серіктестіктер;
... ... ... зейнетақы қорлары;
— пошта-жинақ мекемелері;
— ипотекалық компаниялары.
Соның ... ... ... ... ... мен ... кеңінен дамып келеді.
Ломбардтардың құрылтайшылары мен ... жеке және ... ... ... ... өкілетті органдары арқылы оған құрылтайшы
болуы мүмкін.
Ломбард кез келген ... ... ... ... құрылып,
өз қызметін жүзеге асырады.
Несиелік серіктестіктердің мынадай түрлері ... ... ... — заңды тұлғалардың
депозиттерін қабылдау мүмкіндігі бар мекеме.
2) ауыл несиелік серіктестігі — ... ... беру ... оның
қатысушыларының ақшаларын жинақау жолымен ерікті түрде жеке
және заңды тұлғалардың өзара бірігуі ... ... ... операцияларының түрлерін жүзеге асыратын
заңды ... ... ...... ... ... және ауыл ... серіктестігі ҚР
заңдылықтарындағы ерекшелігіне сәйкес мынадай ұйымдық-құқықтық ... ... ... серіктестік;
— толық серіктестік;
— ЖШС;
— акционерлік қоғам.
Микрокредиттік ұйымдар — бұл микрокредит берумен айналысатын ... ... ... екі түрге: мемлекеттік және жеке меншік болып
бөлінеді. Қазіргі таңда 16 зейнетақы қоры болса, оның ... ... жеке ... ... ... / 1, 92 б /
1.2. Несие қажеттілігі, қызметтері және формалары
Өндіріс, ұдайы өндіріс процесінің бастапқы ... ... ... отырып, басқа фазалармен тығыз байланыста. Ұдайы ... ... ... ... өндірісі процесінің үздіксіз жаңаруы
ретінде, оның әр түрлі сатыларының біртіндеп ауысуын ұлғайтады. ... ... ... ... ... және ... белгілі бір мағынаға ие.
Ұдайы өндіріс ... ... мен ... ... ... ... және ... формаларының бар болуымен қамтамасыз
етіледі.
Ұдайы өндіріс ... ... ... ... ... шаруашылықтағы
несиенің орнын анықтауға және оның мәнін ашуда елеулі мәнге ие. Өндірісте
несиелік қатынас жүргізілмейді. Өндірістік процеске ... ... ... жағы – ... ... ... ... пайдаланушы қарыз
алушы ғана қатыса ... ... жақ – ... ... ... ... ... несие бірегей ұдайы өндіріс процесінің ... ғана ... ... ... ... үлгерген қызметіне байланысты болатын
қатынастарды білдіреді. Несие тек өндірісте ғана ... бола ... ... өнім әлі ... жоқ, ал оның ... ... өндіріс
процесінің сәйкес қатынасушыларының иелігіне түскен жоқ. Сондықтан ... ... ... емес өнім ... ... ... ... Осы
мағынада несиелік қатынастар бұл өндірістегі қатынастар емес, ... ... ... ... ... саласының айқындаушы мағынасы оны несиелік
қатынастардың түпкі мәнін есептеуге ... ... ... ... ... бере алмайды. Айырбаспен өзара әрекет процесінің өндірістің
белгілі бір мағынасы бар. / 2, 72 б ... өнім мен оның ... ... ... ... айырбасты бастауға болмайды. Сондықтан айырбас өндіріске кіретін акт,
өндірісте тікелей бар болады немесе ... ... ... үлестіру және айырбас біртұтас алғанда өндіріспен және
бір-бірімен өзара әрекетте болады; өндіріс осы бөліктермен ... ... ... ... ... яғни ... сферасы, өндіріс көлемі өседі
және оның дифференциациясы ... ... ... өзгерісімен
өндірісте өзгереді, мысалы ... ... қала мен ... әр түрлі үлестірумен т.б. несие үлестіруімен байланысты, бірақ
үлестіру ... ... ... екі ... жағдай тән: біріншісі
– үлестіру пропорцияны белгілейді, онда әрбір ... ... ... ... - ол ... ... шығатын көз ретінде анықталады.
Айырбастың үлестіруден айырмашылығы, біріншіден, ол ... ... ... ... ... ... бір ... қол
жеткізеді, екіншіден айырбас жекелеген қажеттіліктерге сәйкес ... ... ... сонымен бірге индивидуумнан шығатын кез ретінде
анықталады. ... ... және ... арасындағы айтылған
айырмашылықтар ұдайы өндіріс қатысушылары арасындағы ... ... ... ... деп ... мүмкіндік береді. Алдағы
көрсеткеніміздей үлестіру саласынды тек ... ... ғана ... ... ұдайы өндіріс процесі субъектілерінің үлесіне түседі, өндіріс сияқты
үлестіру процесіне қатысты несие пассивті дегенді білдірмейді, керісінше ... ... ... ... ... ... ... әсер
етуі өнім өндіріліп және ұдайы өндіріс субъектілерінің игілігіне түскен
кезде, ал айырбас фазасында ... ... ... ... ... құн мен басқа субъектінің оны қосымша пайдалану қажеттілігі
арасында қарама-қайшылық пайда ... ... ... ... ... ... бола келе, өндіріс пен үлестіруден шыға ... ... ... ... ... дербестігін жоғалтпайды, шынында тауарлар
айырбасының ... ... ... ... ... ... бола ... қарыз мәмілесінің формасы
ретінде құн қозғалысының үздіксіздігін қамтамасыз етуге тиіс. Құн несие
қозғалысының ... ... ... ... ... ... екі ... қарыз мәмілесі және сатып алу-сату мәмілесі. Несие ... ... ... ... процесінде себепші болады. Қарыз
мәмілесі тауар ... ... ... және ... алу-сату кезінде
тауарларды өзара ұсыну бір мезгілде жүреді, қарыз ... ... ... ... ... Сатушы тұтыну құны ретіндегі
тауарды шеттете отырып, оның өзіндік айырбас құнымен және ... ... ... ... Бұған керісінше, сатып алушы айырбас құны ретінде
ақшаны иелігінен шығара отырып ақшаның тұтыну құнын және ... ... ... ... ... мен ақша ... ... жүреді. / 3, 269
б /
Осылайша екі жақты полярлы қарама-қайшылықтың ... ... ... өз ... тағы да ... ... Сатушы шын мәнінде ... ... ... оның ... ... тек ... түрде ғана
белгілейді. Ол тауарды өз ... ... ... ... ол баға ... ... ... өткізіледі. Несие ақшаның төлем құралы
функциясындағы ақшаның дамуы болып ... Ал ... ... ... құн қозғалысың сатып алу-сатудан дербес, сапалық жағынан
ерекше қозғалыс формасын жасайды. Сондыөтан ... ... ... ... бір түрі деп ойлауға болмайды.
Айырбастың екі контрагентінің бірегей келісі ретінде ... ... ... ... ... ... өткінші байланысты жүзеге
асырады. А тауарды В тауарға береді және одан ақша алады. Олардың ... ... тек ... мен ... ... ... ... Тұтастай алғандағы сатып алу-сату мәмілесі барлық ... ... ... байланыстырушы фактор қызметін атқарады, бірақ ... ... ... ... ... ... байланысты
жасайды. Әрбір қарыз мәмілесі, тіпті жеке ... да, ... ... ... экономикаплық қатынастырдың басқа формаларымен
байланыстан тыс мәміленің контрагенттері арасында ... ... ... ... ... мақсаттың бірлігі пайда болады.
Сатып алу-сату мәмілесі кезінде тұтыну құнының ... ... ... мәмілесі контрагенттерінің қолында қалады. Қарыз ... ... ... ғана ... ... қоймайды. Біз жай тауарлар туралы, тап
осындай тауар туралы, айтқанда сатып ... ... ... құн ... бірақ
әр түрлі формада; сауда мәмілесіне дейін де және одан ... де ... ... ... құн ... ... ... ол тауар
формасында, басқасында ... ... ... Қарыз кезінде ақшалай
капиталист бұл мәміледе құнды беретін жалғыз тұлға ... ... ... ... ... оның ... ... арқасында ғана сақтайды. Қарыз кезінде тек
бір тарап қана құнды алады, өйткені оны бір тарап қана ... / 3, 403 б ... ... ... ... меншік қозғалысы жүреді: А тауарды В
тауарға сатады. Бұл мәміленің нәтижесінде тауарға меншік А-дан В-ға ... ... ... ... ... қарыз берушіде сақталады: А В-ға қарыз
береді. Бұл ... ... құн ... тауар В-ға орын ауыстырады, бірақ
бұл мәміленің объектісіне меншік А-да сақталады. Осылайша, сатып ... ... оны ... ... ... ... қарыз мәмілесі
меншіктің оны пайдаланудан айыру ... ... ... алу-сату
мәмілесі кезінде меншік және иелену сәйкес келеді, қарыз мәмілесі кезінде
меншік ... ... ... алу-сату мәмілесі кезінде ақша айналыс
құралы ретінде қызмет ... ал ... ... олар оны ... Сатып алу-
сату мәмілесінде сатушы ... ... ... да бір ... үшін, тауарын ақшаға айналдырады, ал қарыз ... ... ... ... мәміле мақсаты болады. Ақша қарыз мәмілесінде сатып алу-
сату актісіне қарағанда, басқа қызмет ... ... ... ... ... маңызы бар. Ақша белгілі бір экономикалық байланыстардың заттық
көрінісі болып табылады және олар ... ... ... ... әр ... ... бейнелеп көрсетеді. Осыдан келіп, қарызды
тауар айналысының формасы деп ... ... онда ... ... ... ... осы формаға ұқсас, яғни ... ... бір типі ... ... экономикалық категориясы ретінде қарыз мәмілесі негізінде
көрінетін және дамитын өндірістік қатынас арқылы ... ... ... ... ... ... ретінде өз бетінше сипаттайды; оны
осы мәміле негізінде пайда болатын ... ... ... ... ...... ... болып табылатын өндірістік қатынастар сипаттайды.
Қарыз мәмілесі тауар шаруашылығының әр түрлі сатыларына тән. ... ... бұл ... ... ... ... және
жалпылама мәнге ие болады.
Әр түрлі шаруашылық жүйелерінде кездесетін мәміле типтерінің формалды
ұқсастығы олардың бір атауымен – ...... ... әр ... ... ... бір ... сақтай отырып әр түрлі мәнге,
мазмұнға, табиғатқа ие.
Неисе шарцашылық ... ... ... ... ... өзі де
ауысып отырады, өз мазмұнын өзгертеді. Кез келген ... ... ... ... ... және ... ... болып табылады. Несие
мәміле типі ретінде, тауар айналысың ... құн ... ... ... ... ... шаруашылығына өткен уақыттан бері
дамып келеді. Несие айырбас професінің өндірістік байланысның ... ... ... ... ... ғана ... ... шаруашылығы
шеңберінде диалектикалық дамушы құбылыс ретінде де қарастырылуы қажет.
Тауар шаруашылығының әр түрлі ... ... ... ... ... өтуі қарыз келісімі арқылы ... ... ... ... ... ... / 4, 92 б ... түсінігі келесі түрде белгіленеді. Бақыланылатын халық
шаруашылығы құбылыстарының барлық жйынтығынің ішінен бәрінен ... ... ... деп ... іріктелініп алынады; содан соң бұл құбылыстар
талданады, тұмендегі белгілерге бөлінеді: біріншіден, олардың барлығына тән
белгілері; екіншіден, бұл белгілердің ... тек осы ... ... тән белгілер ғана сақталынады. Несие деп аталатын әлекметтік
байланыстар: әр түрлі тарихи кезеңдерде, тауар шаруашылығының алғаш ... ... ... ... ... ... де бар болды.
Қарыз мәмілесі ретінде несиені екі ... ... ... оның ... ... көзқарасынан, екіншіден,
әлеуметтік мазмұны, яғни осы келісім негізінде өсетін және дамитын немесе
онда өз көрінісін ... ... ... типін сипаттайтын белгілер
тұрғысынан. Бұл екеуі бір-бірінен бөлінгісіз, олар өзара байланысты және
себепші. Бірақ экономикалық ... үшін ... ... ... мазмұны, яғни өндірістік қатынастардың белгілі бір формаларымен
байланысты шаруашылық ... ... ... ... ... өзі ... табылады.
Бұл жағдайды былайша түсіндіруге болады. Мысалы, машина өндірісін
таза ... ... ... өндірісінің макроэкономикалық орта
параметріне анағұрлым ... оның ... және таза ... ... ... болады; сонымен қатар, сол машина
өндірісін оның ... ... ... яғни ... өндірісінің
негізінде пайда болатын және даитын өндірістік байданыстардың формаларымен
типтері тұрғысынан, бұл бір жағынан, оларға ... ал ... ... оны ... Бірінші жағдайда – біз машина өндірісін техникалық ... ... ал ... ...... ... ... қатысты осыны айтуға болады. ... оның ... ... белгілері жағынан тауарлар айналысы процесін жүзеге асыратын
мәміленің белгілі бір типі ретінде ... ... Бұл ... несие
олардың алдында эконмикалық ұғым категориясы ретінде ... ... оны ... – заңдылық категория ретінде емес,
қоғамдық – экономикалық категория ретінде қарастырады. ... ...... белгілері жағынан оқып – білудің несиелік мәмілені тек
меншіктің қозғалысы әдісінің және оны иеленудің ереркшк түрі ретінде ... ... бар. ... несие экономикалық категория ретінде несиелік
мәміленің ерекше техникалық – заңдылық белгілерімен сипаттала алмайды.
Осылайша, несие - ... ... ... ... ... ... категория ғана емес, сонымен ... ... ... атап өту керек. Ол өндірістік күштердің тек белгілі бір
дамуында пайда болады. ... ...... ... категория.
Несиенің және несилік қатынастардың пайда болуына ... ... ... ... табылады.
Тауардың пайда болуы екі жағдайда қатар жүреді. Біріншіден, тауар
тек натуралды формасы және құны бар ... ... ... бола ... ... өзінің екі жақты сипатына байланысты тауар бола ... олар бір ... ... заты ... және ... құны ... ... да бір заттар бір-біріне тауар ретіндегі қатынаста болуы
үшін оларды өндірушілер өздеріне де ортақ ерікті ... қз ... ... ... ... ... ... өзіне иеленуге ықыласы бар
меншік иелері ретінде бір-біріне ... ... ... бір ... ... ... ... нарықта айырбас арқылы
жүзеге асады. Тауар айырбасы сферасының несие үшін ... зор. Оның ... ішкі ... үшін ... өнімдер сферасының емес, такар иелері,
экономикалық қатынасқа түсуге дайын меншік иелері ... ... ... ... ... ... айырбас сферасының іздеу қажет.
Қолдан-қолға тауарлардың қозғалысы ретінде тауарлар ... ... ... жайындағы қатынастың пайда болуына негіз ... ... ... бір ... ... ... атап өту артық
болмайды: бірте-бірте айырбас саудаға айналды; сауда мен арнайы ... жаңа тобы – ... ... ... ... ... бір уақытында
көпестер мен ... ... ... ... ... ... болды,
жәрмеңкелермен, жалпы саудамен бірге алғашқы несие пайда болды. Ірі сауда
жүргізетін адам үшін алған ... ... ... ... алу төлемінің
мерзімі сәйкес келмеген жағдайлар болды. Егер саудагер тауарын сатудан
бұрын оны ... ... тиіс ... онда осы ... ... ... алуға деген
қажеттілік, яғни бұл адамға қарыз беру ... ... ... ... ... ... ретінде ежелгі әлемде де орта ғасырлық қолөнер,
крепоснойлық шаруашылықта да және дамыған тауар шаруашылығында ... ... біз ... ... бір ... ... ... отырдық,
бірақ осы мәмілелер негізінде ұлғайып отыратын, құқықтық ... ... ... ... ... ... әр ... шаруашылық
жүйелерінде бір-бірінен өте қатты айырмашылықтары болады. / 5, 162 б ... ... ... ... ... ... пайда болатын оның
негізгі өндірістік қатынастарымен анықталатын ... ... ... бір тип. ... ... экономикплық категория
ретінде тек өндірістік қатынастар шеңберәнде ғана ... ... ... ... мазмұны, көзқарасы тұрғысынан қарастыруға қатысты.
Несие әлеуметтік байланыстың ... бір типі бола ... ... ... ... қатынастар өз жиынтығында қоғамдық қатынастар, қоғам деп
аталатындарды құрайды және сонымен ... ... ... белгілі бір
сатысында тұрған, өзіне тән ерекше сипаты бар ... ... ... ... ... сүйенген несиелік
қатынастар жекелеген тұлғалар мен кәсіпорындар, кәсіпорындар мен ... пен ... ... ... ... ... ... сферасында пайда болады.
Айналыс сферасы немесе тауарлар айналысы өндірістік ... ... ... бір өндіріс, белгілі бір тұтынуға,
үлестіруге, ... және осы әр ... ... ... ... ... себепші болады. Өндіріс жағдайындағы айырбас құнның немесе
меншіктің бір иесінен ... ... ... әр ... ... ... ... тәсілдердің бірі қарыз деп аталатын тауар айналысының бір
формасы болған мәміле типі болып табылады. Тауар айналысының ... ... ... ... ... осы ... тауарлардың
иеліктерден шығарылуы уақыт бойынша олардың бағасының өткізілуінен бөлініп
қалады. Бұл шарттар мынаған байланысты: тауарлардың бір типі өз ... ... ... ... Әр түрлі такарлардың өндірісі жылдың әр
түрлімерзімімен байланысты.бір тауар өз ... ... ... басқасы алыс
сапар шегуі қажет. Сондықтан, әлде бір тауар иеленуші келесі бір ... ... ... ... ... ... ... мәмілелердің бір
тұлғалардың арасында жиң қайталануы кезінде тауарларды сату ... ... ... ... ... ... ... белгілі
бір түрін пайдалану, мысалы үйді, белгілі бір уақыт аралығына сатады. Бұл
жағдай да сатып ... тек ... ... ... ғана шын ... ... құнын алады. Сондықтанда ол тауарды төлемі төленгеннен кейін алады.
Ақшаның қажеттілігін қамтамасыз ететін себептер, несие ... ... ... Жай ... ... жағдайында тауар
айналысының ыормасы ретіндегі қарыз ... ... пен ... ... ... ... шарттары
несиенің қажеттілігін ... ... ... ... ішкі ... құн қозғалысы несиенің қажеттілігі туралы түсінікті тереңдетеді.
Айырбас шаруашылығы жағдайында құн ... ... ... және ... ... ... ... көрінеді және ол
несиелік қатынастар пайда болатын, дамитын нақтылы экономикалық негіз болып
табылады. Артынан несиелік ... ... ... бойынша құндық болады.
Несие ұдайы өндіріс процесінің үздіксіздігін ... ... ... ... берілген сайын ол шаруашылық субъектілерінің
өндірістік капиталы ақшалай, ... және ... ... ... ... ... Бұл ... олардың міндеті әр түрлі. Шеңбер
айналымының бірінші сатысында ақшалай ... ... ... жүреді: ақшалай қаражаттарға өндіріс құралдары сатып алынады.
Өндіріс процесінің екінші сатысында ақшалай қаражаттардың ... ... ... ... ... ... ауысады, өндіріс құралдары құнына
жаңадан жасалған құн қосылады. Соңында, үшінші сатыда тауар өткізіледі және
қайтадан ақшаға айналады.
Өндірістік капиталдардың ... ... бір ... ... ... тұйықталмайды, қозғалыс олардың ұдайы өндірісінің процесі,
капиталдардың айналымы. ... ... ... ... ... ... формада болуы олардың қозғалысының ... ... ... яғни ... ... өндіріс формасы болып саналады.
Өндірістік капиталдардың жүйелі ... бір ... ... ... ... ... ... үнемі шеңбер қозғалысы, кпиталдардың шеңбер
айналымы және айналымы барлық жерде бірдей емес; әрбір нақты ... ... және ... айналысының ерекшеліктерін қамтып көрсетеді.
Өндірістік ... ... ... ... ... ... ... Оолардың қозғалыс ... ... ... және кері ... ... және ... ... қажеттілердің толқуы байқалады. Мұны функционалдық формаларының
өзгерісіне қарай негізгі, сондай-ақ айналым капиталдарының да қозңалысына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... формасында құн босатылады. Еңбек құралдары өндіріс ... ... ... белгілі, олардың құны тауар құнына ... ... ... ... ... формада бірте-бірте қалпына
келтірілуі, босаған ақшалай қаражаттардың кәсіпорындар шотында тұрып
қалуына ... ... Бұл ... ... ... еңбек құралдарының орнына
жаңаларын алу үшін; соның ішінде кезекті жаңа машиналар мен механизмдерді
алу үшін жеткілікті ... бір ... ... ... ғанапайдалана
алады.
Алайда негізгі кпиталдар құнының бірте-бірте босатылуы, өз мөлшері
бойынша кәсіпорынның ... жаңа ... алу ... ... ... ... мен ... жаңа партиясы
жекелеген бөлшектермен, деталдарымен емес толығымен алылады. Амортизациялық
қорда негізгі капиталдардың тозған бөлшектерінің ауыстырылуы, ... ... ... жүзеге асырылады. Негізгі капиталдарды
қалпына келтіруге немесе оларды алуға өте ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойында ақшалай қаражаттарды
жинақтауды қажет етеді.
Негізгі ... ... ... бір ... ... айналымы мен айналымының және олардың шеңбер айналымы сатылары
бойынша қозғалысының ұзақтығынан болады. ... бір ... ... ... ... ... басқаларда олардың жеткіліксіздігі
пайда болады.
Айналым капиталы ... ... ... ... көрініс
туындайды. Оның шеңбер айналымы және айналымның ... тым әр ... ... ... ... ... бұрын өндірістің маусымдылығы,
өндірістің және тауар айналысының ... ... сай ... салдарынан
пайда болады. Қосымша қаражаттарды тарту қажеттілігі ... ... ... бір ... ... ... факторлармен байланысты болуы мүмкін. Қаражаттар қозғалысындағы бір
қалыпсыздық дайын ... ... ... ... болады. Тауарларды
жөнелту мерзімі, оларды қткізуден түсім алу мерзімімен әрқашан сәйкес
келмейтіндігі белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... көп ... алыс орналасуынан, сонымен бірге тауарды өткізу
нарығынан бұл алшақтық едәуір болуы және уақытша бос ... ... ... ... ... ... ... формаларға ие өндірістік капиталдың шеңбер
айналымы мен ... ... ... ... ... пайда болуына және
дамуына нақты материалдық негіз ... ... ... ... ... жағынан оның аяқталуы жүреді, осының нәтижесі ретінде бәрінен бұрын
өткізілген құн ... ... ... ... ... құнның
босатылуы жүреді. Екінші жағынан объективті себептерге байланысты ақшалай
ресурстардың жеткіліксіздігі, ... ... ... ... пайда болады. Демек, несие және несиелік қатынастар ... ... ... ... мен құн ... уақыты арасындағы, оның
ақша формасында щоттарда уақытша тұрып қалуы мен оларды тауар өндірісінде
пайдалану қажеттілігі ... ... ... ... ... ... болады.
Біріншіден қоғам босатылған ресурстардың бекерге доғарылуын
болдырмауға, ... ... ... ... ... асуына мүдделі
болады.
Өндіріс уақыты мен айналыс уақыты ... ... ... ... бар ... ұлттық өнім қозғалысына да қатысты. Босатылған
ресурстар жиынтық ұлттық өнім құнының барлық бөліктерінің – «С», «В» ... ... ... мүмкін.
Мысалы, жалпы экономика көлемінде өндірістік процесінде жұмсалған
өндіріс құралдарын қалпына келтіру қоры бірден жұмсалмайды: ... ... бос ... өз ... ... қалған және
өнімді пайдалануды ... ... ... ... ... ... Ұдайы
өндірістің объективті процестеріне байланысты құн өндірісте ... ... да ... ... байқалады, оның кейбір бөлігі уақытша
пайдаланылмайды және ақшалай формада банктегі шоттарда тұрып қалады. ... ... өнім ... ... ... ... ... негізделіп
жинақталады, қарыз ақша түрінде өз қозғалысын жалғастырады. Мұнан басқа,
«М» түрінде жаңадан жасалған құнның ... де ... ... ... бөлу
сферасына тартылуы, несие қозғалысына құндық сипат ... ... ... ... ... ... (негізгі және
айналым) шеңбер айналымы және айналымы ... ... ... түрде түсіндіре алмайтынын атап өту керек. Уақыт бойынша ... ... мен ... ... ... ... ... бір буында босатылуы және басқа буында оларға қажеттіліктің
бар болу фактысын сипаттайды. Демек, тауар ... ... ... және ... ... қатынастардың пайда болу мүмкіндігі
қаланған.
Несиенің мүмкіндігі нақты болуы үшін белгілі бір шарттар қажет. Олар
кем дегенде екеу: 1 - ... ... ...... және қарыз
алушы – экономикалық байланыстардан келіп шығатын ... ... ... ... заңды дербес субъектілер ретінде
болулары керек. Несиелік қатынасқа түсуші заңды тұлғалар өз ... ... және ... ... ... ... жүзеге
асырылуы қажет; 2 – несие қажеттілігі, егер қарыз алушы мен қарыз беруші
мүдделері сәйкес келген ... ... ... ... ... мәміле
жасалуы үшін оның қатысушылары өзара ықылас білдірулері қажет. Экономикалық
қатынастар бәрінен ... ... ... ... Бұл мүдделер соңында
өндірістік қатынастың қатысушыларының ... ... ... да ... ... емес. Әрекетті тудыратын кез келген мүдде бәрінен бұрын
объективті ... ... ... болдырмай қоймайтын нақты
жағдайларға сүйенеді. Несиелік қатынастар, бір жағынан, кредитор мен ... ... ... ... қарызға беру; екінші жағынан, оларды
алу кезінде мүдделілік пайда болған жағдайда ғана жүзеге асады. Осылайша,
несие ... ... ... және ... ... бір ... несиелік қатынастардың пайда болу мүмкіндігі шындыққа айналғанда ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығымен, бір қалыптылығымен сипатталады,
біртұтас жүйе ретіндегі несие шеңберімен анықталады. Қажеттілік категориясы
көбінесе объектіні тереңдей тану ... яғни оның ... ... ... өмірдің ішкі, тұрақты, қайталанып отыратын жалпылама
қатынастарын, оның ... ... ... ... экономикадағы орыны мен ролі, оның атқаратын қызметтерімен
сипатталады. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... бөлу;
● айналыс шығындарын үнемдеу;
● айналыстағы нақты ақшалардың орнын уақытша алмастыру;
● капиталдың шоғырлануын жеделдету;
● ғылыми-техникалық прогресті жеделдету.
Несиенің қайта бөлу қызметі, кез ... ... ... ... ... ... жасалц\уына өз үлесін қосады. Несиенің бұл қызметінің
көмегімен экономикалық жүйенің бір саласынан екінші бір ... ... ... ... бұл ... қаржының қайта бөлу қызметінен
айырмашылығы қаржының бөлінуі әкімшілік негізде жүргізілсе, ал ... ... ... ... ... ... арқылы, яғни ол нарықтық механизм
негізінде жүзеге асырылады.
Несиенің ... ... ... ... іс ... ... ... мәнінен туындайды. Шаруашылық субъектілеріндегі
ақшалай қаражаттардың түсуі мен жұмсалуы ... ... ... кей ... қаржылай ресурстарға деген қажеттіліклі
туындатады. ... ... да ... ... ... алушылардың барлық
категорияларын өздерінің меншікті қаражатқа деген жетіспеушіліктің орнын
толтыру үшін ... ... Бұл ... ... ... етіп ... айналыс шығындарын үнемдеуге де мүмкіндік жасайды.
Ал, ... ... яғни ... айналыстағы нақты ақшалардың
орнын уақытша алмастыруы. Қазіргі несиелік шаруашылықта мұндай ... ... ... бар. Бұл ... іске асу ... тек қана
тауар айналысын емес, сондай-ақ нақты ақшалардың уақытша ... ... ақша ... да ... ... бұл қызметі неиселік
ақшалар: чектер, векселдер, ... ... ... ... ... бұл қызметі арқылы ақша ... ... ... ақша массасына және төлем айналымына да ықпал етеді.
Капиталдың шоғырлану процесі қызметі экономиканың тұрақты
дамуына жағдай ... үшін ... ... табылады. Мұндай міндеттерді шешуде
несиенің бұл қызметі өндірістің ... ... ... ... ... ... ... прогрестер жеделдету қызметі ғылыми-
техникалық ұйымдардың қызметін қаржыландырумен сипатталады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... отырғандардан басқалары) жұмыс жасауы қиынға түседі. Сондай-
ақ несие өндіріске ғылыми технонологияларды жаңалық ... ... үшін ... қажет болып табылады. Себебі, ондай шығындар ... ... оның ... орта және ұзақ ... банк несиелер есебінен
қаржыландырылады.
Несиенің формалары оның ... және ... бір ... қатынастардың мәнімен тығыз байланысты келеді.
Несиенің формасы – бұл несиелік қатынастар құрылымының, олардың
негізгі ... яғни әр ... ... ... ... барысында
толық сақталатын көрінісін білдіреді. Несие берушілер мен қарыз алушылар
арасындағы байланыстар ... ... ... сол күйінде
сақталады.
Отандық және шетелдік әдебиеттерде несиенің келесідей формаларын
кездестіруге болады:
● коммерциялық ... ... ... ... ... ... несие;
● халықаралық несие;
● ипотекалық несие.
Коммерциялық несие – бұл ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Коммерциялық несие – бұл вексель айналысының пайда болуына себеп
болған, экономикадағы несиелік ... ... ... ... ... ... мақсаты – тауарлардың өту процесін жеделдету, сондай-ақ
одан пайда табу болып табылады.
Мұнда қарыз алушы да және оны ... ... ... ... ... бола ... Коммерциялық несие көбіне тауарды сатып
алушыда нақты ақшаның болмай қалуы ... ... ... жағдайда
айналыс құралы ретінде, қарыз алушының көрсетілген ... ... ... ... қарыздық міндеттеме – вексель
қолданылады.
Коммерциялық несиенің банктік несиеден айырдашылығы төмендегідей:
● қарыз беруші ролінде ... ... ... яғни тауар немсе
қызметті сатумен айналысатын кез келген заңды тұлға бола алады;
● коммерциялық несие тек қана ... ... ... ... ... ... немесе сауда капиталымен байланысты;
● коммерциялық несиенің орташа құны сол ... ... ... салыстырғанда төмен болады;
● қарыз алушы мен қарыз беруші арасындағы несиелік мәміленің заңды
түрде рәсімделуі барысында, бұл ... үшін ... ақы ... ... ... несие – бұл банктік мекемелерден қарыз алушыларға ақшалай
түрде берілетін несиені білдіреді.
Банктік несие – бұл ... ... ... ... ... ... табылады. Банктік несие бойынша ... ... ... шарт ... ... ... ... Банктік
несиеде несие беруші: банк және арнайы қаржы мекемелері ... ... ... ... ... бизнеспен шұғылданатын қаржы
ресурстарына деген сұранысы бар кез ... ... ұйым ... ... ... берушінің басты мақсаты – бұл пайыз түрінде табыс алу.
Тұтыну несиесі — бұл жеке тұлғаларға тұтвну тауарларын сатып алу ... ... ... ... ... несиені білдіреді.
Тұтыну несиенің басты тағайындалуы халыққа тауарлар ... ... ... несиесі бөлшек саудамен тығыз байланысты:
бір жағынан тауар айналымының ұлғаюына сай несиенің ... ... ... тауарды несиеге алу сұранысы туындайды; екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... ... әсіресе бүгінгі тауарлар ... ... ... ... ... дамуы әр түрлі елдерде әр қалай дәрежеде
қалыптасуда. ... мен ... ... ... ... жалпы сомасы,
сол елдің ішкі жиынтық өнімінің 10%-ын, Германия мен Францияда 30%-ын, ал
Ұлыбритания мен АҚШ-та 60%-ын ... ... Бұл ... ... ... ең қымбат тауарларды: ... ... ... ... және ... ... алу ... жиі пайдаланады. Бұл
сату үлесіне тиеді. Экономикалық ... ... ... ... ... бір ... ... оның басты бағыты тек жеке ... ... ... ... да, несиенің бұл формасының экономикасы
дамыған ... ... ... екі ... ... бар: 1) субъективті,
яғни бұл несие халыққа ең жоғарғы деңгейде ... ... ... ... ... 2) ... яғни кез келген қоғамның дамуының
басты бір экономикалық мәселесі — бұл дайын өнімді өткізу ... ... ... ... ... мәселені шешуге мүмкіндік береді. Тұтыну
несиесі көптеген елдердің экономикасында маңызды рөл ... ... оны ... ... ... белсенді түрде реттеп отыру қажет.
Мұндай реттеуді екі түрге бөледі: берілуі және пайдалану деңгейінде реттеу.
Берілу ... ... ... ынталандыруға тиіс.
Сондай-ақ тұтыну несиесі жеке тұлғаларға тұрғын үй ... ... ... ұзақ мерзімді банктік сауда формасында да ... ... ... ... ... ... елімізде жете қолданылмай келудің
себебі, отандық өнеркәсіп пен ауылшаруашылық өнімдерінің қиындықтар ... ... ... сұранысы мен төлем ұабілеттілігінің өсуі және
олардың тауарлы-материалдық бағалылықтармен өтеудің кері кетуі арасындағы
теңсіздікке байланысты.
Мемлекеттік несие — ... және ... ... ... ... ... немесе қарыз беруші болып табылатын ... ... ... ... ... несиелік қатынастар жиынтығын
білдіреді.
Мемлекеттік несиенің ... ... ... ... ... және орта ... қазынашылық міндеттемелер және басқа да
мемлекеттің бағалы қарыздары жатады. Бүгінгі таңда, ... ... және орта ... ... ... ... ... жабу
мақсатында шығарылуда. Қазыналық міндеттемелердің шығарылу мерзімі: алты
ай, он екі ай және үш жыл ... ... Бұл ... ... қарыз алушы ретінде болады. Себебі, қарыз беруші — заңды және ... ... ... ... ... ірі ... қаржыландыруға
несие берген жағдайда, ол қарыз беруші ... ... ... ... ... да ... ... банктер және қаржыландыратын заңды тұлғалар
жатады.
Халқаралық несиелер — ... және ... ... ... ... ... ... шартында беруменбайланвтв болатын халқаралық экономикалық
қатынастар аумағындағы қарыз капиталының қозғалысын білдіреді.
Мұндай ... ... мен ... ... ... ... ... мекемелер, хақаралық ұйымдар және аймақтық ұйымдар
бола алады. Қазақстанның алдыңғы қатарлы ... ... мүше ... ... түбегейлі жүргізу үшін қажетті қосымша қаржы
көздеріне қол жеткізді. Халқаралық ... ... ... неси негізінде
жүзеге асырылуда. Әрине, бұл жерде жасалатын мәмілелер негізіне комерциялық
сипатқа ие. Сондықтан да, халқаралық банктік несие бойынша ... ... 3-4 есе ... ... ... ... несие қарыз беруші елдің
волютасында немесе еркін алмастырылатын ... ... ... бүл ... ... ( ... ... ғимараттарын, жерді және т.с.с.) кепілге ала отырып, ұзақ мерзімге
берілетін несиені білдіреді.
Ипотекалық несие көбіне ... ... ... ... ... ... ... ипотекалық несие беру барысы енді ғана
дами бастады. Алғашқы ипотекалық несиелер ААҚ Центоркредит банкімен ... ... ... ... банкімен берілген болатын. Несиенің
бұл формасының дами ... ... ... де аз ... атап ... ... нарығының ( өте қымбат тұрғын-үй нарығынан басқа )
болмауы, сонымен қатар, жердің өтімсіздігінен ... ... ... бас ... ... сондай-ақ арнайы ипотекалық жүйенің қызмет
етуінің кешігуі т.с.с. / 6, 37 б /
2. ҚАЗАҚСТАННЫҢ БАНКТІК ... ... ... ЖӘНЕ НЕСИЕЛІК
ҚҰРАМДАС БӨЛІГІНІҢ ДАМУЫ МЕН НЕСИЕЛЕУ ЖҮЙЕСІ
2.1. Қазақстанның банктік секторындағы несиенің түрлері
Несиенің түрі — бұл ... ... ... ... ... яғни әр ... ... және ішкі өзгерістер барысында ... ... ... мен қарыз алушылар арасындағы байланыстар қалай
өзгергенімен де, несиенің түрі сол ... ... ... ... ... әр ... несиелер береді.
Олар мынадай белгілеріне байланысты жіктеледі:
Қарыз алушылар категорияларына қарай:
1. Қаржылық институттарға берілетін несиелер:
● мақсатты қорларға;
... ... ... ... емес ... берілетін несие;
● өнеркәсіп салалрына;
● ауыл шаруашылығына;
● саудаға;
... ... ... жеке кәсіпкерлерге.
3. Тұтыну мақсатына берілетін несиелер.
Мерзіміне қарай:
● қысқа мерзімді;
● орта мерзімді;
● ұзақ мерзімді.
Тағайындалу және пайдалану сипатына ... ... ... ... ... ... жұмсалатын.
Қамтамасыз ету дәрежесіне қарай:
● қамтамасыз етілген: кепіл-хатпен, кепілдемемен, кепілдікпен;
● сақтандырылған;
● қамтамасыз етілмеген.
Қайтарылу дәрежесіне қарай:
1) Стандартты ...... ... ... ... ... күмән жоқ несиелер;
2) Күмәнді несиелер — қайтарылу уақыты кешіктірілген, мерзімі
ұзартылған және банк үшін ... ... ... ... қабылданған активтердің жіктеу ережесіне сәйкес,
күмәнді несиелер ішінар ... ... ... ... ...... уақыты кешіктірілген,мерзімі өткен
ссудалар шотына жазылған несиелер.
Валютамен берілуіне қарай:
1. Тұтыну несиесі — бұл жеке ... ... ... ... ... және ... ... өтеуге берілген несие.
2. Ипотекалық несие — бұл қозғалмайтын мүліктерді кепілге ала отырып,
ұзақ мерзімге берілетін несиені білдіреді.
3. ... ...... шотынан қаражатты шегеру, дебеттік
қалды бойынша берілетін ... ... ... ... Овернайт несиесі — өтімділікті ... ... бір ... ... ... ... ... несие — кредитордың алғашқы талабы бойынша өтелетін ... ... ... ... — банктердің бір-біріне берілетін несие.
7. Ломбардтық несие — тез іске асатын ... ... ... ... кепілге алып, берілетін несие.
8. Лизингтік несие — ... ... ... ... ... ... несие — шикі заттарды ішке алып кіру және жартылай
фабрикат пен ... ... ... ... тәжірибесінде
пайдаланылатын несие.
10. Сенім несиесі — банктің сеніміне кірген, төлем қабілеті жоғары
клиенттерге берілетін ... ... ... — жабдықтаушының қаржыландыру уақыты мен түсімді
алу мерзімі арасындағы ... ... ... ... арналған
несие.
12. Консорциялдық несие — ірі жобаларды несиелеу мақсатында ... ... ... ... ... жүйесінде әр түрлі несие түрлері кездеседі. Олар
келесі нысандарға бөлінеді:
1) Жұмыс істеу саласына байланысты:
... ... ... ұдайы өндіріске қатысатын
несиелер;
— өндіріс саласына бағытталатын және ... ... ... ... ... қор ... қатысатын несиелер;
2) Қолдану мерзіміне байланысты:
— талап етуге дейін;
— мерзімді, оның өзі 3-ке ... ... ... (бір ... ... орта ... (бір ... үш жылға дейін);
в) ұзақ мерзімді (үш жылдан жоғары);
3) Мөлшеріне байланысты: ірі — орта — кіші;
4) Қамтамасыз етуі ... ... ... және ... ... ... Сипаты бойынша кепілдікті қамтамасыз ету: кепілдеме
беру және сақтандырылған болып ... ... беру ... ... ... ... ... әдістері бойынша:
— бөліктеп төлеу төлемі;
— бір жылғы төлем;
Бұл жіктелім толық емес, себебі осының негізінде ... ... ... / 7, 98 б ... ... мағынасында банктің делдалдық қызметін білдіреді.
Қаржылық нарықта олар ... ... ақша ... ... Осы мүліктердің тартылуы банкте несие түрінде ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сондай-ақ салымшылар белгілі бір пайыз ... ал ... ... керекті мерзімге дейін несие ... ... ... ... — белгілі бір бағытта берілген несие бойынша
максималды көлемді пайыздың қойылымдарын ... ... бар ... ... ... ақша ... ... нәтижесінде жоғарғы
пайызда кепілдеме беретін русло перспективалық инвестицияларға бағытталады.
Қазіргі ... ... және жеке ... ... ... мынандай
механизмдер қолданылады:
1. Контокоррент (ағымдағы шот) бойынша несиелеу. Осы ... ... ... мүліктердің қамтамасыз ету ағымын қамтамасыз
етеді. Айналым активтерін ... үшін ... ... Бұл ... мерзімді несие сияқты сипатталады.
Несиелеу объектісі қаражатты ... қол ... ... Ол ... мен ... түсімдердің арасындағы
кезеңдік алшақтықтың пайда болуымен тығыз байланысты. Тәжірбие
жүзінде акивті – ... ... ... ... ашылуы
мен есеп айырысудың жабылуын көздейді.
Дебеттік сальдо осы шот бойынша тұлғаға несие ... ... ... — оның ... бос ... ... ... шотты әр түрлі төлем түрлері бойынша алып, белгіленген
мақсаттағы бағытты иемдене ... Ол ... ... ... ... ағымдағы төлемдері үшін осы кезде оның жалпы жетіспеушілігін
абстрактылы қамтамасыз етеді. / 8, 212 б /
Қатыстық ... бар ... ... ... беру ... ... ... тұтынушылық себебінің шығуы талдауынсыз, оралымдықты қамтамасыз
етуге болады. Сонымен бірге автоматизмнің сыртқы көрінісі ... ... ... ... ... ... жағдайымен байланысты болады. Барлық
жағынан оның өндірістік немесе сауда қызметін ... ... және ... ... ... топтастырылуы және анықталғын автоматизм қарыздық
несиелердің жасалуын несиелік шарттың жеткілікті тәуекелді түрі ... ... ... ... оның ... аясы банк сеніміне
кірген бірінші қатарлы қарыз алушылармен ғана шектеледі.
Контокоррент шоты бойынша несиелеу жағдайы ... ... ... ... саралануы мүмкін. Банктің жоғарғы сенімді
түрі тұтынушыда мынадай көріністер табады: несиелеудің ... ... беру ... ... ... бір ... ... құқы бар;
несиенің төменгі төлемі құралған; несиені беру;
Симптомның пайда болған кезінде қарыз алушының ... ... ... ... ... алады: банк несиені үлкен көлемді
несие желісін берумен шектейді; тұтынушының кепіл мүлкін ... / ... б /
2. ... ... ... сияқты көп түрлі. Ағымдағы есеп
айырысулардың аяқталуы үшін қаржының жетіспеуі кезінде ... ... ... несиеге үлкен қажеттілікпен
сипатталады. Есеп айырысу шоты бойынша дебетік сальдо ... ... Банк ... ... деңгейдегі сенімділік бірінші
қатардағы қарыз алушылар жағынан қабылданады.
Овердрафт мүмкіндігінің шығуы есепті –кассалық ... ... ... ... ... ... ... 10-15 күннен аспауы керек.
Шекті сома жай кезде белгіленбейді. Біраз ұзартылған несиелеудің
қажеттілік ... ... ... ... жай ... мен ... шарт
жасасу негізінде мақсатты несиеге овердрафт қайта рәсімделеді. Овердрафт
түрінде несиені қолдану кезінде тұтынушы ... сый ... ... ... овердрафтты қолдану күндері абсолютті түрде есептеледі. / 9,
35 б /
3. ... емес ... ... ... ... қаржыларының жиынтық қажеттілігін несиелеу маусымға
байланысты емес, жиынтықты желі қатарына ие. Осы несиелеу түрі
банктің тұтынушымен ұзақ ... ... ... ... ... оның несиелейтін банкінде есеп айырысу
шоты болады. Өндіруші өндірістік материалдарды және тауарларды
төлеу үшін ... ... ... ... ... ... несие қолданылады. Тауарлы материалдар құндылығын өндіру
үшін және оның қайта жасау мен ... ... ... үшін ... ... ... ... беру есеп айыру құжатты төлеу жолымен өрнектеледі. Бұл төлеу
жолы анықталған құндылықтар және несиелік немесе арнайы ... ... чек ... жалақыға қаражаттауға берумен сипатталады.
Несиені өтеу өнімді сатудан түскен түсімін алу және ... ... ... ... мерзім квартал сайын іске асады.
Кәсіпорын жүйелі түрде ... ... ... ... ... алады, оның жалпы берешегі өсуі немесе кемуі мүмкін. Бірақ олар да
кварталдан ... ... ... ыңғайлы орны болады. Сондай
берешек өндіріс пен сату үздіксіз процесс кезінде жақсы болады. ... ... ... ... ... ... көлемінің
белгіленуі, квартал ұзақтығында ... ... ... ... ... ... берешегінің шегі жүзеге асырылады. Сондай
берешек банкке ... ... ... ... ... Бұл ... өтеу ... тұтышушы несие желісінің еркін ... ... ... алатынын білдіреді.
Несие желісін қолдану тиісті сомада банк үшін әр ... ... ... ... ... Егер тұтынушы толық сомада несие
желісі бойынша белгіленген ... ... онда ... ... ... ресурс бойынша пайыздық қойылымның адекватты
деңгейінің мөлшерінде ол комиссиондық ... ... ... ... ... туралы келісім шартында қамтамасыз етіледі.
4. Маусымдық кәсіпорындарды несиелеу қаражатқа өсу қажеттілігінің
кезеңі несиенің жөнелтілген қарқынды алуы және ... ... ... мен өнім сатылуының өсу кезеңі жәненесиені өтеумен
ерекшелінеді. Олардың негізгісін қосқанда банкке несиелерді
қамтамассыз ... ... шоты және оның өтеу ... ... өсім қортындысымен жүзеге асырылады. Маусымдық қордың
өсу берілген несиелер шығын кезеңінде нақты ... тез ... ... ... ... ... ... мерзімі тұтынушының міндеті өндірілген ... ... ... щотынан ағымдық кезеңде несиені ... ... ... ... ... ... ... және сату суретінің белгіленуімен
нақты мерзімде қайта жасау кезінде болатын маусымдық қажеттіліктің ... ... ... Мақсатты несиелер, банкпен берілетін жай несиелік шоттар әр
түрлі сипатта болады және нақты шаруашылық мәмілені ... ... ... мақсатты тағайындау мына ... ... ... ... өндірістік тағайындауда
іске асады; тауар сауда ... ... ... ... қолдану немесе тауар биржасындағы келісім шарт. Қарыз
алушыларда мавқсатты несие банкте есеп айырысу шотын иеленбейтін
ұйымдар ... ... ... ... алатындар осы несие түрінде
жаңа коммерциялық ұйымдар болады: АҚ, МП, ААҚ және ... ... алу үшін ... ... көрсетеді. Бұл дәйектеме жоспарланған шаруашылық
шартты тиімділігін растайды, ал қажетті кезде ... ... шарт ... ... ... ... және несиені өтеу кезінде тұтынушының есеп айырысуы
ұсталып тұруы міндетті. Несие керекті міндеттермен құралады, ал
оны өтеу ... ... ... мерзімде жүзеге асады.
Керекті міндеттемелер бухгалтерияда сақталады және тұтынушының
есеп айырысу шотынан ... ... ... үшін ... ... ... Мерзімді ұзарту немесе несиені шығару ... ... ... ... мерзімді міндеттемелер белгіленеді.
Несие қайтарылымын қамтамасыз ету үшін несиелік шарттың
жеңілдіктерін ... ... ... ... ... ... ... Осы жағдайда несие
шарты ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру полисі.
6. Жеке тұлғаларға арналған ұзақ мерзімді несиелер төмендегі
түрлерге бөлінеді: ... ... ... және ... ... ... сатып алу ауланы жөндеу
құрылысына ... ... ... ... және ... учаскесінің
орналасуы жайлы, бау-бақшалық одақтастыққа бес жылға дейінгі мерзімге ... және жер ... ... мерзімнің ағымында қарыз алушыға
қолданған болуы керек. Сонмен ... осы ... ... ... ... ... екі жыл ішінде көтерлмеуі керек. Белгіленген ... ... ... ... ... алушы банкке қаржылы түрде қандай мақсатқа
қолданып ... ... есеп ... ... ... жағдайда, егер
несие қарыз алушының қолында толықтай шығынданбаған болса, осы ... ... ... ... негізінде оған несиені қолдануға тағы бір жылға дейін
қосуға банк міндетті. Есеп ... ... ... ... ... ... ... және жоғарғы пайызбен беруіне құқығы
бар.
Қазіргі уақытта бау-бақшалы үйлерге арналған ... ... ... ұйымдар мен өнеркәсіптерді заңды тұлға атынан жалпы
соманы несиені банктен жасатып алуға құқы бар. Кепілдеме және тағы ... осы ... ... ... ... ... ... қарыз
алушылар несиесіне жауап береді,бұның өзі несиені өтеу кепілі және ... ... ... ... табылады. Осыдан әр қарыз алушы ... ... жеке ... ... ... ал ... ... алынған несиенің жалпы сомасына өрнектеледі. Қорытындысында банк
үшін қарыз алушы ... ... ... ... ... ... қарыз алушының
жеке есебі талап етілмейді, ... да ... ... қарыз алынған қаражаттар
туралы банкке жиынтық ... ... ... ... ... ... несие ауылдық жерлерде несие
алушының орта айлық жалақысын есептей отырып, үйді жөндеу бойынша ... 75%-ға ... ... ... ... өтеу және ... төлеу
шарты алдыңғы жағдай тәріздес.
Үйді сатып алуға арналған несие ... ... ... ... баға балансының мөлшерінде бес ... ... ... ... ... несие және жеке тұрғын үйлердің капиталды жөндеуі
ылғи тұратындар үшін жұмыстың баға ... 75%-ға ... ... ... ... ... оның жалпы сомасына 30% ... ... ... ал ... мен көріктендіруге 50% мөлшерінде
беріледі.
Тұрғын-үй құрылыс кооперативтеріне ... ... ... ... және ... ... ... түсімнің 75% мөлшерінде беріледі. Сондай
несиені қаражат кварталын алғаннан кейігі кварталдан бастап өтейді.
Іріқара малын сатып алуға арналған ... оның сүт ... жыл ... ... ... ... арналған несиені үш жылға дейінгі мерзімге алуға
болады.
7. Ипотекалық несие — бұл ... ... ... — пәтерлер, үйлер, саяжай, жер учаскелерін, гараждарды
және тағы басқаларды кепілге алумен өрнектеледі. Сонымен тұрғын
үйді кепіге алу ... ... ... немесе тұрғын үйді
капиталды жөндеуге ұсынылған несиені өтеуді қамтамасыз ету
бойынша рұқсат ... егер ... оның ... және ... мүшелері басқа тұрғын үйде өмірсүре тұрады, және ол
жерде тұрғын ... ... ... ... ... ... ие бола алады. Саяжай, бау-бақшалы үй және
басқа құрылыстар ылғи өмірсүруге арналмаған, жалпы негізде кепіл
заты болуы ... ... ... ... шарт ... толықтырылады.
Үйдің бөлігін құрайтын тұрғын үй бөлмелер ... заты ... ... ... беру несиесі желісінің ашылуы жолымен жүзеге
асады, ол үшін несиелер құрылыс монтажды ... ... ... ... ... ... ... алушыға беріледі.
Бір жағынан банк құрылыс ... ... ақша ... ... ... ... ... іске асырады.
Құрылысты қаржыландыру процесінде банк ... ... ... ақша ... мақсатты түрде жұмсалуын, құрылыс
желісінің бағасын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ауқымды
таралған бағалы қағаздарды және жинақталмаған ... ... ала ... ... ... облигация, акция және банк
мекемесі мен таңбаланған биржа қоры арқылы сатылған басқа ... ... ала ... ... Несие алты айға дейін 50%-
дан жоғары бағалы қағаздар бағасынан беріледі.
Қарыз алушы банкке несие сомасынан белгілі бір пайызбен бір ... ... ... пайда болу кезінде қарыз алушыда банк оның
өтініш барысында алты айға дейін ұсынады.
Жинақталған бағалы қағаздар банкте ... ... ... Оны қарыз
алушыларға беру несие бойынша барлық төлем қарыздарын толықтай өтегеннен
кейін барып ... ... Егер ... ... ... мерзімде несиені
өтемесе, онда банк кепілдемеге алынған бағалы қағаздарды сатуға құқылы. /
15, 50-53 б ... ... ... ... ... бөлігінің
дамуы және несиелеу жүйесі
Экономиканың нақты секторындағы сырттан тараған қаражат — ... ... ең ... ... бірі болып табылады. Осыдан
банктік жүйенің дамуы мен ... ... ... ... ... дамуына ықпал етеді.
2001-2002 жылдары банктік жүйенің дамуын қарастыратын негізгі көлемді
көрсеткіштердің оң өсім ... ... ... жиынтық
активтерінің өсім қалыптылығы көп жағдай да ... ... ... ... ... жетіспеуінің өте керекті мәселесін шешу
үшін лептасын әкелу ... ... ... сенімінің өсімі, халықаралық
қаржылық ұйымдардың ресурстарын тарту және басқа да қойма ... ... оң ... ... ... Ішкі байланыс есебінде қойма
ресурстарын кеңейтуі бойынша шетел капиталының атсалысуы ... ... ... үшін ... ... алғы ... етуі ... Банктік жүйенің қор ресурсының ... ... даму ... бойынша қарастыруға болады (Сурет 2).
Сурет 2- Банктік несиедегі депозиттер.
Жеке және заңды тұлғалардың депозиті екінші деңгейлі ... ... ... ... көзі ... ... Суретте көрсетілгендей
депозит өсімі 1999 жылдан бастап көтерілгені көрсетіліп тұр. Сол жылы сәуір
айындағы доллар курсының еркін ... ... және оң ... ... ... ... бірге банктік жүйенің күшеюі бойынша
Ұлттық банктің шараларымен байланысты. 2001 жылдары резидент депозиттері
124-тен 145 млрд ... ... және 2002 ... ... 437,9 ... ... ... салымының озық өсім тенденциясын заңды тұлға
депозитінің ... ... мен ... 2001 ... 2002 ... ... ... жүйеде барлық депозит түрлері 603,3 млрд теңгеге жеткені
межеленді. Халық салымының өсімі 96,5 млрд ... ... Ол ... ... сол кезде валюталық салымдарға әсер ... ... заң ... 2000 жылы 35,3 млрд ... құрап алды. Тартылған
қаражат көлемі кәсіпорын мен ұйымдардан 1995 жылы 54,7 млрд ... ... ... ... дейін 437,9 млрд теңгеге ... Ал жеке ... осы ... 12,7 млрд ... 185,5 млрд теңгеге дейін өсті. Банк
міндеттемелерінің құрылым көрсеткішінде халық салымының үлесі 2001 жылы ... дан 27% - ға ... ... / 16, 9-11 б ... өсімі банк міндеттемесінде нақты экономика секторын несиелеу
бойынша ... ... ... ... рұқсат беріледі. 1997 – 2002
жылдар ... ... ... экономикада 71,7 млрд теңгеден 672,5 млрд
теңгеге дейін өсіп, ЖІӨ-нің 17,9% құрады.
Несие құрылымында ... ... өсім ұзақ және орта ... ... ... тез ... көңіл аударатын депозиттердің және олардың ұзақ
мерзімге берілуіне байланысты өсті.
Несие мерзімінің ... ... ... ... ... ... шектемеуге және өндірістік мәселені шешу үшін несие
ресурстарын қайта ... ... ... ... нақты секторын несиелеудің жалпы өсімінде теңгемен орта және
ұзақ мерзімді ... озық ... ... Экономика саласы
бойынша несие өсімінің қарқыны өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, құрылыста,
транспорт пен байланыстарда басқа экономика ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта негізгі масса банк арқылы берілген
несиелерді ... ... ... ... ... ... Несиелеу
мерзімі әр түрлі, бірақ олардың ұзақтығы негізінен үш ... ... ... саясатына, жеткізушінің есеп айырысу қызметінің себептеріне
байланысты ұзарады.
2000 жылы экономиканың нақты секторында несие көлемі 98,4% - ға ... жыл ... 276,2 млрд ... ... ... ... Ұлттық банк
мәмілесі бойынша ... ... ... сапасы елеулі жоғарлады,
кешіктірілген несие үлесі жалпы көлемде несиелер ... ... ... ... ... несиенің жалпы көлемінің көтерілуі ғана
емес, сонымен бірге жарамсыз несиелердің көлемі екі ... ... ... ... ... ... несие активтілігінің жоғарлауы
арқылы түсіндіріледі: несие үлесі банк активінде бір жыл ... ... ... ... банк арқылы нақты секторға жеткізілген 1999 – 2001 жылдар
кезеңінде өсім 3,3 есе өсті және 489,8 млрд ... ... ... ... ... жиынтық активтерінде 49,1%-дан 59,9%-ғадейін өсті. ... ... ... ... ... ... ... тұрақтануына
байланысты болады.
Несие өсімі кіші және орта бизнеске банк ... ... ... керек. Кіші бизнесте несие көлемінің жоғарлауы шетел несиелерінің
және халықаралық қаржы институтының ... көз ... ... ... ... элементтерін қарастыра отырып,
келесідей мәселелерді бөліп қарастыруға болады: объект несиелеу сапасында
айналым ... ... ... ... субъект болып өндірістік емес
экономика секторы болады; несиемен қамтамасыз етудің ... ... ... түрі әлі ... ... ... деңгейі экономиканы дамыту үшін жеткіліксіз. Сол
уақытта банктер экономиканы қажетті мүліктермен қамтамасыз ету дәрежесінде
тұрған жоқ. ... ... ... өсім ... ... ... бойынша банктермен жүйелі ... ... ... тәуекелділіктер Қазақстан банктері үшін тұрақсыздықтың ең үлкен
факторы болып табылады. Осының ... ... ... ... ... ... ары ... дамуына байланысты болады. Осының байланысымен
несие жүйесінің жандануына міндетті түрде мемлекеттің араласуы керек. Осы
кезде ол ... ... ... ынталандыру саясат құрылымында
жинақталады. Классикалық элементі болып үкіметтің қолдауымен басыңқы ... ... осы ... ... ... ... ... оларды
жеңілдік арқылы қаржыландыру, мемлекет банктері арқылы бюджеттің ... ... ... ... ... ... негізінде қарау
керек. Отандық ... ... ... ... ... ... ... ынталандыру әр түрін ... ... ... міндетті түрде ауылшаруашылық саларын, жеңіл және
тамақ өнеркәсібін, ескірген ... ... жаңа ... ... ... керек. Осындай тапсырмалардың шешілуі өнімнің бәсекеге
қабілеттілігін күшейтеді, экспорттың кіші тиімділігін ... ... ... ... ... несиелеу процесінің ұйымы ұсынылады. Ол блоктан
тұрады: жинақтау блокы, несиелеу блокы және сыйақыны ... ... ... ... ... депозиттетді сақтандырудың
тиімді жүйесі тізбектік ... ... ... ... ... ... және кіші ... біркелкі сатыға таралуы керек.
Әр түрлі формада жекешелендіру ... ... ... ... ... жеке ... ғана емес, сонымен бірге заңды тұлғаларды да
қамтып алуы керек. Мемлекеттік банктерді ... тік ... ... жеке ... ұйымдарға жинақталуы мүмкін. Негізі бұл сақтандыру
сыйақылардың жоғарлауы арқылы іске ... Ең ... ... халықаралық
стандарттың сәйкестілік әрекетінің ережесі,оның көшірілуі, есеп ... ... және ... шешімі жатады.
Барлық банк жүйесінің кризис болған жағдайда өзіндік ... ... ... ... ... кризис болған кезде банктердің ... ... ... ... ... ... үшін және сол уақытта оның бағыты
экономиканының нақты секторына инвестиция лимитін зейнетақы мен ... ... ... ... ... ... ... Егер санасақ, кепіл беру салым жүйесі жеке тұлғаларға ғана емес,
сонымен бірге заңды тұлғалардың салымы құралады.
Несиелеу ... үшін ... ... банктік жүйенің активтерді
басқару, салышылардың қаражаттарын шоғырландыру болып табылады. Осы блокта
өндірісті экономика секторы мен ... ... ... ... ... ... банкінің әдісі оңтайлы ... ... ... ... ... ... институттар айналым капиталын
қаржыландыру бойынша қысқа ... ... ... ... ... ... ресурсын қамтамасыз ету экономика ... ... ... ... ... ... үшін банктік және банктік емес ... ... Әр ... ... ... ... ... Даму банкінің кеңею ... ... ... ... ... және халықаралық қаржылық ұымдар ақылы болады.
Олар Астана мен Алматы ... ірі ... ... байлықтың
дамуына қызығушылығын тудырып отыр. Мемлекеттің қатысуымен жергілікті
басқару органдары түрінде эконмиканың басымды салаларына, ... ... ... ... іске ... мүмкін.
Аумақтық банктерден басқа алдыңғы аумақтық несиелік кооперативтер және
орталықтандырылған кооперативті банктер түрінде ... ... ... ... ... ... ... ақша қаражаттарын сақтандыру, ссуданы
беру және есептік-касса операциясын ... ... ... ... ... ... ... кооперативтерге кіреді, олардың
қызметі уақытша бос қаражатты төменгі кооперативтер тиімді ... ... мен ... ошақтармен араласуы; коммерциялық банктерден
алған несиені ... ... ... кепілдеме береді; экономика
нақты ... ... ... ... қатысу; біріккен
несиелік жолдардың ашылуы.
Орталық кооперативтік банк ... ... және ... ... мүлкі, және оның өндірісте қолдауымен мемлекеттік
программаларға атсалысу, араласу, нарықтық қордағы қызметті жүзеге ... ... ұйым ... ... ... ... кең ... несиелеуді іске асыра алмайды немесе әр түрлі процесте бірдей
несиелеуге ... ... ... ... ... ... ... процесті
ол пайыздық қойылымның дифференциясы арқылы жасау керек. Төмендетілген
пайыздық қойылымдарды 2010 жылға ... ҚР ... ... ... ... ... салаларды несиелеуге қолдану: импортқа араласу,
жоғарғы технологиялық сфералар мен ... ... ... ... және ... Арттырылған қойылымдар өңдеуші сфераларды
несиелеуге ұсынылады, ... ... ... ... бірі ... инвесттеу. Ауылшаруашылық өндірістерге көңіл аудару керек (Қосымша-
А).
Несиелеу процесінің үшінші ... ... ... ... сыйақы
беруі көрініс табады. Сыйақының өзіндік мерзімдік есептелуі және олардың
төлемдерінің ... және ... ... ... ... Осы ... банкке уақытында қарыз алушы мүмкіндігіне
адекватты баға беруі керек және негізгі қарыздар мен ... ... ... ... ... ... керек. Көбінде қарыз алушы
сомасының иемденуіне байланысты болады. Оларға жататындар: оның ... ... ... және кредиторлық қарыздардың жағдайы.
Сондықтан банктерге сфералық ... ... ... бағасын кезеңмен
басқару керек, дәл анықтауға ... ... және ... баға ... етуге жағдай береді. Өте сауапты талдау ... ... ... ... ... ... ... Осы кезде динамикда
жинақтау тұтынушылық іске қосылады. Тәуекелділік көлемін анықтау үшін және
басымдылықтың қатысуынсыз, яғни ... есеп ... ... тартылатын
сегменттерді толықтай сипаттамайды. Белгілі бір деңгей ... ... ... үшін ... ... ... ... сфералық
сегмент қимасында және қарыз алушыларға берілетін несиесін айта кетуі
керек. Әр ... пен ... ... несиелік жинақ тәуекелділігін
толықтай анықтауына мүмкіндік береді. Оны салалық сегмент үшін ықтималдық
түсімінің ысырабын есеп ... ... ... ... ... кезінде
бұл процесс оның негізгі үш элементтің өзара іс-қимыл нәтижесін еске сақтай
кетуі керек және әр қайсысынан терең бөлшектік ... ... ... Одан
басқа айғақтық тартуды қажет ететін, несиеге әсер ететін ішкі фактор өмір
сүреді. ... ... ... ... ... ... ... және
банк пен клиент үшін пайдалы болады. /24, 312 б /
Экономиканың несиелік құрамдас ... ... ... жасай алатын
сектор мен сфераларды қаржыландырумен ... ... ... ... ... несие берушіге несие ресурсының қандай да бір бөлігі қайтарылмай
қалуы мүмкін. Осы себептен ... ... ... ... ... ... және ... ресурстарды қайтару бойынша
қолдау көрсетеді. Осыдан айта кетуі ... ... ... ... ... қызығушылығын тудырады, және керісінше несие берушіге жоспарланған
көрсеткіштерге жете ... ... ... ... ... қорыта
айтқанда әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... мүмкін, инвестор мүмкіндігін
ұқсас жобаларға салым салу мүмкіндігін тартады. Мемлекет ... ... ... ... нарықтың басқа қатысушылары мына
есебіне ... ... ... ... ресурстарын тарту есебі
бойынша жеке несиелеу мен инвестициялауы ұтымды дайындалуы үшін керек ... ... ... бұл ... ... мен ... ... тиімсіз немесе біраз тиімді екенін білдірмейді. ... ... ... ұтымдылығын тарту ынтымақтастық ... ... және ... ... ... ... серіктік жасасуын
қорытындылайды. Сот бойынша мемлекет ... бұл кіші ... ... ... ... ... Қалғандарын сондай мүмкіндіктерді
қолдануға тартатын және олар үшін ... ... ... ... ... ... ... толтырады.
Сол жағдайда жеңілдік туралы жеңілдік тууы мүмкін, жобаға ... ... ... ... ... кезінде түзетілмейді,
толықтырылмайды және басқа түзетулер енгізілмейді.
Осыны ары қарай айтсақ, мемлекеттік қаржы-несие саясаты басқа қатысулар
үшін осы ... ... ... ... өзіне тартуы немесе кері
қайтаруы қызмет түрінің дәл сол немесе басқадай ... ... ... ... ... ... ... төмендеуіне екінші
деңгейлі банктерге, несиелік қауымдастықтарға, ... ... ... ... ... ... деңгейлі банктерді басқалармен саыстырғанда
нарықта күшіне ... ... ... ... елеулі орын атқарады
(Кесте 3).
Кесте 3- Екінші деңгейлі банктердің несиелері.
|Несие |1996 ж. |1997 ж. | 1998 ж.| 1999 ж.| 2000 ж. | 2001 ж. ... | | | | | | ... ... |41 387 |51 209 |57 927 |75 426 |143 195 |241 135 ... ... |16 769 |15 313 |26 978 |37 194 |71 593 |136 112 ... ... |2 797 |5 180 |8 537 |36 210 |61 430 |112 569 ... |60 953 |71 702 |93 442 |148 830 |276 218 |489 817 ... ... ... ... уақыт кезеңінде
тәжрибие жүзінде несиені жұмсаудың барлық түрі өзінің өсіміне ... ... Бұл ... ... ... банкінің қайта қаржыландыру
қойылымымен келісіледі.
Оның орташаланған қойылымы ... ... ... ... әр түрінің өзгеріміне келісілген баға қоюға рұқсат береді.
Сурет 3- 1996-2001 ж.ж. 2-ші ... ... ... мен қайта
қаржыландыру қойылымы.
3-суретте көрініп тұрғандай қысқа мерзімді несиелеудің өсімі жоғарлап
келсе, қайта қаржыландыру орта қойылымы жыл ... ... ... Бұндай
нәтиже екінші деңгейлі банктердіің ... ... ... ... ... ... ... 4- 1996-2001 жылдар кезеңіндегі 2-ші деңгейлі банктердің
орта мерзімді несиелеуі және ... ... орта ... ... 4-суретте орта мерзімді несиелеу мен қайта қаржыландырудың
орта мөлшерлі ... ... ... ... ... ... Бұл
сурет көрсеткендей 1998 жылдан бастап қайта қаржыландыру ... ... ... ... деңгейлі банктердің орта
мерзімді несиелердің өсімімен сәйкес ... Бұл ... ... ... ... үшін ... ... дамуының қазіргі көрсеткіші
ортамердімді ресурстардың жұмсалу ... ... ... ... және ең
негізгісі жеткілікті жағда көрсеткіш.
Ұзақ мерзімді несиелеу 2-ші деңгейлі банктермен ... ... ... ... көрсетілген(Сурет 5).
Сурет 5- 1996-2001жылдар кезеңіндегі 2-ші деңгейлі банктердің
ұзақмерзімді несиелеуі және ҚР ҰБ қайта қаржыландырудың орта өлшемді
қойылымы.
5-ші ... ... ... ... 2-ші деңгейлі
банктерден ұзақ ... ... ... ... орта ... Ұлттық Банк кедергіге ұшырайтынын куәләндірады.
Осы салыстырулардың динамика өзгерісінде әр қилы несиелеу түрлері ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді
несиелеу ғана жеткіліксіз мөлшерде Ұлттық Банк орта ... ... ... ... Бұл жеке өзі ғана ... және оның ... ... 2-ші деңгейлі банктер қысқа
мерзімді несиелеу кезінде қайта қаржыландыру қойылымына қажетті бағыт алу
керек емес деп ... ... ... ... мынадай қорытындыға келеді:
олар күту жағдайында тұр, сонша жоғарлауы емес сонымен төмендеуі қайта
қаржыландыру ... ... ... ... ... ойындардың ережелері республика күтпеген жерден өзгеруі ... ... мына ... ... мүмкін, егер экономика араласу ережесі
уақытына ұзақ әсер етеді. Ол мынағанда ... ... ... ... болса бұрынғылармен қабылданған ережелерді өзгерту керек немесе
болашақта жаңа басқаратын субъектілердің мүмкіндігін нашарлататын ... ... ... 2-ші ... ... қайта қаржыландыру
қойылымына байланысы осы уақытта мемлекеттің негізгі банкі осы көрсеткішті
арттырса немесе кемітсе ... ... әсер ... ал 2-ші ... өз кезегінде оның жайғасымын қабылдай ма, әлде қабылдамайтынын ... ... ... ... оны әр ... ... тартудың бір жолы –
мемлекет нарығында араласу тұрақтылық және ереженің ... ... ... ... ... ... ... ұзақтықтардың жоқ болуы осы
ережелерде банктер өзінің мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... Олар ұзақ ... және орта мерзімді таратуларды
жасайды, бірақ та құрылым үлесімде барлық қосындылар біршама қысқа мерзімді
несиелер ... ... ... Бір ... ... саяси тұрақтылықтан
экономикада тұрақты араласуға қажеттілік туып отыр. / 25, 35 б /
3. ӨНДІРІСКЕ БАНКТІК НЕСИЕНІҢ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... кеңеюі
Банктік несиенің дамуы экономикалық өсімді қаржыландырудың ... боып ... ... ... ... ... тұрғыда өндірісті
несиелеуге оңтайлы жағдайлар жасалуда, бірақ олар қолдануда өте шектеулі.
Бұл банктік жүйе мен несиелеудің ... ... ... ... Сол ... ... құрылымдық қайта құруды ... ... ... ... ... және ... ... Осы тақырыпта банк несиесінің даму сатылары және оның ... ... ... олардың кеңею жолдарын қарастырады. Дина-микада 2-
ші деңгейлі банктердің несиелеуі 1995 жылдан бастап қазіргі ... ... ... ... ... ... ... сатыда (1995-1996ж) банктік
несиенің ЖІӨ-де ... ... ... ... ... ... өсі-мінің
қарқыны төмен, ол 1996 жылы (-)6,2% немесе (-)164 млн дол. ... саты (1997ж. ... ... ... ... ... ... ЖІӨ-де 3,8%-дан 16,5%-ға артты. Несиелеу өсімінің қарқыны 2000 ... 85,6% ... ... ... өсіп ... кезі еді. Содан кейін
олар ... ... 2001 жылы олар ... ... ... ... несиелеу өсімінің көлемінің қарбалас сәті 2001 жылы 1350 млн
доллар құрған кезде ... ... ... нәтижесінде банктік
несиенің барлық көлемі экономикамызда 2002 жылы 588,7 млрд теңге немесе 3,8
млн доллар құрады. ... банк ... ... ... ... мемлекеттегі және нақты экономикалық сектордағы қаржының әлсіздігі
макроэкономикалық тұрақсыздықпен түсіндіріледі. Екінші сатыда ... ... ... ... негізгі себептермен байланысты:
- Әлемдік жағдаятының өте қолайлы макроэкономикалық жағдайының ... ... ... өсуі.
- Нарық жағдайында кәсіпорындармен жеткілікті жұмыс тәжрибиесінің алмасу
көрсеткішінде нақты экономикалық сектордың ұстамдылығының жоғарлауы.
- Банктік ... ... ... ... жүйенің нығаюы,
банктың қадағалауы мен төлем жүйесінің артуы.
Банктік несиенің өсімі 1998 жылы мемлекетүшін ... ... ... ... ... үшін ішкі ... ... Ұлттық Банк валютаны сату
жиынтығының көрсеткішінің пайда болуы нақты экономика секторында ол ақшаның
дефицитімен байланысты ... ... ... Банк ... сол ... Ол ... құлауы және валюталық алымдардың жоғалуына жағдай
тудырды. Егер белгіленген ... ... 1998 жылы ... ... ... шетелдердің әлемдік нарықтағы шикізатқа сұранысы 60%
валюталық түсімі азая бастады.
Кесте 4- банктік несиенің ... ... ... нақтылы өзгерістер болды және банктік ... ... ... ... рет несиелік портфелде банктің
кәсіпорындағы үлесі 98%-дан 92%-ға ... және ... ... және ... ... дамуымен байланысты елді мекендерден
алынған 2%-дан 8%-ға несие үлесі ... ... ... ... ... тәуекелділіктің өсуі
белгілі, шетелдік валютада 1995-2002 жылдар аралығында 45,1%-дан 66,8-ға
дейін несие үлесімінің ... ... ... ... банктерді
1996 жылдан бастап керекті несиелерді өзіне қаратып алды. Сондықтан, егер
несие көлемі Ұлттық банкте 2001 жылдың қыркүйек ... 2002 ... сол ... 1,9% ... 33,8 млн ... ... валюталық несиелер 69%
немесе 968 млн долларға ... ... ... ... ... ... және ұзақ ... несиелер қысқа мерзімді несиелермен салыстырғанда
озық өсімі байқалады. / 13, 3 б ... ... ... ... ... үлесі 66,5%-дан 43,4%-ға
дейін ... 2001 ... ... ... несиенің негізгі көлемі
экономикада өндірісті несиелеу өсімі үшін мүмкіндіктерді жасаған орта және
ұзақ мерзімді ... ... ... ... мүмкіндіктер
өткізімді болмады.
Кесте 5- Объекті несиелеу бойынша банк несиесінің үлесі, %
1999 жылдың желтоқсанынан 2002 ... ... ... ... қорларды
құруға несиенің үлесі 10,6%-дан 9,7%-ға, жаңа құрылыстар мен ... 5,7 – ... ... ... ... ... және өндіріс өсіміндегі несиелер арасында қолда бар алшақтығы.
Сондай тенденциялар ... ... ... ары ... және өндірісті дамыту үшін қолайсыз жағдай ... ... ... ... ... портфелі несие үлесі мүлік
айналымының жандануында (52,9-64%), сонымен қатар ... ... ... ... ... емес ... ... өсіреді. Мұның бәрі
қолдағы ресурстарға ... ... ... ары ... шашу ... ... ... төменгі тәуекелді қызмет түріне қарай қосылуы
болып табылады.
Тағы бір ... бірі ... пен ... ... ... несиелеу
өсімі (1,8-4,4%) және азаматтардың тұтыну мақсаты (2,2-3,1%). Бұл азаматтар
қоныстануға жасаған көптен күткен банктің бұрылысының бастамасын ... ... ... ... ... ... ... елімізде
соңғы жылдары оның үлесі ЖІӨ-ге қатысты бәрі бір төмен ... қала ... ... ... танылады деп айтылатын сөз бар. Халықаралық
салыстырым үшін экономикада банк жүйесінің ... ішкі ... ... ... ... қарастырамыз.
Халықаралық салыстырым кезінде Қазақстанда ішкі несиелеуде банктік
жүйенің жетістіктері біраз ақсап тұр және ... емес ... ... ... олар ... ... көрсетеді, ТМД елдерімен
салыстырғанда жақсы.
Дамыған елдерде банктік несиелеудің ЖІӨ-ге байланысы өте жоғары ... 2001 жылы ... ... ... өсті. Неміс — ... ... ... ... ... ... ... — американдық
моделге қарағанда жоғары болды.
Кесте 6- Ішкі ... ... ... ... %
| ... ... ... |
| ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... |104,4 |
| |12. 1999 |12. 2000 |12. |12. 2002 |12. 2003 |12. ... | | |2001 | | | ... несиелер бойынша номиналды пайызбық қойылымдар, % ... ... |18,4 |20,5 |17 |14,4 |14,7 ... емес |2 |18,3 |20,6 |16,8 |14,1 |14,2 ... ... | | | | | | ... ... |23 |20,6 |18,1 |22,8 |21,8 |20,1 ... ... |17,4 |20,5 |19,1 |15,9 |15,9 ... | | | | | | ... емес |21,2 |17 |20,7 |18,8 |15,4 |15,3 ... ... | | | | | | ... ... |24,6 |27,1 |16,3 |27 |24,5 |24,1 ... |17,1 |20,3 |20,4 |14,9 |13,6 |13,8 ... несиелер| | | | | | ... емес |17,1 |20,7 |20,4 |14,7 |13,4 |13,4 ... ... | | | | | | ... ... |18,9 |16,3 |21,5 |19,5 |19,9 |17,8 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |21,4 |19,2 |21,2 |17,8 |14,4 |14,4 ... ... |12,6 |16,5 |20,8 |16,7 |14,5 |16 ... ... |7 |5,8 |16,4 |14,3 |13,5 |19,6 ... ... бойынша нақты пайыздық қойылымдар, % ... ... |16,2 |2,3 |6,6 |7,6 |8,1 ... емес |7,9 |16,1 |2,4 |6,4 |7,2 |7,7 ... ... | | | | | | ... тұлғалар |11,4 |18,9 |0,3 |11,9 |14,5 |13,3 ... ... |15,2 |2,3 |8,4 |8,9 |9,2 ... | | | | | | ... емес |9 |14,9 |2,5 |8,2 |8,5 |8,7 ... ... | | | | | | ... тұлғалар |12 |24,7 |-1,3 |15,7 |17 |17 ... |13,3 |18,3 |18,6 |11,9 |9,8 |12,5 ... ... | | | | | ... емес |13,3 |18,6 |18,6 |16,8 |9,6 |12,2 ... ... | | | | | | ... ... |15,1 |14,9 |19,7 |16,5 |15,9 |16,5 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... мерз. |17,5 |17,2 |9,4 |14,8 |10,6 |13,2 ... ... |9 |14,5 |19 |13,8 |10,7 |14,8 ... ... |3,6 |4 |14,7 |11,4 |9,7 |13,4 ... |11,2 |1,9 |17,8 |9,8 |6,4 |6,1 ... % | | | | | | ... ... % |3,3 |1,7 |1,5 |2,6 |3,4 |1,1 ... алушылар банктік несиені алған кезде пайыздың нақты қойылымына
қарайды. Сондықтан талтау ... ... ... ... үшін ... бойынша нақты пайыз қойылымы болып табылады.
Нақты қойылымдар барлық несие бойынша өндірістің дамуына жақсы ... кезі ... ... Сол жылы оның ... ... ... ... және 6,6% болды.
Қалайда 2001 жылы несие бойынша нақты қойылым орта есппен бір жылда
7,6%-ға дейін өсті, ал 2002 жылы 8,1% ... ... ... ... ... өндірістің дамуын баяулатты. Бұл кәсіпкерлердің төлемін
арттырып, ... ... ... ... ... және ... жылдам өсуіне байланысты банктің нақты қойылымдары банктермен
ара-қатынасын нашарлатты.
Нақты қойылым қарастырып жатқан ... ... ... ... ... ... ... төмен болды.
Бірақ бұл негізінен заңды тұлғаларға әсерін тигізді, жеке тұлғалар
үшін 2002 ... ... ... ... ... ... болғаны көрініп
тұр. Егер заңды тұлғаларға 2002 жылы ... ... ... ... ал жеке тұлғаларға валюталық несиелерді алған тиімді.
Нақты қойылымдар теңгелік несиелер бойынша кәсіпорын үшін 2002 жылы
орта есеппен алғанда ... ... ... ... ... ... ... нақты пайыздық қойылым өсімі байқалды. Теңгелік ... ... ... ... ... орта есеппен 2001 жылдан 9,4% жылдық пайыз 2002 ... ... ал ... ... бойынша 11,6%-дан 11,7% жылдық пайызға өсті.
Керісінше, валюталық ... ... ... ... ... 2002 жылы
орта есеппен теңгелік несиеге қарағанда 1,2 есе төмен болды. Осыдан 2001
жылы ... ... ... ... ... ... бойынша нақты
пайыздық қойылым ... үшін 17,3% ... ... 2001 жылы ... орта ... 16,9% ... ... 2002 жылы кеміген, сонда
теңгелік несиеде 16%-дан 18,1% жылдық пайызға артты.
Ең арзаны номиналды және нақты көріністерде қысқа ... және ... ... ал ең ... орта ... ... 2002 жылы нақты
пайыздық қойылым ұзақ мерзімді несие бойынша орта ... ... ... пайызды құраса, қысқа мерзімді несие бойынша 13%, ал орта мерзімді
несие бойынша 14,2%.
Осындай қойылымдардың бөлінуі несиелеу ... ... ... ... келеді, ұзақ мерзімді несиелердің қойылымы жоғарғы несиелік
тәуекелділіктерден үлкен болуы керек. Бұл мынаған байланысты: ... ... ... ... ... ... бір қаржы - өндірістік топқа
жатуы мүмкін. Ұтыс кезінде еншілес өндірісшілес болып ... ал ... ... және жеке ... оның ... жеке ... ұтылады. Бірақ
бұдан да кері жағдай несие бойынша пайыздық қойылымдар 2001 жылы ... ... ... ұзақ ... ... орта ... ... құрады, ал ең қымбаты болып қысқа және орта мерзімді болып ... ... ... ... несие бойынша пайыздық қойылымдарды 1997-2002 жылдар
аралықтағы берген несиелерді қарастырамыз (9-кесте).
Кесте 9- ... ... ... ... ... ... қойылым,
%
| |1999 |2000 |2001 |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... ... емес ... |59,2 |21,3 |17 |20,7 |18,8 |15,3 |15,3 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... |79 |21,5 |20,3 |21,4 |20,2 |15 |14 ... күн |69,1 |23,2 |18,1 |21 |19 |17,5 |17,4 ... күн |57,6 |23,6 |14,6 |20,5 |19,1 |18 |17,5 ... жыл |22,7 |10,1 |15,1 |20,5 |18,5 |14,7 |17,8 |
|3 ж ... |7,4 |18,4 |4,4 |19,8 |15,7 |8,7 |13,4 ... ... |2 |18,5 |5,9 |— |— |— |— ... ... |27,9 |24,6 |27 |16,3 |27 |24,5 |24,1 ... ... | | | | | | | ... ... дейін |59,9 |27,9 |34,7 |41,1 |31,2 |26,2 |22,8 ... күн |46,6 |32,8 |31,8 |30,8 |29,6 |25,2 |26,8 ... күн |31 |26,6 |26,7 |23,6 |27,4 |24,9 |24,4 ... жыл |13,1 |16,6 |19,9 |16,1 |23,8 |23 |23,5 |
|3 ж ... |7 |6,4 |4,6 |4,7 |11 |16,6 |23 ... ... |4,4 |4,8 |2,6 |— |— |— |— ... несиелер ... емес ... |18,5 |17,1 |20,7 |20,4 |14,7 |13,1 |13,5 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... |21,1 |15,8 |21,4 |23,5 |15,2 |11,8 |12,1 ... күн |17,2 |19,1 |20,4 |19 |13,4 |12,2 |15,2 ... күн |24,4 |18,9 |21,7 |20,5 |16,2 |14,4 |14,4 ... жыл |14,8 |15,6 |19,9 |21,3 |14,3 |13,7 |14,4 |
|3 ж ... |11,6 |— |8,2 |15,9 |12,9 |14,1 |14,2 ... ... |— |— |— |— |— |— |— |
| Жеке ... |— |18,9 |16,8 |21,5 |19,5 |19,6 |17,8 ... ... | | | | | | | ... күнге дейін |— |24,8 |52,9 |19,7 |15,6 |18,9 |14 ... күн |— |2.64 |16,8 |25,6 |17,9 |18,5 |18,5 ... күн |— |20 |15,5 |23,6 |23,1 |21,3 |21,1 ... жыл |— |15.4 |10,9 |18,2 |18,8 |19,3 |19,1 |
|3 ж ... |— |— |13,5 |14,7 |12,2 |17,9 |18,8 ... жоғары |— |5.9 |5,5 |— |— |— |— ... ... ... ... орта мерзімді номиналды қойылымдар
теңгелік несие бойынша ... ... ... ... 15,3%-ға, ал
жеке тұлғаларға 27,9%-дан 24,1%-ға жылдық пайызбен ... ... ... ... Мысалы, орта мерзімді номиналды қойылымдар теңгелік несие
бойынша заңды тұлғаларда 1997-1999 жылдар аралығында 59%-дан 17%-ға дейін
төмендеген, одан ... 2000 жылы ... ... ... 2002 ... ... ... өзгеріссіз болды. Сол жылы орта есеппен алңанда 15,3% жылдық
пайызды құрады. Теңгелік несие ... жеке ... ... ... орта ... ... қойылым 27,9%-дан 16,3%-ға дейін кемігені
байқалған. Қалайда 2001 жылы қайтадан 27%-ға жоғарлаған. Кейіннен 2002 ... ... / 20, 512 б ... ... бойынша номиналды қойылымдар жеке ... ... ... ... ... Осы жерде біздің банктердің еншілестігі
жоғарғы деңгейде тұр. Бұлай болғаны бір жағынан жақсы, ... ... ... ... ... ал бір ... ... халықтар үшін
қолайсыз.
Валюталық несие бойынша кәсіпорындар мен ... ... ... ... деңгейінің айырмашылығы көзге көрініп тұр. Валюталық
несиелер бойынша ... ... ... ... ... ... кейбір валюталық несиелер жеке ... ... ... өсуі ... Мысалы валюталық несие бойынша
номиналдық пайыздық қойылымдар жеке ... ... 365 ... ... ... жылдар арлығында 20%-дан 21,1%-дейін өсті, бір жылдан ... ... ... ... ... артты. Несие бойынша үш жылдан
жоғарғы мерзімде ... ... ... 13,5%-дан 18,8% жылдық пайызға
артты. Мүмкін бұл тұрғын үйді алу үшін ипотекалық несиеге сұраныстың ... ... ... / 19, 12 б /
Шаруашылық субъектілер номиналды бағаларға емес нақты ... Осы ... ... ... ... және ... ... инфляцияны қосқанда өз елімізде және шетелдерде, сонымен ... ... ... қарастырамыз. Теңгелік несие бойынша нақты
пайыздық қойылымдарды есептеу үшін мынадай ... ... = (i – p) / ... r — ... ... ... (%), i — ... пайыздық қойылым
(%), p — Қазақстандағы инфляция өсімі (%).
Валюталық ... ... ... ... ... ... үшін АҚШ-тың инфляциясы мен теңге ... ... ... ... ... ... Ол ... формуламен өрнектеледі:
Rt = R$(1+d)(1+p) / (1+It)
Мұндағы: d — ... ... ... ол (1/W1 – 1/W0)/(1/W0)*100
формуласына тең;
W0 — жылдың басында ... ... ... ... ...... ... курсы;
Rt — теңгелік депозит бойынша нақты пайыздық қойылым, %;
R$ — долларлық депозит бойынша нақты пайыздық қойылым, %;
It — теңгелік ... ... ... пайыздық қойылым, %;
p — Қазақстандағы инфляция өсімі, %.
Осыдан кейін шетелдерде ... ... ... ... ... ... инфляция қабылданды және барлық несиелер шетелдік ... ... ... ... 10- ... және доллар түрінде банктен берілген несиелер бойынша
нақты пайыздық қойылымдарды салыстыру.
| |1997 |1998 |1999 |2000 | 2001| 09. |09. ... | | | | | |2001 | ... ... бойынша пайыздың нақты орта жылдық қойылымы (%) ... емес ... |23,7 |9,1 |14,8 |2,5 |8,2 |8,3 |8,7 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... |39,1 |9,2 |18,1 |3,1 |9,4 |8,1 |7,4 ... күн |31,4 |10,8 |15,9 |2,7 |8,4 |10,4 |10,7 ... күн |22,5 |11,2 |12,5 |2,3 |8,5 |10,9 |10,8 ... жыл |-4,6 |-1 |12,9 |2,3 |7,9 |7,8 |11,1 |
|3 ж ... |-16,6 |6,5 |2,5 |1,7 |5,4 |2,2 |6,9 ... жоғары |-20,7 |6,6 |3,9 |— |— |— |— ... ... |-0,6 |12,1 |24,6 |-1,3 |15,7 |17 |17 ... несие | | | | | | | ... ... ... |24,2 |15 |32,2 |19,8 |19,5 |18,6 |15,8 ... күн |13,9 |19,4 |29,3 |11 |18 |17,6 |19,5 ... күн |1,8 |13,8 |24,3 |4,9 |16 |17,3 |17,3 ... жыл |-12,2 |4,9 |17,7 |1,9 |12 |15,9 |16,4 |
|3 ж ... |-16,9 |-4,3 |2,6 |11,1 |1,1 |9,6 |16 ... ... |-18,9 |-5,8 |0,7 |— |— |— |— ... несие бойынша па-йыздың эквивалетті нақты қойылымы (%) ... емес ... |13,4 |14,3 |18,1 |23,6 |10,5 |10,9 |11,7 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... дейін |13,9 |13 |18,2 |27,6 |10,9 |9,7 |1,5 ... күн |11,5 |15,9 |17,6 |21,7 |9,3 |9,8 |13,1 ... күн |18,8 |15,6 |18,4 |23,8 |11,9 |11,8 |12,3 ... жыл |13,2 |14,2 |17,6 |24,8 |1,2 |11,5 |12,3 |
|3 ж ... |10,8 |— |7 |17,7 |9,1 |12,5 |12,5 ... ... |— |— |— |— |— |— |— ... ... |— |15,5 |13,2 |26 |14 |1,57 |14,6 ... ... | | | | | | | ... ... ... |— |20,3 |42 |19,4 |10,3 |14,9 |11,4 ... күн |— |20,9 |12,8 |28,1 |12,4 |14,7 |14,9 ... күн |— |16,2 |12,1 |27,2 |17,1 |17,2 |1,75 ... жыл |— |13,2 |8,6 |21,5 |14,6 |15,7 |15,9 |
|3 ж ... |— |— |12,6 |18,5 |8,7 |15,2 |15,7 ... ... |— |4,5 |4,3 |— |— |— |— ... $ |12,8 |3 |9,8 |39,4 |4,4 |3,8 |4,4 ... | | | | | | | ... ... (%) |11,2 |1,9 |17,8 |9,8 |6,4 |8 |6,1 ... инфляция (%) |3,3 |1,7 |1,5 |2,6 |3,4 |1,6 |1,1 ... ... ... және ... несие бойынша нақты
пайыздық қойылымдар айырмашылықты қарыз алушылардың қимасында және несиелеу
мерзімі айтарлықтай өзгереген. ... ... емес ... ... үшін 1997 жылы орта ... ... эквивалентті қойылымдар теңгелік
несиеге қарағанда (23,7% жылдық) валюталық несие бойынша толығымен (13,4%
жылдық) төмен болды. 1998 ... ... 2002 ... ... ... несиелер
әлде қайда ұтымды бола бастады. Нақты орта мерзімді эквивалентті қойылымдар
1998-2001 жылдары тең ... ... 14,3%, 18,1%, 23,6% және ... ... валюталық несиенің 9,1%, 14,8%, 2,5% және 8,2% ... ... тең ... 2002 жылы нақты ... ... ... ... ... 11,7%, ал теңгелік несие
бойынша 8,7%-ды құрады. Осы уақыттарда ... ... ... ... барлық мерзімдерде несиелеуі байқалды.
Басқа жағдай жеке ... ... ... ... ... 1998 жылы жеке ... теңгелік несиені толығымен
алған тиімді болды, сонда нақты эквивалентті қойылымдар мұнда 15,5% ... ... ... ... 12,1% ... ... құрады.
1999 жылы керісінше тұрғылықты халықтар үшін ... ... ... нақты эквивалентті қойылым 13,2%-ды несие бойынша 24,6%
теңгемен салыстырғанда тиімдірек. 2000 жылы ... ... ... бола бастады, нақты қойылымдар 1,3% жылдық пайызды 24,6% жылдық
пайызбен салыстырғанда минусқа дейін түскен. 2001 ... 2002 ... ... ... үшін ... ... қайтадан тиімді болды. Нақты
эквивалентті қойылым валюталық несие бойынша 2001 жылы 14%, 2002 жылы 14,6%
жылдық пайызды, сол ... ... ... 15,7% бен 17%-ды құрады.
Егер жеке мерзіммен қарастырсақ, онда орта есеппен 2002 ... ... үшін ... ... ... ... ... 181-ден 365
күн аралығында несие беру ... ... ... 2002 жылы ... үшін ... несиені валюта түрінде алған ... ... ... үшін ... түрінде алған тиімді.
Ұлттық банктің келісілген экономикалық жағдаяты мәліметтер мониторигі
2000 жылдың ... ... 2002 ... ... ... ... ... несиенің нақты сектордағы айналымдағы
мүліктерді толықтыруға ... ... ... 93,2%-ға дейін өскен
(Кесте 11).
2001-2002 жылдары айналымдағы мүліктерді ... ... ... ... орта ... өнім ... 90%, сату мен ... құрады.
Қанағат деңгейі өнімді өндіру үшін тартылған несие төмен ... ... - 81%, ... пен ... ... электро-энергия мен сулар -
69%, ауылшаруашылығы - 65%, транспорт пен байланыс - 75%, құрылыс - ... 11- ... ... ... ... ... сектор төлем
қабілеттілігінің қанағаттандыру дәрежесі.
|Салардың түрлері|2002 3 |2002 4 |2003 1 |2003 2 |2003 3 |2003 4 |2004 1 |
| |кв |кв |кв |кв |кв |кв |кв ... ... ... ... ... үлесі (%) ... |100 |100 |100 |100 |100 |100 |100 ... |34,5 |25,4 |23,2 |30,5 |33,9 |32,3 |32,7 ... шаруашылығы|5,7 |10,8 |8,5 |9,4 |10,3 |8,7 |10,2 ... |3,9 |2,3 |4,1 |4,3 |4,7 |4,8 |6,4 ... |1,7 |5,5 |3,4 |6 |4,3 |4,9 |3,7 ... |2,8 |1,6 |2,1 |2,1 |2,4 |2,4 |2,8 ... |17,1 |25,8 |29,8 |33,2 |31 |32,6 |30,4 ... да ... |28,6 |29 |14,4 |13,3 |14,2 |13,8 ... салықсыз ЖІӨ-дегі әр түрлі салалардың үлесі ... |100 |100 |100 |100 |100 |100 |100 ... |22,3 |25,8 |29,6 |35,1 |33,5 |— |— ... ... |8,9 |10,3 |8,4 |9,1 |— |— ... |4,4 |5,2 |5 |5,5 |5,7 |— |— ... |10,8 |13 |11,1 |10,6 |9,9 |— |— ... |1,4 |1,6 |1,6 |1,6 |1,5 |— |— ... |16,3 |16 |14,3 |13,1 |12,4 |— |— ... ... |1,1 |1,8 |2,8 |3,3 |— |— |— ... |— |13,8 |12,6 |11,4 |— |— |— ... | | | | | | | ... 2002 ... қыркүйек айында сауда мен мықты сфераларға негізгі
операциялардың жылжымайтын ... ... ... мен ... ... ... банктік несиенің 44,2%-ын құрады. Қалайда жалпы ішкі
өнім көлемінде осы сфералардың үлесін 28%-ға ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылығының несие үлесі
ЖІӨ мөлшеріне сәйкес келді. Банктік несиелеу үлесі ... пен ... ... ЖІӨ ... ... ... банк банктік несие бойынша мәліметтерді бөліп қарастырған.
Өңдейтін және қайта өңдейтін ... ... ... мүмкіндігі
көрсетілмеген. Олар ЖІӨ-нің ... ... ... ... іске асамекен немесе шетел ... ... ... ... ... ... ... долларизацияның жоғарғы деңгейі бүтіндей мемлекетте және
аумақтық ... және ... ... ... ... күшейтетін валюта түрі бойынша ... ... ... портфелі болып табылады (Кесте 15).
Кесте 15- Экономикадағы банктің несиелік валютасын валюталық
дерозиттермен қамтамасыз ету.
| ... ... ... депозиттер ... |38,9 |38,8 |23,2 ... | | | |
| ... ... ... ... ... |
| ... тг ... тг |
| ... ... ... ... |
| ... |ауытқыған |көлемдегі ... |
| ... ... ... ... |
| |2003 1кв |2003 3кв |2003 1кв |
| |2004 1кв |2004 2кв |
| ... ... |Бар-лы|Оның ішінде |
| |қ | |қ | |
| ... | ... |
| | | |ит | |
| | ... мерз. |Орта, ұзақ мерз.|Кіші биз-нес | ... дағы |
| ... тг ... |28,13 ... | ... бай-ланыс, | ... | ... ... ... |30,9 |50,8 |54,5 |73,5 |49,4 |166,9 ... |65,3 |435,6 |66,3 | ... ... жандан-дыру |3,8 |8,7 |9,3
|14,8 |9,9 |27,7 |10 |41 |8,4 |54,9 |8,4 | ... ... ... құрастыру
|7,6 |4,6 |4,9 |7,9 |5,3 |14,9 |8,5 |27,3 |5,6 |30,8 |4,7 | ... ... |1,1 |1,8 |1,9 |3 |2 |6,6 |2,4 |20,8 |4,2 |42,1 ... |басқа да нысандар |14,6 |20,1 |21,5 |39,9 |26,8 |55,3 |20 |72,3 ... |14,2 | |4. ... ... ... |22,9 |24,3 |26 ... |74,2 |26,9 |122 |25,3 |146,5 |22,3 | ... – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, «Экономика және бизнес»
факультеті, «Қаржы саласын моделдеу және болжамдау» мамандығының 4 – ... ... ... ... ... ... және ... кеңеюі» тақырыбына арналған бітіру жұмысына сын пікір.
СЫН П І К І ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы
несие жүйесінің дамуы, оның элементтері, ... емес ... ... ... ... ... сызба – кестелермен көрсетілген.
Ал, екінші тарауды ... ... ... ... ... ... түрлері мен формалары, олардың
жіктелуі, несиелік құрамдас бөлігінің дамуы, депозиттік ... ... және ... ... ... ... ... қойылымымен
салыстыру арқылы көрсетілген.
Несиелеу жүйесінің барлық ... ... ... да
мәселелер бөліп қарастырылған.
Үшінші тарауды қарастыра келе, банктік несиенің әр ... ... ... ... ... ЖІӨ-де алатын үлесі, валюталық пен
теңгелік несиелерді алған кезде ... ... ... болатындығы,
қысқа, орта және ұзақ мерзімзі несиелердің көлемі мен қандай уақытқа дейін
берілгендігі, ... ... ... мен ... пайыздық қойылым
арасындағы формулалық байланысы, оған инфляция қарқының пайызының қатысы,
доллар мен теңге ... ... ... ... Қазақстанның индустиалды
және аграрлық аумақтарына бөлінген несиелер, сонымен қатар ... ... ... ... ... және ... ... жүйесінің ішкі несиенің ЖІӨ-ге қатынасы ... әр ... ... ... ... ... ... кемшіліктер болса да, «өте жақсы» деп бағалауға
әбден лайық.
Сын пікір беруші
э.ғ.к., ... ...... ... ... Ұлттық Университеті, «Экономика және бизнес»
факультеті, «Қаржы саласын моделдеу және болжамдау» мамандығының 4 – курс
студенті ... ... ... ... ... және ... кеңеюі» тақырына арналған бітіру жұмысына сынпікір.
С Ы Н П І К І Р
Бітіру жұмысында негізінен осы тақырыбына байланысты еліміздегі ... ... оған ... элементтері, банктік емес мекемелер туралы
анық жазылған. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... экономикасындағы банктік ... ... ... ... ... несиелік құрамдас бөлігінің дамуы, депозиттік
салымдар, ұзақ, орта және қысқа мерзімді несиелердің қайта ... ... ... ... жүйесінің барлық элементтері қарастырылып, соған байланысты
басқа да мәселелер бөліп қарастырылған.
Банктік несиенің өндіріс сферасында кеңеюі, банктік ... ... ... ... ... пен ... ... қысқа, орта және
ұзақ мерзімзі несиелердің ... ... ... ... мен нақты
пайыздық қойылым арасындағы ... оған ... ... ... мен ... түрінде берілген несиелер көлемі, Қазақстанның индустиалды
және ... ... ... ... ... ... ... елдердің, индустриалды мемлекеттердің, дамушы және ... ... ... ішкі несиенің ЖІӨ-ге қатынасы туралы әр түрлі
кестелер мен талдау арқылы көрсетілген.
Бұл жұмыста ... ... ... де, өте жақсы деген бағасына
әсерін тигізбейді.
сынпікір ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. –Алматы: ИздатМаркет, 2004.-248
бет. (92, 117)
2. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, ... ... ... ... ... ... ... С.Ә., Баймұхаметова А.С., Жанайдаров У.А. Экономикалық
теория. – Астана: Астана полиграфия, ... бет. (296, ... ... Я., ... К., Есқалиев М., Жатқанбаев Е., Байжұмаев Е.,
Досқалиев С., Жәйшібеков Ж. Экономикалық теория негіздері. ... ... бет. (403, ... Әубәкіров Я.Ә., Байжұмаев Б.Б., Жақыпова Ф.Н., Тәбеев ... ... ... ... ... 1999.-280 бет. (162)
6. Мақыш С.Б. Банк ісі. –Алматы: Қазақ ... ... бет. ... 162, 202, 208, ... ... Б.А. ... ... банктер, валюта қатынастары. –Алматы:
Экономика, 2000.-328 бет. (98, 221)
8. Мамыров Н.Қ., Тілеужанова М.Ә. ... ... ... бет. (212, 217, ... ... Р. ... ... страхования экспортных кредитов и
инвестиций в Казахстане. Қаржы қаражат. – 2003. –Вып.6., ч.1. с. 35-
40.
10. ... С.Б. ... ... ... ... ... №6.
-32-34 бет.
11. Нурсейт Н. Расширение банковского кредитования. Аль-Пари-2002. №6. 60-
65 бет.
12. Нурсейт Н. ... ... и ... ... ... №3. 2 ... ... Н. Об одобрении годового отчета Национального банка Республики
Казахстан за 2004 год. Финансы, кредиты -2005. №5. 3 ... ... А.Б. ... ... и ... ... ... -2003. №3. 37-39 бет.
15. Сейтбеков А. Виды и типы кредитов в банковском секторе Казахстана.
Саясат.-2003. №3. ... ... Д.Т. ... ... ... ... ... Проблемалары және болашағы. Аль-Пари-2001. №2. 9-11бет.
17. Журнал. Экономическое образование.-НБК. №2. 2002, -50 бет.
18. Годовой ... НБРК за ... ... Н. ... ... ... неделя// от 22.03.02г.-12-13
бет .
20. Мельников В.Д., Ильясов К.К. ... ... ... ... ... направлениях денежно-кредитной политики на 2005-2007 годы и
текущей ситуации на ... ... ... банк ... Казахстана Пресс-Релиз №007 от 2 февраля
2005 года. //Банки Казахстана.//-2005. вып.2., ч.1. с.2-5.
23. Қазахстанда ипотекалық кредиттеу жүйесін ендіру ... және ... ... Егемен Қазақстан-2001. 13 шілде.
24. Серикбаев Ж.Д. Совершенствовение механизма денежно-кредитного
регулирования экономики ... ... ... 2004. 312 ... ... ... экономикалық қаржы-несиелік проблемалары.
–Алматы: ҚазҰУ 2002ж. 35 бет.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
............................................ 4
1. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НЕСИЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ... ... ЖӘНЕ ... ... Республикасындағы ... ... ... қызметтері, ... ... ... ... ... ... ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ НЕСИЕЛІК
ҚҰРАМДАС БӨЛІГІНІҢ ДАМУЫ МЕН НЕСИЕЛЕУ ЖҮЙЕСІ
2.1. Қазақстанның банктік ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігінің дамуы
және несиелеу
жүйесі....................................................................
3. ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы несие жүйесінің дамуы
және банктік несиенің кеңеюі.
Бітіру жұмысы: беттен, кестеден, суреттен, қолданылған әдебиеттер ... ... ... құрылымы: мазмұны, кіріспе, бірінші тарау, екінші тарау, үшінші
тарау, ... ... және ... ... тізімінен құрылады.
Жұмыс барысында кездесетін тіркес сөздер: банк, парабанк, ипотека, депозит,
девальвация, инфляция, номиналды ... ... ... ... ... несие, теңгелік несие, овердрафт, овернаиат, онколь, ломбард,
лизинг, рамбурс, ... ... ... ... индустриалды
аумақ, аграрлы аумақ.
Жұмыстың негізгі мақсатты: ... ... ... даму ... ашып
көрсету, мерзімді несиелер мен қайта қаржыландыру қйолымының арасындағы
салыстырулар, өндіріске арналған банктік ... әр ... әр ... берілгені туралы кестелер арқылы кеңеюін, оның сол жағдайларда
тиімділігін қарастыру.
Жұмыстың мазмұны: бірінші тарауда, ҚР-ның несие жүйесінің ... ... оның ... мен ... емес ... мекемелер, несие
қажеттілігі, формалары мен қызметтері туралы жазылған.
Екінші тарауда, ҚР-дың экономикасындағы несиелік ... ... ... жүйесінің дамуы, ондағы мерзімді несиелердің қайта ... ... ... ... ... ... қатар, еліміздегі несиенің түрлері мен формалары туралы ... ... ... несиенің өндіріс саласында кеңеюі, әр түрлі салада,
әр ... ... ... берілген несиелер, басқа да мемлекеттердің
несиелерінің ЖІӨ-ге үлесі, еліміздің аумақтарының несиенің алу мүмкіндігі
туралы кестелер ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттің қаржы ресурстарын жұмылдыру мәселелері25 бет
Қазақстан Республикасы машина жасау өнеркәсібінің қазіргі даму жағдайы мен болашағы54 бет
Адам өміріне қарсы қылмыстар23 бет
Ауырлатылған жағдайда кісі өлтіру63 бет
Жылдық қуаты 1 млн. т/ж болатын ромашкин мұнай майын фурфуролмен тазалау қондырғысы жобалау33 бет
Жүйке жүйеснің вегетативті бөлігі4 бет
Саяси элита және саяси көшбасылық3 бет
Сусымалы материалдарға арналған силостар9 бет
Тұқым қуалаушылықтың молекулалық негіздері8 бет
Қазақтың ұлттық әйелдер комзолын өндеу53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь